ISSN 0489-0922
UNIVERZITET „SV. KIRIL I METODIJ”-SKOPJE
UNIVERSITY ”SS. CYRIL AND METHODIUS”-SKOPJE
Republika Makedonija-Republic of Macedonia
GODI[NIK
NA EKONOMSKIOT FAKULTET- SKOPJE
ANNUAL
OF THE FACULTY OF ECONOMICS-SKOPJE
GOD. EKON. FAK. TOM 46 S. 1-604 SKOPJE 2011
ISSN 0489-0922
UNIVERZITET „SV. KIRIL I METODIJ”-SKOPJE
UNIVERSITY ”SS. CYRIL AND METHODIUS”-SKOPJE
Republika Makedonija-Republic of Macedonia
GODI[NIK
NA EKONOMSKIOT FAKULTET- SKOPJE
ANNUAL
OF THE FACULTY OF ECONOMICS-SKOPJE
GOD. EKON. FAK. TOM 46 S. 1-604 SKOPJE 2011
UNIVERZITET „SV. KIRIL I METODIJ”-SKOPJE
UNIVERSITY ”SS. CYRIL AND METHODIUS”-SKOPJE
Republika Makedonija-Republic of Macedonia
GODI[NIK
Na Ekonomskiot fakultet-Skopje
Tom 46 (2011) Skopje 2011
Izdava~
Ekonomski Fakultet-Skopje
Redakciski odbor
Prof. d-r Bla`o Nedev
Prof. d-r Dimitar Bojaxioski
Prof. d-r Lidija Pulevska Ivanovska
Prof. d-r Kiril Postolov
Asis. m-r. Atanasko Atanasovski
Glaven i odgovoren urednik
Prof. d-r Bla`o Nedev
Jazi~na redakcija
Marija Simjanoska
Kompjuterska obrabotka i
tehni~ko ureduvawe
DB Sistemi
Adresa na redakcijata
Ekonomski Fakultet-Skopje
„Krste Misirkov” bb
1000 Skopje
ANNUAL
Of the Faculty of Economics-Skopje
Vol. 46 (2011) Skopje 2011
Publisher
Faculty of Economics-Skopje
Editorial Board
Prof. Blazo Nedev Ph.D.
Prof. Dimitar Bojadjioski Ph.D.
Prof. Lidija Pulevska - Ivanovska Ph.D
Prof. Kiril Postolov Ph.D
Assistant Atanasko Atanasovski M-r
Editor in chief
Prof. Blazo Nedev Ph.D.
Proofreader
Marija Simjanoska
Computer and
technical processing
DB Sistemi
Publisher’s address
Faculty of Economics-Skopje
“Krste Misirkov” nn
1000 Skopje
GODI[NIK NA EKONOMSKIOT FAKULTET-SKOPJE
ANNUAL OF THE FACULTY OF ECONOMICS-SKOPJE
GOD. EKON. FAK. TOM 46 S. 1-604 SKOPJE 2011
[email protected]
Redovni profesori
d-r Gordana Bilbilovska
IMPAKT NA EKONOMSKATA KRIZA VRZ
MEHANI^KOTO [email protected] NA NASELENIETO VO
REPUBLIKA MAKEDONIJA...........................................................
17
d-r Olga Gradi{ka-Temenugova
INTERNACIONALIZACIJATA NA KVALITETOT
- IMPERATIV I ZA MAKEDONSKITE
PRETPRIJATIJA...................................................................................
33
d-r Elena Doreva
[email protected] ZA REAKCIJATA NA POTRO[UVA^ITE
NA RAZLI^NITE VIDOVI PROMOCIJA NA ZEMJODELSKI
PROIZVODI............................................................................................. 45
d-r Qubomir Drakulevski,
m-r Grizelda Petrovska
УЛОГАТА НА МРЕЖНИТЕ ЕФЕКТИ ВО СТРАТЕГИИТЕ ЗА
ОСВОЈУВАЊЕ НА ПАЗАРОТ...................................................................
57
d-r Drage Janev
m-r Igor Ivanovski
КРЕДИТНОТО ОСИГУРУВАЊЕ ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈАНЕИСКОРИСТЕН ПОТЕНЦИЈАЛ ЗА РАЗВОЈ НА БАНКАРСКИОТ И
ОСИГУРИТЕЛНИОТ СЕКТОР?� ................................................................ 71
d-r Sa{o Josimovski
EVALUACIJA NA POLITIKITE NA TRIAGOLNIKOT
NA ZNAEWE I NEGOVATA ULOGA VO GRADEWETO NA
EKONOMIJA BAZIRANA NA ZNAEWE VO REPUBLIKA
MAKEDONIJA.........................................................................................
87
d-r Zoran Minovski
TRADICIONALNI I SOVREMENI POKAZATELI ZA
OCENKA NA PROFITABILNOSTA NA RABOTEWETO NA
BANKITE................................................................................................. 103
d-r Vera Naumovska
KORISTEWETO NA IKT VO MMSP NA EKONOMIJATA..
119
d-r Metodija Nestorovski
NIVOTO NA RAZVIENOSTA NA STUKTURATA,
INVESTICIITE I IZVOZNATA EFEKTIVNOST NA
PRERABOTUVA^KATA INDUSTRIJA NA R. MAKEDONIJA.. 135
d-r Vladimir Petkovski
Aleksandar Nikolov
СТРАТЕГИСКИ ПРИСТАП КОН ФОРМУЛИРАЊЕТО И РАЗВОЈОТ НА
ОПШТЕСТВЕНАТА ОДГОВОРНОСТ НА ПРЕТПРИЈАТИЈАТА (ООП)
ОД АСПЕКТ НА ИЗРАБОТКА НА СВОТ - АНАЛИЗА......................... 153
d-r Sne`ana Ristevska Jovanovska
[email protected] NA VLIJANIETO NA EKONOMSKATA
PROPAGANDA VRZ ODNESUVAWETO NA POTRO[UVA����
^���
ITE.
...................................................................................................................... 165
d-r Slave Risteski
ПРАШАЊА И ПРОБЛЕМИ ПОВРЗАНИ СО РЕГИОНАЛНАТА
ДЕМОГРАФСКА ХЕТЕРОГЕНОСТ ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА. 177
d-r Nada Sekulovska
KORISTEWE NA SOCIJALNITE MEDIUMI ZA
PROMOCIJA NA PROIZVODITE VO R. MAKEDONIJA....
193
d-r Biljana Sekulovska Gaber
Vesna Gligorova
EFEKTITE NA EKONOMSKATA KRIZA VRZ
EVROPSKIOT PAZAR NA TRUD ...................................................
205
d-r Blagorodna Todosioska
NEKOI [email protected] PRIMENI NA METODITE I
MODELITE NA OPERACIONITE [email protected] VO
MARKETINGOT.....................................................................................
219
d-r Kalina Trenevska Blagoeva
IMPAKT NA IKT NA PERFORMANSITE NA
ORGANIZACIITE-KORISTEWE NA DMD METOD...............
235
d-r Qube Trpeski
(NE)NAU^ENITE LEKCII OD NAJNOVATA SVETSKA
FINANSISKA KRIZA......................................................................
249
akad. Taki Fiti
TEORETSKITE FUNDAMENTI NA PRETPRIEMNI[TVOTO
...................................................................................................................... 267
d-r Risto Hristov
ZDRAVSTVENIOT SISTEM NA KRALSTVOTO DANSKA...
287
Vonredni profesori
d-r Sa{o Arsov
DIVIDENDNATA POLITIKA NA MAKEDONSKITE
KOMPANII I NEJZINOTO VLIJANIE VRZ CENITE NA
AKCIITE................................................................................................ 305
d-r Vesna Bucevska
DETEKTIRAWE I PREDVIDUVAWE NA FINANSISKITE
KRIZI VO ZEMJITE - KANDIDATI ZA ^LENSTVO VO
EVROPSKATA UNIJA........................................................................ 321
d-r Pece Nedanovski
IMPLEMENTACIJA NA JAVNO-PRIVATNOTO
PARTNERSTVO VO FUNKCIJA NA LOKALNIOT
EKONOMSKI RAZVOJ - SLU^AJOT NA GRADSKA VINOTEKA
KAVADARCI .......................................................................................... 337
d-r Goran Petrevski
EMPIRISKA ANALIZA NA PRENOSOT NA
KAMATNITE STAPKI VO MAKEDONIJA............................... 355
d-r Kiril Postolov
METODI NA NASTAVA PRIMENETI NA EKONOMSKIOT
FAKULTET VO SKOPJE- [email protected] ZA
PODOBRUVAWE.................................................................................... 369
d-r Lidija Pulevska
VLIJANIE NA INTERNETOT VRZ MENAXMENTOT NA
SINXIROT NA SNABDUVAWE.....................................................
385
d-r Anita Ciunova [uleska
Gledaweto televiziski programi i koristeweto
na internet vo R. Makedonija .......................................... 397
Docenti
d-r Dragan Tevdovski
АНАЛИЗА НА ВОЛАТИЛНОСТА НА ПРИНОСИТЕ НА
МАКЕДОНСКИОТ БЕРЗАНСКИ ИНДЕКС...........................................
411
d-r Predrag Trpeski
ДАНОЧНО ОПТОВАРУВАЊЕ НА ПЛАТИТЕ ВО РЕПУБЛИКА МАКЕД
ОНИЈА......................................................................................................... 425
Asistenti
m-r Atanasko Atanasovski
VLIJANIE NA SVETSKATA FINANSISKA KRIZA VRZ
KVALITETOT NA FINANSISKOTO IZVESTUVAWE VO
REPUBLIKA MAKEDONIJA........................................................... 443
m-r Angela Kuzmanova
VLIJANIETO NA SLOBODATA NA [email protected] NA STOKI I
USLUGI VRZ POJAVATA NA POVRATNA DISKRIMINACIJA
VO DUHOT NA EVROPSKOTO PRAVO......................................... 457
m-r Nikola Levkov
MARKETING PREKU SOCIJALNI MEDIUMI – ANALIZA
NA BIZNIS - PRAKTIKITE NA KOMPANIITE VO R.
MAKEDONIJA....................................................................................... 469
m-r Daniela Mamu~evska
DALI CELTA E OSTVARENA I SREDSTVATA SE
OPRAVDANI? - OCENUVAWE NA EFEKTITE OD
PRIMENATA NA POLITIKATA ZA ZA[TITA NA
KONKURENCIJATA............................................................................
485
m-r Aleksandar Naumoski
KVANTIFIKACIJA NA RIZIKOT NA ZEMJA
VO REPUBLIKA MAKEDONIJA....................................................
503
m-r Marina Serafimoska
ODNOSITE POME\U INTELEKTUALNIOT KAPITAL
I SISTEMITE ZA MEREWE NA REZULTATITE VO
REPUBLIKA MAKEDONIJA...........................................................
519
m-r Katerina To{evska Trp~evska
РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА И РАМКАТА НА СТАНДАРДИ НА
СВЕТСКАТА ЦАРИНСКА ОРГАНИЗАЦИЈА ЗА ОБЕЗБЕДУВАЊЕ И
ОЛЕСНУВАЊЕ НА ГЛОБАЛНАТА ТРГОВИЈА ................................... 539
m-r Marija Trpkova
ПРИМЕНА НА ФАКТОРСКАТА АНАЛИЗА НА ВАРИЈАНСА ПРИ
ИСТРАЖУВАЊЕ НА ЕФЕКТИТЕ НА ЕКОНОМСКИТЕ ДЕЈНОСТИ И
КВАРТАЛОТ ВРЗ БРУТО ДОМАШНИОТ ПРОИЗВОД НА РЕПУБЛИКА
МАКЕДОНИЈА........................................................................................... 553
m-r Violeta Cvetkoska
ODREDUVAWE NA RELATIVNATA EFIKASNOST NA
ENERGETSKITE I TELEKOMUNIKACISKITE KOMPANII
VO R. MAKEDONIJA I NIVNO RANGIRAWE SO PRIMENA
NA METODATA DEA............................................................................. 567
pomladi asistenti
m-r Elena Naumovska
DEPOZITNA AKTIVNOST NA BANKITE VO REPUBLIKA
MAKEDONIJA....................................................................................... 585
GODI[NIK NA EKONOMSKIOT FAKULTET-SKOPJE
ANNUAL OF THE FACULTY OF ECONOMICS-SKOPJE
GOD. EKON. FAK. TOM 46 S. 1-604 SKOPJE 2011
CONTENTS
Full-Time Professors
Gordana Bilbilovska, Ph.D.
THE IMPACT OF THE ECONOMIC CRISIS TO THE MECHANICAL
MOVEMENT OF THE POPULATION OF REPUBLIC OF MACEDONIA. 17
Olga Gradiska – Temenugova, Ph.D
INTERNATIONALIZATION OF QUALITY – AN IMPERATIVE FOR THE
MACEDONIAN FIRMS.................................................................................. 33
Elena Doreva, Ph.D.
RESEARCH FOR THE REACTIONS OF CUSTOMERS OF DIFFERENT
TYPES PROMOTION OF AGRICULTURAL PRODUCTS.......................... 45
Ljubomir Drakulevski, Ph.D.
Grizelda Petrovska, M.Sc.
THE ROLE OF THE NETWORK EXTERNALITIES IN MARKET SHARE
STRATEGIES................................................................................................... 57
Drage Janev, Ph.D.
Igor Ivanovski, M.Sc.
CREDIT INSURANCE IN REPUBLIC OF MACEDONIA-UNUSED
POTENTIAL FOR DEVELOPMENT OF THE BANKING AND INSURANCE
SECTOR?......................................................................................................... 71
Saso Josimovski, Ph.D.
EVALUATION OF THE KNOWLEDGE TRIANGLE POLICIES AND HIS
ROLE IN DEVELOPMENT OF KNOWLEDGE-BASED ECONOMY IN THE
REPUBLIC OF MACEDONIA....................................................................... 87
Zoran Minovski, Ph.D.
TRADITIONAL AND MODERN INDICATORS FOR ASSESSING THE
PROFITABILITY OF BANKS...................................................................... 103
Vera Naumovska, Ph.D.
USAGE OF ICT IN MSME’S ECONOMY................................................... 119
Metodija Nestorovski, Ph.D.
THE LEVEL OF DEVELOPMENT OF THE STRUCTURE, INVESTMENT
AND EXPORT EFFICIENCY OF THE MANIFACTURING INDUSTRY OF
THE REPUBLIC OF MACEDONIA............................................................ 135
Vladimir Petkovski, Ph.D.
Aleksandar Nikolov
STRATEGIC APPROACH TO FORMATION AND DEVELOPMENT OF
CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILITY (CSR) FROM SWOT ANALYSIS
PERSPECTIVE.............................................................................................. 153
Snezana Ristevska-Jovanovska, Ph.D
MARKETING RESEARCH AND EXPLORING THE ECONOMIC IMPACT
OF ADVETISING ON CONSUMER BEHAVIOUR.................................... 165
Risteski Slave, Ph.D.
QUESTIONS AND PROBLEMS RELATED WITH THE REGIONAL
DEMOGRAPHIC HETEROGENITY IN THE REPUBLIC OF MACEDONIA177
Nada Sekulovska, Ph.D.
USAGE OF SOCIAL MEDIA FOR PRODUCT PROMOTION IN THE
REPUBLIC OF MACEDONIA..................................................................... 193
Biljana Sekulovska Gaber, Ph.D.
Vesna Gligorova
THE EFFECTS OF ECONOMIC CRISIS ON THE �������������������
EU LABOR MARKET.205
Blagorodna Todosioska, Ph.D.
SOME POSSIBLE APPLICATIONS OF METHODS AND MODELS OF
OPERATIONAL RESEARCH IN MARKETING......................................... 219
Kalina Trenevska Blagoeva, Ph.D.
ICT IMPACT ON ORGANIZATIONAL PERFORMANCE – DMD METHOD
USAGE........................................................................................................... 235
Ljube Trpeski, Ph.D.
LESSONS THAT WERE (NOT) LEARNED FROM THE LATEST
FINANCIAL CRISIS..................................................................................... 249
Acad. Taki Fiti
THEORETHIC FUNDAMENTALS OF ENTREPRENEURSHIP............... 267
Risto Hristov, Ph.D.
HEALTH SYSTEM OF DENMARK KINGDOM........................................ 287
Associate Professors
Saso Arsov, Ph.D.
IMPACT OF DIVIDEND POLICY ON THE SHARE PRICES OF THE
MACEDONIAN COMPANIES..................................................................... 305
Vesna Bucevska, Ph.D.
DETECTING AND FORECASTING FINANCIAL CRISES IN THE EU
CANDIDATE COUNTRIES.......................................................................... 321
Pece Nedanovski, Ph.D.
IMPLEMENTATION THE PUBLIC-PRIVATE PARTNERSHIP AS A TOOL
FOR STIMULATING LOCAL ECONOMIC DEVELOPMENT - CASE
STUDY OF THE CITY WINERY KAVADARCI......................................... 337
Goran Petrevski, Ph.D
INTEREST RATE PASS-THROUGH IN MACEDONIA: AN EMPIRICAL
ANALYSIS..................................................................................................... 355
Kiril Postolov, Ph.D.
APPLIED METHODS OF TEACHING AT FACULTY OF ECONOMICS IN
SKOPJE- OPPORTUNITIES FOR IMPROVEMENT.................................. 369
Lidija Pulevska-Ivanovska, Ph.D.
INTERNET IMPACT ON SUPPLY CHAIN MANAGEMENT.................... 385
Anita Ciunova Suleska, Ph.D.
TIME SPENT ON wATCHING tv AND BROWSING iNTERNET IN THE
REPUBLIC OF mACEDONIA..................................................................... 397
Assistant Professors
Dragan Tevdovski, Ph.D
ANALYSIS OF MACEDONIAN STOCK EXCHANGE INDEX RETURNS
VOLATILITY................................................................................................. 411
Predrag Trpeski, Ph.D.
TAX WEDGE ON THE LABOR MARKET IN THE REPUBLIC OF
MACEDONIA................................................................................................ 425
Teaching Assistants
Atanasko Atanasovski, M.Sc.
THE IMPLICATIONS OF THE GLOBAL FINANCIAL CRISIS FOR THE
QUALITY OF FINANCIAL REPORTING IN REPUBLIC OF MACEDONIA
................................................................................................................................... 443
Angela Kuzmanova, M.Sc.
THE IMPACT OF THE FREE MOVEMENT OF GOODS AND SERVICES
ON CREATION OF REVERSE DISCRIMINATION WITHIN THE
EUROPEAN LAW......................................................................................... 457
Nikola Levkov, M.Sc.
SOCIAL MEDIA MARKETING – ANALYSIS OF BUSINESS PRACTICIES
OF COMPANIES IN REPUBLIC OF MACEDONIA.................................. 469
Daniela Mamucevska, M.Sc.
THE MISSION IS COMPLETED AND RESOURCES ARE JUSTIFIED? –
EVALUATION OF COMPETITION POLICY ENFORCEMENT .............. 485
Aleksandar Naumoski M.Sc.
QUANTIFICATION OF THE COUNTRY RISK IN THE REPUBLIC OF
MACEDONIA ............................................................................................... 503
Marina Serafimoska, M.Sc.
RELATIONSHIP BETWEEN INTELLECTUAL CAPITAL AND
PERFORMANCE MEASUREMENT SYSTEMS IN REPUBLIC OF
MACEDONIA ............................................................................................... 519
Katerina Tosevska-Trpcevska, M.Sc.
REPUBLIC OF MACEDONIA AND THE WORLD CUSTOMS
ORGANIZATION FRAMEWORK OF STANDARDS TO SECURE AND
FACILITATE GLOBAL TRADE .................................................................. 539
Marija Trpkova, M.Sc.
APPLIED FACTORIAL ANALYSIS OF VARIANCE IN EXAMINING THE
EFFECTS OF THE ECONOMIC ACTIVITES AND THE QUARTERS OF
THE YEAR ON THE GROSS DOMESTIC PRODUCT OF REPUBLIC OF
MACEDONIA ............................................................................................... 553
Violeta Cvetkoska, MA
DETERMINATION OF RELATIVE EFFICIENCY OF ENERGY AND
TELECOMMUNICATIONS COMPANIES IN MACEDONIA AND THEIR
RANKING BY APPLICATION OF DEA METHOD .................................. 567
Junior Teaching Assistants
Elena Naumovska, M.Sc.
DEPOSIT ACTIVITY OF THE BANKS IN THE REPUBLIC OF MACEDONIA
........................................................................................................................ 585
God. ekon. fak. t. 46 s. 17 - 31 (2011)
IMPAKT NA EKONOMSKATA KRIZA VRZ
MEHANI^KOTO [email protected] NA NASELENIETO VO
REPUBLIKA MAKEDONIJA
Prof. d-r Gordana Bilbilovska
Apstrakt
Razvojot na naselenieto pretstavuva osnova, no istovremeno
i cel na sekoja ekonomska, kulturna, zdravstvena, obrazovna,
pravna, politi~ka i religiska aktivnost. Brojot na naselenieto
e va`en za postoewe i razvoj na sekoja zemja, osobeno ako se zeme
predvid deka razvojot na stopanstvoto e povrzan so dvi`eweto na
naselenieto. Za ova postojat dve objasnuvawa – prvo, deka razvojot
na stopanstvoto se povrzuva so rastot na brojot na naselenieto
i vtoro, deka so razvojot na stopanstvoto se namaluva brojot na
naselenieto. Vo uslovi na pad na natalitetot vo na{ata zemja,
migraciskoto saldo ja definira dinamikata na naselenieto. Koga
se emigrira, se donesuva odluka da se napu{ti postojanoto mesto na
`iveewe i se naseluva vo nekoe drugo mesto za `iveewe, so cel da se
dojde do re{enie za poedinecot i negovoto semejstvo.
Vo trudot }e stane zbor za vlijanieto na ekonomskata kriza
vrz mehani~koto dvi`ewe na naselenieto vo Republika Makedonija.
Predvid }e se zeme periodot za vreme na poslednata recesija, bidej}i
celta na ova istra`uvawe e da ja otkrie zaemnata povrzanost
pome|u dvi`eweto na ekonomskata aktivnost i migraciite vo
na{ata zemja.
Klu~ni zborovi: imigracii, emigracii, migracisko saldo, dvi`ewe
na naselenieto, ekonomska kriza, ekonomska aktivnost, razvoj na
stopanstvoto.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
17
Prof. d-r Gordana Bilbilovska
Voved
Vo trudot }e se istra`uvaat vnatre{nite i nadvore{nite
migracii vo vreme na ekonomskata kriza vo Republika Makedonija. Vo
ovoj period vo na{ata zemja vnatre{nite migracii (me|uop{tinski
i vo istata op{tina) imale trend na opa|awe. Me|uop{tinskite
migracii vo 2008 godina iznesuvale 7216 lica, a vo 2009 godina 6278
lica. No, tie se odvivaat pod vlijanie na mnogubrojni faktori, vo prv
red ekonomski, kako: pogolemi mo`nosti za vrabotuvawe, pogolemi
plati, stru~no usovr{uvawe, napreduvawe vo rabotata, vrabotuvawe,
sklu~uvawe na brak, semejni pri~ini i drugo. Isto taka, migraciite
se odvivaat od poslabo razvienite podra~ja kon ekonomski porazvieni
podra~ja. Gradot so site svoi sistemi nudi pogolema udobnost na
`iveewe. Analizata na migraciskite dvi`ewa bara istra`uvaweto
da se posveti na nivnata selektivnost po pol, starost, {kolska
podgotvenost, etni~ka pripadnost i dr. Demografskite aspekti na
vnatre{nite migracii se povrzani so izmenite vo site sferi na
`ivotot na migrantot, no ne vlijaat vrz promenite na vkupniot broj
na naselenieto na zemjata.
Razvojot na globalnite elektronski mediumi sozdava mo`nosti
potencijalnite migranti da se zapoznavaat so uslovite za `ivot i
rabota vo mnogubrojni zemji vo svetot, {to vlijae na nivnata odluka
za izbor na mestoto na preseluvawe nadvor od dr`avnite granici.
Promenite na ramkite vo koi se formiraat i odvivaat migraciite
vlijaat na patot na migraciite, kako i na struktura na migrantite.
Pri~ina za nadvore{ni migracii se ekonomskite sostojbi vo zemjata
(koga se iseluvaat vo drugi dr`avi za obezbeduvawe na vrabotuvawe
ili podobri prihodi), sklu~uvawe na brak, {koluvawe, semejni
18
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Impakt na ekonomskata kriza vrz mehani~koto dvi`ewe na naselenieto vo R.M.
pri~ini i dr. Ekonomski aktivnoto naselenie e najpodlo`no na
migracii, naj~esto mladi lu|e. Za na{eto stopanstvo ne e dobro
koga se odlevaat {koluvani i kvalifikuvani kadri, t.n. „brain drain“
vo stranstvo. Migracijata na visokoobrazovani lica e beleg na
nadvore{nite migracii vo na{ata zemja. Visokoobrazovani lica
polesno se prifa}aat vo razvienite zemji vo svetot vo odnos na
drugite migranti, bidej}i postoi interes za nivnoto doa|awe, t.e.
dobivaat gotovi stru~ni kadri i ne mora da vlo`uvaat za nivnoto
{koluvawe. Licata koi po ilegalen pat }e se obidat ili }e uspeat
vo toa da dojdat vo nekoja razviena zemja vo svetot naj~esto se
niskokvalifikuvani i ne gi ispolnuvaat uslovite za vlez vo zemjata
po regularen pat. Vo posledno vreme svedoci sme deka migraciskite
tekovi se naso~eni kon zemji koi ostvaruvaat kontinuiran pad na
priroden prirast na naselenieto, kako {to e slu~aj so Evropa,
Avstralija i Amerika. Analizata na nadvore{nite migracii bara da
se posveti vnimanie na nivnata selektivnost spored polot, starosta,
obrazovanieto, etni~ka pripadnost i drugo. Demografskite posledici
na nadvore{nite migracii se sogleduvaat vo isto vreme, vo zemjata na
emigracijata i vo zemjata na imigracijata. Nadvore{nite migracii
vlijaat vrz komponentite na prirodnoto dvi`ewe vo na{ata zemja
(go namaluvaat brojot na na{eto naselenie). Selektivnite belezi
na migracionoto naselenie vlijaat vrz promenite na mnogubrojni
demografski i socio-ekonomski strukturi na naselenieto, kako vo
zemjata na emigracijata, taka i vo zemjata na imigracijata. Kako
rezultat na migratornite dvi`ewa, vo idnina vo na{ata zemja
mo`e da se o~ekuva nizok fertilitet, porast na prose~nata starost
na naselenieto, porast na traeweto na `ivotot i drugi nepovolni
vrednosti prisutni kaj naselenieto. Zna~i, demografskite dvi`ewa
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
19
Prof. d-r Gordana Bilbilovska
treba da bidat vo centarot na vnimanieto i da se prilagoduvaat na
potrebite na zemjata.
Istra`uvaweto }e se sprovede za Republika Makedonija, a
o~ekuvaniot rezultat e da se opredeli vlijanieto na recesijata vrz
migraciskoto saldo vo uslovi na pad na prirodnite komponenti na
makedonskoto naselenie.
1. Vlijanie na recesijata vrz migraciite vo Republika Makedonija
Nitu edna od svetskite ekonomii ne ostana imuna na ekonomskata
kriza. Iako doma{nite eksperti i politi~ari se povikuvaa na
toa deka poradi slabata povrzanost na makedonskata ekonomija so
ostanatite zemji, nema da gi po~uvstvuvame posledicite od krizata,
taa ja zafati i na{ata zemja vo poslednite dva kvartala od 2008
godina. Makedonskata ekonomija raste pobavno od ����������������
taa vo dr`avite
na balkanskiot region, zatoa {to nemame dovolno direktni stranski
investicii. Spored Evropskata komisija, makedonskata ekonomija vo
2010 godina porasnala za 0,7%. Visokite ceni na repromaterijalite i
golemoto poskapuvawe na naftata i naftenite derivati ostvaruvaat
svoi efekti vrz razvojot na makedonskata ekonomija. Fenomenot
na nevrabotenosta koj denes se javuva kako globalen problem, ne
ja zaobikoli ni na{ata zemja. Po svojata dimenzija, strukturnite
karakteristiki i implikacii koi so sebe gi nosi, pretstavuva
seriozen socijalen, ekonomski pa i politi~ki problem. Problemot
na nevrabotenost����������������������������������������������
koj postoi i denes, e te`ok problem so koj e
soo~eno makedonskoto naselenie. Po svoite dimenzii, strukturni
karakteristiki i implikacii koi so sebe gi nosi i vo uslovi na
recesijata pretstavuva seriozen socijalen i ekonomski problem.
Stopanskite dvi`ewa vo ovie krizni godini se odrazija vrz sostojbite
20
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Impakt na ekonomskata kriza vrz mehani~koto dvi`ewe na naselenieto vo R.M.
na pazarot na trudot i vo domenot na vrabotenosta vo na{ata zemja.
Vo ovoj period strukturnite promeni na pazarot na trudot bile
voglavno �����������������������������������������������������
recesioni. Toa zna~i deka strukturnoto prilagoduvawe
bilo so gasnewe na postojnite rabotni mesta, a poretko so otvorawe
na novi rabotni mesta. Nevrabotenosta vo ovoj period ja zasilila
siroma{tijata kaj nevrabotenite, no i kaj vrabotenite koi neredovno
primaat plata ili od svoite primawa ne mo`at da gi zadovolat
osnovnite `ivotni potrebi. Vo januari 2011 godina Agencijata za
vrabotuvawe na Republika Makedonija registrirala 18.890 zasnovani
novi rabotni odnosi. Sporedeno so januari 2010 godina, bilo ostvareno
zgolemuvawe na brojot na zasnovani novi rabotni odnosi za 5.8%.
Odlivot na lica od Registarot na Agencijata vo januari iznesuva
8.800, od koi 40.2% pretstavuvaat novi zasnovani rabotni odnosi.
Kako priliv vo Agencijata se registrirani 9.512 lica, od koi 50% se
lica na koi im prestanal rabotniot odnos. Rezultat e zgolemuvawe na
nevrabotenosta za 712 lica, odnosno za 0.2% vo odnos na prethodniot
mesec. Taka,
���������������������������������������������������������
vo januari 2011 godina, brojot na nevraboteni lica
e namalen za 6.4%. Najgolem del od nevrabotenite, odnosno 66% se
od urbanite sredini, a 57.5% od nevrabotenite se nekvalifikuvani
ili polukvalifikuvani, dodeka samo 8.1% imaat vi{o ili visoko
obrazovanie. Gledano spored starosni grupi, najgolemiot del ili
57.7% od nevrabotenite pripa|aat na vozrasnata grupa 25-49 godini.
Spored vremeto na ~ekawe na vrabotuvawe, 50.7% od nevrabotenite
lica ~ekaat vrabotuvawe od 1-7 godini, dodeka 29.9% ~ekaat
vrabotuvawe 8 i pove}e godini.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
21
Prof. d-r Gordana Bilbilovska
Tabela br.1. Aktivno naselenie, stapki na aktivnost, produktivnost
i nevraboteni lica vo vreme na recesija vo Republika Makedonija
Izvor:Ministerstvo za finansii : “Anketa za rabotnata sila-sopstveni presmetki“, Agencija za
vrabotuvawe na Republika Makedonija 2010 godina, str.34
Od tabelata br.1 se sogleduvaat visoki stapki na nevrabotenost
vo na{ata zemja, kako pokazatel so koj se meri usoglasenosta pome|u
ponudata i pobaruva~kata na pazarot na trudot. Vo Republika
Makedonija vo vreme na recesijata, gra|anite ne ~uvstvuvaat
podobruvawe na `ivotniot standard. Stopanstvoto i ponatamu se
sudruva so problemot na nelikvidnosta i sivata ekonomija.
2. Migracii vo Republika Makedonija vo recesioniot period
Kako recesijata se odrazuva vrz migraciskite dvi`ewa na
makedonskoto naselenie? – Naj~esto kako re{enie na egzistencijalnite
problemi, kako nov ciklus i po~etok vo novi podobri uslovi. Vrz
migraciskite dvi`ewa na naselenieto vo uslovi na recesijata
vlijaat slednite faktori: nesoodvetna stopanska razvienost,
agrarna prenaselenost, nedovolni prirodni resursi, naru{uvawe na
`ivotnata sredina, nesoodvetni tekovi na urbanizacijata i etni~ki i
22
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Impakt na ekonomskata kriza vrz mehani~koto dvi`ewe na naselenieto vo R.M.
tradicionalni na~ini na povrzuvawe na naselenieto. Toa se osnovni
faktori koi predizvikuvaat emigracija i imigracija na naselenieto.
No, za razlika od prethodniot period koga postoele masovni migracii
(koga selskite naseleni mesta se praznele, a gradskite se polnele), vo
uslovi na recesijata migraciskite dvi`ewa se so pomal intenzitet.
Koga op{tinata e ponerazviena postoi pogolema negativna stapka
na migracisko saldo, a koga e porazviena ima pogolema pozitivna
stapka. Vo vnatre{nite migracii najizrazeni se onie koi ozna~uvaat
dvi`ewe na selskoto naselenie kon gradskite centri, kako i onie
koi gi naso~uvaat tekovite na iseluvawe kon razvienite delovi od
Makedonija. Procesot na urbanizacija poka`uva visoko u~estvo na
gradskoto vo vkupnoto naselenie. Toa pretstavuva i najgolem porast
na u~estvoto na gradskoto naselenie vo vkupniot broj na naselenieto.
Stanuva zbor za demografski tip na urbanizacija, t.e. prodol`uvawe
na populaciskiot rast preku mehani~kiot prirast, no i priroden
prirast vo uslovi na zaostanuvawe na materijalnata osnova. Tie
promeni imaat svoe vlijanie na funkcioniraweto na ekonomskiot
sistem vo ramkite na nacionalnite i me|unarodnite odnosi.
Vo tabela br.2 go prika`uvame mehani~koto dvi`ewe na
naselenieto vo periodot pred i za vreme na recesijata vo Republika
Makedonija (2006, 2007, 2008 2009 godina.)
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
23
Prof. d-r Gordana Bilbilovska
Tabela br.2. Mehani~ko dvi`ewe na naselenie vo period pred i vo recesija vo RM
2006 god
Op{tina
RM
Skopje
Bitola
Veles
Vrap~{te
Gevelija
Gostivar
Del~evo
Kavadarci
Kumanovo
Ohrid
Struga
Strumica
[tip
Resen
Tetovo
2007 god
doseleni vo doseleni od otseleni vo otseleni od doseleni vo doseleni od otseleni vo otseleni od
RM
drugi dr`avi
RM
drugi dr`avi
RM
drugi dr`avi
RM
drugi dr`avi
873
545
873
1073
7637
366
7637
4
4556
195
3988
7
357
117
951
14
40
189
56
197
108
5
183
3
157
1
178
5
4
9
55
41
1
4
97
1
58
5
104
60
1
130
50
161
13
17
145
55
69
14
63
61
108
4
134
136
3
137
1
31
8
34
4
194
8
0
4
49
13
173
409
74
5
167
9
133
118
409
137
143
105
176
1
176
1
163
1
157
5
135
154
4
156
3
63
51
61
53
58
143
181
165
3
193
-
Izvor; Dr`aven zavod za statistika: Statisti~ki godi{nik 2007,2008
2008 god
Op{tina
RM
Skopje
Bitola
Veles
Vrap~{te
Gevelija
Gostivar
Del~evo
Kavadarci
Kumanovo
Ohrid
Struga
Strumica
[tip
Resen
Tetovo
doseleni vo
RM
716
87
68
167
8
98
145
34
138
81
318
146
181
183
53
165
doseleni od otseleni vo
drugi dr`avi
RM
19
716
50
419
3
09
04
15
74
58
7
17
63
16
7
55
4
194
137
5
176
9
151
58
58
3
193
2009 god
otseleni od doseleni vo
drugi dr`avi
RM
740
678
35
045
79
1
159
7
73
1
67
105
149
9
40
19
7
93
339
308
1
138
9
163
1
190
7
139
doseleni od otseleni vo
drugi dr`avi
RM
59
678
13
1434
8
48
3
14
8
61
54
5
175
78
155
13
63
0
188
153
117
4
186
101
64
176
otseleni od
drugi dr`avi
769
0
11
61
8
5
537
1
-
Izvor; Dr`aven zavod za statistika: Statisti~ki godi{nik 2009 i 2010
Od prezentiranite podatoci vo tabelata br.2 se gleda namaluvawe
na vnatre{nite migracii vo Republika Makedonija. Vo 2006 godina,
brojot na vkupno doseleni lica vo op{tinite iznesuva 8723, vo 2007
godina 7637, vo 2008 godina 7216, a vo 2009 godina 6278. Od ovoj broj,
24
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Impakt na ekonomskata kriza vrz mehani~koto dvi`ewe na naselenieto vo R.M.
najgolem procent otpa|a na doseleni vo grad Skopje. Zna~i, vo op{tina
Skopje, vo uslovi na recesija, vo 2008 godina se doselile 39,80% vo
odnos na vkupnite doseluvawa vo zemjata, a vo 2009 godina 32,57%.
Ova e povrzano so doseluvaweto od nerazvienite vo porazvienite
op{tini vo Republika Makedonija. Porastot e rezultat na ekonomski
pri~ini, t.e. brziot razvoj na sekundarniot i uslu`niot sektor vo
gradot (bankarstvo, osiguruvawe, marketing, {pedicija i dr.), lesno
izvr{uvawe na odredeni aktivnosti, {koluvawe na decata, zdravstvo,
stapuvawe vo brak, semejni pri~ini, rekreacija, zabava, kultura
i drugi privle~nosti na gradskoto `iveewe. No, koncentracijata
na naselenieto vo urbanite podra~ja i demografskoto praznewe na
ruralnite podra~ja, e odraz i na neramnomerniot regionalen razvoj
so zna~ajni konsekvenci na site demografski belezi i se manifestira
so zaostanuvawe na ruralnite podra~ja koi se praznat. Paralelno
se odvivaat i demografski procesi na siroma{nite podra~ja so
tendencija za namaluvawe na prirodniot prirast, intenziven proces
na stareewe na naselenieto, pritisok za vrabotuvawe i socijalni
problemi. Osnovni demografski problemi se: izrazen proces
na depopulacija, niski stapki na fertilitet, visoka stapka na
mortalitet, emigraciski procesi i praznewe na ruralnite podra~ja.
So ogled na faktot deka demografskiot razvoj e va`na komponenta vo
vkupniot ekonomski razvoj, demografskite tendencii na siroma{nite
podra~ja se pre~ka za rastot na ovie regioni. Vo namaluvaweto
na stepenot na siroma{tijata bi pomognalo i vrabotuvaweto na
zagrozenite kategorii od naselenieto vo op{tinite. Otseluvaweto
na naselenieto vo nabquduvaniot period 2008 godina se op{tinite:
Kumanovo (255), Bitola (209), Veles (204), Ohrid (194), Tetovo (193)
i Strumica (176), [tip (151); vo 2009 godina Bitola (248), Veles
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
25
Prof. d-r Gordana Bilbilovska
(214), Prilep (193), [tip (186), Gostivar (175), Tetovo (176), Struga
(153) i Kavadarci (155). �����������������������������������������
Stanuva zbor za otseluvawe kon regionite
vo Makedonija, a op{tinite bele`at pad na apsolutniot broj na
naselenieto predizvikano so migraciite. Zatoa vo ovie op{tini
postoi opa|awe na u~estvo na mladite generacii, koe }e dovede do
deformacii vo starosnata struktura na naselenieto, no i do seriozni
ekonomski i socijalni implikacii koi }e se eksponiraat vo idnina.
Promenite vo op{tinite pretstavuvaat postojan proces, ~ija osnovna
tendencija e deagrarizacija i urbanizacija. Selskite naseleni mesta
vo blizina na golemite gradovi so razvoj na gradovite go menuvaat
odnosot kon gradot i se modificiraat funkciite. Imeno, gradovite
go zasiluvaat svoeto gravitaciono vlijanie. Procesot na gasewe na
selskite naseleni mesta e evidenten preku prazneweto i izumiraweto
na naselenieto vo selskite naseleni mesta. U~estvoto na gradskoto
vo ramkite na vkupnoto naselenie e visoko.
Spored polovata struktura, vo recesionite godini vo
otseluvaweto i doseluvaweto na naselenieto dominira u~estvoto
na `enskata populacija. Kako najzastapena pri~ina za preseluvawe
vo zemjata e sklu~uvawe na brak (2006-4128; vo 2009 godina-3252).
Najgolemo preseluvawe e na populacijata od 30-64 godini (2006-4284;
2009-2752), a mnogu e pomalo u~estvoto na lica na starost od 65 godini
i postari lica. Spored etni~kata pripadnost, vo recesionite godini
najmnogu se preseluvale Makedonci (2006-6685; 2009-4455), Albanci
(2006-1434; 2009-976), Turci (2006-312; 2009-254) i Romi (2006-374;
2009-314). Spored {kolskata podgotvenost, vo vnatre{nite migracii
visoko e u~estvoto na lica so osnovno obrazovanie - okolu 30%, so
sredno 45,25%, a so visoko obrazovanie nad 24%.
Kolku - da se zamine vo stranstvo, e misla da se zamine nadvor
26
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Impakt na ekonomskata kriza vrz mehani~koto dvi`ewe na naselenieto vo R.M.
od dr`avnite granici na zemjata? Nekoj od ~lenovite od semejstvoto
zaminal vo stranstvo i stanal stranski dr`avjanin, se sna{ol i na
semejstvoto mu obezbeduva priliv na devizni sredstva. Emigriraweto
nadvor od dr`avnite granici ne e beleg samo za oddelni sredini,
tuku stanuva globalna pojava, dodeka brojot na naselenieto vo
stranstvo raste. Vo uslovi na recesija, na{eto naselenie najmnogu
se preseluvalo vo evropskite zemji, Amerika, Azija, i Okeanija. Vo
tabelata br. 3 se prezentiraat tekovite na nadvore{nite migracii
vo predrecesioniot i recesioniot period vo Republika Makedonija.
Tabela br. 3. Nadvore{ni migracii pred i vo recesioniot period
2006 god
Op{tina
RM
Evropa
Albanija
BiH
Srbija
Hrvatska
Germanija
Italija
Turcija
[vajcarija
Amerika
Azija
Afrika
Okeanija
Avstralija
Op{tina
RM
Evropa
Albanija
BiH
Srbija
Hrvatska
Germanija
Italija
Turcija
[vajcarija
Amerika
Azija
Afrika
Okeanija
Avstralija
doseleni
vo RM
545
519
7
35
38
83
1
5
16
5
5
5
otseleni
od RM
1073
665
4
97
11
6
16
174
91
7
1
109
109
doseleni
vo RM
19
185
35
11
91
13
1
3
1
1
9
9
otseleni
od RM
740
608
1
1
46
1
113
95
3
175
40
90
90
2007 god
vkupno
doseleni
1574
1389
77
60
53
110
13
61
1
103
65
10
7
7
vkupno
migaciono
otseleni
saldo
1108
466
69
697
10
67
58
101
4
108
11
-99
6
-49
19
4
174
-173
94
-191
1
53
1
9
109
-10
109
-10
doseleni
vo RM
366
357
87
11
16
30
9
1
5
4
4
otseleni
od RM
4
18
1
10
7
3
6
1
6
35
35
5
5
vkupno
doseleni
776
696
194
7
181
1
1
3
9
1
40
7
3
10
10
vkupno
migaciono
otseleni
saldo
751
5
619
77
5
189
13
14
46
135
14
7
113
-101
95
-9
3
89
175
-174
40
0
5
1
3
90
-80
90
-80
doseleni
vo RM
59
5
3
89
6
11
8
1
3
10
4
4
otseleni
od RM
769
53
31
4
54
10
14
96
7
77
98
3
136
136
2008 god
vkupno
doseleni
117
1085
333
36
376
41
7
55
1
79
49
8
6
6
2009 god
vkupno
migaciono
otseleni
saldo
40
987
144
981
5
38
10
6
7
349
3
38
6
1
1
-1
55
6
-5
37
4
3
46
1
7
5
1
5
1
vkupno
vkupno
migaciono
doseleni
otseleni
saldo
159
79
467
1140
553
587
14
6
188
18
6
1
90
54
36
5
10
15
46
15
-79
6
96
-90
97
75
5
79
-74
5
98
-46
40
5
35
5
136
-111
4
136
-11
Izvor: Dr`aven zavod za statistika: Statisti~ki godi{nik 2007, 2008, 2009 i 2010
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
27
Prof. d-r Gordana Bilbilovska
Vo uslovi na nedostatok na investicii, golem broj na
nevraboteni so emigrirawe vo stranstvo baraat re{avawe na
postojnite problemi. Vo period na recesija zgolemen e interesot da
se emigrira nadvor od na{ata zemja. Od tabelata br.3 jasno se gleda
deka najgolemo preseluvawe na na{eto naselenie ima vo Evropa
(2006 godina 61,97%; 2009-69,18%), Avstralija (2006-10,15%, 200917,68%) i SAD (2006-27,12%; 2009-12,74%). Vo 2007 godina golem broj
na emigranti se otselile vo ekonomski razvienite zemji: [vajcarija
(2006-16,22%; 2009-10%), Germanija (2006-11,275; 2009-16,12%), Italija
(2006-5,77%; 2009-12,48%). Spored polovata struktura na otselenite
lica, dominira u~estvoto na ma{koto vo odnos na `enskoto naselenie.
Vo emigraciite najgolemo e u~estvoto na mladite lica od 15-29
godini (49,5%), i od 30-64 godini (43,8%). Spored faktor obrazovanie
- najgolemo e u~estvoto na lica so zavr{eno sredno obrazovanie, no
se iseluvaat i lica so vi{o i visoko obrazovanie, magistri i doktori
na nauki. Na{ite visokokvalifikuvani lica vo svetot polesno se
prifa}aat vo odnos na drugite migranti, bidej}i dr`avite imaat
interes za nivnoto vseluvawe (dobivaat gotova rabotna sila vo vid
na stru~ni kadri vo ~ie {koluvawe ne mora da vlo`uvaat). Spored
etni~kata pripadnost, najmnogu se iseluvaat Makedonci, potoa
Albanci, Turci i Romi.
Za namaluvawe na nadvore{nite migracii treba da se raboti na:
izgradba na infrastrukturni objekti koi se op{t uslov za ekonomsko
povrzuvawe i razvoj, izgradba na objekti na op{testveniot standard,
dano~na politika, razvoj na mali i sredni pretprijatija, zadovoluvawe
na naselenieto vo oblasta na kulturata, obrazovanieto, zdravstvenata
za{tita i obezbeduvawe na sredstva za razni oblici na neposredna
pomo{ za naselenieto vo nedovolno razvienite podra~ja i iznao|awe
28
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Impakt na ekonomskata kriza vrz mehani~koto dvi`ewe na naselenieto vo R.M.
na optimalna solucija na upotreba na tie sredstva. Zatoa treba da se
pravat napori za pottiknuvawe na razvojot na nerazvienite podra~ja,
t.e. da se namalat razlikite vo nivoto na razvienosta pome|u razvienite
i nerazvienite podra~ja vo na{ata zemja. Taka }e bidat sozdadeni
uslovi za namaluvawe na nadvore{nite migracii, {to i nerazvienite
podra~ja }e stanat atraktivni ekonomski zoni za vlo`uvawa, t.e.
privlekuvawe na doma{en i stranski kapital, kako i zadr`uvawe na
rabotnata sila i privlekuvawe na stru~no osposobeni kadri. Taka
��������
}e
se sozdadat silni interakciski vrski so politikata na stopanskiot
razvoj, politikata na vrabotuvawe, demografskata politika i
politikata na migraciite. Objektiviziranata regionalizacija
treba da pridonese za ostvaruvawe na usoglasenost me|u strukturnite
potrebi na stopanstvoto i raspolo`livata struktura na faktorite
na razvojot. So regionalniot razvoj treba da se upravuva na nivo na
dr`avata so formulirawe na jasni principi na regionalna politika
na makroekonomsko nivo. Potrebno e da se postigne ramnomeren i
odr`liv razvoj na celata teritorija na Repulika Makedonija, koj
treba da se karakterizira so visoka stapka na rast i konkurenstki
planski regioni me|u koi }e postojat dosta pomali dispariteti i
kade optimalno }e se koristat raspolo`livite resursi. Za taa cel,
izrabotena e Strategija za ramnomeren regionalen razvoj za periodot
od 2009 do 2019 godina, koja e nameneta za gradewe na funkcionalen
sistem za regionalen razvoj zasnovan na cvrsti institucionalni
principi i poddr{ka od povikanite institucii. Vo Strategijata e
potcrtano deka poradi niskoto nivo na razvoj vo zemjata i golemite
dispariteti me|u planskite regioni, ostvaruvaweto na vizijata
e mo`no preku policentri~en model za razvoj na site regioni, so
fokus na razvojot na pomalku razvienite regioni za da se namalat
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
29
Prof. d-r Gordana Bilbilovska
postoe~kite dispariteti. Mora da se naglasi deka ova e podolgotraen
proces, no e od golemo zna~ewe i za integracija na RM vo EU.
Zaklu~ok
Migraciskite dvi`ewa vo uslovi na recesija se odvivaat
vo svetlo na globalnite, regionalnite i lokalnite procesi. Vo
uslovi na recesija se javuva prostorna razdvi`enost na naselenieto,
pod vlijanie na ekonomski, socijalni i psiholo{ki faktori. Vo
vnatre{nite migracii dominira u~estvoto na `enskoto vo odnos
na ma{koto naselenie, dodeka najmnogu migracii se zabele`ani
vo kategoriite na mladi lica. Zabele`ano e i deka migraciite se
ednakvo prisutni, bez razlika na strukturata na naselenieto – odnosno
so zastapenost na onie so sredno, vi{o ili visoko obrazovanie.
Najgolem broj na migracii se zabele`ani vo Evropa, Avstralija i
SAD. Spored polovata struktura, u~estvoto na ma{kata vo odnos
na `enskata populacija e dominantno. Na nadvore{nite migracii
vlijaat faktorite: nevrabotenost, {koluvawe, mo`nost za slobodno
patuvawe, transportnata i informaciskata revolucija. Vo periodot
na recesijata na{ite migranti se ekonomski migranti i azilanti.
Migraciskite dvi`ewa }e dovedat do natamo{no namaluvawe na
natalitetot na agregatno nivo i zgolemuvawe na faktorite na
mortalitetot.
Literatura:
1. D-r Gordana Bilbilovska: “Ekonomska statistika”,
Ekonomski fakultet, Skopje, 2006
���������������������������������������������������������
2. Dr`aven zavod za statistika: „Statisti~ki godi{nik na
Republika Makedonija za 2007, 2008,2009, 2010“
3. Dr`aven zavod za statistika: „Migracii 2008“, Skopje, 2009
4. Dr`aven zavod za statistika: „Migracii 2009“, Skopje, 2010
30
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Impakt na ekonomskata kriza vrz mehani~koto dvi`ewe na naselenieto vo R.M.
THE IMPACT OF THE ECONOMIC CRISIS TO THE MECHANICAL
MOVEMENT OF THE POPULATION OF REPUBLIC OF MACEDONIA
Prof. Gordana Bilbilovska, Ph.D.
Summary
In terms of recession the level of migration in the country is higher then
in terms of economic growth. Migration of women was much higher then man
population, as a result of marriage, education, job opportunities etc. The highest
rate of migration was among young people, and much lower among the older
categories. This period is specific for the intense process of immigration. The
movement is mainly focused to Europe, Australia and the US. It is important to
point out that different from the internal movement, in the emigration process
man outnumber women. Today it is easy to travel, and people move easier and
faster. The development of the electronic media opens an opportunity for people to
adapt more rapidly, which is important for decision making. In terms of recession
the movement is mainly done by economic migrants or assailants.
Key words: immigration, emigration, migration result, economic crisis,
economic activity, economy growth.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
31
32
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 33 - 43 (2011)
INTERNACIONALIZACIJATA NA KVALITETOT IMPERATIV I ZA MAKEDONSKITE PRETPRIJATIJA
D-r Olga Gradi{ka - Temenugova
Apstrakt
Poradi „rasteglivosta” na poimot – kvalitet, odnosno
poradi negovata nekvantitativna priroda, vo teorijata se
definirani, a vo praktikata se verifikuvani odredeni standardi
vo funkcija na interncionalizacija na sistemot na kvalitetot.
Zatoa, pridr`uvaweto do ovie standardi ne e ve}e pra{awe na
izbor za ponuduva~ite, tuku imperativ bez koj ne mo`e da se zamisli
uspe{noto pazarno stopanisuvawe. Dali i vo R. Makedonija?
Klu~ni zborovi: kvalitet, standardi, internacionalizacija na
kvalitetot
„Ako produktivnosta na trudot pripa|a{e na 20 vek,
kvalitetot }e bide od prvostepeno zna~enwe vo 21 vek.”
J. M. Juran
1. „Potro{uva~ot e kral” – toa e devizata na vistinski pazarno
orientiranoto pretprijatie (proizvodno, trgovsko, uslu`no).
Taa podrazbira tendencija za maksimalno nivo na zadovolenost na
potro{uva~kite barawa, odnosno kreirawe na proda`niot asortiman
vo tesna koordinacija so tie barawa. Samo
����������������������������
taka mo`e da se stekne
lojalna klientela, da se provocira mo`nosta za povtorno, a potoa i za
kontinuirano kupuvawe, da se zadr`at starite i da se pridobijat novi
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
33
Prof. d-r Olga Gradi{ka - Temenugova
kupuva~i, da se nadmudri konkurencijata, da se uspee na pazarot.
Od druga strana, potro{uva~ot s# pomalku kupuva na sopstven
rizik, t.e. s# pove}e bara garancija za ona {to go izbira od proda`niot
asortiman. Ottuka, derivira i nastojuvaweto za respektirawe na
kvalitetot pri strukturiraweto na proda`nata ponuda. Ova va`i
dotolku pove}e, {to sovremenite proda`ni trendovi svedo~at
deka kvalitetot, definiran kako mno`estvo od karakteristiki
(funkcionalni, strukturni, estetski, ekolo{ki) kombinirani vo
proizvodot, zna~ajno & konkurira na cenata so intencija vo krajna
instanca da go prezeme „tronot”. Denes, modernite ponuduva~i ja
gradat svojata konkurentska prednost na pazarot (doma{niot ili
stranskiot) vrz kvalitetot, a ne vrz cenata. Devizata deka „kvalitetot
e najdobrata investicija” vo soovremenite uslovi na stopanisuvawe
dobiva svoja polna afirmacija.
Faktot deka odgovornosta za kvalitetot ve}e ne pa|a samo na
tovar na kupuva~ot, tuku se transferira na stranata na proizvoditelot,
odnosno na trgovecot, ja potencira potrebata od me|usebna sorabotka
kako svesna, sinhronizirana i permanentna aktivnost, usmerena kon
planirawe, upravuvawe i kontrolirawe na kvalitetot, a vo funkcija
na totalna satisfakcija na potro{uva~kite preferencii. Vo ovaa
trijada (potro{uva~ - trgovec - porizvoditel) konfrontacijata
e kontraproduktivna, pa zatoa niz sistemot na povratni spregi po
principot na akcija-reakcija, se iznao|aat optimalnite solucii i
se usoglasuvaat poedine~nite interesi. Taka se postignuva „igra na
trojca dobitnici” vo koja sekoj ima uloga na igra~ koj igraj}i za sebe
igra i za drugite vo procesot so zaedni~ka cel – podigawe nivoto na
kvalitetot.
���������������������������������������������������������������������
Odredeni iztra`uvawa poka`uvaat deka potro{uva~ite se podgotveni da
platat duri i do 10% pove}e koga se vo pra{awe kvalitetni proizvodi.
34
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Internacionalizacijata na kvalitetniot-imperativ i za makedonskite pretprijatija
2. Me|utoa, poradi „rasteglivosta” na poimot kvalitet,
poradi negoviot nekvantitativen karakter obremenet so golema
doza na subjektivizam, vo teorijata se definirani, a vo praktikata
akceptirani odredeni standardi vo pravec na internacionalizacija
na sistemot na kvalitet. Vo ovoj kontekst, Evropskata Unija
(EU) pra{aweto na kvalitetot go aktualizirala i unificirala
voveduvaj}i op{toprifateni, me|unarodni standardi na kvalitet,
t.n. serija na ISO 9000 i serija na ISO 14000.
Prvata go frla te`i{teto vrz tehni~ko-tehnolo{kata priroda
na kvalitetot, a vtorata ja inkorporira i ekolo{kata dimenzija na
kvalitetot (za{tita na ~ovekot i na negovoto okru`uvawe). So niv
se propi{uvaat site aktivnosti koi treba da se prezemat za da mo`e
konkretnoto pretprijatie, odnosno negovite proizvodi da dobijat
me|unarodna verifikacija od aspekt na kvalitetot, so {to de facto
se postignuva internacionalizacija na proizvodite niz prizma na
kvalitetot, se bri{at barierite na nacionalnite pazari, se animira
me|unarodniot pazar, se onevozmo`uva plasman na proizvodi koi
otstapuvaat od propi{anite normi za kvalitetot, se olesnuva
potro{uva~kiot izbor, se za{tituvaat potro{uva~ite i nivnoto
okru`uvawe od {tetnoto vlijanie na odredena produkcija, se voveduva
„esperanto” vo me|unarodnata trgovija, se sveduvaat razlikite vo
kvalitetot na eden zaedni~ki imenitel, se artikulira kvalitetot vo
t.n. marketing - mix.
3. Razvienite pazarni stopanstva imaat dolga tradicija vo
domenot na upravuvaweto so kvalite­tot. Evolucijata vo ovoj pravec
kako najsofisticirana forma dosega, go eksponira{e t.n. TQM (Total
Quality Menagement) ili upravuvawe so totalniot kvalitet. Imaj}i
EU so posebna odluka gi obvrzuva proizvoditelite koi sakaat da plasiraat
na nejziniot pazar da rabotat vo soglasnost so tie standardi, davaj}i im tretman na
„vizi” za vlez na toj pazar.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
35
Prof. d-r Olga Gradi{ka - Temenugova
gi za svoi prethodnici upravuvaweto so kvalitetot na proizvodot
(kako kon­trola i verifikacija na samiot proizvod) i upravuvaweto
so kvali­tetot {irum pretpri­jatieto/procesot - CWQC, Company
Wide Quality Control (kako primena na seri­jata ISO 9000 - standardot
za kvalitet), TQM-ot odi ~ekor ponatamu, prezentiraj}i se kako
nov pristap vo upravu­vaweto {to insistira na totalniot kvalitet,
vklu~uvaj}i go tuka i kontinuira­noto po­dobruvawe na kvalitetot na
samiot menaxment.
Imeno, visokiot kvalitet na proizvodite i masovnata
sertifikacija na serijata na kvalitet po ISO 9000 - standardot, ne
se poka`aa dovolno efikasni za postignuvawe na posa­ku­vanoto
nivo na konkurentnosta, odnosno za obezbeduvawe na stabilen,
dolgoro~en opsta­nok na pretprijatijata, kako na doma{niot, taka i
na me|unarodniot pazar. Ottuka proizleze zalo`bata za natamo{na
evolucija vo domenot na kvalitetot, a so toa se inicira{e i po­trebata
od sinhroniziraweto na stan­dardite (ISO 9000), preku reguliranata
adaptacija na proizvodite, vo soglasnost so barawata za za{tita na
potro{uva~ite (ISO 14000), da se premine na terenot na ekonomskata
konkurentnost, so polzu­vawe na najsilnoto orudie na delovnata
perfektnost - kvalitetot, implementiran vo strate­gijata na TQM.
Od ovoj aspekt, pridr`uvaweto do ovie standardi ne e ve}e pra{awe
na izbor, tuku imperativ – conditio sine qua non za uspeh na pazarot.
4. Vo odnos na kvalitetot, R. Makedonija nasproti razvienite
zemji vidno zaostanuva. Vo prvata tranziciona dekada, make­donskata
ekonomija funkcionira{e vo uslovi na nezaokru`ena sistemska
regulativa vo sferata na standardizacijata, kako i vo uslovi
na nedosledna primena na propisite za zadol`itelni atesti na
kvalitetot i za reciprocitet pri nivnoto priznavawe. Pritoa,
voop{to ne postoe{e nacionalna programa za kvalitet, so primena
36
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Internacionalizacijata na kvalitetniot-imperativ i za makedonskite pretprijatija
na me|unarodnite standardi ISO 9000 i ISO 14000. Ovie praznini,
makedonskite pretprijatija se obiduvaa da gi popolnat vo ramkite
na svoite poednine~ni mo`nosti, pristapuvaj}i kon fragmen­
tarno upravuvawe so kvalitetot na proizvodite/procesite, kon
neproduktivno preteru­vawe vo nekoi segmenti na proizvodstveniot
proces, kon izolirana primena kaj delovi od proizvodstveniot
asortiman i kon neuspe{na imitacija na zapadnite recepti za kvali­
tet. Zatoa, procesot na upravuvawe so kvalitetot opserviran kako
celina, bele`e{e za­stoj, vlo{uvawe, improvizacii, neadekvatni
rezultati i oddale~uvawe od svetskite tren­dovi na ovoj plan.
Vo vtorata tranziciona dekada, prisutni se zalo`bi za
dinamizirawe na procesot na implementirawe na me|unarodnite
standardi za kvalitet na proizvodite po ISO 9000 i vo R. Makedonija.
Vidlivi se i naporite ovoj proces da dobie materijalna potkrepa od
dr`avata, no s# u{te taa ne e dovolna, t.e. se nao|a vo inicijalnata, a
ne vo fazata na zamav. I ponatamu se ~uvstvuva nedostig od ovlasteni
i me|unarodno priznati kontrolni institucii za sertifikacija na
kvalitetot, pa vo primena se niski standardi za kvalitet kako kaj
izvezuvanite, taka i kaj uvezuvanite proizvodi, respektivno i kaj
proizvodite koi ne gi minuvaat granicite na doma{niot pazar.
Kaj podatocite za ovaa problematika vo makedonskite
uslovi postoi vistinski kvalitativen haos. Celiot
�����������������
proces na
internacionalizirawe na kvalitetot vo R. Makedonija ima stihijna
priroda. Prisuten e nekoordiniran, disperziran pristap vo negovoto
Spored nekoi procenki, samo 0,5% od vrabotenite vo R. Makedonija rabotat na
problematikata na kvalitetot, dodeka vo Japonija ovoj procent iznesuva 70%.
��������������������������������������������������������������������������
R. Makedonija ne e bez iskustvo so standardizacijata. U{te so Zakonot od
1955 godina postoea zadol`itelni standardi pod ingerencija na dr`avata. So noviot Zakon za stadardizacija (2002 godina) za prvpat vo R. Makedonija primentata
na makedonskite nacionalni standardi (MKS) stana nezadol`itelna, a dr`avata e
isklu~ena od ovaa problematika.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
37
Prof. d-r Olga Gradi{ka - Temenugova
sledewe; dokumentaciono-informativnata baza e nekompletna,
nesinhronizirana, nekomparabilna i nea`urirana; primenata na
standardite za kvalitet e postavena na dobrovolna (fakultativna)
osnova; pretprijatijata ovoj problem go sreduvaat na „svoja raka”,
neretko po principot „plati-nosi” vo kontakt so divoformirani
ili somnitelni sertifikacioni ku}i, itn.
Za potrebite na ovoj trud gi polzuvavme podatocite na
Stopanskata komora na R. Makedonija, so koi se poslu`ivme i pri
edno prethodno istra`uvawe, {to ni dozvoli i zadovolitelno nivo
na nivna sporedlivost.
Spored komorskata evidencija, ako sporeduvame vo odnos
na periodot 1995-2003 godina, sostojbata vo odnos na kvalitetot
kaj makedonskite pretprijatija vo 2010 godina e podobrena, no
nezna~itelno, t.e. se odviva neprifatlivo sporo. Toga{, okolu
70 pretprijatija (56 proizvodni i 11 uslu`ni) se steknale so nekoj
od ISO 9000 standardite, a zanemaruva~ki mal broj pretprijatija
~ekal na nivnoto voveduvawe (samo 10), pri {to edno edinstveno
pretprijatie raspolagalo so ISO 14000 standardot za kvalitet. � Denes,
(do aktuelniot moment na 2011 godina) , 79 makedonski pretprijatija
imaat nekoja od seriite na ISO 9000 - sertifikatot i toa 58 proizvodni
i 21 uslu`no pretrijatie. Pritoa, 70 pretprijatija se po postapka
����������������������������������������������������������������������������
Osven za HACCP - standardot, pri za{titata na hrana, kako del od primenata
na ISO 22000 standardite, koj e obligatoren (Sl. vesnik naRM br.157/2010 god.).
���������������������������������������������������������������������������
Stanuva zbor za sredeni, a`urirani podatoci, no tie se odnesuvaat samo na
slu~aite kade vo vrska so kvalitetot posreduvale Komorata i BSI (British Standards Institution).
�����������������������������������������������������������������������������
Iako se nekompletni, t.e. ne se odnesuvaat na site pretprijatija vo RM, tie
se sepak dovolno indikativni za donesuvawe na relevantni zaklu~oci.
�������������������������������������������������������������������������
[to se odnesuva do sertfikacionite ku}i, preovladuvale onie od Anglija,
potoa od Avstrija i nekolku od Slovenija.
�����������������������������������������������������������������������
Se raboti za proizvodno pretprijatie od sostavot na a.d. „Alkaloid” –
Skopje.
38
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Internacionalizacijata na kvalitetniot-imperativ i za makedonskite pretprijatija
na voveduvawe na nekoi od ISO 9000 - standardite.10 Me|utoa, samo 3
makedonski pretprijatija (2 proizvodni i 1 uslu`no) raspolagaat so
sertifikat na ISO 14000, potvrden od strana na BSI (British Standards
Institution), a u{te 4 pretprijatija (site proizvodni) se vo postapka na
negovoto dobivawe.
Raduva faktot {to Stopanskata komora na RM vo sorabotka
so BSI, se javuva kako konfirmator na standardite za kvalitet i
na pretprijatija nadvor od R. Makedonija, t.e. od Regionot. Dosega
ova partnerstvo rezultiralo vo izdavawe na vkupno 21 sertifikat
za ISO 9001 - standardot kaj 11 srpski, 8 albanski i 2 crnogorski
pretprijatija.
5. Vakvata sporadi~na, a nemasovnata primena na standardite
za kvalitetot koja e o~igledna, dozvoluva tvrdewe deka makedonskite
ponuduva~i i od ovoj aspekt, kako i od aspekt na mnogu drugi kriteriumi,
neminovno zaostanuvaat zad svoite konkurenti od razvieniot svet.
Pri~inite za vakvata sostojba se mnogubrojni i nimalku ednostavni.
Tie pred s#, imaat sistemska priroda koja producira prisustvo na
limitira~ki faktori, kako na strana na ponudata, taka i na strana na
pobaruva~kata, koga stanuva zbor za pra{aweto na standardizacijata
na kvalitetot.
Ova go tvrdime, imaj}i go predvid faktot za izrazito razvojno
- destimulativniot karakter na postojniot model za tranzicija
koj do denes, vo R. Makedonija ne uspea da sozdade pottiknuva~ko
makroekonomsko okru`uvawe za razvoj na pazarnite, sovremenite
formi na stopanisuvawe, pa ottuka i za razvoj na pazarnite,
sovremenite formi na upravuvawe voop{to, odnosno na upravuvawe
10
Od niv edno pretprijatie e pred sostojba da go izgubi svojot sertifikat, a
12 pretprijatija se nao|aat vo grupata na t.n. samosertificirani, t.e. direktno vo
sorabotka so BSI, bez posredstvo na SK na RM, se steknale so serifikat.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
39
Prof. d-r Olga Gradi{ka - Temenugova
so kvalitetot posebno.11
Vo tie uslovi, doma{noto proizvodstvo se manifestira{e
kako disproizvodstvo, investiraweto kako dezinvestirawe, izvozot
kako regresivna golemina, a restruktui­raweto (operativno ili
finansisko) ostana vo „senkata” na drugite tranzicioni potezi.
Zatoa, namesto mo}ni, profitabilni i likvidni firmi dobivme
zagubari, pretprijatija vo ste~aj ili ra{timani pretprijatija ~ij
bazi~en „model na razvoj” stana modelot na pre`ivuvawe.
Do`ivuvaj}i ja tranzicijata kako „zemjotres”, na strana na
ponudata12 makedonskite pretprijatija problemite na kvalitetot
gi dislociraa na sporeden kolosek. Od druga strana, i konsumentite
na proizvodstvoto poka`uvaa s# pomal interes za nivoto na nego­
viot kvalitet. Neramnomernata distribucija na dohodot, klasnosocijalnite raslojuvawa, pauperizacijata i sivata/crnata ekonomija,
ne ja ostavija bez turbulencii i sferata na po­baruva~kata.13 Eden
zna~aen del na makedonskata populacija go prifati modelot na
`iveewe „od denes za utre”, koga na posledno mesto se rangira
kvalitetot.
Prisutni na strana na ponudata, na strana na pobaruva~kata ili
u{te poto~no - na dvete strani istovremeno, pazarnite u~esnici vo
novokomponiranoto tranziciono milje, i da sakaa, ne mo`ea, poradi
11�
Tranzicionite promeni rezultiraa vo pomalku pazar i vo pomalku mo`nosti za �������������� �������� ����������� ��� �������� �������� ��� �������� ��������� ���
pazarno prisposobuvawe na pretprijatijata odo{to vo predtranzicioniot period. Prednosta koja makedonskata ekonomija ja ima{e, nasproti stopanstvata na drugite zemji od
eks- socijalisti~kiot blok, od aspekt na iskustvoto so pazarot, pa i so pazarnite formi na stopanisuvawe i na upravuvawe, za `al ne be{e ispolzuvana.
12�
��������
Pazarni ������������
naru{uvawa, �������������
neizvesnosti ���
vo ��������������
realizacijata ���
na �������������
asortimanot, ������������
permanentna
nelikvidnost, naru{en kredibilitet, kadrovsko osipuvawe i sl. Vo celiot tranzicionen
period, vistinska ekonomska politika na ponuda ne postoe{e (premnogu se insistira{e
na stabilizacionite, a premalku na razvojnite komponenti).
13����
Vo �������
celiot �������������
tranzicionen �������
period ���������������
evidentno be{e �����������
otsustvoto ���
na �����������
adekvatana ���
socijalna politika.
40
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Internacionalizacijata na kvalitetniot-imperativ i za makedonskite pretprijatija
tekovnite/sekojdnevnite problemi14, da mu se posvetat na kvalitetot.
Se slu~i tokmu obratnoto - namesto da se razmisluva za totalen
pristap kon kvalitetot, totalno da se zaboravi na kvalitetot.
*
*
*
Sî na sî, bidej}i tranzicionite performansi, kako na
ekonomski, taka i na socijalen plan potfrlija, tranzicijata vo R.
Makedonija ne se eksponira{e kako „sorabotnik” vo razvojot na site
sovremeni, pazarni formi na stopanisuvawe, odnosno na upravuvawe,
pa vo toj kontekst i na upravuvaweto so kvalitetot. Konsekventno,
namesto predizvik, taa se pretvori vo hendikep pri realiziraweto
na ovie procesi.15
Od druga strana, evropskata orientacija na R. Makedonija
kako cel, ne e sporna. Implementiraweto na standardite za kvalitet
kako eden od na~inite za pribli`uvawe do taa cel, isto taka.
Me|utoa, konfliktot pome|u `elbite i mo`nostite, vo slu~ajot na
R. Makedonija e o~igleden.
Faktot deka implementiraweto na standardite za kvalitet
}e rezultira vo pozitivni efekti vrz nivoto na efikasnosta i na
rentabilnosta kaj makedonskite pretprijatija, kako i vrz jaknewe
na konkurentskata mo} na makedonskata ekonomija vo celina, ne
mo`e da se porekne. Ne se doveduva pod somnevawe nitu faktot
deka potpi{uvaweto na Spogodbata za asocijacija i stabilizacija
pome|u R. Makedonija i Evropskata Unija obvrzuva ovoj proces na
14����������������
Menaxerite bea ����������
okupirani ���
so �����������
problemite ���
na ��������������
sekojdnevnoto ����������������
rabotewe (kontinuitet vo proizvodstvoto, sredstva za plati, socijalni problemi itn.), rabotnicite so
problemite za za~uvuvawe na rabotnoto mesto, dobavuva~ite so problemite za uvozot na
deficitarnite surovini i repromaterijali, a potro{uva~ite (golem del od niv kako regruti na armijata nevraboteni) so problemite na egzistencijata.
15����������������������������������������������������������������������������������
Na mislewe sme deka procesot za unapreduvawe na kvalitetot ne smee da ostane decentraliziran, dobrovolen, fakultativen, t.e. deka dr`avata treba da go najde svoeto mesto
vo nego preku soodvetna zakonska regulativa, a vo funkcija na sreduvawe na sega{niot nered
koj e ovde prisuten.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
41
Prof. d-r Olga Gradi{ka - Temenugova
implementirawe da bide op{testveno poddr`an, i preku merkite
na ekonomskata politika zna~ajno dimaniziran.16 ����������������
Kolku vo toa }e
se uspee, a vo postojnoto, nepovolno makroekonomsko okru`uvawe,
ostanuva da vidime. Dotoga{, „negovoto viso~estvo – kvalitetot”
}e go osvojuva svetot, kaznuvaj}i gi site onie koi navreme ne mu se
pot~inile.
Literatura:
1. R. J. Aldag and T. M. Stearns: Menagement, S-W Publishing CO., OH, 1987
2. G. Bounds and others: Beyond Total Quality Menagement, McGraw-Hill, NY, 1994
3. Grupa avtori: „Izazovi menaxmenta i marketinga u globalnom
okru`ewu“, EF, Beograd, 1998
4. J. Veber a kolektiv: Zakladi Menagementu, Fortuna, Praha, 1996
5. M. Milisavqevi} i J. Todorovi}: Marketing strategija, EF,
Beograd, 1995
6. Centar za unapreduvawe na kvalitetot vo proizvodstvoto i uslugite,
Registar na firmi sertificirani po ISO 9001-9002, Stopanksa
komora na RM, Skopje, 1995-2003
7. Centar za unapreduvawe na kvalitetot vo proizvodtstvoto i
uslugite, Referentna lista na firmi sertificirani po ISO 9000,
HACCP, ISO 14000 i ISO 9000 nadvor od Makedonija, Stopanska komora
na RM, Skopje 2011
16����������������������������������������������������������������������
Dobro bi bilo da se startuva od stimulativna politika na ponuda koja
mnogu pove}e }e insistira na razvojnite, a mnogu pomalku na stabilizacionite
komponenti.
42
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Internacionalizacijata na kvalitetniot-imperativ i za makedonskite pretprijatija
INTERNATIONALIZATION OF QUALITY – AN IMPERATIVE FOR
THE MACEDONIAN FIRMS
Prof. Olga Gradiska – Temenugova, Ph.D
Abstract
Because of “the pliability” of the concept – quality, i.e. because of its
non-quantitative nature, in function of internationalization of the quality system
certain standards are defined in theory, and verified in practice, Therefore,
the application of these standards is not a question of choice for the suppliers
anymore, but imperative without which the market success is not possible. What
about R. Macedonia?
Key words: quality, standards, internationalization of quality
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
43
44
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 45 - 55 (2011)
[email protected] ZA REAKCIJATA NA POTRO[UVAЧITE
NA RAZLIЧNITE VIDOVI PROMOCIJA NA ZEMJODELSKI
PROIZVODI”
Prof. d-r Elena Doreva
Apstrakt:
Sî {to kupuvame i koristime primarno e rezultat na
promocijata. Promocijata e ona {to go najmnogu go privlekuva
na{eto vnimanie kako potencijalni kupuva~i i potro{uva~i.
Na toj na~in, taa e vistinski predizvik za kompanijata i za
marketingot koj treba da otkrie kako razli~nite vidovi promocija
vlijaat na odnesuvaweto na potro{uva~ite, sekako od aspekt na
pobaruva~kata i proda`bata na proizvodite. Promocijata��������
�������������������
e������
�������
eden�
�����
od���������������������������������������������������������������
osnovnite�����������������������������������������������������
��������������������������������������������������������������
elementi��������������������������������������������
����������������������������������������������������
na�����������������������������������������
�������������������������������������������
marketing�������������������������������
����������������������������������������
- ����������������������������
miksot����������������������
na�������������������
���������������������
sekoja������������
������������������
kompanija��
�����������.
Promocija����������������������������������������������������
ta��������������������������������������������������
e forma na ubeduva~ka komunikacija preku koja se
vlijae na drugite da se odnesuvaat kako {to nie sakame. Nejzinata
funkcija e da gi informira potro{uva~ite za odreden proizvod ili
usluga, i da im go nametnuva svoeto vlijanie da go kupat toj proizvod,
odnosno usluga. Postojat mnogu razli~���������������������
n��������������������
i promotivni alatki
koi se koristeni od strana na kompaniite za da ja promoviraat
slikata i����������������������������������������������������
�����������������������������������������������������
imixot za sopstveniot proizvod. Za da se postignat
posakuvanite rezultati od proda`bata, pretpriema~ite moraat
da gi zemat predvid site formi na promocija i da odredat koi od
niv i vo koja proporcija }e bidat koristeni. Vo taa nasoka, i celta
na sekoja kompanija e da dobie {to pove}e od sekoj vlo`en denar vo
promotivni aktivnosti.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
45
Prof. d-r Elena Doreva
Klu~ni zborovi:ekonomska propaganda, proda`na promocija,
odnosite so javnosta, publicitetot, li~nata proda`ba
Kombinacijata na razli~ni formi na promocija e nare~ena promotiven
miks. „Doteruvaweto” na promotivniot miks varira spored proizvodite
koi se promoviraat, prirodata na potencijalnite potro{uva~i, op{tite
uslovi na pazarot, i sekako, raspolo`liviot buxet.
Ekonomskata propaganda (advertising) e nepersonalna proda`na
poraka koja e platena od odredena kompanija, gi promovira nejzinite
proizvodi, uslugi ili samiot imix i e naso~ena kon {irok auditorium.
Faktot {to advertajzingot e platen, ja pretstavuva razlikata od
slobodniot publicitet, a nepersonalniot priod od li~nata proda`ba.
Mediumite za ekonomska propaganda se kanalite na komunikacija
koristeni od marketarite da gi pra}aat svoite poraki do potencijalnite
potro{uva~i. Ovie mediumi vklu~uvaat radio, televizija, vesnici,
spisanija, direktna po{ta, flaeri, bilbordi i dr.
Proda`na promocija e odredena proda`na aktivnost koja ja
pomaga ili koordinira ekonomskata propaganda i li~nata proda`ba.
Proda`nata promocija vklu~uva besplatni primeroci, kuponi,
nagradni igri i drugi specijalni pottici, so namera da se stimulira
proda`bata na kratok rok. Me|utoa, ovaa promotivna aktivnost ne e
efikasna vo dolgoro~noto sozdavawe na brendot na kompanijata.
Odnosite so javnosta se odnesuvaat na sevkupniot proces za
gradeweto na preferencii kon kompanijata i nejziniot proizvod.
Eden pristap za gradewe na odnosite so javnosta e da se anga`ira
kompanija koja }e gi promovira biznis - celite na sopstvenikot.
Sumata koja se pla}a obi~no e determinirana od vremeto koe firmata
za odnosi so javnosta mora da go potro{i za da gi postigne celite na
D-r Sne`ana Ristevska-Jovanovska, Marketing:teorija i praktika, Ekonomski fakultet, Skopje, 2010, Str.203-210
46
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Istra`uvawe za reakcijata na potro{uva~ite na razli~nite vidovi promocija
na zemjodelski proizvodi
sopstvenikot na kompanijata koja ja „nara~uva” ovaa usluga.
Publicitet e besplatno reklamirawe za kompanijata. Na
primer, koga eden vesnik pi{uva za otvoraweto na nov biznis, a
negoviot sopstvenik ne platil za toa.
Li~na proda`ba e direktniot napor od strana na proda`niot
personal da go ubedi potro{uva~ot da kupi odreden proizvod.
Ovoj vid promocija e naso~en kon edna li~nost ili kon mala grupa
preku direktna komunikacija. Potro{uva~ite brzo reagiraat na
stimulansite od vakov vid i interakcijata ovozmo`uva fidbek, no
ovoj na~in na promocija e najskap od site prethodno izneseni.
Fokusot na ovoj trud e prakti~no istra`uvawe na reakciite na
potro{uva~ite na razli~nite vidovi na promocija na zemjodelskite
proizvodi i kako tie vlijaat na nivnata odluka za kupuvawe na istite.
Za vreme na intervjuto ni stana jasno deka na lu|eto im e mnogu polesno
da odgovaraat za nivnite op{ti mislewa vo vrska so promocijata,
otkolku za nivnoto vistinsko odnesuvawe, sega i vo minatoto.
Vo istra`uvaweto e koristeno ednokratno deskriptivno istra`uvawe,
so cel da se oceni proporcijata na lu|eto koi poka`uvaat opredeleno
odnesuvawe i da se opredelat percepciite za razli~nite vidovi na
promotivni aktivnosti za zemjodeskite proizvodi.
Od anketite se dobieni primarni podatoci za demografskite
i socio-ekonomskite karakteristiki na respondentite (pol, vozrast
i status), nivnite psiholo{ki karakteristiki (mislewa, stavovi,
vrednosti i sl.) i na~inot na koj tie se odnesuvaat. Ovie podatoci se
sobrani preku struktuirani pra{alnici vo koi e otkriena celta na
istra`uvaweto.
Izborot na primerokot ne e zasnovan na teorijata na
verojatnost, t.e. odbran e prigoden primerok, pred sî poradi negovite
prednosti, vo smisla na relativno malite tro{oci.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
47
Prof. d-r Elena Doreva
Vo prodol`enie, detawno }e bidat prezentirani rezultatite
od sprovedenoto istra`uvawe:
Anketata e sprovedena vo eden od supermarketite na Vero na 50
respondenti������������������������������������������������������
, od koi 9 se ma{ki i 41 se `enski, slu~ajni minuva~i.
Od dobienite rezultati, mo`evme da zaklu~ime deka najgolem
del od od respondenti bea na vozrast od 31 do 35 godini, t.e 19
respondenti, po 10 vo intervalite od 26 do 30 god. i 35 i pove}e, 8
ispitanici bea na vozrast od 21 do 25 godini, a samo trojca vo
intervalot od 16 do 20 godini.
Najgolem procent, i toa 66%, od anketiranite se vo raboten
odnos (33 respondenti), 10 respondenti se u~enici ili studenti, 6 se
nevraboteni i samo eden e penzioner.
Vo odnos na pra{aweto - kolku ~esto kupuvaat zemjodelski
proizvodi, ispitanicite odgovorija na sledniov na~in: najmnogu
od respondentite kupuvaat sve`i zemjodelski proizvodi edna{ vo
nedelata (17 od niv), a 14 nekolku pati, 10 ispitanici se izjasnija
deka kupuvaat vakvi proizvodi nekolku pati vo eden mesec, 5 deka
toa go pravat edna{ dnevno, a ostanatite ni dadoa poinakvi odgovori
(eden od niv voop{to ne kupuva sve`i zemjodelski proizvodi vo
supermarketite, tuku deka toa go pravi na zelenite pazari, eden sosem
retko, a dvajca kupuvaat duri i pove}epati vo denot).
Spored prviot del od anketata, vo koj gi dobivme demografskite
podatoci za respondentite, mo`eme da zaklu~ime deka ispitanicite
od pone`niot pol kupuvaat mnogu po~esto od ma{kite ispitanici,
i toa najmnogu onie koi se na vozrast od 26 do 35 godini i onie koi
se vo raboten odnos. Pra{aweto - koj proizvod naj~esto e koristen
od strana na intervjuiranite be{e postaveno vo otvorena forma,
pa odgovorite variraa mnogu, no naj~esto bea naveduvani slednive
zemjodelski proizvodi: јужното овошје, доматите и компирите. Od
48
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Istra`uvawe za reakcijata na potro{uva~ite na razli~nite vidovi promocija
na zemjodelski proizvodi
ovie odgovori mo`eme da zaklu~ime deka ju`noto ovo{je e uspe{no
pozicionirano vo supermarketite na pazarot i mo`e gi zadovoli
potrebite na po{iroka grupa na potro{uva~i.
Od prethodnite pra{awa mo`eme da doznaeme za globalnoto
odnesuvawe na potro{uva~ite, bez konkretno da se fokusirame na
na{iot predmet na istra`uvawe, odnosno vlijanieto na razli~nite
vidovi promocija vrz proda`bata na zemjodelski proizvodi vo
supermarketite. Slednite pra{awa se odnesuvaat pokonkretno za toa
kakvi stavovi i mislewa imaat potro{uva~ite vo odnos na vlijanieto
na razli~nite tipovi promocijа.
Слика бр.1 Голема акција
Извор:� ��������������������������������
http://vero.com.mk/promocii.aspx
Za toa od kade doznale za ponudata na zemjodelski proizvodi
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
49
Prof. d-r Elena Doreva
vo supermarketite, najgolem del od ispitanicite ne se se}avaa (21), a
ostanatite doznale za proizvodite preku reklamite na tel����������
evizija i
onie vo vesnici ili spisanija, ne{to pomal del doznale od preporakite
na prijatelite ili gi zabele`ale vo prodavnicite, u{te pomalku od
preporakite na prodava~ite, i sosem mal broj od niv gi videle na
Internet.
Od ovie odgovori mo`evme da zaklu~ime deka najzabele`itelni
i najubedlivi se reklamte na TV i reklamite vo vesnici ili
spisanija. Isto taka, zabele`avme deka kaj nas Internetot sî u{te ne
e dovolno popularen za dobivawe informacii od vakov tip, pa zatoa
potro{uva~ite pove}e se potpiraat na tradicicionalite preporaki
od prijatelite. Vo ovoj slu~aj, ekonomskata propaganda go izvr{ila
najsilnoto vlijanie za informirawe na potro{uva~ite za ponudata
na zemjodelski proizvodi vo supermarketite.
Najva`na karakteristika na proizvodot, koja vlijae na
odlukata za kupuvawe na zemjodelski proizvodi, spored mislewata
na ispitanicite e kvalitetot na proizvodot (so prose~na ocenka 2),
prose~na ocenka 1 dobi prifatlivata cena, dodeka sredna ocenka 0 ñ
be{e dodelena na atkraktivnosta na ambala`ata.
50
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Istra`uvawe za reakcijata na potro{uva~ite na razli~nite vidovi promocija
na zemjodelski proizvodi
Слика бр.2 Веро маркет
Извор:� ����������������������������
http://vero.com.mk/zanas.htm
Vo odnos na promotivnite aktivnosti, na ispitanicite najva`na
im e ekonomskata propaganda pri odlu~uvaweto za kupuvawe na vakvi
proizvodi, pri {to presmetanata sredna ocena za vlijanieto na
reklamite e 4.2 , za prezentaciite vo proda`nite objekti presmetanata
sredna ocena 3.7, {to zna~i deka i ovaa promotivna aktivnost silno
vlijae na odlukata, najmnogu poradi faktot {to potro{uva~ite imaat
mo`nost za proba na proizvodot. Na treto mesto, so prose~na ocena
3, e dobrata slika za brendot na kompanijata koja se sozdava preku
odnosite so javnosta. Kuponite za popust i povolnata cena dobija
skoro ista prose~na ocena- pribli`no 2,7, a li~nata prezentacija vo
domovite e na posledno mesto, so sredna ocena od 1,8, so objasnuvawe
deka ~esto ovie prezentacii gi voznemiruvaat potro{uva~ite.
Koga respondentite bea zamoleni da razmislat za reklamite vo
spisanijata, reklamite na televizija i tie na radio, nivnite odgovori
ni dadoa do znaewe deka:
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
51
Prof. d-r Elena Doreva
- reklamite vo vesnici se najinformativni, no ne se tolku
zabavni kako {to se reklamite na televizija, a postoi rizik i da ne
bidat zabele`ani; dodeka reklamite vo specijalizirani spisanija se
osobeno efektivni i i predizvikuvaat osoben interes.
- najzabavni reklami se onie na televizija, me|utoa poradi
nivnoto kratkoto prika`uvawe ne se dovolno informativni, a lu|eto
~esto gi izbegnuvaat poradi nivnata voobi~aena isforsiranost i
nevistinitost.
- radioreklamite postignuvaat najmal efekt, ne{to sli~en
na televiziskite, od pri~ina {to se emituvaat retko, a lu|eto ~esto
~uvstvuvaat averzija kon vakviot na~in na reklamirawe i go menuvaat
kanalot koga se emituvaat. Tie retko se zabele`uvaat, no sepak za onie
koi }e im posvetat del od svoeto vnimanie, mo`at da bidat osobeno
zabavni i interesni.
Слика бр.2 Веро маркет
Извор: http://vero.com.mk/zanas.htm
52
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Istra`uvawe za reakcijata na potro{uva~ite na razli~nite vidovi promocija
na zemjodelski proizvodi
Kako kratok zaklu~ok od poslednite tri pra{awa e deka
reklamiraweto preku televizija naj~esto e negativno oceneto, dodeka
spisanijata se oceneti kako pozitivni izvori na informacii, kako
del od mediumskata okolina. Nivnoto zabele`uvawe i sledewe zavisi
od li~nata volja na ~itatelot, a koga stanuva zbor za TV – reklamite,
nivnoto prika`uvawe zavisi od voljata na televiziskite stanici koi
gi prekinuvaat i iritiraat lu|eto dodeka ja gledaat svojata omilena
programa. Vo odnos na radioto dobivme razli~ni mislewa, od toa
deka takvite reklami se pozitivni bidej}i se nametlivi vo sosem
pristojna doza, do toa deka voop{to ne gi primetuvaat.
Od sprovedenoto istra`uvawe mo`e da se izvle~at slednite
zaklu~oci:
1. Naj~esto potro{uva~ite doznavaat za ponudata na novite sve`i
zemjodelski proizvodi preku TV - reklamite ili reklami vo
vesnici i spisanija, dodeka najmalku preku Inetrent.
2. Vo odlukata za kupuvawe na sve`i zemjodelski proizvodi,
potro{uva~ite najmnogu se interesiraat za kvalitetot na
proizvodot, a isto taka i za cenata na prozvodot.
3. Vo kupuvawe na zemjodelski proizvodi vo supermarketite, na
potro{uva~ite najmnogu vlijae ekonomskata propaganda na
prozvodite, a donekade i samata prezentacija na ovie proizvodi
vo proda`nite objekti, so mo`nost za proba na proizvodite.
Najgolem efekt postignuvaat reklamite vo spisanijata poradi
faktot {to poseduvaat pove}e informacii za supermarketite, a so
toa i za proizodite.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
53
Prof. d-r Elena Doreva
Користена литература:
1. D-r Sne`ana Ristevska-Jovanovska, ”Marketing: teorija i
praktika”, Ekonomski fakultet, Skopje, 2010, Str.203-210
2. ����
Mass Media Advertising: Information Or Wallpaper? By Edith Smit,
Published by Het Spinhuis, 1999
3. James A. Fitzsimmons, Mona J. Fitzsimmons: Service management, McGraw
Hill, 2001
4. Olga Lustsik: E-banking in Estonia:Reasons and benefits of the rapid growth,
Tartu University Press, 2003
5. F.Mishkin, S Eakins: Finacial markets & Institutions, fifth edition, 2006
6. http://www.internetworldstats.com/
7. http://www.vero.com.mk/
54
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Istra`uvawe za reakcijata na potro{uva~ite na razli~nite vidovi promocija
na zemjodelski proizvodi
“RESEARCH FOR THE REACTIONS OF CUSTOMERS OF
DIFFERENT TYPES PROMOTION OF AGRICULTURAL PRODUCTS”
Lence Doreva, Ph.D
Abstract
Everything you buy and use is primarily a result of the promotion. The
promotion is what most attracts our attention as potential buyers and consumers.
Thus, it is a real challenge for the company and marketing that needs to discover
how different types of promotion affect consumer behavior, certainly in terms
of demand and sales of products. The promotion is one of the basic elements of
marketing mix of each company. Promotion is a form of persuasive communication
through which to influence others to behave as we want. Its function is to inform
consumers about a particular product or service and give them raises their
influence to buy that product or service. There are many different promotional
tools used by companies to promote the image of its products. To achieve the
desired results from the sale, entrepreneurs must take into account all forms of
promotion and to determine which ones and what proportion will be used. In this
context and purpose of each company to get more from every penny invested in
promotional activities.
Key words: advertising, sales promotion, public relations, publicity, personal
selling
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
55
56
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 57 - 69 (2011)
УЛОГАТА НА МРЕЖНИТЕ ЕФЕКТИ ВО
СТРАТЕГИИТЕ ЗА ОСВОЈУВАЊЕ НА ПАЗАРОТ
д-р Љубомир Дракулевски
м-р Гризелда Петровска
Апстракт
Во овој труд се анализира феноменот на мрежните ефекти како
фактор при избирањето на соодветна стратегија за настапување на
пазарот. Значењето на мрежните ефекти за успехот на дадена компанија
станува сè поактуелно, бидејќи Интернетот, напредните технологии и
глобализацијата на пазарот, можат брзо да ги засилат мрежните ефекти
до крајно позитивен или крајно негативен исход.
Во првиот дел се дава согледување и појаснување за
карактеристиките на мрежните ефекти и како истите дејствуваат,
нивната присутност, особено кај софистицираните технологии, а потоа
какви техники применуваат компаниите со цел стекнување на критична
маса на корисници. Практиката покажува дека лесно може да се случи
монопол во дејноста, особено во компјутерската и телекомуникациската
дејност, каде што мрежните ефекти брзо се шират и силно дејствуваат.
На овие пазари, конективноста (можноста за поврзување на мрежите на
компаниите) и компатибилноста (можноста за поврзување на производите
на компаниите), се битни фактори од кои зависи промената на моќта на
играчите на пазарот.
Трудот, преку примери од реалниот бизнис свет образложува како
изборот на стратегија за влез во различни фази на развојот на пазарот,
треба да зависи од присуството на мрежните ефекти и од тоа кој
нив ги поседува во моментот - дали е тоа компанијата или нејзиниот
конкурент.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
57
Prof. d-r Љубомир Дракулевски и м-р Гризелда Петровска
Клучни зборови: мрежни ефекти, стратегија, стратегиски
менаџмент, пазарни стратегии, социјални мрежи.
ВОВЕД
Во денешно време, компаниите брзо и лесно можат да го остварат
своето веб-претставување на глобално ниво, преку виртуелните заедници
или социјални мрежи, за кои главни карактеристики се масовната посетеност
и огромниот број на корисници. Благодарение на Интернетот и современите
технологии, социјалната мрежа Facebook за само 9 месеци постоење
постигна 100 милиони корисници, а за 5 години достигна 150 милиони
корисници.
Трендовите кои можат да се појават во една таква виртуелна
заедница, благодарение на нејзината динамика и ефекти, можат да имаат
крајно негативен или крајно позитивен исход����������������������������
врз
���������������������������
бизнисот.��������������
Колку
�������������
повеќе
луѓе купуваат даден производ, толку побрзо се шири пазарот. Кога тие
ќе почнат поретко да го купуваат производот, пазарот набрзо ќе замре.
Овие ефекти се одвиваат во т.н. виртуозен круг – кога работите одат по
нагорна линија (колку повеќе луѓе купуваат, поголема е веројатноста дека
бројот на купувачи и понатаму ќе расте), или т.н. малициозен�������������
круг
������������
– кога
работите одат по надолна линија (колку помалку луѓе купуваат, поголема
е веројатноста дека бројот на купувачи и понатаму ќе опаѓа). Типичен
пример за ваквите ефекти е и берзата со паѓањето и растењето на цената на
акциите, феноменот на хиперинфлација, кризата со пазарот на недвижности
која доведе до рецесија, итн.
http://www.virtualsocialmedia.com/how-will-social-media-cost-boost-your-business/
�������������������������������
Schlesinger, L., J. Heskett: “Breaking
���������������������������������������������
the cycle of failure in services”, Sloan
Management Review, vol. 31, 1991, pp. 17 – 28
��������������������������������
Roubini, Nouriel, Stephen Mihm: Crisis Economics: A Crash Course in the Future of
Finance, Penguin Press HC, 2010
58
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Ulogata na mre`nite efekti vo strategiite za osvojuvawe na pazarot
Ваквите ефекти се нарекуваат ефекти од надворешните фактори на
мрежата или само мрежни ефекти.
1. КАРАКТЕРИСТИКИ НА МРЕЖНИТЕ ЕФЕКТИ
Две важни карактеристики на мрежните ефекти врз кои се базира
виртуозниот круг се следните:
1. Вредноста која ја добива корисникот доаѓа поради користењето на
истиот производ / услуга од страна на други корисници во мрежата.
На пример, со купувањето на некој софистициран производ наменет
за комуникација со корисници кои треба да го имаат истиот тој
производ, не добивате никаква вредност од производот доколку сте
единствениот корисник, па макар тој да биде изработен со најнова
технологија;
2. Колку повеќе расте бројот на корисници во мрежата, толку повеќе
се додава вредност за корисниците над цената по која е платен тој
производ / услуга. На пример, колку повеќе луѓе користат телефон,
толку повеќе паѓаат цените на телефоните и трошоците за одржување
на таквата мрежа, а воедно има повеќе луѓе со кои може да се
комуницира на тој начин.
Корисноста од употребата на направа или систем за комуникација,
зависи од бројот на останатите корисници кои го употребуваат истиот
производ. Ова се однесува на користењето телефон, е-������������������������
mail, ������������������
инстант месинџер,
факс - машина, видео телефон, пребарувач на Иинтернет, компатибилноста
на софтверот со хардверот, промерот на железничките шини, итн.
Мрежните ефекти имаат потенцијал да го постигнат виртуозниот круг
дури откако мрежата ќе достигне одреден број на корисници, т.н. критична
маса на корисници. Проблемот кај многу бизниси е како да се постигне таа
�������������������������������������������������������������������
http://economics.about.com/cs/economicsglossary/g/externality.htm
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
59
Prof. d-r Љубомир Дракулевски и м-р Гризелда Петровска
критична маса. Со цел да се привлечат што повеќе корисници, компаниите
даваат разни поволности, како на пример, промотивни кампањи за нови
корисници, надомест во случај на откажување на услугата, попуст доколку
корисникот донесе нови корисници или попуст доколку корисникот оформи
свој круг на пријатели-корисници, итн. Со постигнувањето на критичната
маса, вредноста која корисникот ја добива од производот или услугата,
станува еднаква или поголема од цената која тој ја плаќа. Оваа вредност
продолжува да расте со зголемувањето на бројот на корисници во мрежата.
2. СОЗДАВАЊЕ УСЛОВИ ЗА МОНОПОЛ ПРЕКУ СЕЛЕКТИВНО
ОТСТАПУВАЊЕ ОД СТАНДАРДИТЕ
Со растот на мрежата при вакви услови, се отвора врата за монопол
во дејноста, а практиката покажува дека тоа лесно може да се случи во
компјутерската и телекомуникациската дејност.
Во пазарите каде мрежните ефекти се силни, конективноста (можноста
за поврзување на мрежите на компаниите) и компатибилноста (можноста
за поврзување на производите на компаниите) се битни фактори од кои
зависи промената на моќта на пазарот. Познати се случаи кога компаниите
со огромен удел во пазарот уште повеќе експандираат преку селективно
разрушување на можноста за поврзување со мрежите на другите компании,
или преку селективно разрушување на компатибилноста со производите на
другите компании.
Стратегијата на Микрософт за свртување на ефектите на
мрежата во своја корист е наречена „Embrace, Extend and Extinguish”,
односно „Прифати, прошири и згасни”. Во првата фаза, се прифаќа и се
имплементира општоприфатен стандард, односно се развива софтвер
компатибилен со конкурентскиот производ. Во втората фаза, Микрософт во
своите производи додава функции кои конкурентскиот производ ги нема,
60
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Ulogata na mre`nite efekti vo strategiite za osvojuvawe na pazarot
односно функции кои отсуствуваат во прифатениот стандард. На тој начин
создава проблем кај корисниците кои го следат стандардот. Во третата фаза,
поради доминантноста на пазарот, додадените функции на производите на
Микрософт стануваат нов de facto - стандард, со што компанијата ги остава
конкурентите зад себе.
Ваквата стратегија на Микрософт, според Одделот за правда на САД
(��������������������������������������������������������������������������
U.S. Department of Justice), има за цел монополизирање на категоријата на
производи, поради што Микрософт во судски парници требаше да отплати
околу 9 милијарди долари отштета на своите конкуренти, од кои над 2
милијарди долари само на конкурентската компанија Sun Microsystems.
Поради специфичноста на мрежните ефекти, сè повеќе се наложува
потребата од изготвување на технички стандарди кои овозможуваат
компатибилност помеѓу различни системи или можност за размена на
податоци помеѓу различни системи, односно слободни (open) стандарди.
Во спротивно, онаа компанија која ќе создаде општоприфатен стандард има
огромна конкурентска предност, бидејќи останатите компании ќе мора да
го усвојaт тој стандард за да можат нивните системи да комуницираат со
останатите стандардни системи. Доколку останатите компании не можат да
го следат тој тренд, може да се создаде поволна клима за монопол, каде што
мрежните ефекти уште повеќе ќе ја зацврстат нејзината водечка позиција.
Можните исходи се т.н. ситуација „победникот зема сè” (winner-takes-all) и
високи трошоци на премин кои водат кон „врзување” на купувачите со оние
производи и услуги кои веќе ги користат (vendor lock-in).
Начинот на кој стандардите се воспоставуваат, остава широка врата за
варијации на конкурентските стратегии. Со промовирање на даден стандард
5��������������������������������������������������������������������������������������
http://www.theinquirer.net/inquirer/news/1048246/microsoft-lawsuit-payouts-usd9-billion
������������������
Tanaka, Tatsuo: “Network
������������������������������������������������������
Externality and Necessary Software Statistics”,
IAOS Satellite Meeting on Statistics for the Information Society, Tokyo, 2001
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
61
Prof. d-r Љубомир Дракулевски и м-р Гризелда Петровска
или негово отфрлање, компаниите суштински влијаат на конкурентската
средина во која настапуваат. Дали компанијата ќе се обиде својата технологија
да ја наметне како стандард, или ќе избере да се приклучи на мрежата на
конкурентот, односно ќе ја понуди својата технологија на конкурентот како
индустриски стандард, зависи од тоа колку таа смета дека со тој избор ќе
успее да преовлада, но и од самата природа на конкурентноста.
Ако компаниите се слични, тогаш тие ќе изберат стратегии кои
подразбираат компатибилност. Ако сите конкуренти се согласни да понудат
компатибилни продукти, набргу ќе се појават и стандардите. Ако компанијата
сака компатибилност, но само со својата технологија, тогаш ќе го охрабри
конкурентот да се приклучи во мрежата. Но, ако секој од конкурентите сака
да воспостави свои стандарди, тогаш битката за стандарди е на повидок.
Кога компаниите кои си конкурираат не се слични, се појавуваат
спротивставени стратегии. Обично почетничката компанија сака да се
надоврзе на мрежата и на стандардите на водечката компанија во дејноста,
додека компанијата - лидер се обидува да ја спречи во намерите. Во овој
случај, компаниите се борат со своите конкурентски стратегии.
3. СТРАТЕГИИ ЗА ОСВОЈУВАЊЕ НА ПАЗАРОТ ВО РАЗЛИЧНИ
ФАЗИ
Влезот на пазарот може да се реализира преку три вида на
стратегии:
1. Стратегија прв на пазарот
2. Стратегија ран влез
3. Стратегија доцен влез
Кај стратегијата прв на пазарот (кога се влегува на пазарот пред
������������������������������������������������������������������������������������
Jain, Subhash C.: Marketing Planning & Strategy, 7th edition, South-Western Pub,
2004
62
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Ulogata na mre`nite efekti vo strategiite za osvojuvawe na pazarot
своите конкуренти) треба да бидат исполнети следниве барања: подготвеност
и способност да се преземат ризици; технолошка компетентност; создавање
примарна побарувачка; стремеж да се одржи предимството; интензивно
промовирање и внимателно оценување на предностите. Главната предност
е трасирање на патека која потоа другите конкуренти треба да ја следат, но
го носи најголемиот ризик од неуспешност на пазарот. Пазарот понекогаш
не е спремен да ја прифати иновацијата на компанијата која прва настапува.
На пример, во ’80-тите години од минатиот век, Philipsпонуди на пазарот
видеодискови, набргу по воведувањето на видеорекордерите. Проектот се
покажа како неуспешен во тоа време, но после 20-тина години, беа воведени
и широкоприфатени DVD - системите на база на видеодискови, со што
проектот излезе успешен. Предноста да се биде прв се гледа во тоа што
компанијата може да освои значителен удел од пазарот и да постигне голема
профитабилност - одржувајќи високи цени на производите пред да влезат
конкурентите. Значи, стратегијата прв на пазарот носи голем ризик, но и
голем профит.
Стратегијата ран влез се применува за влез на пазарот набргу по
влегувањето на конкурент кој е прв на пазарот. Во голем број случаи,10
компанијата која „рано влегува” може да биде победена од првиот на пазарот.
Но, во некои случаи, компаниите стратегиски не влегуваат први за да видат
како ќе се одвиваат работите со конкурентот кој прв настапува и кои ќе бидат
неговите грешки. Компанијата која се одлучува за ран влез неопходно е да
има супериорна пазарна стратегија, изобилство на ресурси, решителност да
се предизвика водечкиот конкурент на пазарот и способност да се учи од
другите.
Стратегијата на доцен влез може да ја применуваат компании кои
���������������������������������������������������������������������������������
Blythe, Jim: Principles and Practice of Marketing, Thomson Learning, 2005, p. 345
www.philips.com
10 ���������������������������������������������������������������������������������
Blythe, Jim: Principles and Practice of Marketing, Thomson Learning, 2005, p. 345
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
63
Prof. d-r Љубомир Дракулевски и м-р Гризелда Петровска
подоцна влегуваат на пазарот, при крај на фазата на раст или во тек на фазата
на зрелост11 на пазарот. Постојат два модела на доцен влез.
Првиот модел е т.н. модел на имитатор. Имитаторот влегува
на пазарот со ставот „и јас имам таков производ” (me-too). Доколку
компанијата се одлучи за ваков чекор, потребна е спремност сериозно да го
истражи пазарот и да понуди квалитетен производ. Предностa е во тоа што
имитаторот има можност да учи на грешките на водечкиот конкурент.
Вториот модел е т.н. модел на иницијатор. Иницијаторот влегува
на пазарот со неконвенционални пазарни стратегии. За да успее, од
иницијаторот се очекува сериозно истражување на пазарот и способност
за креативни маркетинг - стратегии. Компанијата може да настапи со нова
идеја која ќе овозможи предност на пазарот, како на пример случајот со
Амазон12, кој оствари значителен удел во пазарот на книги, иако пазарот
беше добро воспоставен уште пред тие да се појават.
4. МРЕЖНИТЕ ЕФЕКТИ ВО ФУНКЦИЈА НА ИЗБОР НА
СТРАТЕГИЈА
Доколку компанијата прва настапува на пазарот, таа има чист терен
да ја постигне својата критична маса на купувачи и со стратегијата прв
на пазарот да ги оствари мрежните ефекти пред воопшто да се појават
конкурентите. Стратегијата ран влез може да се примени откако ќе се влезе
на пазарот набргу откако влегол конкурентот кој е прв на пазарот. Во тој
период, конкурентот сè уште не воспоставил голема мрежа за драстично да
се почувствуваат мрежните ефекти во негова корист.
Да претпоставиме дека компанијата има конкурент во дејноста,
но дека и таа и конкурентот имаат релативно мал удел во пазарот. Дали е
11��������������������
Jain, Subhash C.: Marketing Planning & Strategy, 7th edition, South-Western Pub,
2004
12����������������
��������������
www.amazon.com
64
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Ulogata na mre`nite efekti vo strategiite za osvojuvawe na pazarot
препорачливо компанијата да настапи агресивно во поглед на маркетингот
и со пониски цени, сè со цел постигнување на критична маса на корисници
и со тоа доминација на пазарот? Ова не е лесна дилема поради тоа што не се
знае со какви цени ќе настапи конкурентот и каква ќе биде неговата реакција.
И двете компании се поврзани во динамична спрега каде што постојано си
конкурираат една на друга со прилагодување на цените и застапеноста на
реклами. Еден од исходите е дека двете компании премолчено ќе се согласат
да не настапуваат агресивно. Поверојатна е можноста дека компаниите ќе
настапат агресивно и тоа во континуитет, со цел да придобијат поголема
мрежа, односно поголем удел во пазарот. Онаа компанија која прва ќе се
опушти, ќе претрпи трајна загуба и можно е да биде „прегазена“ од својот
конкурент.
Одлуката каква стратегија да се примени зависи и од реакцијата
која се антиципира од водечкиот конкурент. Сепак, полесно е да се избере
стратегија кога компанијата е зад лидерот, отколку кога таа е блиску или е
изедначена со својот конкурент. Истражувањата покажуваат дека шансите
за неуспех кај доцниот влез се многу мали. Сега да разгледаме компанија
која располага со мал број на купувачи, а нејзиниот конкурент има голем
број на купувачи и голем удел во пазарот. Ова е типичен пример каде може
да се употреби стратегијата на доцен влез. Во тој случај, конкурентот ги има
мрежните ефекти во своја рака и тие работат во негова корист. Компанијата
која има мал удел на пазарот може да ја избере претходно споменатата улога
на имитатор, односно да избере да се бори интензивно, да ја намали цената
на производите и да се рекламира агресивно за да стигне до критичната
маса на доволен број корисници која го овозможува виртуозниот круг на
мрежни ефекти. Иако не е исклучена можноста да освои поголем удел во
пазарот, сепак ќе мора да потроши значителна сума на пари. Значи, можно
е да стане водечка компанија во бизнисот, но под услов дотогашниот лидер
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
65
Prof. d-r Љубомир Дракулевски и м-р Гризелда Петровска
да мирува, што е малку веројатно. Поверојатно е дека лидерот нема лесно
да ја отстапи својата позиција. Водечката компанија ќе реагира на ниските
цени на новиот конкурент, па и таа ќе ги снижи своите цени, бидејќи не сака
да ја изгуби својата лидерска позиција. Таа може, но и не мора да ги снижи
цените драстично, туку умерено, бидејќи има силни мрежни ефекти кои
одат во прилог и понатаму ќе ја обезбедуваат нејзината водечка позиција13.
За една компанија со мал удел на пазарот, најдобрата стратегија би
била да настапи во улогата на иницијатор – не со ниски цени, туку напротив
- добро да ги наплати своите производи и воедно да не се бори агресивно за
приграбување на уделот на пазарот кој го поседува лидерот. Koмпанијатa со
мал удел на пазарот треба да настапи со свои оргинални идеи и оргинална
стратегија, без да ги копира најдобрите практики на конкурентите, бидејќи
така ќе ја сведе својата конкурентност само на основа на пониска цена14.
Доколку се одлучи за борба за поголем удел на пазарот, поради мрежните
ефекти кои се во прилог на другата - водечка компанија и нејзиниот голем
удел на пазарот, компанија би изгубила значително повеќе финансиски
средства отколку што би изгубил лидерот.
Типичен пример на компании кои применуваа стратегии на доцен влез
пред 20-тина години, а сега се познати лидери на пазарот во светски рамки,
се Samsung и Apple. Малата јужнокорејска компанија Samsung долги години
им парираше на јапонските производители на електроника со пониски цени
и со ставот me-too, односно во улогата на имитатор, додека Apple ја избра
стратегијата на иницијатор настапувајќи со високи цени, но и фасцинантен
дизајн и функции на своите производи.
13���������������������������������������������������������������������������������������
Pindyck, Robert S.: Industrial Economics for Strategic Decisions - Lecture Notes on
Network Externalities, Sloan School of Management, MIT, 2009, pp. 7-15
14�������������������������������������������������������������������������������������
Porter, Michael E.: Competitive Strategy – Techniques for Analyzing Industries and
Competitors, The Free Press, 1998, p.172
66
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Ulogata na mre`nite efekti vo strategiite za osvojuvawe na pazarot
ЗАКЛУЧНИ СОГЛЕДУВАЊА
Феноменот на мрежните ефекти е сè поприсутен во современата
бизнис -сфера. Интернетот и комуникациските технологии можат да ги
засилат мрежните ефекти до екстремно позитивен или негативен резултат.
Затоа, компаниите се стремат да ги остварат мрежните ефекти постигнувајќи
критична маса на корисници, која понатаму ќе ја одржува нејзината позиција
на пазарот.
Колку ќе бидат поволни условите за постигнување на мрежните
ефекти, зависи и од конективноста на мрежата и компатибилноста на
производите на компаниите. Практиката покажала дека интензитетот и
масовноста на мрежните ефекти лесно може да доведе до појава на монопол
во дејноста, доколку компанијата која има голем удел на пазарот одлучи
да почне да отстапува од стандардите преку селективно разрушување на
конективноста и/или компатибилноста.
Која би била најсоодветната стратегија за настапување на пазарот?
Ако компанијата прва настапува на пазарот, извесно време таа има чист
терен да ги воспостави своите мрежни ефекти и да ги употреби во своја
корист пред да влезат конкурентите. Ако пак компанијата има конкурент кој
е блиску или изедначен со неа, тогаш ним им претстои борба за остварување
на мрежните ефекти и придобивање поголем удел во пазарот, додека исходот
е неизвесен. Ако компанијата влегува доцна на пазарот, кога водечките
конкуренти веќе имаат изградено моќни мрежни ефекти и имаат голем
удел во пазарот, нејзината стратегија не треба да се насочи кон пониски
цени, кон копирање на најдобрите практики или кон агресивно освојување
на уделот на конкурентот, туку да настапи со оргинални идеи и иновации,
притоа учејќи од грешките на претходниците. Во спротивно, кога мрежата
на корисници на компанијата не е доволно развиена и таа има мал удел во
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
67
Prof. d-r Љубомир Дракулевски и м-р Гризелда Петровска
пазарот, мрежните ефекти на конкурентите можат да бидат погубни за неа.
Значи, за да успее дадена компанија, таа треба да избере стратегија
за освојување на пазарот која ќе ја максимизира корисноста од сопствените
мрежни ефекти, доколку истите ги има, или пак, да избере стратегија која
ќе ги минимизира негативностите на мрежните ефекти кои доаѓаат од
конкурентот, доколку не поседува свои.
Користена литература:
1. Besen, S. M., J. Farrell: “Choosing How to Compete: Strategies and
Tactics in Standardization,” Journal of Economic Perspectives, 1994
2. Blythe, Jim: Principles and Practice of Marketing, Thomson Learning,
2005
3. Jain, Subhash C.: Marketing Planning & Strategy, 7th edition, SouthWestern Pub, 2004
4. Pindyck, Robert S.: Industrial Economics for Strategic Decisions Lecture Notes on Network Externalities, Sloan School of Management,
MIT, 2009
5. Porter, Michael E.: Competitive Strategy – Techniques for Analyzing
Industries and Competitors, The Free Press, 1998
6. Roubini, Nouriel, Stephen Mihm: Crisis Economics: A Crash Course in
the Future of Finance, Penguin Press HC, 2010
7. Schlesinger, L., J. Heskett: “Breaking the cycle of failure in services”,
Sloan Management Review, vol. 31, 1991
8. Tanaka, Tatsuo: “Network Externality and Necessary Software
Statistics”, IAOS Satellite Meeting on Statistics for the Information
Society, Tokyo, 2001
68
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Ulogata na mre`nite efekti vo strategiite za osvojuvawe na pazarot
THE ROLE OF THE NETWORK EXTERNALITIES
IN MARKET SHARE STRATEGIES
Professor Ljubomir Drakulevski, Ph.D.
Grizelda Petrovska, M.Sc.
Summary
This paper attempts to analyze the network externalities phenomenon when
choosing the right market share strategy. The Internet, advanced technologies
and market globalization can easily amplify and drive the network externalities
to extremely positive or extremely negative effects, thus making the network
externalitites a crucial factor for a business success.
Firstly, an explanation on the network externalities characteristics has
been given and the way they work, particularly in sophisticated technologies,
and what kind of techniques companies can employ to achieve a critical mass of
users.
Practice has shown that there are fair chances of monopoly, especially
in the computer and telecommunication industry where network externalities
spread fast and operate intensively. The connectivity and compatibility are crucial
factors for determining the change of the market power.
Through real-life business examples, this paper explains that what kind of
strategy should be used at different phases of market maturity, depends greatly
on the network externalities effects presence and who is the one that owns them
at a given moment – the company itself or its competitors.
Keywords: network externalities, Strategy, strategic management,
market share, social networks
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
69
70
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 71 - 86 (2011)
KREDITNOTO OSIGURUVAWE VO REPUBLIKA
MAKEDONIJA-NEISKORISTEN POTENCIJAL ZA RAZVOJ
NA BANKARSKIOT I OSIGURITELNIOT SEKTOR?�
AVTORI����������������������
: Prof d-r Drage Janev
Poml.asist.Igor Ivanovski
Apstrakt:
Ulogata na osiguritelniot sektor kako del od finansiskiot
sistem, sî u{te ostanuva so ponisko zna~ewe i vlijanie za vkupnata
ekonomija, preku fokusirawe na bazi~nite funkcii na osiguruvaweto.
Povrzanosta i interakcijata na osiguritelniot i bankarskiot
sektor vo Republika Makedonija ostanuva na osobeno nisko nivo, za
razlika od razvienite ekonomii. Me|u ostanatite, edna od mo`nite
to~ki za zaemna poddr{ka, imaj}i gi predvid su{tinskite razliki
pome|u dvata sektori i nivnite distinktivni biznis – modeli,
pretstavuva i osiguruvaweto na finansiskite instrumenti.
Konkretno, bankarskiot i osiguritelniot sektor re~isi
voop{to ne gi iskoristuvaat prednostite od osiguruvaweto na
kreditite.
Klu~ni zborovi:kreditno osiguruvawe, pazar na osiguruvawe,
bankarski sektor, menaxment na rizik.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
71
Prof. d-r ������
Drage ���������������������������������
Janev i Poml.asist.Igor Ivanovski
[email protected]
I.
II.
III.
IV.
V.
Voved
Kreditno osiguruvawe- poim, su{tina, sostojbi
razvienite ekonomii
Kreditnoto osiguruvawe vo Republika Makedonija
Zaklu~ok
Koristena literatura
vo
I.Voved
Funkcioniraweto i razvojot na finansiskiot sektor e
isklu~itelno zna~ajno za sekoja nacionalna ekonomija. Vo taa smisla,
rastot na vkupnata ekonomija vo Republika Makedonija e nu`no
i presudno povrzan so na~inot na koj funkcionira finansiskiot
sistem vo celina. Konkretno i finansiskiot sistem, a preku nego i
realniot sektor, dominantno se usloveni od rabotata na bankarskiot
sektor. Ulogata na osiguritelniot sektor kako del od finansiskiot
sistem, sî u{te ostanuva so ponisko zna~ewe i vlijanie za vkupnata
ekonomija, preku fokusirawe na bazi~nite funkcii na osiguruvaweto.
Povrzanosta i interakcijata na osiguritelniot i bankarskiot sektor
ostanuva na mnogu nisko nivo, za razlika od razvienite ekonomii.
Me|u ostanatite, edna od mo`nite to~ki za zaemna poddr{ka, imaj}i
gi predvid su{tinskite razliki pome|u dvata sektori i nivnite
distinktivni biznis – modeli, pretstavuva i osiguruvaweto na
finansiskite instrumenti. Konkretno, bankarskiot i osiguritelniot
sektor re~isi voop{to ne gi iskoristuvaat prednostite na
osiguruvaweto na krediti, osiguruvaweto od finansisiki zagubi i
72
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Kreditnoto osiguruvawe vo R.M.-neikoristen potencijal za razvoj na
bankarskiot i osiguritelniot sektor?
sli~no. Ako se ima predvid deka bankarskiot sektor vo Republika
Makedonija se odlikuva so:
• konzervativen pristap vo menaxiraweto na rizicite, pri
{to kreditniot rizik ostanuva osnoven problem prosleden
i so valutniot rizik,
• opredelba valutniot rizik i rizikot od promenata na
kamatnite stapki da se transferiraat vo indirekten
krediten rizik koj se prefrla na kreditokorisnicite,
• zgolemuvawe na nefunkcionalnite krediti vo kontinuitet,
osobeno vo periodite na kriza i
• zaostruvawe na kreditnata politika i namaluvawe na
kreditnata aktivnost kako rezultat na sevkupnite interni
i eksterni faktori,
se postavuva dilemata - Zo{to bankarskiot sektor ne gi disperzira
spomenatite rizici na osiguritelniot sektor? Vo toj kontekst,
osiguritelniot sektor, koj kako rezultat na sopstvenite funkcionalni
karakteristiki, kako sopstveni~kata struktura, razli~niot biznis
- model, disperziraweto na razli~nite rizici i stabilnosta i
otpornosta na krizi, se razlikuva od bankarskiot sektor, mo`e
na poefikasen na~in da gi prifati i disperzira rizicite so koi
se soo~uva bankarskiot sektor vo Republika Makedonija. Na toj
na~in, }e se ostvari optimalizacija vo alokacijata na resursite
i }e se postigne poefikasna, poevtina, postabilna i zgolemena
ponuda na kreditnite instrumenti preku bankarskiot sektor.
Vpro~em, kreditnoto osiguruvawe vo naj{iroka smisla na zborot,
e rasprostraneto vo razvienite ekonomii, so naglaseno u~estvo vo
vreme na krizi. Za razlika od toj fakt, kreditnoto osiguruvawe vo
Republika Makedonija e simboli~no, so u~estvo od samo 0,08554% od
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
73
Prof. d-r ������
Drage ���������������������������������
Janev i Poml.asist.Igor Ivanovski
vkupnata bruto - polisirana premija, ili samo 0,09049% od premijata
za ne`ivotnoto osiguruvawe.
Celta na istra`uvaweto e da ostvari analiza za sostojbite
povrzani so kreditnoto osiguruvawe vo Republika Makedonija,
da gi detektira pri~inite za aktuelnata situacija, koristej}i gi
komparativnite iskustva od razvienite ekonomii, za benefitite koi
gi polzuval bankarskiot (bezbednost na plasmanite) i osiguritelniot
sektor(dopolnitelen izvor na sredstva), preku soodvetna zastapenost
na ovoj tip na osiguruvawe. Sekako, toa bi se odrazilo i na pravnite i
na fizi~kite lica, koi bi dobile mo`nost za poevtini i podostapni
krediti.
II. Kreditno osiguruvawe- poim, su{tina, sostojbi vo razvienite
ekonomii
Kreditnoto osiguruvawe pretstavuva klasi~na forma na
osiguruvawe, iako vo odnos na ostanatite tradicionalni vidovi se
javuva relativno podocna. Voobi~aenata definicija e: „Kreditnoto
osiguruvawe pretstavuva osiguruvawe {to gi opfa}a raznite
vidovi na emstvo i obvrskite na osiguritelot, deka vrz osnova na
dogovorot za kreditno osiguruvawe }e go podmiri pobaruvaweto na
doveritelot, ako dol`nikot vo vreme na rokot na kreditirawe ne
e vo mo`nost da ja ispolni svojata obvrska za pla}awe na dolgot”.
Pojavata i razvojot na kreditnoto osiguruvawe se povrzani so
intenzivniot razvoj na me|unarodnata trgovija, osobeno po Prvata
svetska vojna i osobeno so zgolemuvaweto na rizicite od razli~en
karakter, koi istata ja ote`nuvale ili spre~uvale, a vo funkcija na
����������������������������������������������������������������������������
Тихомир Јовановски, „Економика на осигурување“, второ и дополнето издание,
Скопје,2005 година, 145 стр.
74
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Kreditnoto osiguruvawe vo R.M.-neikoristen potencijal za razvoj na
bankarskiot i osiguritelniot sektor?
nejzino olesnuvawe i stimulirawe. Iako vo prvo vreme kreditnoto
osiguruvawe e dominantno orientirano kon izvoznite ekonomski
aktivnosti, toa postepeno ja prezema ulogata i na olesnuva~ na
doma{nata ekonomija i internite transakcii. Vo svetski ramki,
oblastite kade {to kreditnoto osiguruvawe e najmnogu zastapeno se:
nadvore{nata trgovija, doma{nata trgovija i proda`ba na stoki i
uslugi vo grade`nata industrija i trgovijata na golemo, kako i vo
delot na javnite investicii. Vo osnova, kreditnoto osiguruvawe,
vpro~em kako i ostanatite formi na transfer na kreditiniot
rizik, ja olesnuvaat i ja zabrzuvaat trgovijata i pridonesuvaat za
ekonomskata stabilnost i rast, preku prenesuvawe na rizikot od
kompaniite i javnite institucii na osiguritelite.
Osiguritelnite kompanii preku instrumentot na kreditnoto
osiguruvawe go za{tituvaat prodava~ot od rizikot za nepla}awe
na obvrskite na kupuva~ot, {to mo`e da proizleze kako rezultat na
komercijalni ili vo pobliskata istorija i politi~ki(voeni) rizici.
Vo taa smisla, voobi~aenite i naj~esti formi na komercijalni rizici
pretstavuvaat insolventnosta na kupuva~ot ili negovata nesposobnost
za podmiruvawe na obvrskite vo dogovorenoto ili odlo`enoto vreme za
pla}awe, {to pak e najfrekventnata forma za postoewe i aktivirawe
na kreditnoto osiguruvawe. Razvojot na politi~kite odnosi i
nastani vo pobliskata svetska istorija, gi primora osiguritelite
pokraj komercijalnite rizici, da gi pokrivaat i obe{tetuvaat i
kratkoro~nite politi~ki rizici, vo koja grupa spa|aat arbitrarnite
i diskrecioni odluki na vladite za prekinuvawe na pla}awata i
komercijalnite transferi, administrativnite odluki za ukinuvawe
na licencite i dozvolite za obavuvawe na dejnosta na subjektite,
~estite promeni na legislativata, pa sî do najte{kite formi na
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
75
Prof. d-r ������
Drage ���������������������������������
Janev i Poml.asist.Igor Ivanovski
vojna ili gra|anski konflikti. Vo taa smisla, vidovite rizici koi
se pokrivaat, vlijaat i na aktivnostite na osiguritelite vo nasoka na
podelba na prezemawata na kratkoro~nite i srednoro~nite kreditni
osiguruvawa od strana na privatnite osiguriteli, za razlika od
dolgoro~nite kreditni pobaruvawa koi se predmet na garancija na
dr`avnite, odnosno javnite izvozno - kreditni agencii.
Vo razvienite ekonomii, kreditnoto osiguruvawe kako
instrument na osiguritelnite kompanii se razviva paralelno
so aktivnostite na bankarskiot sektor i ostanatite kreditni
institucii. Iako vo osnova, kreditnoto osiguruvawe, no i ostanatite
instrumenti na osiguritelniot pazar se konkurenti na bankarskite
instrumenti kako faktoringot, kreditnite pisma, sekjurizaciite
ili kreditnite svopovi, sepak na makro - nivo, tie ja izvr{uvaat
re~isi identi~nata funkcija, a vo krajna instanca mo`at da deluvaat
i komplementarno, rezultiraj}i so zgolemena stabilnost na
finansiskiot sektor vo celina, namaleni premii i kamatni stapki i
zgolemena sigurnost vo transakciite, preku apsorpcija na nastanatite
zagubi. Dotolku pove}e {to, vo svetskata ekonomija, proda`bata na
kredit iznesuva pove}e od edna tretina od celokupnata aktiva na
nefinansiskite kompanii, potvrduvaj}i ja va`nosta od kreditnoto
osiguruvawe kako forma za za{tita i stimulirawe na kreditnite
komercijalni odnosi. Vo taa smisla, konkretnite prednosti na
kreditnoto osiguruvawe se pove}edimenzionalni i imanentni za
odr`liv i zdrav ekonomski sistem, bidej}i na toj na~in finansiskite
institucii i kompaniite - doveriteli go transferiraat rizikot za
naplata na osiguritelite, koi blagodarenie na sopstvenata kreditna
ekspertiza, finasiska mo} i diverzifikacija na rizicite, mo`at
istite rizici da gi apsorbiraat, i vo isto vreme dobivaat pristap do
76
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Kreditnoto osiguruvawe vo R.M.-neikoristen potencijal za razvoj na
bankarskiot i osiguritelniot sektor?
sovetodavni i profesionalni uslugi za menaxirawe na kreditniot
rizik. Preku kreditnoto osiguruvawe kompaniite se za{tituvaat
od problemite so likvidnosta i insolventnosta, na ist na~in kako
{to se namaluva ranlivosta i zakanite za bilansite i zarabotkite na
akcionerite preku soodvetnata za{tita na sredstvata. Dopolnitelno,
preku ispolzuvawe na osiguritelniot instrument, se ovozmo`uva
i esencijalen i pokvaliteten pristap do bankarskite krediti i
instrumenti, i se stimulira ponatmo{nata kreditna proda`ba na
stoki i uslugi, koja za odredeni ekonomski sektori e nezamenliva.
Optimalnata upotreba na kreditnoto osiguruvawe i kako
faktor za razvoj na osiguritelnata industrija, i kako faktor za
poddr{ka na trgovijata, vo osnova e ovozmo`eno so upotrebata na
specifi~niot biznis - model vo osiguruvaweto, i so ispolzuvawe
na osnovnata karakteristika na osiguruvaweto za kreirawe na
dovolno golemo i diverzificirano portofolio na rizici, kako i
so upotreba na kreiranata informaciona baza, znaewa i ve{tini za
sledewe, optimalizacija i prevenirawe na prezemenite rizici preku
specifi~nite miksovi na kreditnite limiti, stapkite na premijata
i rizicite. Dopolnitelen faktor za upotrebata na kreditnoto
osiguruvawe pretstavuva i ponatamo{niot transfer na rizikot
preku mehanizmite na reosiguruvaweto.
Ogromniot potencijal vo kreditnoto osiguruvawe le`i vo
fundamentalnite razliki pome|u osiguritelniot i bankarskiot
sektor. Prednostite na osiguritelniot sektor osobeno doa|aat do
izraz za vreme na krizi i nestabilnosti, kako {to toa be{e slu~aj
so poslednata svetska finansiska kriza, koja predizvika seriozni
turbulencii i propa|awe na del od bankarskiot sektor, a {to
pak rezultira{e so dramati~ni posledici vo realniot sektor i
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
77
Prof. d-r ������
Drage ���������������������������������
Janev i Poml.asist.Igor Ivanovski
namaluvawe na kreditniot potencijal za vreme i po krizata. Sepak,
sistemskite razliki na osiguruvaweto ne predizvikaa pogolemi
potresi vo osiguritelnata industrija, potenciraj}i ja nejzinata
rezistentnost, a so toa i pogolema orientiranost vo poddr{ka na
kreditnoto rabotewe na kompaniite.
Nivnite razliki mo`at da se grupiraat vo najmalku osum
oddelni grupi. Spored opfatot na dejnosta, odnosno biznisot,
osiguritelnite kompanii gi odlikuva pomal opfat na biznis proizvodite i portfolijata, uslugite i biznis - modelite, vo {to
kako osnova se javuva diverzifikacijata i transformacijata na
rizikot. Vo odnos na izvorite na sredstvata, odnosno kreiraweto na
fondovite, osiguritelnite kompanii se dominantno finansirani od
osigurenicite, preku premiite za osiguruvawe i se pomalku zavisni
od akcionerskiot kapital i dolgovite. Mnozinstvoto od izvorite
na sredstvata se idni i dolgoro~ni, {to ja kreira stabilnosta na
bilansite, kako {to aktivata i pasivata, odnosno sredstvata i
obvrskite se zna~itelno povrzani.
Dopolnitelen aspekt na razlika me|u osiguritelnite kompanii
i bankite pretstavuva i strukturata na bilansite. Kaj prvite, tie
se ednostavni i ekonomski stabilni, orientirani kon osobeno
dolgoro~nite imateli na polisi i akcionerski obvrski. Nivna
specifi~na karakteristika pretstavuvaat generalno niskite
investiciski zagubi, {to se dol`i na konzervativnite investiciski
portfolija, ograni~ena upotreba na me|usebno pozajmuvawe i
dol`ewe, kako i ograni~en transfer na rizikot vrz pazarite
na kapital. Poseriozno otstapuvawe se registrira vo odnos na
likvidniot rizik. Osiguritelniot sektor se odlikuva so ograni~ena
izlo`enost na likvidniot rizik, bidej}i sredstvata od premiite
�����������������������������������������������������������������
CEA,Insurance:A uniqe sector.Why insurers differ from banks,2010
78
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Kreditnoto osiguruvawe vo R.M.-neikoristen potencijal za razvoj na
bankarskiot i osiguritelniot sektor?
na osiguritelite ne mo`at da se povle~at brzo i odedna{ kako
rezultat na diskrecionata odluka na osigurenicite, ili pak
toa e ednistveno mo`no so pla}awe na sosodvetni penali koi se
destimulira~ki vo taa odluka.Posledovatelno, i obvrskite - na
primer, golemite poedine~ni {teti, imaat dolgoro~en karakter i
nekoga{ pove}egodi{no ispla}awe. Koga stanuva zbor za rizikot,
odnosno za toa kolku rizikot e transparenten i e del od sopstvenosta
kaj osiguritelite, postoi visoka inicijativa za objektivna procena
i vrednuvawe na rizikot, bidej}i tie na svoite bilansi, kako
del od sopstvenosta, zadr`uvaat ogromen del od rizikot i ne go
transferiraat na drugi subjekti ili poedinci. Vpro~em, 80% od
rizicite vo ne`ivotnoto, 95% od rizicite vo `ivotnoto i celosni
100% od rizicite vo osiguruvaweto od odgovornost, pa|aat na tovar
na osiguritelite. Interpovrzanosta vo osiguritelniot sektor e
mnogu mala i dominantno se odnesuva vo delot na reosiguruvaweto,
kade postojat istite standardi i sistemi na za{tita kako i vo
primarnoto, direktno osiguruvawe. Toa zna~i deka e malku verojatno
insolventnosta ili propa|aweto na oddelen osiguritel da predizvika
sistemski rizik za ekonomijata, zaradi visokata supstitucija
pome|u osiguritelite i nivnata pomala finansiska ranlivost. Vo
osiguritelniot sektor, nestabilnosta, nepostojanosta na biznisot e
niska, bidej}i osiguruvaweto e dolgoro~no orientiran biznis, kade
osiguritelnite polisi se pove}egodi{ni.Vo odnos na menaxmentot
so aktivata i pasivata, kako i vo odnos na investicioniot menaxment,
osiguritelite gi karakteriziraat podolgoro~ni obvrski od sredstva,
{to go pravi nivniot investicionen menaxment konzervativen i voden
od aspekt na obvrskite. Kone~no, site ovie razliki ja postavuvaat
potencijalnata korist od upotrebata na kreditnoto osiguruvawe
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
79
Prof. d-r ������
Drage ���������������������������������
Janev i Poml.asist.Igor Ivanovski
kako eden od instrumentite na osiguruvaweto. Vo poslednata dekada
istoto seriozno se zgolemuva, iako e mnogu pomalku zastapeno od
ostanatite formi na ne`ivotnoto osiguruvawe. Iako procenkite se
deka trgovijata i ponatamu }e se zgolemuva od porastot na svetskiot
BDP, ne{to {to be{e prekinato za vreme na krizata (kako {to
zgolemenoto nivo na specijalizacija vo proizvodstvoto }e kreira
pove}e fazi, faktori koi neminovno vlijaat na porast na kreditnoto
osiguruvawe), sepak, iznosot vo svetski ramki ni oddaleku ne gi
izrazuva potencijalnite mo`nosti i potrebi, kvantificiraj}i
go kreditnoto osiguruvawe na pomalku od 1% od vkupnite premii,
geografski dominantno postaveno vo Zapadna Evropa. Zabele`liv e
faktot deka penetracijata na kreditnoto osiguruvawe iznesuva samo
30% od potencijalniot pazar, so sî u{te nedovolna apsorpcija od
strana na malite i sredni kompanii, koi bi trebalo i da pretstavuvaat
najgolemi korisnici na osiguritelniot instrument.
III. Kreditnoto osiguruvawe vo Republika Makedonija
Postoeweto i upotrebata na instrumentot kreditno
osiguruvawe, vo Republika Makedonija e nu`no vrzan so atributite
na funkcionirawe na osiguritelniot pazar vo celina. Konkretno,
kreditnoto osiguruvawe e nezna~itelen segment na osiguritelniot
pazar koj e nedovolno razvien, so niska penetracija na premiite
vo odnos na BDP, kako i niska gustina na premiite po `itel.
Iako vo poslednite dve godini brojot na doma{ni osiguritelni
kompanii(11 za ne`ivotno osiguruvawe i 3 za `ivotno osiguruvawe,
6 dru{tva za zastapuvawe vo osiguruvaweto kako i 14 osiguritelni
brokeri) se zgolemi, prosleden i so vlezot na renomirani stranski
kompanii na pazarot, sepak, osiguritelniot pazar ostanuva
80
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Kreditnoto osiguruvawe vo R.M.-neikoristen potencijal za razvoj na
bankarskiot i osiguritelniot sektor?
dominantno homogeniziran na ne`ivotnoto osiguruvawe za smetka
na `ivotnoto, a vo ramkite na ne`ivotnoto osiguruvawe fokusiran
na zadol`itelnoto i dobrovolno osiguruvawe na motorni vozila i
osiguruvaweto na imot.
Vo taa smisla, iako potencijalot za kreditnoto osiguruvawe e
ogromen, toa voop{to ne e iskoristeno, i vo kontinuitet e svedeno
na marginalni vrednosti. Vpro~em, sostojbata vo Republika
Makedonija e paradoksalna. Eden od najgorlivite problemi na
realniot sektor e finansiraweto na delovnite aktivnosti,
imaj}i ja predvid konzervativnata i restriktivnata politika na
bankarskiot sektor vo delot na kreditiraweto, prosledena so visoki
kamatni stapki i ogromnite barawa za obezbeduvawe na kreditnite
pobaruvawa. Od druga strana, izrazenite problemi so likvidnosta
vo ekonomijata, vlijaat destimulira~ki na mo`nostite za dogovorno
kreditirawe pome|u kompaniite. Site ovie faktori bi bilo
logi~no da vlijaat na potencijalno iskoristuvawe na prednostite
na kreditnoto osiguruvawe od strana na osiguritelnite kompanii,
kako vo relaciite od bankite kon osiguritelite, taka i pome|u
samite kompanii. Vpro~em, tokmu kreditnoto osiguruvawe mo`e
da pretstavuva adekvaten odgovor na klasi~nite formi na rizici
koi se visokoprisutni vo ekonomijata i osobeno vo bankarskoto
rabotewe, a izrazeni preku komercijalnite rizici za nepla}awe ili
prolongiraweto na pla}aweto na dolgot, kako i insolventnosta na
firmite i politi~kite rizici pretstaveni preku manifestaciite
na nestabilnost i latentni krizi. Ako se pogledne strukturata na
pasivnite kamatni stapki, }e se konstatira deka nivniot realen
iznos e pove}e od dvapati povisok od referentnata kamatna stapka na
Narodnata banka. Ova samo go potvrduva ogromniot iznos na cenata
na kreditniot rizik, sostaven i od komercijalniot i od politi~kiot
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
81
Prof. d-r ������
Drage ���������������������������������
Janev i Poml.asist.Igor Ivanovski
rizik, no i od valutniot rizik i rizikot od promenata na kamatnite
stapki, koj vo forma na indirekten rizik mehani~ki se transferira
na kreditokorisnicite, pravej}i gi kreditite isklu~itelno skapi.
Ottamu, neprifatliv e faktot {to otsustvuva pogolema zastapenost
na kreditnoto osiguruvawe, koe mo`e da vlijae pozitivno od pove}e
aspekti. Prvo, toa mo`e seriozno da vlijae na zgolemenata kreditna
ponuda, od aspekt na zajaknuvawe na sigurnosta na bankarskite
plasmani, i za{tita na sredstvata na kompaniite.Vtoro, kreditnoto
osiguruvawe }e ja zgolemi konkurencijata vo uslovite na kreditnata
ponuda, i na toj na~in }e vlijae na namaluvawe, pome|u ostanatite
faktori, i na visinata na kamatnite stapki.Treto, }e ja zgolemi
akumulacijata na sredstvata na osiguritelnite kompanii i po osnov
na premijata za kreditno osiguruvawe, so racionalno vklu~uvawe
na rizicite vo postoe~kite portfolija koi se vo sostojba istite da
gi apsorbiraat.I ~etvrto, neminovno }e vlijae na zajaknuvawe na
menaxerskite i informacioni znaewa i ve{tini na osiguritelite, a
vo nasoka na procenka, prevencija i za{tita od rizicite. Faktorite
koi negativno vlijaat na kreditnoto osiguruvawe se isto taka
prisutni. Vo prva instanca, toa e slabata povrzanost na bankite so
osiguritelite, {to rezultira so re~isi nepostoe~kata opredelba
na bankite da gi osiguruvaat svoite kreditni plasmani. Spored
podatocite na Narodnata banka na RM, vo 2007 godina, samo 0,05%
od vkupnite bankarski krediti se osigureni so ovoj instrument od
strana na edna banka, vo iznos od 0,1% od vkupnite bruto - premii
za osiguruvawe. Vo 2008 godina, dve banki koristele kreditno
osiguruvawe vo iznos od 275 milioni denari, {to pretstavuva 0,16%
od vkupnite bruto - krediti, i so 3 milioni denari premija iznesuvaat
�
Извештај за финансиската стабилност во Република Македонија во
2007,2008, 2009 година, Народна банка на Република Македонија
82
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Kreditnoto osiguruvawe vo R.M.-neikoristen potencijal za razvoj na
bankarskiot i osiguritelniot sektor?
0,05% od vkupnite bruto - premii na osiguritelite. Sostojbata se
vlo{uva vo 2009 godina, koja iako krizna i so seriozni posledici na
kreditnata aktivnost, se odlikuva so kreditno osiguruvawe na krediti
vo iznos od samo 0,004% od vkupnite bruto - krediti, postavuvaj}i ja
bruto - polisiranata premija za kreditno osiguruvawe za 2009 godina
vo iznos od samo 109.000 denari. Negativnata slika se zaokru`uva so
faktot koj poka`uva deka vo 2010 godina nitu edna banka ne izvr{ila
osiguruvawe na odobreni krediti kaj dru{tvata za osiguruvawe.
Vtorata pri~ina e otsustvoto na informiranost na potencijalnite
klienti za kreditnoto osiguruvawe, {to predizvikuva biznis edinkite i nefinansiskite kompanii da bidat orientirani kon
klasi~nite bankarski instrumenti za obezbeduvawe. Tretata pri~ina
pretstavuva nedovolnata fokusiranost na osiguritelnite kompanii
kon ovoj instrument i predominantnoto polzuvawe na ostanatite
formi na ne`ivotno osiguruvawe, {to mo`ebi e posledica na
visokiot koeficent na {teti od kreditnoto osiguruvawe, koj se dvi`i
pove}e od 90%, i sî u{te nedovolnata podgotvenost za investirawe vo
sovremenite sistemi za menaxirawe so rizicite. Sekako, na krajot,
ovie faktori vlijaat i na nedovolno konkurentnata premija, odnosno
cenata na samoto osiguruvawe.Site ovie elementi predizvikuvaat
ne samo nedovolno iskoristuvawe na potencijalot na kreditnoto
osiguruvawe, tuku i eliminirawe na komplementarnata funkcija
na osiguruvaweto vo funkcioniraweto na bankarskiot sektor, a vo
nasoka na stimulirawe na zgolemena, odr`liva i sigurna kreditna
ponuda.
�
Годишен извештај за состојбата и движењата на осигурителниот сектор
во Р.Македонија за 2009 година, Агенција за супервизија на осигурувањето, 2010
година
�
Извештај за финансиската стабилност во Република Македонија во 2010
година, Народна банка на Република Македонија
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
83
Prof. d-r ������
Drage ���������������������������������
Janev i Poml.asist.Igor Ivanovski
IV. Zaklu~ok
Kreditnoto osiguruvawe kako instrument na osiguritelniot
pazar sî u{te ne e dovolno zastapen, a potencijalnite benefiti
necelosno se iskoristeni. Sepak, procenkite na svetskite osiguriteli
se deka vo sledniot period se o~ekuva zabrzan rast na u~estvoto na
kreditnoto osiguruvawe vo segmentot na ne`ivotnoto osiguruvawe.
Zazdravuvaweto na svetskata ekonomija po krizata, neminovno
}e vlijae na zgolemuvawe na pobaruva~kata, kako i na brojot na
ponuduva~ite i rizicite koi tie gi nosat, {to pak od svoja strana
}e pridonese za podobruvawe na diverzifikacija na portofolioto
na rizicite. Toa pretstavuva {ansa za osiguritelnata industrija,
koja so podobro istra`uvawe i analizi na rizicite i pazarot, mo`e
da go nadgradi sopstveniot menaxment na rizikot, ponuduvaj}i
soodvetno i kompetitivno kreditno osiguruvawe. Vo taa nasoka, se
o~ekuva osiguritelnite kompanii i ponatamu da ja iskoristuvaat
svojata prednost od ogromniot broj korisnici, posebniot pazar i
istra`uvaweto na rizicite, snabduvaj}i gi bankite i ostanatite
subjekti so kreditni informacii i ostanati uslugi, no vo isto vreme
i da ovozmo`uvaat konkurentna ponuda na kreditnoto osiguruvawe,
osobeno vo delot na malite i srednite pretprijatija, kade potrebata
od evtino, ednostavno i efikasno kreditno osiguruvawe e najmnogu
potrebno.
Razvojot na kreditnoto osiguruvawe vo Republika Makedonija e
usloveno so razvojot na osiguritelniot pazar, kako i so negovata
integriranost so bankarskiot pazar, a vo ramkite na finansiskiot
sistem vo celina. Sepak, za prvi~no iskoristuvawe na negoviot
potencijal, potrebni se inicijalni i konkretni ~ekori. Prvo,
potrebno e pointenzivno orientirawe na osiguritelnite kompanii
84
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Kreditnoto osiguruvawe vo R.M.-neikoristen potencijal za razvoj na
bankarskiot i osiguritelniot sektor?
kon podobruvawe na sopstveniot menaxment so rizicite od operativen,
informacionen i kadrovski karakter, za da se ostvari i soodvetna
kvalitativna ponuda na ovoj instrument. Vtoro, nu`na e zgolemenata
integracija i povrzanost pome|u bankite i osiguritelite, vo nasoka
na pogolemo koristewe na kreditnoto osiguruvawe od strana na
bankite, {to na sreden i dolg rok }e vlijae na namaluvawe na kamatnite
stapki i premii, a zaradi transferirawe na visokiot krediten rizik
na osiguritelite koi se vo podobra kondicija za negovo apsorbirawe
vo odnos na bankarskiot sektor i negovite tradicionalni formi za
za{tita. I treto, neophodna e pogolema informiranost na biznis
- subjektite za prednostite na kreditnoto osiguruvawe, {to sekako
bi vlijaelo na negova povisoka pobaruva~ka-fakt koj kombiniran so
eventualnata zgolemena ponuda, }e rezultira so dostapno, poevtino
i optimalizirano kreditno osiguruvawe od aspekt na premiite,
rizicite i {tetite. Vo sekoj slu~aj, zastapenosta na kreditnoto
osiguruvawe }e pridonese i za zgolemena, posigurna i poevtina
kreditna ponuda, no i za generalen razvoj na osiguritelniot pazar i
finansiskiot sistem na Republika Makedonija.
V.Koristena literatura
1.Tihomir Jovanovski, „Ekonomika na osiguruvawe”, Skopje, 2005
godina
2.Agencija za supervizija na osiguruvaweto,G�������������������
odi{en izve{taj za
sostojbata i dvi`ewata na osiguritelniot pazar vo R.Makedonija vo
2007,2008,2009 godina
3.Izve{taj za finansiska stabilnost vo Republika Makedonija za
2007,2008,2009,2010 godina, Narodna banka na Republika Makedonija
4.�������������������������������������������������������������������
Credit insurance and surety:solidifying commitments, Swiss Re, 2006
5.� CEA,Insurance:A uniqe sector.Why insurers differ from banks,2010
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
85
Prof. d-r ������
Drage ���������������������������������
Janev i Poml.asist.Igor Ivanovski
CREDIT INSURANCE IN REPUBLIC OF MACEDONIA-UNUSED
POTENTIAL FOR DEVELOPMENT OF THE BANKING AND
INSURANCE SECTOR?
AUTHORS:PROF.Ph.d. DRAGE JANEV
JUNIOR TEACHING ASSIST. IGOR IVANOVSKI
Abstract:
The role of the insurance sector as part of the financial system remains
with relatively low significance and impact on the overall economy, by focusing on
the basic functions of insurance. The connection and interaction of insurance and
banking sector in Republic of Macedonia remains quite low, unlike in developed
economies. One of the possible points of mutual support, among others,taking
into account the essential differences between the two sectors and their distinct
business models, is the insurance of financial instruments. In particular, banking
and insurance sector hardly exploit the benefits of credit insurance.
Keywords: credit
management.
86
insurance,
insurance
market,
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
banking
sector,
risk
God. ekon. fak. t. 46 s. 87 - 102 (2011)
EVALUACIJA NA POLITIKITE NA TRIAGOLNIKOT
NA ZNAEWE I NEGOVATA ULOGA VO GRADEWETO NA
EKONOMIJA BAZIRANA NA ZNAEWE VO REPUBLIKA
MAKEDONIJA
Prof. d-r Sa{o Josimovski
Apstrakt
Istra`uvawata, obrazovanieto i inovaciite pretstavuvaat
tri strani na tiagolnikot na znaewe, pri {to pretstavuvaat
centralni pottiknuva~i na op{testvata i ekonomiite koi
se baziraat na znaewe. Potrebata od efikasna koordinacija na
aktivnostite vo ramkite na triagolnikot na znaewe kako na
nacionalno, taka i na me|unardno nivo, e istaknato vo pove}e
politiki i merki na Evropskata Unija (EU). Republika Makedonija,
kako zemja- kandidat za ~lenstvo vo EU, preku nacionalnite
politiki i merki gi sledi preporakite na EU, koi se odnesuvaat
na triagolnikot na znaewe, prilagoduvaj}i se na novite razvojni
nasoki na istra`uvawata i inovaciite, koi pred s# se sogleduvaat
vo konceptot otvoreni inovacii, odnosno vo internacionalizacija
na istra`uvawata i vo inovacii bazirani na istra`uvawa. Za
opi{uvawe na karakteristikite na nacionalnite politiki i
ocenuvaweto na nivniot razvoj od aspekt na Lisabonskite celi
i Evropskata strategija za pameten, odr`liv i inkluziven rastEvropa 2020, vo ramkite na ERAWATCH inicijativata za 2010 godina,
za prv pat za Republika Makedonija se izgotvuva Analiti~ki
izve{taj. Vo ramkite na ovoj trud, avtorot, koj e i oficijalen
�
Analiti~kiot izve{taj e izgotven vo ramkite na proektot ”Support to the
Monitoring and Analysis of Knowledge Triangle Policies in Europe (K3FC)”, Framework servGOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
87
Prof. d-r Sa{o Josimovski
korespondent za Republika Makedonija vo ramkite na ERAWATCHinicijativata, }e gi prezentira osnovnite ocenki na nacionalnite
politiki i merki koi se vo nasoka na poddr{ka na triagolnikot na
znaewe, i toa od aspekt na poddr{ka na op{testvoto i ekonomijata
na znaewe.
Klu~ni zborovi: triagolnik na znaewe, istra`uvawe i
razvoj, inovacii, politiki za istra`uvawe i razvoj, Republika
Makedonija
Voved vo EU vizijata za Evropskata istra`uva~ka oblast
Evropskata komisija vo pove}e svoi politiki i merki
vo periodot po 2000 godina, ja istakna potrebata od efikasna
koordinacija na aktivnostite vo ramkite na triagolnikot na
znaewe kako na nacionalno, taka i na me|unarodno nivo. Glavnata
cel na Lisabonskata strategija usvoena vo 2000 godina, e razvojot na
ekonomijata na Evropskata Unija (EU) koja }e se bazira na znaewe i
nejzino pozicionirawe kako najkonkurentna ekonomija vo svetot do
2010 godina. Vo nasoka na poddr{ka na Lisabonskata cel vo 2000 godina,
kreiran e edinstven evropski prostor za istra`uvawe, a vo 2002 godina
e postavena konkretna cel, 3% od bruto doma{niot proizvod (BDP)
da se izdvojuva za istra`uvawe i razvoj (I&R) do 2010 godina, od koi
dve tretini da se izvr{uvaat od strana na privatniot (biznis) sektor.
Edinstveniot prostor za I&R e poznat kako Evropska istra`uva~ka
oblast (European Research Area-ERA), pri {to istata e poddr`ana so
pove}e inicijativi koi se baziraat na pottiknuvawe na znaeweto,
inovaciite i internacionalizacijata na I&R. Takvi inicijativi se
ice contract 151364-2009 A08-BE, spored unificiran terk prifaten od Evropskata
komisija
88
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Evaluacija na politikite na triagolnikot na znaewe i negovata uloga vo gradeweto
ekonomija bazirana na znaewe vo R.M.
ERAWATCH, ERA-NET - {emite, INCO-NET, tehnolo{kite platformi
i zaedni~kite tehnolo{ki inicijativi, Evropskiot strate{ki forum
na istra`uva~ki infrastrukturi (European Strategy Forum on Research
Infrastructures���������
– ESFRI) i drugi. I pokraj prezemenite inicijativi,
vo 2008 godina e konstatirano deka EU nema da mo`e da go ostvari
osnovniot target postaven vo 2002 godina, pri {to vkupnite tro{oci
za I&R kako procent od BDP vo EU 27 - zemjite vo 2008 godina,
iznesuvale samo 1.85 (Eurostat, 2010), glavno poradi neispolnuvawe na
targetot od strana na privatniot sektor. Dopolnitelno, statisti~ki
e utvrdeno deka neispolnuvaweto na targetot na privatniot sektor e
povrzano so strukturata na ekonomijata na EU, ~ij procentualen del
za visoki tehnologii e pomal od onoj na SAD. Isto taka, zabele`ano
e deka za 6 godini delot na EU vo vkupnite svetski tro{oci za I&R se
namalil za 7.6%, dodeka delot na EU vo vkupnite svetski aplikacii za
patenti za istiot period se namalil duri za 15% (Analytical report, 2011).
So drugi zborovi, brzinata na trendot na opa|awe na realizacijata
od istra`uvawata e dvojno pogolema od brzinata na trendot na
opa|aweto na tro{ocite, za razlika od aziskite ekonomiii, vo koi
realizacijata od istra`uvawata izrazena preku patentni aplikacii
e so pogolem intenzitet na rast od intenzitetot na rast na tro{ocite
za I&R. Poradi vakvite trendovi vo zemjite na EU, vo periodot 20082010 godina, doneseni se nekolku novi inicijativi vo ramkite na
kreiraweto na vizijata za ERA 2020. Inicijativite se odnesuvaat na
zgolemuvawe na mobilnosta na istra`uva~ite, kreirawe na zaedni~ki
programi za istra`uvawe, kreirawe na prvoklasni evropski
istra`uva~ki infrastrukturi, transfer na znaewe i sorabotka
pome|u javniot sektor, univerzitetite i industrijata i me|unarodna
sorabotka vo oblasta na I&R. Celta na ovie inicijativi e zajaknuvawe
na koordinacijata i na efikasnosta na nacionalnite i EU politiki
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
89
Prof. d-r Sa{o Josimovski
i merki koi se odnesuvaat na triagolnikot na znaewe, so poseben
akcent na sistemsko sledewe na interakciite pome|u politikite i
merkite od razli~nite strani na triagolnikot, kako i efektite od
niv.
Konceptot na otvoreni inovacii, eden od poslednite koi go
voveduva Evropskata komisija za zajaknuvawe na ERA, pretstavuva
odraz na realnosta deka kompaniite s# pomalku i pomalku mo`at da
si dozvolat zatvoreni I&R aktivnosti. Toa zna~i deka kompaniite
moraat da sorabotuvaat so drugi nacionalni i me|unarodni
organizacii, vklu~uvaj}i gi univerzitetite, javnite institucii
i ostanatite kompanii. Vakvite inicijativi treba da go olesnat
dvi`eweto na znaeweto pome|u razli~ni zemji, so razvivawe na ramki
za poddr{ka na zaedni~ki istra`uva~ki platformi. Instituciite
od visokoto obrazovanie imaat klu~na uloga vo ovie procesi, preku
obezbeduvawe na kvalifikuvani kadri za istra`uvawe i razvoj, no
istovremeno treba da se ima predvid deka tie imaat potreba od pristap
do najsovremenite tehnologii so cel obezbeduvawe na kvalitetno
obrazovanie.
Vo mart 2010 godina Evropskata komisija ja prifati
strategijata naslednik na Lisabonskata strategija, Evropa 2020Evropska strategija za pameten, odr`liv i inkluziven rast. Novata
strategija se bazira na I&R, pri {to anticipirani se najnovite
trendovi vo oblasta na I&R, a toa se internacionalizacija na
I&R i inovacii bazirani na istra`uvawe. Novite kompetencii na
Evropskata komisija vo odnos na I&R se odnesuvaat na pettata sloboda
za znaeweto i zgolemuvawe na sinergiskite efekti i integracijata
na I&R so inovaciite.
Strategijata Evropa 2020, pokraj reformskite zafati na nivo
na EU, predviduva i reformski zafati na I&R i inovaciskite sistemi
90
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Evaluacija na politikite na triagolnikot na znaewe i negovata uloga vo gradeweto
ekonomija bazirana na znaewe vo R.M.
na zemjite - ~lenki na EU. Reformiraweto na sistemite treba da bide
vo nasoka na zajaknuvawe na vrskite pome|u univerzitetite, odnosno
visokoto obrazovanie, I&R i privatniot sektor, pottiknuvawe
na me|unarodnata sorabotka, kako i pottiknuvawe na privatnite
investicii vo I&R preku finansiski olesnuvawa. Nacionalnite
strategii treba da go sodr`at targetot vkupnite tro{oci za I&R
da bidat 3% od BDP do 2020 godina. Vizijata za ERA 2020, koja se
ogleduva preku sorabotka i slobodna cirkulacija na istra`uva~i,
znaewe i tehnologii, kako i preku obezbeduvawe na atraktivni uslovi
za obavuvawe na istra`uvawa i investirawe vo I&R, e mapirana vo
serija na strategiski celi so jasni relevantni indikatori i targeti
za nivno polesno monitorirawe i sledewe.
Republika Makedonija vo Evropskata istra`uva~ka oblast
Republika Makedonija, kako zemja - kandidat za ~lenka na
EU od 2005 godina, preku nacionalnite politiki i merki gi sledi
preporakite na EU koi se odnesuvaat na triagolnikot na znaewe,
prilagoduvaj}i se na novite razvojni nasoki na istra`uvawata i
inovaciite, koi pred s# se ogleduvaat vo internacionalizacija na
istra`uvawata i vo inovacii bazirani na istra`uvawa. Vo 2008 godina,
za prv pat e pretstaven I&R profilot na Republika Makedonija vo
ramkite na ERAWATCH portalot, vo standardiziran {ablon, koj
ovozmo`uva pregled i uvid na relevantni segmenti na I&R sektorot,
kako i relevantna sporedba na makedonskiot istra`uva~ki sistem so
sistemite na ostanatite zemji - ~lenki na ERA.
Prviot Analiti~ki izve{taj za Republika Makedonija
e izgotven vo 2010 godina, isto taka vo ramkite na ERAWATCH
inicijativata. [ablonot na izve{tajot e standarden za site zemji koi
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
91
Prof. d-r Sa{o Josimovski
se opfateni so ERAWATCH inicijativata, so cel polesna sporedba
na podatocite i polesno ocenuvawe na politikite i merkite koi
se odnesuvaat na aktivnostite na triagolnikot na znaewe. Glavna
cel na analiti~kiot izve{taj e opi{uvawe na karakteristikite na
nacionalnite politiki i ocenuvaweto na nivniot razvoj od aspekt na
strategiskite celi sodr`ani vo vizijata na EU za ERA do 2020 godina.
Sporedbenite analizi na osnovnite I&R statistiki, poka`uvaat
deka makedonskiot istra`uva~ki sistem zaostanuva vo razvojot vo
sporedba so I&R sistemite na EU 27 - zemjite. Za podobro razbirawe
na ovie razliki, kako i ocenkite za tekovnite nacionalni politiki
i merki, potrebno e da se imaat predvid op{testveno-ekonomskite
i politi~kite nastani vo Republika Makedonija vo periodot od
nejzinoto osamostojuvawe vo 1991 godina, sî do denes.
Ekonomskite problemi so koi se soo~i Republika Makedonija
po osamostojuvaweto vo 1991 godina, prestruktuiraweto na
stopanstvoto i procesot na privatizacija, rezultiraa so postojano
namaluvawe na obemot na aktivnostite na I&R vo naredniot period
vo site sektori na izvr{uvawe. Najizrazen pad be{e zabele`an
vo privatniot sektor, pri {to minimumot be{e postignat vo 2003
godina, koga tro{ocite za I&R vo istiot iznesuvaa samo 1.4% od
vkupnite tro{oci za I&R vo zemjava (DZS, 2004 god.). Za sporedba,
soodvetniite tro{oci za I&R vo privatniot sektor vo EU zemjite
e nad 50% (Eurostat, 2010 god.). Dopolnitelno, vkupnite tro{oci za
I&R na Republika Makedonija kako procent od BDP vo periodot
po 2000 godina se osum do deset pati pomali od prose~nite tro{oci
vo EU 27 - zemjite. Kako rezultat na vakvoto zapostavuvawe na I&R
sektorot vo zemjava, a pred s# na privatniot sektor, konkurentskata
sposobnost na makedonskite pretprijatija na globalnite pazari be{e
i s# u{te e relativno niska.
92
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Evaluacija na politikite na triagolnikot na znaewe i negovata uloga vo gradeweto
ekonomija bazirana na znaewe vo R.M.
Najgolemite izvr{iteli na I&R aktivnosti vo zemjava se
dr`avnite univerziteti i javnite instituti, za razlika od zemjite
so razvien I&R sistem, kade {to glavni izvr{iteli se edinicite
od privatniot sektor. Vo ramkite na privatniot sektor, nose~kiot
segment na I&R i inovativni aktivnosti se golemite pretprijatija,
dodeka u~estvoto na malite i srednite pretprijatija (MSP) e
nezna~itelno. Taka na primer, dodeka pogolemiot del od golemite
kompanii se bavat so inovacii, toa go pravat samo 11.3% od MSP
preku voveduvawe na novi proizvodi ili procesi, samostojno ili vo
sorabotka so drugi kompanii (CONTESTI, 2011).
Strukturata na nacionalnata ekonomija i izvozot se nepovolni
od aspekt na I&R i inovativnite aktivnosti. Taka na primer,
stapkata na vrabotenost vo proizvodnite sektori so sredno nivo i
visoko nivo na tehnologii vo Republika Makedonija iznesuva samo
4% od prosekot na EU 27 - zemjite, dodeka stapkata na vrabotenost vo
uslu`nite sektori koi se baziraat na znaewe iznesuva samo 4.7% od
prosekot na EU 27 - zemjite (CONTESTI, 2011).
I pokraj vakvata situacija, imperativ na kreatorite na
razvojnite politiki vo Republika Makedonija e razvojot na
visokoto obrazovanie i zgolemuvawe na obemot na istra`uva~kite
i inovativnite aktivnosti, kako centralni pottiknuva~i na
op{testvoto i ekonomijata koi se baziraat na znaewe.
Generalnata ocenka za makedonskiot I&R sistem e deka toj ne
e dovolno finansiran kako od strana na javniot, taka i od strana na
privatniot sektor. Vkupnite tro{oci za I&R kako procent od BDP
vo Republika Makedonija vo 2008 godina iznesuvale 0.225% (DZS,
2010), {to pretstavuva devetpati pomala vrednost od onaa na EU 27
- zemjite, koja iznesuvala 1.85% vo istata godina (Eurostat, 2010). Ako
na ova se dodade podatokot spored koj nacionalniot BDP na Republika
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
93
Prof. d-r Sa{o Josimovski
Makedonija iznesuva samo 13% od prose~niot na EU 27 - zemjite, }e se
dobie realnata razlika na nivoata na finansirawe na I&R aktivnostite:
po `itel vo zemjava se izdvojuvaat 7,46 evra godi{no, dodeka vo EUzemjite po `itel se izdvojuva po 479 evra za I&R aktivnosti. Imaj}i go
predvid ova, se postavuva pra{aweto na efektivnosta na nacionalnite
politiki i merki, bidej}i skromnite sredstva koi se na raspolagawe vo
izvr{uvaweto na I&R aktivnosti vo zemjava, gi namaluvaat izgledite
za realizirawe na nacionalnite targeti.
Analiza na promenite vo politikite i merkite na triagolnikot na
znaewe vo Republika Makedonija
Analizata i ocenkite na efektivnosta na triagolnikot na
znaewe na Republika Makedonija se bazira na soodvetni zakoni,
politiki i merki, potoa na statisti~kite podatoci od oblasta na
I&R, na analizite vo objaveni studii, kako i na sopstveni presmetki.
Statisti~kite podatoci koi se na raspolagawe za I&R se odnesuvaat
na 2008 godina.
Legalnata ramka na I&R i inovaciite vo Republika Makedonija
ja so~inuvaat pet zakoni, i toa Zakonot za nau~no-istra`uva~ka
rabota, Zakonot za pottiknuvawe i poddr{ka na tehnolo{kiot razvoj,
Zakonot za visokoto obrazovanie, Zakonot za Makedonskata akademija
na naukite i umetnostite i Zakonot za industriska sopstvenost.
Osnovnite I&R politiki se sodr`ani vo generalnite programi na
Vladata na Republika Makedonija, potoa vo Industriskata politika
2009-2020 i Strategijata na Ministerstvoto za ekonomija 2010-2012.
Merkite za poddr{ka na I&R - sistemot proizleguvaat od zakonite
i politikite, pri {to glavnite merki se programite za nau~noistra`uva~ka rabota, za tehnolo{ki razvoj i za tehni~ka kultura,
94
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Evaluacija na politikite na triagolnikot na znaewe i negovata uloga vo gradeweto
ekonomija bazirana na znaewe vo R.M.
potoa merkite za poddr{ka na tekstilnata industrija, inovaciskiot
vau~er, kako i istra`uva~kite laboratorii.
Prioritetite i targetite za I&R vospostaveni vo politikite
na Republika Makedonija vo periodot 2008-2010 godina, obi~no
pretstavuvaat del od generalnite vladini programi, i obi~no
se inspirirani od EU I&R i inovaciskite politiki i merki.
Nacionalnite prioriteti i targeti ne se sekoga{ soobrazeni
so kapacitetite na nacionalniot I&R - sistem i nacionalnata
ekonomija, pri {to glavno kvantitativnite analizi na koi{to se
baziraat targetite, ne se soodvetno prezentirani. Edna od pri~inite
za vakvite sostojbi e nedostatokot od kvalitetni I&R statisti~ki
podatoci, kako {to e i evidentirano vo EU izve{tajot za napredokot
na Republika Makedonija za 2010 godina. Ovoj nedostatok pretstavuva
direktna pre~ka za efikasen monitoring na I&R i inovaciskite
politiki i merki. Od ovie pri~ini, za natamo{no podobruvawe
na efektivnosta na triagolnikot na znaewe va`en preduslov e
donesuvawe na posebna I&R i inovaciska politika, vo koja vrz osnova
na detaqna kvantitativna analiza }e se definira odr`liva I&R ramka na dolg rok. Ova mislewe e isto taka spodeleno od Evropskata
komisija, i konstatirano vo nejziniot izve{taj za napredokot na
zemjava za 2010 godina.
Vo oblasta na I&R - politiki, najva`ni promeni vo periodot
2008-2010 godina vo Republika Makedonija e zadol`itelnoto
izdvojuvawe na sredstva za I&R vo visina od 40% od upisninata
na studentite od strana na intituciite od visokoto obrazovanie,
potoa zgolemuvawe na u~estvoto na buxetski sredstva vo proekti
finansirani preku programata za tehnolo{ki razvoj od 30% na 50% i
namaluvaweto na GBAORD (Government Budget Appropriations or Outlays
on R&D) vo 2009 godina za 38% vo odnos na 2008 godina. I dodeka so
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
95
Prof. d-r Sa{o Josimovski
prvite dve promeni se pottiknuvaat I&R- aktivnostite na sektorot za
visoko obrazovanie i na privatniot sektor, i se zajaknuvaat vrskite
pome|u visokoto obrazovanie i privatniot sektor, so tretata politika
se napu{ta opredelbata na zemjata za sledewe na preporakite na EU vo
delot za zgolemuvawe na buxetskite sredstva za I&R, kako i napu{tawe
na targetot od 2008 godina za zgolemuvawe na sredstvata za I&R za 35%
godi{no, s# dodeka ne se postigne EU targetot za investirawe vo I&R
vo visina od 3% od BDP (Elke Dall, 2008).
Vo oblasta na inovaciskite politiki, najzna~ajniot nastan e
donesuvaweto na Industriskata politika na Republika Makedonija
2009-2020 vo 2009 godina. Osobeno treba da se istakne faktot {to
politikata pretstavuva rezultat na me|uministerska sorabotka.
Vo politikata se postaveni prioriteti i op{testveni predizvici,
so cel stimulirawe na sektorite i industriite koi se baziraat
na intenzivno znaewe, no istite ne se soodvetno poddr`ani so
soodvetni merki, finansiski sredstva i finansiski pottiknuvawa
za kompaniite od privatniot sektor, koi investiraat vo I&R i vo
inovacii. Vo sekoj slu~aj, prestruktuiraweto na ekonomijata na
zemjava so stimulirawe na sektorite koi se baziraat na intenzivno
znaewe, mo`e da dovede do zgolemuvawe na pobaruva~kata na znaewe
od strana na privatniot sektor, za razlika od dosega{nata praktika
-pobaruva~kata za znaewe da bide najgolema od strana na sektorot za
visoko obrazovanie. Glavnite rizici na politikata za zgolemuvawe
na pobaruva~kata na znaewe e maliot broj na kompanii koi izvr{uvaat
I&R, potoa maliot broj na istra`uva~i koi rabotat vo tie kompanii
i slabite linkovi so visokoto obrazovanie.
Vtoriot pozitiven moment vo oblasta na inovaciskite
politiki vo Republika Makedonija e inicijativata za podobruvawe
na istra`uva~kata infrastruktura vo zemjata, pri {to vo 2010 godina
96
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Evaluacija na politikite na triagolnikot na znaewe i negovata uloga vo gradeweto
ekonomija bazirana na znaewe vo R.M.
zapo~nata e nabavka na 22 laboratorii vo vkupna vrednost od 4.3
milioni evra. Imaj}i predvid deka iznosot e ekvivalenten na vkupniot
GBAORD za 2009 godina, realizacijata na vakvata infrastruktura bi
gi vratila nacionalnite celi postaveni vo 2008 godina.
Kvalitetot na znaeweto proizvedeno od strana na visokoto
obrazovanie vo Republika Makedonija ne e na prifatlivo nivo. Nitu
eden od makedonskite univerziteti ne e rangiran pome|u prvite
1000 univerziteti na listite koi imaat dobra reputacija. Isto taka,
mobilnosta na studenti i profesori e limitirana, glavno poradi
nepostoeweto na kompletni departmani na koi se izveduva nastavata
na angliski jazik, no i poradi lo{iot kvalitet na istra`uva~kite
infrastrukturi vo zemjava. Ovie dva faktora ja limitiraat
mobilnosta na istra`uva~i od drugi zemji vo Republika Makedonija.
Od ovie pri~ini, vo periodot 2008-2010 godina vo Republika
Makedonija osobeno vnimanie be{e posveteno na politikite vo
visokoto obrazovanie. Politikite se odnesuvaat na zadol`itelno
rangirawe na univerzitetite i nivno internacionalizirawe, na
novite postrogi kriteriumi za vospostavuvawe na visokoobrazovni
institucii, na novi postrogi I&R - kriteriumi za izbor na profesori
vo povisoki zvawa, na zgolemuvawe na fondovite za obrazovanie,
na novi doktorski studii spored Bolowa - procesot, na otvorawe
na novi univerziteti i fakulteti i na voveduvawe na mo`nosta
za anga`irawe na profesionalci od industrijata vo obrazovniot
proces. Celta na site ovie politiki e podobruvawe na kvalitetot na
znaeweto koe se proizveduva na univerzitetite vo zemjava. Ona {to
mo`e da se konstatira e deka iako buxetskite fondovi za obrazovnite
aktivnosti se zgolemeni, javnite institucionalni sredstva za I&R
nameneti za visokoto obrazovanie, skoro i da ne postojat. Isto taka,
merkata za odvojuvawe na sredstva za I&R od upisninata na studentite
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
97
Prof. d-r Sa{o Josimovski
e amortizirana so ogled na faktot {to upisninite se zna~itelno
namaleni vo periodot 2008-2010 godina. Imaj}i go predvid podatokot
deka vlo`uvaweto vo I&R vo zemjava e samo malku nad 7 evra po `itel,
odnosno 70 pati pomalku od EU 27 - prosekot, i imaj}i go predvid faktot
spored koj I&R autputot na univerzitetite e osnoven kriterium za
nivno rangirawe na renomiranite listi, te{ko mo`e da se o~ekuva
podobruvawe na kvalitetot na proizvedenoto znaewe na makedonskite
univerziteti. Treba da se ima predvid i faktot {to kvalitetot na
proizvedenoto znaewe ne mo`e zna~itelno da se podobri za kratok
rok. Otvoraweto na novi univerziteti i fakulteti pridonesuva pred
s# za kvantitativno zgolemuvawe na potencijalnite istra`uva~i,
pri {to postoi rizik da se zagrozat politikite koi se odnesuvaat
na voveduvaweto na novi postrogi kriteriumi za vospostavuvawe na
visokoobrazovni institucii i za izbor na profesori.
Politikata za zadol`itelno anga`irawe na profesionalci
od industrijata vo visokoobrazovnite institucii, pridonesuva za
zajaknuvawe na vrskite pome|u privatniot sektor i univerzitetite,
no ne treba da se ignorira podatokot spored koj vo privatniot sektor
se anga`irani samo 0.7% od vkupniot broj na istra`uva~i vo zemjata
iska`ani so FTE (full time equivalent) (DZS, 2010), dodeka prosekot na
ovoj procent za EU 27 zemjite e 46% (Eurostat, 2010). Isto taka, ne
postoi finansika poddr{ka za privatniot sektor vo nasoka i toj,
pokraj univerzitetite, da proizveduva kvalitetno znaewe, so {to bi
se zasilile politikite za podobruvawe na kvalitetot na znaeweto
koe se proizveduva vo zemjava.
Eden od najgolemite predizvici na politikite i merkite vo
Republika Makedonija e pottiknuvawe na razmena na istra`uva~i
(“brain circulation”), namesto odliv na istra`uva~i (“brain drain”), koja{to
e apsolutno dominantna vo Republika Makedonija. Direktna politika
98
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Evaluacija na politikite na triagolnikot na znaewe i negovata uloga vo gradeweto
ekonomija bazirana na znaewe vo R.M.
koja treba da dejstvuva vo ovaa nasoka ne postoi, a indirektnite se
ogleduvaat vo internacionalizacijata na univerzitetite, kako i
generalnata posvetenost na zemjava kon EU I&R - programite. Vo
sekoj slu~aj, malite plati i slabata istra`uva~ka infrastruktura
vo zemjava pridonesuvaat najdobrite istra`uva~i od zemjava
permanentno da ja napu{tat. Za spre~uvawe na ovaa pojava potrebni
se poeksplicitni finansiski pottiknuvawa na kvalitetnite
istra`uva~i. Privatniot sektor isto taka pridonesuva za ovaa
pojava, so ogled na negovata niska apsorppcija na novi tehnologii, so
{to istiot ne e privle~en za istra`uva~i od drugi zemji.
Zaklu~ni sogleduvawa
Generalniot zaklu~ok e deka I&R i inovativniot sistem
na Republika Makedonija e slab, reflektiraj}i ja sostojbata na
nacionalnata ekonomija. Osnovnite karakteristiki na makedonskiot
I&R - sistem se nisko pobaruvawe za znaewe, nisko nivo na kvalitet
na proizvedenoto znaewe i izrazena pojava na odlevawe na mozoci, so
{to samo se potvrduva negovata lo{a sostojba. Pod vakvi okolnosti,
ne iznenaduva podatokot {to brojot na istra`uva~i e mnogu nizok,
pred s# vo privatniot sektor.
Vrz osnovata na glavnite usvoeni politiki na Vladata na
Republika Makedonija, I&R, inovaciite i visokoto obrazovanie
imaat najvisok prioritet i se smetaat za glavni pottiknuva~i
na razvojot na nacionalnata ekonomija. Pogolemiot del od EU
targetite i prioritetite se postaveni kako nacionalni targeti,
ili pak se prilagodeni spored kapacitetite na nacionalniot I&R
i inovaciski sistem. Glaven nedostatok na usvoenite politiki se
nivnata nedovolna finansiska poddr{ka kako rezultat na malite
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
99
Prof. d-r Sa{o Josimovski
sredstva koi se izdvojuvaat od javniot buxet, slabiot i neaktiven
privaten sektor, nepovolnata struktura na nacionalnata ekonomija
i niskoto nivo na stranski direktni investicii so I&R komponenta.
Kako rezultat na vakvite sostojbi, I&R i inovativnite politiki
imaat ograni~eno vlijanie na ekonomskiot razvoj na zemjata.
Koristena literatura:
CONTESTI team - Fortunato A., Mangiola P.M., Polenakovik R., Strano A.,
European Innovation Scoreboard in the Republic of Macedonia 2010, 2011.
Elke Dall, Science and Technology in Western Balkans 2008, Reports of the
Information Office of the Steering Platform on Research for Western Balkan
Countries. 2008
Josimovski Sasho, Research inventory for the Republic of Macedonia 2010,
Erawatch Network, European Commission, 2011
Josimovski Sasho, Analytical report for the Republic of Macedonia 2010,
Erawatch Network, European Commission, 2011
European Commision, The Former Yugoslav Republic of Macedonia Progress
Report 2010, Brussels 2010
Eurostat, Europe in figures, Eurostat Yearbook 2010, 2010
Eurostat: http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/statistics/search_
database.
Dr`aven Zavod za Statistika na Republika Makedonija- DZS,
Statisti~ki Godi{nik 2000-2008
100
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Evaluacija na politikite na triagolnikot na znaewe i negovata uloga vo gradeweto
ekonomija bazirana na znaewe vo R.M.
EVALUATION OF THE KNOWLEDGE TRIANGLE POLICIES AND
HIS ROLE IN DEVELOPMENT OF KNOLEDGE-BASED ECONOMY
IN THE REPUBLIC OF MACEDONIA
Prof. Saso Josimovski, Ph.D.
Summary
Research, education and innovation are considered as three sides of the
knowledge triangle, and are the main drivers of the knowledge-based economies
and societies. The need for efficient coordination of the activities within the
knowledge triangle on the both national and international level is spelled out in
a various EU policies and measures. The Republic of Macedonia as a candidate
country for EU membership, through the national policies and measures follows
the EU recommendations that concern the knowledge triangle. The country
adopts the research and innovation development trends, mainly reflected in
the internationalisation of the research and development and research based
innovation. For characterisation of the national policies and assessment of
their implementation from perspectives of the both strategies, the Lisbon and the
European strategy for development of smart, sustainable and inclusive growth
– Europe 2020, in the framework of the ERAWATCH initiative for 2010 for the
first time Analytical report is prepared for the Republic of Macedonia. In the
paper, the author who is the official country correspondent for the Republic of
Macedonia in the ERAWATCH initiative presents the basic assessment of the
national policies and measures which support the knowledge triangle activities
from the perspective of the development of the knowledge-based economy and
society.
�������������������������������������������������������������������
The
������������������������������������������������������������������
Analytical report is prepared in the framework of the project ����������������
“Support to the
Monitoring and Analysis of Knowledge Triangle Policies in Europe (K3FC)”, Framework service contract 151364-2009 A08-BE, according to the unified template accepted by the Europena
Commission
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
101
Prof. d-r Sa{o Josimovski
Key words: Knowledge triangle, Research and development, innovation, Research
and development policies, Republic of Macedonia
102
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 103 - 118 (2011)
TRADICIONALNI I SOVREMENI POKAZATELI ZA
OCENKA NA PROFITABILNOSTA NA RABOTEWETO
NA BANKITE
Redoven profesor d-r Zoran Minovski
Apstrakt:
Bankite kako finansiski institucii go usoglasuvaat
svoeto rabotewe so ekonomskata politika na zemjata po pat na
monetarno kreditnata politika koja ja sproveduva Centralnata
banka. Vo sovremeni uslovi, mnogu faktori vlijaat na raboteweto
na bankite i na nivnata pozicija na pazarot {to bara nivno
prilagoduvawe na strukturata, realizacijata i kvalitetot na
rabotata. Za realizacija na vakvite aktivnosti, od golemo zna~ewe
se principite na likvidnost, solventnost, sigurnost i efikasnost
na vlo`uvawata, kako i profitabilnosta, za{to bankite kako
samostojni pazarni subjekti imaat za cel maksimizirawe na
profitot.
Za ocenka na profitabilnosta na raboteweto na bankite
se koristat tradicionalni pokazateli koi se sli~ni so onie {to
se primenuvaat vo drugite dejnosti kako povrat na sredstva (ROAreturn on assets) i povrat na kapital (ROE-return on equity), profitnata
mar`a (stapka) i dr. ���������������������������������������
Vo Republika Makedonija se primenuvaat
tradicionalnite pokazateli na profitabilnosta na raboteweto
na bankite.
Me|utoa, vo uslovi na globalizacija, rizikot na rabotewe na
bankite se zgolemuva i poradi toa vo skoro site pogolemi banki vo
SAD i Evropskata Unija tradicionalnite pokazateli za merewe
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
103
Prof. d-r Zoran Minovski
na profitabilnosta se nadopolnuvaat so sovremeni pokazateli
koi go prika`uvaat i ocenuvaat prinosot na bankata koregiran za
goleminata na rizikot.
Klu~ni zborovi: profitabilnost, profitna mar`a, povrat na
sredstva, povrat na kapital, prinos na kapital korigiran za
rizikot, dodadena vrednost na akcionerskiot kapital
Voved
Bankarskite principi imaat va`na uloga za dobro i
uspe{no rabotewe na bankite. Celta na raboteweto na bankite e
maksimizacija na profitot ili vrednosta na akciite na bankata,
preku relativizirawe na potencijalniot rizik i negovite negativni
efekti. Preku efikasnosta na raboteweto na bankite se iska`uva
nivnata delovna sposobnost. Eden od zna~ajnite principi za
uspe{nosta na raboteweto na bankite e profitabilnosta. Postojat
pove}e pokazateli preku koi mo`e da se sogleda profitabilnosta na
raboteweto na bankite, koi se zna~ajni kako za internite, taka i za
eksternite korisnici na finansiski informacii.
Vo trudot }e se sogleda dali se koristat samo tradicionalni
ili pokraj niv se koristat i sovremeni pokazateli za ocenka na
profitabilnosta na raboteweto na bankite vo svetot i vo Republika
Makedonija.
1. Tradicionalni pokazateli na profitabilnosta na bankite
Eden od najva`nite delovi na finansiskata analiza e
sekako analizata na profitabilnosta. Naj~esti pokazateli na
104
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Tradicionalni i covremeni pokazateli za ocenka na profitabilnosta
na raboteweto na bankite
profitabilnosta se profitnata stapka, stapkata na prinos na
sredstva i stapkata na prinos na kapital. Ovie pokazateli ja merat
sposobnosta na firmata da ostvari odreden iznos na dobivka koja se
stava vo odnos so prihodite, sredstvata ili kapitalot.
Presmetuvaweto na pokazatelite za povrat na sredstva i
povrat na kapital se dobiva na sledniov na~in:
Operativna dobivka
Operativen povrat na sredstva = ------------------------------------------------
Vkupni sredstva
Realizacija
Operativna dobivka
= ------------------------------- h -------------------------------------
Vkupni sredstva
Realizacija
Neto - dobivka
Ili
Operativen povrat na sredstva = -------------------------
Vkupni sredstva
Realizacija
Neto - dobivka
= ------------------------------- h ------------------------------
Vkupni sredstva
Realizacija
Neto - dobivka
Povrat na kapital = -------------------------------------------
Akcionerski kapital
Neto - dobivka
Realizacija
Vkupni sredstva
= ------------------------- h --------------------------- h ------------------
Realizacija
Vkupni sredstva Akcionerski kapital
Steven Bragg: Financial Analysis A Controller’s Guide, John Wiley
& Sons, New Jersey, 2007, str. 176 i 382, kako i �����������������������
Pamela Peterson, Frank
Fabozzi, citirano delo, str. 112 -113
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
105
Prof. d-r Zoran Minovski
Pokazatelot na �������������������������������������������
prinos�������������������������������������
(povrat) na sredstva poka`uva kolku
prihod generiraat sredstvata na kompanijata. Ovoj pokazatel mo`e
da se presmeta na sledniov na~in: Neto -dobivka
Povrat na sredstva = ------------------------------------------------
Prose~ni vkupni sredstva
Pokazatelot prinos na sredstva poka`uva kolku denari
dobivka se ostvaruva od sekoj denar anga`irani sredstva. ������
Toj e
korisen za sporedba so brojni konkurentski kompanii vo istata
dejnost. Pokazatelot e razli~en za razli~ni dejnosti. Povratot na
sredstvata dava indikacii za kapitalniot intenzitet na kompanijata,
{to sekako zavisi od dejnosta, taka {to kompanii koi baraat golemi
po~etni investicii, voobi~aeno }e imaat poniska stapka na prinos
na sredstva.
Iznosot na vrednosta na sredstvata zavisi od knigovodstvenata
vrednost na sredstvata koja sekoga{ ne mora da odgovara na realnite
pazarni vrednosti. Povratot na sredstvata ~esto se koristi za
sporeduvawe na performansite na finansiskite institucii kako na
primer kaj bankite, bidej}i pogolemiot del od svojot imot }e ima
smetkovodstvena vrednost koja e bliska do nivnite realni pazarni
vrednosti.
Povratot na sredstvata e eden od pokazatelite {to se koristi
vo finansiskata analiza so pomo{ na Du Pont - analiza. ������������
Povratot na
sredstvata spored Du Pont - analizata mo`e da se sogleda na slednata
slika:
Susan V. Crosson; Belverd E., Jr Needles; Needles, Belverd E.; Powers, Marian (2008). Principles of accounting. Boston: Houghton Mifflin. p. 209
Pamela
��������������������������������������������������������������������������
Peterson, Frank Fabozzi: Analysis of Financial Statements, John Wiley & Sons����������������������
, Inc., 2006, str. 116
106
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Tradicionalni i covremeni pokazateli za ocenka na profitabilnosta
na raboteweto na bankite
Slika – Povrat na sredstva po Du Pont - analiza
Povrat na sredstva
Obrt na sredstva
(Realizacija/Vkupni sredstva)
Neto - profitna mar`a
(Neto profit/Realizacija)
Operativna profitna mar`a
(Operativna dobivka/Realizacija)
Pokrienost na kamatata
(EBT/EBIT)
Pokrienost na danoci
(1 – stapka na danok)
Tradicionalnite pokazateli na profitabilnosta na
raboteweto na bankite se sli~ni so onie koi se primenuvaat vo
drugite dejnosti kako povrat na sredstva (ROA-return on assets) i povrat
na kapital (ROE-return on equity), profitnata mar`a (stapka) i dr.
Akcionerite na bankata treba da znaat dali so bankata se
rakovodi dobro. Za taa cel im se potrebni dobri pokazateli, osobeno
za profitabilnosta. Kako osnovni pokazateli na profitabilnosta
na bankata se stapka na prinos na sredstva i stapka na prinos na
kapital.
Stapkata na prinos na sredstva se presmetuva kako odnos pome|u
profitot i prose~no koristenite sredstva. Profitot mo`e da se
Susan V. Crosson; Belverd E., Jr Needles; Needles, Belverd E.; Powers, MarGOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
107
Prof. d-r Zoran Minovski
zeme kako operativna dobivka ili neto - dobivka. Ovoj pokazatel ni
poka`uva kolku dobro e rakovodena bankata, odnosno kolku denari
dobivka e sozdadena na 100 denari prose~no anga`irani sredstva.
Isto taka, sopstvenicite na bankata gi interesira kolku
bankata zarabotuva vo odnos na akcionerskiot kapital. Prinosot na
kapital pretstavuva klu~en pokazatel i naj~esto koristena merka za
profitabilnosta na raboteweto na bankite. Toj se dobiva koga neto
- dobivkata }e se stavi vo odnos so vkupniot akcionerski kapital
i poka`uva stapka na dobivka ostvarena po edinica anga`iran
akcionerski kapital. Ako stapkata na povrat na kapital e pogolema,
toa pozitivno deluva na ocenkata na performansite na bankata od
aspekt na nejzinata profitabilnost i efikasnost. Na ovoj na~in
se vlijae na zgolemuvawe na pazarnata vrednost na akcionmerskiot
kapital i voop{to na zgolemuvawe na vrednosta na bankata.
I pokraj toa {to akcionerite na bankata preferiraat
povisoka stapka na prinos na kapitalot, zgolemuvaweto na ovaa
stapka mo`e da inicira i zgolemuvawe na rizikot od nesolventnost
na bankata. Taka na primer, stapkata ROE mo`e da se zgolemi i vo
slu~aj akcionerskiot kapital da opadne vo odnos na neto - dobivkata,
{to sekako mo`e da dovede do naru{uvawe i kr{ewe na odredeni
minimalni regulatorni standardi, posebno za adekvatnosta na
kapitalot i zgolemuvawe na rizikot od nesolventnost. Izvor na
visoka vrednost na ROE - pokazatelot najdobro mo`e da se otkrie
so negovo povrzuvawe so pokazatelot ROA. Vrskata pome|u ovie dva
pokazateli se vospostavuva po pat na akcionerskiot multiplikator
koj e ednakov na vkupnite sredstva (vkupnata aktiva) podelena so
vkupniot akcionerski kapital, odnosno ROE = ROA h AM = neto dobivka/vkupni sredstva h vkupni sredstva/akcionerski kapital. Od
ian (2008). Principles of accounting. Boston: Houghton Mifflin. p. 209.
108
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Tradicionalni i covremeni pokazateli za ocenka na profitabilnosta
na raboteweto na bankite
ravenkata mo`e da se sogleda deka porastot na ROE mo`e da vlijae
ili na zgolemuvawe na prinosot na sredstvata ili na zgolemuvawe na
finansiskiot leverix (akcionerskiot multiplikator).
Profitnata mar`a ja poka`uva stapkata na neto - profit
ostvarena po edinica vkupni prihodi (kamatni i nekamatni) i
ja poka`uva menaxerskata sposobnost za kontrola na rashodite.
Pokazatelot na profitna mar`a mo`e da se ras~leni na razli~ni
kategorii na rashodi prika`ani vo bilansot na uspeh (kamatni
rashodi, nekamatni rashodi, rezervi za kreditni zagubi).
Ostanati indikatori na profitabilnosta
Pokraj klu~nite pokazateli na profitabilnosta, vo
bankarskoto rabotewe se koristat i drugi pokazateli na
profitabilnosta me|u koi pozna~ajni se: pokazatelot na neto kamatna mar`a, pokazatelot na dolgot, pokazatelot na efikasnosta,
pokazatelot na razlikata pome|u prose~niot prinos na kamatonosnata
aktiva i prose~nite rashodi na kamatonosnata pasiva (interes rate
spread) i dr.
Neto - kamatnata mar`a pretstavuva merka za neto - kamatniot
prinos na kamatonosnata aktiva na bankata, odnosno na aktivata koja
obezbeduva prinos (investicii vo hartii od vrednost, krediti i naemi).
Se dobiva kako odnos pome|u neto - kamatnite prihodi i kamatonosnata
aktiva. Zgolemuvaweto na ovoj pokazatel predizvikuva zgolemena
profitabilnost. Me|utoa, treba da se ima predvid deka ako pri~ina
za porastot na neto - kamatnata mar`a e zamenata na niskorizi~ni i
niskoprinosni krediti so visokorizi~ni i visokoprinosni krediti,
mo`e da dojde i do porast na rizikot na bankata. Zatoa e potrebno
istovremeno da se razgleduvaat i prinosot i rizikot na bankata.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
109
Prof. d-r Zoran Minovski
Pokazatelot na razlikata pome|u prose~niot prinos na
kamatonosnata aktiva i prose~nite rashodi na kamatonosnata pasiva ja
meri razlikata pome|u kamatnite prihodi vo odnos na kamatonosnata
aktiva i kamatnite rashodi vo odnos na kamatonosnata pasiva. Se
dobiva na sledniov na~in:
S = (kamatni prihodi/kamatonosna aktiva) – (kamatni rashodi/
kamatonosna pasiva).
Se prepora~uva ovoj pokazatel da bide {to pogolem. Kolku e
pogolem ovoj pokazatel, tolku e pogolema profitabilnosta na bankata.
Pokazatelot na dolgot go meri iznosot na nekamatnite rashodi
koi gi pokrivaat provizijata, servisnite nadoknadi, dobivkite na
hartii od vrednost i ostanatite prinosi kako del od vkupnata aktiva.
Se dobiva koga razlikata pome|u nekamatnite rashodi i nekamatnite
prihodi }e se stavi vo odnos so vkupnata aktiva. Kolku e pogolem ovoj
indikator, tolku se pogolemi nekamatnite rashodi od nekamatnite
prihodi {to e negativno, od aspekt na profitabilnata pozicija na
bankata.
Pokazatel na efikasnosta e merka na sposobnosta za kontrola
na nekamatnite rashodi vo odnos na neto - operativniot prinos. Se
dobiva koga nekamatnite rashodi }e se stavat vo odnos so zbirot na
neto - kamatniot prihod i nekamatniot prihod. Toj poka`uva kolku
bankata pla}a nekamatni rashodi za edinica operativen prihod.
Pokraj site ostanati konstantni faktori, poniskata vrednost na
ovoj pokazatel rezultira vo pogolema profitabilnost na bankata.
Bankarskite analiti~ari od golemite banki vo svetot o~ekuvaat da
ja dr`at vrednosta na ovoj pokazatel pod 55%.
Novite propisi najverojatno }e ja namalat profitabilnosta
na amerikanskite i evropskite investicioni banki od 15 na 11%
110
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Tradicionalni i covremeni pokazateli za ocenka na profitabilnosta
na raboteweto na bankite
vo 2011 godina. Spored Morganoviot bankarski analiti~ar Kian
Abouhossein,
tradicionalnite krediti }e stanat poatraktivni od investiciskoto
bankarstvo. Vo JP Morgan predviduvaat deka bankite na poniskite
iznosi na profitabilnost }e odgovorat so masovni reorganizacii,
vklu~uvaj}i natamo{no namaluvawe na brojot na vrabotenite i golemo
namaluvawe na menaxerskite nadoknadi. Avtorite na studijata pokraj
drugoto, procenuvaat i deka planiranite promeni najmnogu }e gi
pogodi oddelenijata za investiciono bankarstvo vo Deutsche banka i
francuskata banka Societe Generale i BNP Paribas, no deka posledicite
najmnogu }e gi po~uvstvuvaat amerikanskite giganti Morgan Stanley i
Goldman Sachs.
Kakva e sostojbata so pokazatelite na profitabilnosta na
bankite vo nekoi tranziciski zemji, mo`e da se sogleda od slednava
tabela:
Tabela - ROA i ROE vo nekoi tranziciski zemji
Albanija
Hrvatska
Crna Gora
Bugarija
Bosna i Hercegovina
Romanija
Srbija
Polska
Ukraina
Turcija
2008
ROA
0,9
1,6
-0,6
2,1
0,4
1,6
2,1
1,6
1
1,8
2008
ROE
11,4
9,9
-6,9
23,1
4,3
17
9,3
21,2
8,5
15,5
2009
ROA
0,2
1,3
-0,9
1,2
0,2
0,3
1,3
1,2
-3,2
2,6
2009
ROE
1,8
7,4
-10,2
10,8
2,1
3,3
5,7
11,8
-23,8
18,8
Izvor: MMF
Spored londonski vesnik „The Financial Times” i zaklu~ocite od
studijata na finansiskata ku}a JP Morgan, 2009 g.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
111
Prof. d-r Zoran Minovski
Vo Republika Makedonija se primenuvaat tradicionalnite
pokazateli na profitabilnosta na raboteweto na bankite. Vo
prodol`enie }e gi navedeme pokazatelite na profitabilnosta i
efikasnosta vo raboteweto na bankite.
Tabela – Profitabilnost preku pokazatelite ROA i ROE za 2010
godina
Banka
Komercijalna banka
Stopanska banka
Tutunska banka
ROA
2010
2%
2009
1,8%
1,2%
0,81%
ROE
2010
17,9%
2009
15,4%
10%
10,19%
Od tabelata mo`e da se sogleda deka v�����������������������
o Republika Makedonija
zgolemenata dobivka na bankarskiot sistem pozitivno vlijaela vo
112
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Tradicionalni i covremeni pokazateli za ocenka na profitabilnosta
na raboteweto na bankite
2010 godina na osnovnite pokazateli na profitabilnosta na bankite.
Taka, stapkata na prinos na aktivata vo 2010 g. vo odnos na 2009 godina
se zgolemila za 0,2 procentni poeni, dodeka porastot na stapkata
prinos na kapital iznesuval 1,7 procentni poeni. Vo 2010 godina se
namaluva i delot od neto - kamatniot prihod potreben za pokrivawe
na izdvoenata ispravka na vrednosta na sredstvata. Ova e sekako
rezultat na zgolemeniot iznos na osloboduvaweto na ispravkata na
vrednosta vo 2010 godina. Taka, na krajot na 2010 godina okolu edna
tretina od vkupniot neto - kamaten prihod se upotrebuva za dvoewe
na ispravka na vrednosta, {to e pomalku vo odnos na 2009 godina,
kade {to ovoj del iznesuval okolu 40%. Site ostanati pokazateli
vo 2010 g. se vlo{eni vo odnos na 2009 godina. Vlo{uvawe ima kaj
pokazatelite: stapkata na pokrienost na razli~nite tro{oci, stapka
na pokrienost na nekamatnite rashodi so neto - kamatniot prihod,
kako i pokazatelot za prose~niot iznos na ostvaren neto - kamaten
prihod vo odnos na aktiva.
2. Sovremeni pokazateli za merewe na profitabilnosta na
raboteweto na bankite
Pokraj tradicionalnite, postojat i se koristat i sovremeni
pokazateli za merewe na profitabilnosta na raboteweto na bankite.
Ovie pokazateli, vo uslovi na rabotewe na bankite na konkurenten
pazar gi zemaat predvid i raznite vidovi na rizik, kako i nivnata
slo`enost vo raboteweto. Zna~i deka so globalizacijata sî pove}e
se zgolemuva konkurencijata pome|u bankite, a so toa i rizikot vo
nivnoto rabotewe i toa pred sî kreditniot rizik koj se odnesuva na
toa dali nivnite vlo`uvawa }e bidat realizirani vo soglasnost so
planiranite o~ekuvawa, {to od svoja strana bara da se kvantificiraat
Izve{taj za bankarskiot sistem i bankarskata supervizija vo Republika
Makedonija vo 2010 godina, NBRM, april 2011, str. 98
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
113
Prof. d-r Zoran Minovski
o~ekuvaniot prinos i rizikot od takvite vlo`uvawa.
Vo vakvi uslovi, analizata po pat na tradicionalnite
pokazateli na profitabilnosta ne e vo sostojba da gi sogleda i da gi
kvantificira i rizicite. Od tie pri~ini, vo skoro site pogolemi
banki vo SAD i Evropskata Unija tradicionalnite pokazateli
za merewe na profitabilnosta se nadopolnuvaat so sovremeni
pokazateli koi go prika`uvaat i ocenuvaat prinosot na bankata
korigiran za goleminata na rizikot. Taka se izdvoile dva pokazateli
i toa: usoglasen prinos na kapitalot so iznosot na rizikot (risk
adjusted return on capital-RAROC) i pokazatelot dodadena vrednost
na akcionerskiot kapital (shareholders’ value added-SVA). I dvata
pokazateli se zasnovaat na kapitalot korigiran za rizikot koj ja
pretstavuva merkata za ekonomskoto nivo na kapitalot.
Prviot pokazatel pretstavuva prinos na kapitalot korigiran
za rizikot. Se dobiva na sledniot na~in:
Prinos korigiran so rizikot
P = ----------------------------------------------
Kapital korigiran so rizikot
Goleminata vo broitelot i imenitelot }e varira kaj razli~ni
banki, pa i kaj ista banka vo razli~ni periodi vo zavisnost od
goleminata na rizikot. Smislata na ovoj pokazatel se sostoi vo
identifikuvaweto na merkata na prinosot ostvarena so konkretna
aktivnost na raboteweto na bankata. Takov bi bil slu~ajot na
primer, utvrduvawe na stapkata na profitabilnost na odreden
zaem, korigirana za goleminata na rizikot i stavena vo odnos so
prinosot od alociraniot kapital. Merkata na prinos mo`e da se
usoglasi (korigira) so rizikot, taka {to o~ekuvanite zagubi zaedno
Eurosystem: Beyond ROE-How to measure bank performance, Euro Central
Bank September, 2010
114
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Tradicionalni i covremeni pokazateli za ocenka na profitabilnosta
na raboteweto na bankite
so ostanatite rashodi se odzemaat od vkupnite prinosi od zaemot.
Kapitalot korigiran za rizikot pretstavuva ekonomski kapital,
odnosno iznos na kapital neophoden da gi apsorbira eventualnite
idni zagubi na bankata vo vrska so konkretniot zaem. Sporeduvaweto
treba da se vr{i so odredena normala na ovoj pokazatel, a naj~esto toa
mo`e da bide grani~nata stapka na prinos na akcionerskiot kapital.
Pritoa, pokazatelot prinos na kapital korigiran za iznosot na
rizikot treba da bide pogolem ili ednakov so grani~nata stapka na
prinos.
Pokazatelot dodadena vrednost na akcionerskiot kapital
gi pretstavuva ekonomskite profiti generirani od raboteweto na
bankata nad i okolu minimalniot povrat koj se bara od strana na
davatelite na kapital. Ovoj pokazatel pretstavuva fleksibilen
pristap koj im pomaga na menaxerite vo procesot na odlu~uvawe.
Pokazatelot e razvien od strana na Stern i Stewant vo 1991 godina.
Toj go zema predvid oportunitetniot tro{ok na akcionerite da
go ~uvaat kapitalot, merej}i dali dru{tvoto generira ekonomska
stapka na prinos povisoka od tro{okot na investiraniot kapital,
so cel da se zgolemi pazarnata vrednost na akcionerskoto dru{tvo.
Spored Kimball, za edna banka da bide uspe{na vo svoeto rabotewe
mora da gi meri kompleksnite odnosi pome|u rastot, prinosot
(povratot) i rizikot, pritoa davaj}i prednost na prifa}aweto na
postapkata za prisposobuvawe, odnosno korigirawe na pokazatelite
na profitabilnosta za soodvetniot rizik.
Pokazatelot dodadena vrednost na akcionerskiot kapital
poka`uva neto - profit na bankata vo apsoluten iznos po odbivawe
na site tro{oci na bankata, kako i po odbivawe na grani~nata stapka
na prinos na kapitalot. Toj se dobiva na sledniot na~in:
Kimball R.C.: Economic Profit and Performance Measurement in Banking,
New England Economic Review, Federal Reserve Bank of Boston, july 1998
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
115
Prof. d-r Zoran Minovski
D = Prinosi – o~ekuvani zagubi – grani~nata stapka na prinos
na akcionerskiot kapital
Ovoj pokazatel treba da bide pogolem ili ednakov na nula, odnosno
treba da bide pozitivna golemina, vo koj slu~aj bankata od formiranite
vkupni prinosi od zaemot bi mo`ela da obezbedi osnova za dolgoro~en
rast na akcionerskiot kapital. Pokazatelot go poka`uva neto - porastot
na kapitalot nad porastot na ekonomskiot kapital.
Zaklu~ok
Profitabilnosta ja pretstavuva uspe{nosta na raboteweto.
Uspehot mo`e da se kvantificira i da se izrazuva na nekolku
na~ina. Za profitabilnosta se zainteresirani kako akcionerite na
bankata, taka i ostanatite korisnici na finansiski informacii.
Pokazatelite na profitabilnosta mo`at da bidat tradicionalni i
sovremeni.
Tradicionalnite pokazateli na profitabilnosta na
raboteweto na bankite se sli~ni so onie koi se primenuvaat vo
drugite dejnosti kako povrat na sredstva (ROA-return on assets) i povrat
na kapital (ROE-return on equity), profitnata mar`a (stapka) i dr. Vo
���
Republika Makedonija se primenuvaat tradicionalnite pokazateli
na profitabilnosta na raboteweto na bankite.
Vo uslovi na globalizacija, rizikot na rabotewe na bankite
se zgolemuva i poradi toa vo skoro site pogolemi banki vo SAD i
vo Evropskata Unija tradicionalnite pokazateli za merewe na
profitabilnosta se nadopolnuvaat so sovremeni pokazateli koi
go prika`uvaat i ocenuvaat prinosot na bankata korigiran za
goleminata na rizikot. Taka se izdvoile dva sovremeni pokazateli
i toa: usoglasen prinos na kapitalot so iznosot na rizikot (risk
116
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Tradicionalni i covremeni pokazateli za ocenka na profitabilnosta
na raboteweto na bankite
adjusted return on capital-RAROC) i pokazatelot dodadena vrednost na
akcionerskiot kapital (shareholders’ value added-SVA). Analiti~kata
vrednost na prezentiranite pokazateli na profitabilnosta na
bankite se zgolemuva so sporeduvawe so odredena normala.
Koristena literatura
1. Pamela Peterson, Frank Fabozzi: Analysis of Financial Statements, John Wiley
& Sons������������
, Inc., 2006
2. Eurosystem: Beyond ROE-How to measure bank performance, Euro Central
Bank September, 2010
3. Kimball R.C.: Economic Profit and Performance Measurement in Banking,
New England Economic Review, Federal Reserve Bank of Boston, july 1998
4. Dev A., Rao V.: Performance Measurement in Financial Institutions in an ERM
Framework A Practitioner Guide, Risk Books, 2006
5. De Wet J., de Toit E.: Return on equity : A popular, but flawed measure of
corporate financial performance, Univrsity of Pretoria, 2007
6. Steven Bragg: Financial Analysis A Controller’s Guide, John Wiley & Sons,
New Jersey, 2007
7. Gerald White, Ashwind Sondhi, Dov Fried: Analiza i koristewe na
finansiskite izve{tai (prevod od angliski jazik), Komisija za
hartii od vrednost na Republika Makedonija, Skopje, 2003
8. Hempel G., Simonson D.: Bank Management, Hoboken, John Wily & Sons,
Inc., 1998
9. Trpeski, Qube: „Pari i bankarstvo“, Economy press, 2003
10. Petrevski, Goran: „Upravuvawe so bankite“, Ekonomski fakultet
Skopje, 2008
11. \uki} \., Bjelica V., Risti} @.: Bankarstvo, Ekonomski fakultet
Beograd, 2003
12. Izve{taj za bankarskiot sistem i bankarskata supervizija vo
Republika Makedonija vo 2010 godina, NBRM, april 2011
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
117
Prof. d-r Zoran Minovski
TRADITIONAL AND MODERN INDICATORS FOR ASSESSING THE
PROFITABILITY OF BANKS
Full-Time Professor Zoran Minovski, Ph.D.
Summary
Banks as financial institutions adjust their operations to the economic
policy of the country by way of the monetary credit policy implemented by
the Central Bank. In modern conditions many factors affect the operations of
banks and their market position which requires adjustment of the structure,
implementation and quality of their work. For the implementation of these
activities of great importance are the principles of liquidity, solvency, safety and
efficiency of investment and profitability, because banks are independent market
entities with aim of maximizing profits.
To assess the profitability, banks use traditional indicators (similar to those
applied in other industries) such as return on assets and return on equity, profit
margin and others. Traditional indicators of profitability are applied by the
banks in the Republic of Macedonia. However, due to globalization, banks’ risks
increase and therefore in almost all major banks in the USA and the European
Union the traditional indicators to measure profitability are complemented with
modern indicators which demonstrate and evaluate the yield of the bank adjusted
for the size of the risk.
Keywords: profitability, profit margin, return on assets, return on equity, return
on equity adjusted for risk, the added value of equity
118
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 119 - 134 (2011)
Koristeweto na IKT vo MMSP na ekonomijata
prof. d-r Vera Naumovska
Apstrakt
Napraveno e istra`uvawe za zastapenosta na IKT (informati~kokomunikaciskite tehnologii) vo neinformati~kite sektori
na ekonomijata, kade IKT imaat uloga da gi avtomatiziraat
proizvodnite i ostanatite biznis - procesi i so toa da gi
napravat poefikasni, poefektivni i inovativni, kako bi
sozdale upotrebna vrednost za sebe, zgolemuvaj}i gi profitite,
a za potro{uva~ite zgolemuvaj}i ja upotrebnata vrednost na
proizvodite /uslugite koi tie gi kupuvaat i gi koristat. Osobeno
e posveteno vnimanie na IKT vo MMSP (mikro, malite i sredni
pretprijatija), koi vo sekoja nacionalna ekonomija se pobrojni od
golemite pretprijatija, no vo odnos na implementacijata na IKT
zaostanuvaat. Predmet na istra`uvaweto e sostojbata so IKT vo
MMSP vo neinformati~kite sektori na ekonomijata, so poseben
osvrt na Republika Makedonija.
Klu~ni zborovi: IKT, e-biznis, e-trgovija, e-iskustvo,
prilagoduvawe, mikro, mali i sredni pretprijatija
e-
Voved
Mikro, malite i srednite pretprijatija (MMSP),
go
pretstavuvaat najgolemiot del od pretprijatijata koi go so~inuvaat
biznis - sektorot i se zna~ajni biznis - edinici vo ekonomijata na
sekoja zemja. Dominiraat vo site ekonomii (razvieni/nerazvieni), pa
/ Za poimot na MMSP postojat pove}e kriteriumi: Hatem El-Gohary, Myfanwy Trueman, Kyoko
Fukukawa, 2008, “E-Marketing and Small Business Enterprises: A review of the methodologies”, Journal of Business &
Public Policy, Fall 2008, str.65),i FWC Sector Competitiveness Studies - Competitiveness of the EU SMEs in the ICT services industry, Final Report, Within the Framework Contract of Sectoral, str. 19, Competitiveness Studies – ENTR/06/054,
2009, a spored European Commission (2003) http://ec.europa.eu/research/sme-techweb/pdf/sme-definition_en.pdf), no
nie }e go koristime kriteriumot na EU spored koj i na{iot Zavod za statistika prika`uva podatoci.
<?>
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
119
D-r Vera Naumovska
taka vo EU(27) ima 91.8% mikropretprijatija, a MSP se 99.8%. Vo
R.M mikropretprijatijata se 92.7%, a MMSP preku 99.7%.
IKT
najmnogu i najbrzo
se prifateni vo golemite
pretprijatija, no i MMSP te`neat da gi sledat, {to ne e slu~aj samo
so na{ata zemja, bidej}i i najrazvienite zemji go praktikuvaat toa.
Prednost na IKT e {to se pervazivni–se {irat niz site aktivnosti
na ~ovekovoto `iveewe, kako i vo site sektori na ekonomijata, kade
vlijaat na sni`uvawe na tro{ocite na rabotewe i ovozmo`uvaat
voveduvawe na inovaciite za poefikasni biznis - procesi, novi
proizvodi i uslugi. Pri~ina za brzoto prifa}awe na IKT e toa {to
brojot na internet - korisnicite raste, kompjuterskata obrazovanost
na vrabotenite i naselenieto kako izvor na potencijalna rabotna
sila isto taka, postavuvaweto na veb - sajtovi na Internet od strana
na pretprijatijata raste, postignuvaweto na konkurentska prednost e
glavno moto vo raboteweto na pretprijatijata, a so toa i neophodnosta
od prifa}awe na e-biznis, e-trgovija i nivnite biznis - modeli. Se
smeta deka e-trgovijata }e prerasne vo najgolem proda`en kanal vo
idnina. E-biznisot }e nosi najgolemi inovativnosti, efikasnost i
zgolemuvawe na produktivnosta preku s# pogolemata avtomatizacija
na biznis - procesite koja }e dominira, }e raste povrzuvaweto na
site funkcii i biznis - procesi vnatre vo pretprijatijata i pome|u
pretprijatijata so koristewe na brojni softverski aplikacii. So
toa, e-biznisot i e-trgovijata neminovno stanuvaat s# poprisutni,
a komunikacijata preku intranet, ekstranet i Internet stanuva
neophodnost.
Sî pogolemata rasprostranetost na IKT hardverska oprema,
kako inteligentnite telefoni, prenosnite kompjuteri, tablet
- kompjuterite i drugite IKT uredi, kako i s# posofisticiranite
������������
/ Eurostat, http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-08-031/EN/KS-SF-08-031-EN.PDF
120
/ Dr`aven zavod za statistika na RM, 2010, http://www.stat.gov.mk/statistiki.asp?ss=16.01&rbs=1
/ K. Laudon & C.G.Traver, „E-Commerce 2010”, (6th Ed.), Prentice Hall, 2009).
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Koristeweto na IKT vo MMSP na ekonomijata
platformi na operativni sistemi i aplikativni softveri za niv,
dovedoa do toa milioni lu|e i biznisi da mo`at da koristat proces
na kupoproda`ba, e-po{ta preku oblak, socijalni mre`i, video konferencii, razmena na dokumenti i sorabotka, online sednici i da
mo`at i drugi uslugi da se obavuvaat efektivno i efikasno preku
Internet.
Vo trudot se obrabotuva zastapenosta i neophodnosta od
koristeweto na IKT vo MMSP, pri {to se koristat nekoi od
kvalitativnite metodologii na analiza kako {to se: anketni
pra{alnici, intervjua, fokusna grupa i istra`uva~ko posmatrawe i
komparacii.
Imanentnosta na elektronskoto rabotewe
E-biznisot i e-trgovijata se izdignaa vo zasebna nauka,
so brojna literatura, pa duri i so etapi vo svojot razvoj – ve}e se
izdvojuvaat 5 etapi, iako mo`e da se ka`e deka e najmlada granka
vo svetot na naukata. Periodot od 1995-1999g. se smeta za zlatna era
na komercijalizacijata na Internetot, koga po~nuvaat da se {irat
(prebaruva~ite-Yahoo-osnovan 1995) i prvite virtuelni kompanii za
e-trgovija (Amazon-1994, eBay-1994), virtuelna zaednica- (GeoCities
1994). Isto taka, mnogu klasi~ni pretprijatija po~nuvaat da koristat
i e-trgovija i e-biznis pokraj klasi~noto rabotewe. Rastot na dot.com
pretprijatijata odi po nagorna linija s# do 2000 g. za vo periodot 2000
/ Young Ae Kim, Jaideep Srivastava, “Impact of Social Influence in E-Commerce Decision Making”, Proceedings of the 9th ICEC 2007, 293-302. http://web.sau.edu/LillisKevinM/csci660/2008Fall/papers/kimsrivastava.pdf
/ Eid, R. (2003). Business-to-business international internet marketing: adoption, implementation and implications, an empirical study of UK companies. Bradford University, Bradford, European Commission, (2007), Found
in: http://ec.europa.eu/enterprise/entrepreneurship/craft/definition.htm, DTI news release (2007). National statistics, The
Small Business Service (SBS), The British Department of Trade and Industry, found in-: http://www.sbs.gov.uk/SBS_
Gov_files/researchandstats/SMEStats2004.pdf, Small Business Information (SBI) (2007), found in:-www.sbinformation.
about.com/
/ David Kay “E-Commerce: The Fifth Wave “, 03/7, http://www.researchdimensions.com/article_05.html
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
121
D-r Vera Naumovska
2003g. da imame pojava na propa|awe na mnogu dot.com pretprijatija
(Garry, Schneider, 2011). No, po ovoj period, povtorno imame rast, koj
vo vreme na finansiskata kriza i nejzinoto preo|awe vo ekonomska
(2007-2009 g.) bele`i usporuvawe, koe poka`a oporavuvawe ve}e vo
2010g. Sepak, posledicite od prirodnata katastrofa vo Japonija od 11
mart 2011g. se po~ustvuvaa vo svetskata ekonomija. Na IKT - sektorot
ne deluvaat kolabira~ki ekonomskite depresii kako na drugite
sektori od ekonomijata, bidej}i postojano pojavuva novi proizvodi so
poefikasni performansi i poniski ceni od prethodno postoe~kite.
Taka, ako gi zememe regionite vo koi e najgolema zastapenosta na IKT
(SAD i Zapadna Evropa na primerot na e-trgovija na malo) }e vidime
deka poka`uvaat i }e poka`uvaat postojan rast (sl.1 i sl.2)10.
Sl.1. E-trgovija vo Zapadna Evropa vo 2008-2012g.
Sl.2. SAD e-trgovija 2007-2012g.
Izvor: Za sl. 1. http://www.emarketer.com/Results.aspx?dsNav=Ntk:basic%7cretail+e+commerce+sales+i
n+western+europe%7c1%7c
Za sl.2 http://www.emarketer.com/Reports/All/Emarketer_2000492.aspx
Pretprijatijata gi koristat IKT na razli~ni nivoa na
sofisticiranost, so cel namaluvawe na tro{ocite, zgolemuvawe na
proda`bata, zgolemuvawe na prihodite, zgolemuvawe na efikasnosta
vo komunikacijata so partnerite i podobruvawe na uslugite kon
potro{uva~ite11. Taka, se sre}avaat gledi{ta za koristewe na IKT na
/ Garry, Schneider, “E-business”, 9ed., 2011, Course Technology
/ OECD, 2008, p. 15, “ Information Technology Outlook” (2008).
http://www.oecdOEC.org/document/20/0,3343,en_2649_33757_41892820_1_1_1_1,00.html.
10
/ www.emarketer.com
11
/ Raymond L., Bergeron, F., & Blili,S. Et al., 2005; The assimilation of e-business in manufacturing SMEs:
determinants and Effects on growth and internationalization. Electronic markets, a5(2), 116-118. Doi: 10.1080/10196780
122
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Koristeweto na IKT vo MMSP na ekonomijata
osnovno nivo so nezna~ajno vlijanie vrz biznis - procesite, napredni
e-biznis aktivnosti so {iroka sektorska razmena na standardizirani
podatoci i na sektorska izlo`enost na glavna transformacija vo ebiznis12. Za poefektivno i poefikasno koristewe na ponapredni
oblici na e-biznis, kako {to e razmena na standardizirani podatoci
so biznis - parteneri po elektronski pat, pretprijatijata treba
da sprovedat pozna~ajni organizaciski promeni koi vlijaat na
promenata na biznis - modelot vo pretprijatijata na interno nivo no
i na sektorot, pa i grankata vo celina (preku voveduvawe na intranet
i ekstranet). Toa e preduslov za sistemite na IKT avtomatski da
gi procesirat podatocite. Ova povlekuva i organizacski promeni za
koi se koristat e-biznis softveri koi baraat i pogolemi finansiski
vlo`uvawa, kako {to e ERP (Enterprise resource planning systems), CRM
(Consumer relationship management), SMS (Suplly management system),
PLM (Product lifesycle management), CAE (Computer added engeneering),
DMS (Document management system), HS&E (Health, safety and environment
systems), ETRM (Energy trading and risk management) ili CAD (Computeraided design systems), CAM (Computer added manufacturing) softverski
alatki, ~ie koristewe e dadeno primerno vo sektorot na snabduvaweto
so energija vo EU13 ( vo sl. 3 ili sl. br.4), od kade {to se gleda deka
navistina interesot za niv e golem.
Koristeweto na IKT vo pretprijatijata, nalaga na
vrabotenite koi rabotaat so IKT deka treba da imaat i soodvetno
informati~ko znaewe i iskustvo neophodno na razli~no nivo na
razvoj, implementacija i koristewe na IKT vo site konkurentski i
inovativni ekonomii14.
500083761 i Taylor M & Murphy, A. (2004). SMEs and e-business. Journal of Small Business and Enterprises Development, 11(3), 280-289, Doi: 1108/14626000410551546
12
/ The Sectoral e-Business Watch ICT and e-Business Impact Studies – 2009, ICT for innovation and a sustainable economy, str 23 http://ec.europa.eu/enterprise/archives/e-business-watch/key_reports/documents/BRO09.pdf
13
/ The Sectoral e-Business Watch ICT and e-Business Impact Studies – 2009, ICT for innovation and a sustainable economy, str 9), http://ec.europa.eu/enterprise/archives/e-business-watch/index.htm
14
/ ICT user skills and e-business skills, as defined by the European Skills Forum in its Synthesis Report1. 1
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
123
D-r Vera Naumovska
Sl. 3. E-biznis softveri vo EU
Sl.4 Koristewe na IKT sistemi
Izvor: The Sectoral e-Business Watch ICT and e-Business Impact Studies – 2009, ICT for
innovation and a sustainable economy, str.5 i 9.
Se smeta deka ~ove~kiot kapital15 e osnoven resurs za sekoja
digitalna ekonomija i deka ponudata na zanimawa od ovaa oblast i
sega, a i predviduvawata (sl.5)16 za vo idnina poka`uvaat deka ponudata
}e bide pomala od pobaruva~kata (sl.br.5 sostojbata vo Evropa).
Sl.5. Predivudvawe na e-iskustvo vo Evropa (2010-2015)
Izvor: “e-Skills Foresight Scenarios in Europe (2010-2015)”, Werner B. Korte, Empirica GmbH, IDC Government,
Final dissemination event: 3 December 2009 in Brussels, www.eskills-monitor.eu/workshop and www.eskills-monitor.
eu i Fostering ICT Professionalism , European E-skills 2009 Conference, 20 November 2009, Brussels. Str.8,
�������� http://
www.ecdl.org/files/cepis/20100217021924_European%20e-Skills%202009%20Confere.pdf
E-Skills for Europe: Towards 2010 and Beyond. http://ec.europa.eu/enterprise/ict/policy/doc/e-skillsforum- 2004-09-fsr.
pdf.
15
/ Doms, M., Dunne, T., Troske, K. R., Workers, Wages, and Technology, Quarterly Journal of Economics,
112, 1, 1997 pp. 253
16
/ Werner B. Korte “e-Skills Foresight Scenarios in Europe (2010-2015)”, 2009, Empirica GmbH, IDC
Government, Final dissemination event: 3 December 2009 in Brussels, www.eskills-monitor.eu/workshop and www.
eskills-monitor.eu
124
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Koristeweto na IKT vo MMSP na ekonomijata
Vo golemite neinformati~ki kompanii ima IKT stru~waci
kako postojano vraboteni vo posebni departmani na IKT, dodeka
MMSP gi koristat kako nadvore{ni uslugi, pri {to ~estopati e
te{ko da gi dobijat koga im e potrebno ili vo ad hok situacii im se
skapi.
Neophodnost i problem vo koristeweto na IKT vo MMSP
Za opsegot i nivoto na implementacija i koristewe na IKT, vo
svetot postoi golema {arenolikost. Generalno, za zemjite vo razvoj
zaostanuvaweto vo koristeweto na IKT proizleguva od nepovolnata
ekonomska okolina, visokite tro{oci na IKT, niskite prihodi na
naselenieto koi se poniski od prosekot vo razvienite zemji, niska
tehnolo{ka kultura za menaxirawe so online prostorot, nedovolno
poznavawe na korisnostite od IKT (pove}eto MMSP vo zemjite
vo razvoj nemaat e-trgovija i e-biznis, bidej}i smetaat deka toa e
imanentno na golemite pretprijatija i deka e dopolnitelen tro{ok
koj ne nosi povratok od vlo`uvaweto). Nedovolnata educiranost
i iskustvo so IKT vo pove}eto od zemjte vo razvoj e na ograni~eno
nivo, kako i somnevaweto dali MMSP }e imaat korist od pristapot
na globalniot pazar preku Internet, poradi nivnite ograni~eni
mo`nosti za dizajn, distribucija, marketing i postproda`na
poddr{ka). Isto taka, se smeta deka IKT }e imaat osobeno vlijanie
na pretprijatijata od oblasta na servisite: smetkovodstvo, logistika,
marketing, menaxment, proizvodstvo, istra`uvawe i razvoj, i na
uslugite kon potro{uva~ite koi servisi spa|aat vo MMSP.
Denes, koristeweto na IKT vo MMSP vo razvienite zemji kako
{to se zemjite na EU, pa i vo zemjite vo razvoj, poka`uva progresivnost
pokraj primarnoto koristewe na e-po{ta koe e s# poprisutno,
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
125
D-r Vera Naumovska
Internetot se koristi za istra`uvawe i barawe na informacii i
izgradba na sopstven veb - sajt so stati~ki informacii. Za proizvodite
ili uslugite na MMSP, komunikacijata so dobavuva~ite i kupuva~ite
po~nuva da se odviva elektronski, taka {to kako poddr{ka vo biznis
- relaciite imame i za~etoci na e-biznis i e-trgovija. Vakvoto nivo
na razvoj za koristewe na IKT vo MMSP od aspekt na elektronskoto
rabotewe se dol`i na postoewe na brojni barieri, pri {to najmnogu
otpa|a na nepodgotvenost na biznis- partnerite za e-rabotewe (66%),
{to se gleda od grafikot na ispitanici vo hemiskata industrija za
SMEs vo EU (sl.9), a od druga strana imame i nedostatok od vraboteni
so IKT iskustvo (sl.8).
Sl 8 Pri~ini za nedostatok od IKT stru~waci S.l.9. Neprifa}awe na IKT vo malite pretprijatija
Izvor: “e-Skills – Demand Developments and Challenges, A Sectoral e-Business Watch study by empirica GmbH
Final Report Version 2.1 December 2009
Kako zna~itelni barieri za e-biznis softveri IKT (ERP,
CSM) e i misleweto deka vlo`uvawata vo novite tehnologii se
mnogu skapi, mnogu komplicirani, deka partnerite vo biznisot
(dobavuva~ite i kupuva~ite) za prifa}awe na e-biznisot i etrgovijata se nepodgotveni, privatnosta i bezbednosta ne se s# u{te
stabilni itn.(sl. 10).
126
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Koristeweto na IKT vo MMSP na ekonomijata
Sl.10. Kompanii so ERP i SCM softveri vo EU
Izvor: Sectoral e-business trends and challenges, Hannes Selhofer, EBSN conference, Empirica, Oslo, Dec 3, 2007, str.13
Sostojbi so IKT vo MMSP vo RM
Raspolagaweto so IKT vo RM vo MMSP se dvi`i na dosta dobro nivo
vo pogled na kompjuterite i Internetot (Tabela br.1), no poseduvaweto na
posofisticirani softverski aplikacii, kako {to se ERP i CRM e s# u{te
na nisko nivo - pome|u 6 i 11% (Tabela br1.) {to vo odnos na razvienite
zemji e golemo zaostanuvawe. Primerno vo EU vo 2007g., ERP se koristele
me|u 20% i 60%, a SCM me|u 12% i 24% za ovoj tip na pretprijatija.
Tabela br. 1 Koristewe na IKT vo malite i sredni pretprijatija vo RM (vo %)
Pretprijatija spored broj
na vraboteni
Koristewe na IKT
10-49
50-249
kompjuteri
91.4
97.9
Internet
81.4
94.7
intranet
15.7
30.6
ekstranet
10.9
19.6
EDI-elektronski prenos na podatoci pome|u pretprijatija
22.4
38.6
ERP- softveri za planirawe na resursite vo pretprijatieto
6.4
15.6
CRM- softveri za komunikacija so potro{uva~ite
11
19.9
Veb sajt
38.
57.6
Izvor: Soop{tenie za informati~ko op{testvo na Zavod za statistika na RM, 2010g 8.1.10.18 od
24.09.2010 (prv kvartal)
[to se odnesuva do koristeweto na IKT najmnogu e zastapeno
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
127
D-r Vera Naumovska
kaj uslugite na bankarskiot sektor i so instituciite na e-vlada, a e
mnogu nisko vo pogled na e-nabavkite i e-proda`bata (Tabela br.2).
Tabela br. 2 Namena na koristewe na IKT vo malite i sredni pretprijatija vo RM (vo %)
Koristewe na Internet za:
Pretprijatija spored broj na vraboteni
10-49
50-249
Bankarski i finansiski uslugi
72.5
75.5
Obuka i obrazovanie na vraboteni
25.6
29.8
Koristewe na uslugi na e-vlada vo 2009
60.8
77.6
e-nabavki vo 2009
7.9
8.4
e-proda`ba vo 2009
4.8
7.1
Izvor: Soop{tenie za informati~ko op{testvo na Zavod za statistika na RM, 2010g 8.1.10.18 od
24.09.2010 (prv kvartal)
Na{ata anketa e napravena vo mesec mart 2010 godina, na
slu~ajno izbrani (120) MMSP, kade pome|u pra{awata be{e postaveno
i pra{aweto: “[to bi sakale da postignete so online prisustvo na
va{iot biznis?”. Pra{aweto e sli~no kako kaj Raymond17 et al. za
MSP, koj dobil odgovori deka koristeweto na Internet i veb im
pomagaat na MMSP so 82% vo promovirawe na firmata, a 70% vo
promovirawe na proizvodite i uslugite kaj napraveno ispituvawe
vrz 108 ispitanici. Kaj nas, od dobienite odgovori se poka`uva deka
MMSP ja sfa}aat zna~ajnosta na online prisustvoto, vo smisla deka im
ovozmo`uva efikasno informirawe za postoeweto na kompanijata i
biznis - aktivnosta koja ja obavuvaat, deka }e im ovozmo`i promocija
i internet - marketing, internet - komunikacija, pogolem pazaren
udel vo privlekuvawe na novi potro{uva~i, gradewe na lojalnost kon
kupuva~ite i tie kon niv, polesen pristap do potencijalni kupuva~i,
kako i ovozmo`uvawe na odziv za misleweto od kupuva~ite itn. Na
pra{aweto: “Dokolku nudite usluga, koi dopolnitelni ve{tini ili
iskustva treba da gi poseduvate za da bidete uspe{ni so klientite
17
/Ibidem, str.4
128
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Koristeweto na IKT vo MMSP na ekonomijata
online?” So dobienite odgovori se poka`uva deka online prisustvo bara
znaewe od oblasta na veb, dizajn, ve{tini za uspe{na komunikacija,
vrabotuvawe na stru~no lice so IKT, poznavawe na programi za
menaxiraawe na veb sajt itn. Glavna konstatacija {to mo`e da se
izvle~e e deka imaat `elba eden den da preminat kon kupoproda`ni
transakcii preku Internet. Na pra{aweto “Кој е Вашиот примарен
целен пазар�?”, sekoga{ se sre}ava odgovorot - pazarot vo sopstvenata
zemja, a na pra{aweto “Кој е Вашиот секундарен целен пазар�?”, se sre}ava
odgovorot- regionot i Evropa. Odgovorot e sosema vo red, bidej}i
nie sme mo`ebi dovolen pazar za malite i mikropretprijatija, no za
srednite, pa i tie koi so svoeto solidno rabotewe }e stanat sredni
ili golemi, navistina }e bide neohodno pro{iruvawe na prisustvoto
nadvor od sopstvenata zemja vo potesniot region - sosednite zemji
so prekugrani~na sorabotka, a i po{iroko vo Evropa vo celina.
Internetot e osobeno soodveten na~in za MMSP da se razvivaat i
bidat prisutni na navedenite prostori. Sli~ni rezultati zastapuva
i Harindranath18, za kogo IKT vo MSP ovozmo`uvaat 45% podobruvawe
na uslugite na potro{uva~ite, podobruvawe na kooperativnite
delovni potfati so 23%, a zgolemuvawe na operativnata efikasnost e
83%. Toa kako neminovnost go ima sogledano i EU, pa osobeno polaga
vnimanie na me|ugrani~nata ili prekugrani~nata sorabotka.
Pogore iznesenoto e realno rasuduvawe, bidej}i Internetot
vo sosednite zemji na RM ima sli~ni �����������������������
procenti na zastapenost19 ������
kako
i vo RM. Kupuva~ite vo prekugrani~na e-trgovija i vo zemjite na
EU poka`uva zna~ajna raznolikost, najvisok procent se sre}ava za
Luksemburg, Malta, Kipar, Avstrija i Irska. No generalno����������
, samo 9%
18
/ Harindranath, G., Dyerson, R., & Barnes, D. (2008). ICT
����������������������������������������������
Adoption and Use in UK SMEs: A Failure of
Initiatives? Electronic Journal Informa­tion Systems Evaluation, 11(2), 91–96.
19
/ www.internetworldstats.com
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
129
D-r Vera Naumovska
napravile pora~ki vo drugi EU zemji vo 2009g. vo spredba so 2008g.
koga ovoj procent bil 8%. Zna~i, rastot e mnogu mal, pa EU20 pravi
napori i targeti vo digitalnite agendi do 2015g., ovoj rast da dostigne
20%, bidej}i i rastot na e-trgovijata na nacionalni nivoa za cela EU
bil 40% za 2010 (37% vo 2009) (sl.11)21.
Sl.11. Razlikata pome|u doma{no i preku-grani~no online kupuvawe
Izvor: Consumers at Home in the Single Market? Questions and Answers on the 5th Consumer Scoreboard
MEMO/11/154 Brussels, 11th March 2011, http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=MEMO/11/ 154&
format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en
Za potrebite na ova istra`uvawe analizirani se 235
pretprijatija dominantno MMSP vo RM, na koi me|u drugite
pra{awa im be{e postaveno i pra{aweto od koga imaat veb - sajt.
Dobienite odgovori poka`uvaa deka od 235 pretprijatija, pred 2000g.
veb - sajt imale samo 3%, pome|u 2000 i 2004 bile 25%, a po 2005 se
72% koi oformile svoj veb - sajt. Toa poka`uva deka zna~ajnosta od
prisustvo na Internet preku veb - sajt stanuva pomasovno po 2005g.
vo biznis sektorot na RM. Tuka se i doma}instvata ~ii ~lenovi
– decata vo faza na obrazovanie se rasadnik za idna vrabotenost so
IKT ve{tini i znaewa. [to se odnesuva do koristeweto na IKT
vo doma}instvata, imame: pristapot na doma}instva do Internet e
20
/ “Consumers at Home in the Single Market? Questions and Answers on the 5th Consumer Scoreboard”,
MEMO/11/154, Brussels, 11th March 2011 http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=MEMO/11/
154&format=HTML &aged=0&language=EN&guiLanguage=en
21
130
/ Ibidem, MEMO/11/154, 11th March, 2011
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Koristeweto na IKT vo MMSP na ekonomijata
46,1% vo prviot kvartal na 2010g. Brojot na doma}instva vo pogled
na IKT }e raste, no s# u{te rezultatite od anketiranite ispitanici
kako pri~ini za nemawe Internet ja smetaat cenata za opremata i za
internet - konekcijata22.
No, iskustvoto ili ume{nosta vo koristeweto na kompjuteri
i Internet }e bide nadminata so naporite {to gi pravi dr`avata
preku Ministerstvoto za informati~ko op{testvo so opremuvaweto
na osnovnite i srednite u~ili{ta so kompjuteri preku proektot
„E-{kolo”, IKT obuka na okolu 10000 nastavnici od osnovno i
sredno obrazovanie, implementirawe na WI-FI proekt za be`i~en
Internet i internet - kiosci na 680 lokacii vo zemjata preku
proektot „Makedonija se povruva” zaedno so USAID agencijata.
Zgolemuvaweto na brojot na stru~ni lica od IKT i korisnici na
IKT go pottiknuva preku otvorawe na fakulteti, pa i univerziteti
za IKT obrazovanie (2010 g.), obuka na nevraboteni i penzioneri vo
posebni internet - centri sprovedena vo tekot na 2007/2008g., davawe
na vau~eri na apsloventi od site fakulteti kako participacija
vo nabavka na kompjuteri (2008/2009 g.). Site ovie napori {to se
napraveni, dovedoa vo 2009g. da imame najgolemo u~estvo - so 88%
od populacijata na naselenieto na vozrast od 15-24g. {to koristelo
Internet i od 25-44g. vo prosek preku 60% koristele internet23.
Odnosno, toa e aktivnata rabotosposobna populacija. Toa zna~i deka
za nekolku naredni godini }e se zgolemi procentot na koristewe na
Internet, zatoa {to ovaa popluacija }e odi vo narednite kohortni
grupi na vozrast.
Iako e visoka zastapenosta na kompjuterite i Internetot
22
/ Izvor: Izvor: Soop{tenie za informati~ko op{testvo na Zavod za statistika na RM, 2010g
8.1.10.21. od 20.10.2010 (prv kvartal)
23
/ Izvor: www.gfk.com.mk prezentirano vo „Work Force Demand Survey for the ICT Industry in Macedonia”, 2009, Including some comparisons to the First Workforce Demand Survey for the ICT Industry in Macedonia
conducted in 2005, prepared by SMMRI Skopje supported by USAID, Macedonia for ICT Chamber for commerce
– MASIT, (www.masit.org.mk )
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
131
D-r Vera Naumovska
vo pretprijatijata, s# u{te istite najmnogu se koristat od domot,
a potoa od rabota i u~ili{te24, a spored kategorii - najmnogu
koristat u~enicite i studentite, a potoa sleduvaat vrabotenite. Za
zgolemuvawe na koristewe na softveri od strana na vrabotenite
USAID so proektot “E-biz” preku e-biznis centrite za obleka i
~evli im ovozmo`i voveduvawe na CAD/CAM softveri. Vo 2003 g.
Makedonija lansira{e e-biz proekt za voveduvawe na IT kako CAD/
CAM, internet - portali, za MMSP da bidat konkurentski so svoite
proizvodi i uslugi na globalniot pazar. Taka napraventa analiza25na
MASIT i USAID vo 2008g. poka`uva deka imame izdiferencirano
oddelni zanimawa vo IKT - sektorot: programeri/softver - in`eneri
52%, dizajneri na bazi na podatoci, razvoj i administratori, sistem
analiti~ari, tehni~ka poddr{ka 20% i IKT proda`ba i marketing 15%,
digitalni mediumi 7.5% tehni~ko pi{uvawe i obu~uva~i 5%.
Zaklu~ok
IKT denes stanuvaat neminovnost
kako za razvieniot, taka i
za nerazvieniot svet i site vidovi pretprijatija vo site ekonomii i
naslenenieto od site kohortni grupi. Internetot, ekstranetot, intranetot,
socijalnite mre`i vo funkcija na biznisite go pravat sekojdnevniot `ivot
s# poefikasen. Bidej}i mikro, malite i srednite pretprijatija (MMSP)
dominiraat vo ekonomiite kako vo ravienite, taka i vo nerazvienite zemji,
vo trudot se analizira{e sostojbata so koristeweto na IKT vo MMSP
vo RM i vo razvienite zemji koi prostorno se najblisku do R. Makedonija.
Rezultatite, spored oficijalnite statisti~ki podatoci, kako i sopstvenite
avtorski sprovedeni anketi i istra`uvawa poka`uvaat deka i vo R.M. kaj
24��/ Izvor: Soop{tenie za informati~ko op{testvo na Zavod za statistika na RM, 2010g
8.1.10.21 od 20.10.2010 (prv kvartal),
25
/ „Work Force Demand Survey for the ICT Industry in Macedonia”, 2009, Including some comparisons to the
First Workforce Demand Survey for the ICT Industry in Macedonia conducted in 2005, prepared by SMMRI Skopje
supported by USAID, Macedonia for ICT Chamber for commerce – MASIT, (www.masit.org.mk )
132
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Koristeweto na IKT vo MMSP na ekonomijata
MMSP, `elbata da se koristi Internetot i da se bide prisuten na veb se
zastapeni, iako ne se na nekoe povisoko nivo.
Li���������
teratura:
1. Adoption of e-Business Standards in SMEs by Hannes Selhofer, Empirica GmbH
13th eBSN Workshop, 24 May 2007, Berlin.
2. “Consumers at Home in the Single Market? Questions and Answers
on the 5th Consumer Scoreboard”, MEMO/11/154, Brussels, 11th
March 2011 http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=MEMO/11/
154&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en.
3. Eid, R. (2003). Business-to-business international internet marketing: adoption,
implementation and implications,an empirical study of UK companies. Bradford
University, Bradford, European Commission, (2007), Found in: http://ec.europa.eu/
enterprise/entrepreneurship/craft/definition.htm,
4. E-Skills for the 21st Century, European Commission , DG Enterprise and Industry,
2009, http://ec.europa.eu/enterprise/sectors/ict/e -skills.
5. Hatem El-Gohary, Myfanwy Trueman, Kyoko Fukukawa, 2008, “E-Marketing and
Small Business Enterprises: A review of the methodologies”, Journal of Business &
Public Policy, Fall 2008, str.65).
6. Laudon K.& C.G.Traver, „E-Commerce 2010”, (6th Ed.), Prentice Hall; 6 edition
(November 21, 2009).
7. OECD, 2008, (p. 15) “Information Technology Outlook” (2008).
http://www.oecdOEC.org/document/20/0,3343,en_2649_33757_41892820_1_1_1_
1,00.html.
8. Schneider, G.,“E-business”, Prentice Hill, 9ed., 2011.
9. Sectoral e-business trends and challenges, Empirica, eBSN conference, Oslo, dec 3, 2007.
10. FWC Sector Competitiveness Studies - Competitiveness of the EU SMEs in the ICT
services industry, Final Report, Within the Framework Contract of Sectoral, str. 19,
Competitiveness Studies – ENTR/06/054, 2009, a spored European Commission
(2003), http://ec.europa.eu/research/sme-techweb/pdf/sme-definition_en.pdf).
11. Young Ae Kim, Jaideep Srivastava “Impact of Social Influence in E-Commerce
Decision Making”, 293-301.
12. Werner B. Korte, 2009, “e-Skills Foresight Scenarios in Europe (2010-2015)”,
Empirica GmbH, IDC Government, Final dissemination event: 3 December 2009 in
Brussels, www.eskills-monitor.eu/workshop and www.eskills-monitor.eu.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
133
D-r Vera Naumovska
Usage of ICT in MSMEs in economy
prof. D-r Vera Naumovska
Abstract
This paper present research done for acceptance of ICT (Information
communication technology) in un informatics sectors of economies where ICT have a
role to automate production and all other business processes.. The main goal to do them
more effective and innovative as be re4ady to produce new value for them increasing
the profits and for customers increasing the value of products/services which they are
buying and using. Special attention is give one mind to ICT in MSMEs (Micro, small
medium-size enterprises) which in every national economy are majority than large-size
companies, but toward implementation of ICT late. The main goal with the research was
situation with ICT in MSMEs in informatics sectors in economies, with accent in ICT in
MSMEs in Republic of Macedonia.
Key words: ICT, e-business, e-commerce, e-skills, e-adoption, MSMEs
134
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 135 - 152 (2011)
NIVOTO NA RAZVIENOSTA NA STUKTURATA,
INVESTICIITE I IZVOZNATA EFEKTIVNOST NA
PRERABOTUVA^KATA INDUSTRIJA NA R. MAKEDONIJA
Prof. d-r Metodija Nestorovski
Apstrakt
Prerabotuva~kata industrija e srceto na ekonomijata. Taa
apsorbira golem broj od doma{nite resursi, dava visok pridones
vo BDP, najdinami~no go
voveduva tehni~ko-tehnolo{kiot
progres и знаењето, a preku izvozot ja iska`uva konkurentskata
sposobnost na nacionalnata ekonomija. Strukturata na
prerabotuva~kata industrija, merena spored nivnoto relativno
u~estvo vo bruto dodadenata vrednost, kako sintezen rezultat
od anga`iranite faktori se menuva na dolg rok, kako posledica
na implementacijata na tehni~ko-tehnolo{kiot progres, poradi
promenite vo pobaruva~kata i poradi razlikite vo goleminata
i dinamika na investiraweto vo oddelnite sektori. Vo ovoj
trud, preku analiza na strukturata, rastot, investiciite,
strukturata i efektivnosta na izvozot, se pravi ocenka na nivoto
na razvienosta na strukturata na prerabotuva~kata industrija.
Takvite sogleduvawa se neophodni za da se sogledaat mo`nostite
za vklu~uvawe vo me|unarodniot ekonomski prostor, a so gradeweto
na otvorena ekonomija, posebno da se oceni startnata pozicija za
konkurentno vklu~uvawe vo stokovnite tekovi na Evropskata
Unija. Ottamu, bidej}i nivoto na izvoznata naso~enost e signal na
konkurentnosta, analizirani se sega{nite razliki me|u sektorite
na prerabotuva~kata industrija od aspekt na nivnata relativna
izvozna efektivnost.
Klu~ni zborovi: prerabotuva~ka industrija, nivo
razvienost na struktura, investicii, izvozna naso~enost
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
na
135
Prof. d-r Metodija Nestorovski
Voved
Nivoto na ekonomskata razvienost na edna nacionalna ekonomija
e najneposredno odraz na nivoto na razvienosta na prerabotuva~kata
industrija kako celina i od zastapenosta na sektorite koi se
„nositeli” na rastot na BDP i na izvozot. Industrijata se
diverzificira i se menuva nejzinata struktura pod vlijanie na
objektivni ekonomski faktori, usloveno od raspolo`livosta na
~ove~ki kapital, na znaewe i na tehnologii. Tie impulsi vlijaat
na razli~niot obem i na razli~nata dinamika na investiraweto vo
oddelnite sektori. Pod vlijanie na takvite ekonomski faktori i
procesi se razviva{e i strukturata na industrijata na Makedonija.
Za nekolku decenii, zemjata pomina pat od po~etno vospostavuvawe na
kapaciteti vo tradicionalnite sektori, pa do relativno visoko nivo
na diverzificiranost, i so pojava i na kapaciteti vo tehnolo{ki
naprednati sektori. Po periodot na tranzicija na ekonomskiot sistem
i izvr{enite sopstveni~ki promeni, prerabotuva~kata industrija se
nao|a pred nov krupen predizvik – da ja zgolemi svojata konkurentnost
na me|unarodniot pazar. Vsu{nost, se raboti za su{tinska potreba
da se vospostavi nova kombinacija na proizvodnite faktori, osobeno
promena na stilot na menaxiraweto, kvalitetot i inovativnosta
na ponudenite proizvodi. Toa e edinstveniot pat industrijata da
stane komunikativna so evropskiot ekonomski prostor, kon koj kako
objektivna potreba, se stremime.
Predizvik za istra`uvawe
Sovremenite sektorski analizi na prerabotuva~kata
industrija vo Evropskata Unija, na primer, s# pove}e preminuvaat kon
136
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Nivoto na razvienosta na strukturata, investiciite i izvoznata efektivnost na
prerabotuva~kata industrija na R.Makedonija
strukturni analizi spored kriteriumi, koi gi otkrivaat izvorite
na rastot i na konkurentnosta na sektorite. Vo edna sovremena
studija e potencirano slednovo zapazuwe: „…Dodeka nomenklaturite
se ogledalo na ekonomskite aktivnosti i ja poka`uvaat ekonomskata
realnost, nekoi karakteristiki na sektorite i zemjite se mnogu
povidlivi koga sektorite se grupiraat spored razni kriteriumi,
koi se povrzani so nekoi ekonomski i tehnolo{ki kategorii”. Vo
ovaa smisla, vo spomenatava studija, sektorskata analiza za ocenka na
nivoto na razvienosta na strukturata na prerabotuva~kata industrija
vo zemjite na EU, se potpira vrz tri kriteriumi: kvalifikuvanosta
na rabotnata sila, tehnologijata i rastot na sektorite.
]e izneseme nekoi od su{tinskite konstatacii izneseni vo
spomenatava studija.
Prvo: spored nivoto na obu~enosta i ve{tinite na rabotnata
sila, sektorite se rasporedeni vo ~etiri grupi – so visoko, so srednovisoko, so sredno-nisko i so nisko nivo na obu~enost i ve{tini. Na
primer, utvrdeno e deka sektori so visoko nivo na obu~enost na
rabotnata sila se: rafinirawe na mineralni masla, nuklearni goriva,
hemiska industrija, kancelariski ma{ini, elektronski branovi
i cevki i telekomunikaciite. Sprotivno od niv, so nisko nivo na
obu~enost i ve{tini na rabotnata sila se sektorite: hrana, pijalaci
i tutun, tekstil, obleka, obuvki, ko`a i obuvki, guma i plastika,
“EU Industrial Structure 2009. Performances and Competitiveness” EU, Enterprise
and Industrie, Luxembourg, 2009.
Da se potsetime i na edna mnogu vredna klasifikacija koja ja dade mnogu
poznatiot harvardski profesor Porter, za fazite na konkurentnosta (izvorot
e naveden vo koristenata literatura): prvata, faktorski vle~ena ekonomija
(evtinite resursi se izvor na konkurentnosta), vtorata, investiciski vle~ena
ekonomija (cenite se osnova na konkurentnosta) i tretata, inovacisko - vle~ena
ekonomija (klu~na uloga za konkurentnosta imaat inovaciite). Najgolem broj od
zemjite na porazvieniot del od EU se dlaboko vlezeni vo tretata faza, no i nekoi
od novite ~lenki, kako na primer Slovenija, ve}e vlegoa vo taa razviena faza.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
137
Prof. d-r Metodija Nestorovski
nemetalni mineralni proizvodi. (Ova grupa se poklopuva re~isi vo
celost, so porano poznatata klasifikacija na t.n. tradicionalna
industrija).
Vtoro:
spored
tehnolo{koto
nivo
sektorite
na
prerabotuva~kata industrija se rasporedeni na ~etiri nivoa –
sektori so visoka tehnologija na prerabotkata, sektori so sredno
- visoka tehnologija, sektori so sredno-niska i sektori so niska
tehnologija na prerabotka. Vo sektorite so visoko nivo na tehnologija
se rasporedeni farmacevtskata, kancelariskata oprema i ma{ini za
smetawe, radio, televiziska i komunikaciska oprema, medicinski
i precizni aparati, aviogradba i svemirska oprema. Nasproti
niv, kako sektori so najnisko nivo na tehnologija se rasporedeni
sektorite: prehranbeni proizodi, pijalaci i tutun, tekstilni
produkti, ko`a i obuvki, proizvodi od drvo, celuloza i proizvodi
od hartija, pe~atarska industrija. (Povtorno konstatirame deka se
raboti za industrii od porano mnogu upotrebuvanata klasifikacija
na t.n. tradicionalna industrija i obele`uvame deka niskoto
tehnolo{koto nivo i niskoto nivo na obu~enost na rabotnata sila se
nejzinite belezi. Ova soznanie ni e osobeno vredno, za da mo`eme vo
ponatamo{nite na{i sogleduvawa da go determinirame i nivoto na
razvienosta na industrijata vo Makedonija, spored zastapenosta na
spomenative sektori,).
Treto: sektorite se razgrani~eni vo grupi spored
intenzitetot na dolgoro~niot prose~en godi{en rast vo pet
grupi: so visok, so sredno-visok; so sredno-nizok, so nizok i sektori
so negativen rast. O~ekuvano, najdinami~nite sektori se spomenatite
Во основа се користи klasifikacijata na sektorite na OECD spored na
kategorijata istra`uvawa i razvoj (R&D).
Vo spomenatava studija toj e izmeren za periodot 1995-2008 god.
138
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Nivoto na razvienosta na strukturata, investiciite i izvoznata efektivnost na
prerabotuva~kata industrija na R.Makedonija
sektori so visoko tehnolo{ko nivo i visoka obu~enost i ve{tini
na rabotnata sila, ~ii prose~ni godi{ni stapki na rast na bruto
dodadenata vrednost iznesuvaat me|u 3 i 6%. Nasproti niv, negativni
stapki na rast, od -2,5 do -5% zabele`ale tradicionalnite sektori
– tekstil, ko`a i obuvki i obleka.
Otkako gi primivme signalite za toa koi sektori vo zemjite na
EU se smetaat vrz znaewata na rabotnata sila, imaat visoko tehnolo{ko
nivo i se nositeli na rastot, sega mo`eme da go analizirame stepenot
na razvienosta na strukturata na prerabotuva~kata industrija vo
na{ata zemja, investiciite, rastot i osobeno izvoznata efektivnost.
Za taa cel, gi napravivme tabelite od 1 do 7 koi gi davame na krajot
na ovoj trud, i so analiza na presmetanite strukturni pokazateli }e
go determinirame dostignatoto nivo na razvienost na strukturata na
prerabotuva~kata industrija vo na{ata zemja.
Strukturnite belezi na prerabotuva~kata industrija
Prvo: ako ja sledime prethodno iznesenata klasifikacija
vo spomenatata studija za zemjite na EU, spored pokazatelite
izneseni vo tebelata 1, za periodot 2006-2009 godina, se poka`uva
deka vo strukturata na industrijata vo R. Makedonija dominiraat
tradicionalni sektori – prehranbena, pijalaci i tutun, tekstil i
tekstilni proizvodi i osnovni metali i metaloprerabotuva~ka (tie
davaat 59% od bruto dodadenata vrednost). Dokolku na niv go dodademe
i tradicionalniot sektor na nemetalni minerali, u~estvoto vo bruto
DV se zgolemuva duri na 67% (kako prose~no u~estvo vo periodot
2006-2009 god.) Ili, samo vo 2009 god. u~estvoto iznesuva 64.5%. Site
ovie spomenati sektori, kako {to vidovme prethodno, bea klasirani
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
139
Prof. d-r Metodija Nestorovski
kako sektori so niska obu~enost i niski ve{tini na rabotnata
sila, nizok rast i niska tehnolo{ka inovativnost. Se zabele`uva
deka prehranbeniot i tekstilniot sektor duri i go zgolemuvaat ve}e
dostignatoto u~estvo (prehranbenata industija od 19,5% vo 2006 na
26.9% vo 2009 god., tekstilnata od 13,7 na 14,9%. Metalniot sektor go
odr`uva dostignatoto visoko u~estvo. (Za drugite sektori, soodvetno
se presmetani u~estvata vo tabelata 1, i niv nema da gi komentirame
posebno). Takvata sostojba poka`uva deka na{ata tradicionalna
industrija ima niska pojdovna pozicija i slab potencijal za
konkurentnost, i vo osnova ne gi sledi tendenciite na evropskite
industrii.
Vtoro: strukturata na investiciite vo fiksni sredstva e
nepovolna od aspekt na mo`nosta da se generiraat pozna~itelni
strukturni promeni. Imeno, duri 2/3 od investiciite vo periodot 20072009 god. se anga`irani vo ve}e prethodno spomenatite tradicionalni
sektori – prehranbenata industrija, pijalaci i tutun, tekstilnata,
metaloprerabotuva~kata i nemetalite. Zna~i, investiciite
proporcionalno ja sledat strukturata na prerabotuva~kata industrija
spored u~estvoto vo DV. Vsu{nost, nivoto na ve}e instaliranite
kapitalni fondovi predizvikuva horizontalno rastewe, t.e tie
se podvi`nik na investiraweto, a ne nastanuva pozabele`itelna
poddr{ka na novi, kvalitetni, strukturni promeni. Treto: investiraweto vo oprema vo oddelnite sektori,
odnosno vo „proizvodnoto jadro”, e najdirekten odraz na dinamikata
na voveduvawe na tehni~ki sredstva i tehni~ko-tehnolo{ki progres.
Sepak, treba da se zeme predvid deka vo periodot po 2008 god. posledicite od ekonomskata kriza se po~uvstvuvaa neramnomerno vo sektorite od
prerabotuva~kata dejnost i predizvikaa vozdr`livost na investirawe, osobeno
vo izvoznite sektori, koi prvi go po~uvstvuvaa efektot na krizata preku namaluvawe ili prekinuvawe na pora~kite.
140
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Nivoto na razvienosta na strukturata, investiciite i izvoznata efektivnost na
prerabotuva~kata industrija na R.Makedonija
No, spored podatocite izneseni vo tabelata 3, se konstatira re~isi
istata pojava – i ovaa struktura e relativno nepovolna i re~isi se
povtoruva pretstavata {to ja sogledavme i za vkupnite investicii
vo fiksni fondovi. Sepak, vidliva e i edna razlika – investiciite
vo oprema vo tekstilnata industrija go namalija u~estvoto od 11,4%
vo 2007 god. na 6.2% vo 2009 god. (O~igleden e efektot na ekonomskata
kriza koja go zafati ovoj sektor i go napravi osobeno vozdr`liv od
investirawe vo nova oprema). Prehranbenata industrija od druga
strana, go zadr`a svoeto u~estvo vo investiciite vo oprema vo
vkupnata prerabotuva~ka industrija (okolku 32%). Drugite sektori,
re~isi imaat nepromeneto u~estvo. Zna~i, konstatirame deka ne
se slu~uva nekakva zabele`itelna kvalitetna investiciska
inicijativa vo sektorite od strukturata.
^etvrto: za da se vidi „vle~nata” sila na rastot, ja sogledavme
dinamikata na rastot kako osnova za klasifikacija, kako {to
vidovme prethodno, preku indeksite na industriskoto proizvodstvo
vo periodot od 2006-2009 g. i istite se izneseni vo tabelata 4, a se
prezemeni od oficijalen statisti~ki izvor. [to se zabele`uva?
Vo periodot 2005-2009 god. najdinami~en rast na proizvodstvoto
zabele`il sektorot na metalni proizvodi (indeks 354), koj za tri i
pol pati go zgolemil proizvodstvoto do krajot na 2009 god. vo odnos na
2005 god. Isto taka i izdava~kata dejnost, koja e prete`no orientirana
na doma{niot pazar, zabele`a indeks od 284, odnosno za 2,8 pati go
zgolemila proizvodstvoto vo odnos na 2005 god., pa duri zna~itelno
i vo odnos na 2008 god., {to zna~i deka bila otporna na ekonomskata
kriza. Po nego sledi proizvodstvoto na ma{ini i uredi, so indeks
142 vo 2008 g., odnosno 126 vo 2009 god. vo odnos na 2005 god. Sepak,
vo 2009 god. ovoj sektor imal pad vo odnos na 2008 god., koj e odraz na
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
141
Prof. d-r Metodija Nestorovski
ekonomskata kriza. Indeksi nad 100, odnosno porast vo odnos na 2005
god, zabele`ale i prehranbenata industrija (114), proizvodstvoto na
hartija i proizvodi od hartija, proizvodstvoto na hemiski proizvodi
i gumeni proizvodi i plastika. Drugite sektori zabele`ale pad, a
me|u niv najgolem pad imale proizvodstvoto na tekstil (indeks 56),
poradi golemiot pad na pora~kite vo 2009 god., proizvodstvoto na
soobra}ajni sredstva i prikolki (indeksot iznesuva 29), elektri~ni
ma{ini i opti~ki uredi (indeksot iznesuva 68), proizvodstvoto na
metali (indeks 79) poradi osobeniot pad na izvozot vo 2009 god. (no
dosta itenziven rast vo 2007 i 2008 godina). Sepak, posmatran od godina
vo godina, i so isklu~uvawe na vlijanieto na ekonomskata kriza koja
navleze podlaboko vo izvoznite sektori i industrijata kako celina,
rastot bele`i sredna dinamika na rast, no sepak, rastot e vle~en od
tradicionalnite sektori.
Petto: osobeno va`en kriterium za ocenka na konkurentnata
sposobnost na sektorite e relativnata izvozna naso~enost. Za da
se sogleda, konstruirani se tabelite 5 i 6. Najnapred, vo tabelata 5 e
pretstavena strukturata na izvozot na prerabotuva~kata industrija,
a vo tabelata 6 e pretstaven relativniot odnos me|u izvozot i
bruto dodadenata vrednost, kako relativen pokazatel za izvoznata
efikasnost. [to poka`uvaat presmetkite? Najnapred konstatirame
deka vo periodot 2006-2009 godina imalo dva osnovni nositeli na
izvozot - proizvodstvoto na metali i metalni proizvodi (so u~estvo
od 37.8%) i sektorot na tekstil i tekstilni proizvodi (24%), ili
dvata sektora zaedno, blizu 62%. Toa e pregolema koncentracija {to
uka`uva na dominacija na bikomponentna izvozna struktura. Ako
sepak kon niv se dodade i sektorot na prehranbeni proizvodi i tutun
(so u~estvo od 10.3%), o~ekuvano se poka`uva deka izvozot e ogledalo
142
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Nivoto na razvienosta na strukturata, investiciite i izvoznata efektivnost na
prerabotuva~kata industrija na R.Makedonija
na trikomponentnata industriska struktura i deka e dvigatel na
strukturnite promeni. Natamu, so isklu~ok na stabilniot izvozen
sektor na nafteni derivati, nema pozna~ajni strukturni pomestuvawa
vo izvozot kaj drugite sektori. I ovojpat, kako i so prethodnite
konstatacii, go potvrduvame prete`niot tradicionalen karakter na
na{ata industrija.
Sega da ja sogledame u{te i relativnata izvozna efikasnost,
koja e presmetana i pretstavena vo tabelata 6. (izvozot na sektorot
vo odnos na bruto dodadenata vrednost na sektorot). Soznanijata se
interesni. Najvisoko nivo na odnosot izvoz sprema bruto dodadena
vrednost, mereno vo odnos so prosekot na celata prabotuva~ka
industrija (zemena kako nivo=100), imaat sektorite: nafteni
derivati, metalni proizvodi, tekstil i tekstilni proizvodi (~ie{to
nivo iznesuva 161, ili za 61% nad nivoto {to go postignuva celata
industrija. Ako ja isklu~ime naftenata industrija kako ekstrem
spored ovoj pokazatel, toga{ drugite odnosi mo`at da se razberat.
Imeno, visokata izvozna naso~enost na metalnite proizvodi i
relativno malata sodr`ina na dodadena vrednost, pravi ovoj sektor
da ima najvisoki vrednosti na izvoznata efikasnost. Toa osobeno
e slu~aj i so sektorot na tekstilnite proizvodi – toj ima niska
dodadena vrednost, a visoka vrednost na izvozot poradi lon rabotite,
niskoto u~estvo na akumulacijata i maloto u~estvo na li~ni dohodi
vo dodadenata vrednost. Od druga strana, sektorite so mal apsoluten
iznos na izvozot (mala izvozna naso~enost), imaat i niska izvozna
efikasnost. Takvi se: hemiskata industrija, proizvodstvoto na
plasti~ni masi, nemetalite, prehranbenata industrija i prerabotkata
na drvo. No, i od ova sogleduvawe povtorno e jasno – tradicionalnite
sektori imaat i apsolutno i relativno visoko mesto za izvozot, a
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
143
Prof. d-r Metodija Nestorovski
vo modernite i propulzivni sektori, vo koi inovativnosta poradi
tehnolo{kite karakteristiki na proizvodstvoto po pravilo e
najgolema, pridonesot vo izvozot e nezna~itelen.
Na krajot, so sigurnost mo`e da se konstatira deka
prerabotuva~kata industrija, od aspekt na nejzinite strukturni
karakteristiki, se nao|a na nisko nivo na razvienost vo odnos na
industriite na zemjite na Evropskata Unija. Dodeka pak, vo industrijata
na EU, spored strukturnite karakteristiki, navlegla vo visokata
faza na zrelost, vo koja konkurentskata sposobnost proizleguva od
inovaciite. Vo na{ata industrija, sega{noto nivo e me{avina od
elementi od prvata faza (resursna orientiranost) i od vtorata
faza (cenovna konkurentnost), so neizrazeni elementi na visokata
inovativna faza. So takvite belezi, vo uslovi na objektivna potreba
za otvorena ekonomija, centalen predizvik na biznis - sektorot i na
ekonomska politika treba da pretstavuva zgolemuvaweto na izvozot
vrz konkurentski osnovi, odnosno jakneweto na konkurentnosta
vo koja }e se izrazuvaat i elementi na inovativnost. Toa e biten
ekonomski uslov za ramnopravno vklu~uvawe vo ekonomskite tekovi
na Evropskata Unija.
Tabeli – podloga za analizata
Tabela 1
Strukturata na prerabotuva~kata industrija
vo R. Makedonija
- U~estvoto (%) na sektorite vo bruto dodadenata vrednost
- spored osnovni tekovni ceni
Period
Sektor
2006 2007 2008 2009 20062009
0
1
144
Proizv. na prehranbeni
proizvodi, pijalaci i tutun
1
2
3
4
5
19.5
17.9
21.8
26.9
21.5
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Nivoto na razvienosta na strukturata, investiciite i izvoznata efektivnost na
prerabotuva~kata industrija na R.Makedonija
Proizv. na tekstil i tekstilni
13.7
15.1
14.9
15.0 15.4
proizvodi
Proizv. na ko`a i predmeti od
2.2
1.9
1.7
1.9
3
1.9
ko`a
Prerabotka na drvo i
1.8
1.2
1.6
1.6
4
1.7
proizvodi od drvo
Proizv. na celuloza, hartija i
proizvodi od hartija, izdava~ka
5.5
4.7
5.7
5.3
5
5.3
dejnost i pe~atewe
Proizv.na koks, derivati na
6.5
4.9
3.9
4.4
6
2.9
nafta i nuklearno gorivo
Proizv. na hemikalii, hemiski
proizvodi i ve{ta~ki i
5.7
5.7
6.6
6.0
7
5.8
sinteti~ki vlakna
Proizv.na proizvodi od guma i
2.8
2.7
3.4
3.1
8
3.3
proizvodi od plasti~ni masi
Proizv. na proizvodi od drugi
8.3
7.7
8.8
8.1
9
7.6
nemetalni minerali
osnovni metali i
22.8
28.7
22.8
10 Proizv.na
23.7 15.1
standardni metalni proizvodi
ma{ini i uredi,
1.8
2.0
1.9
2.0
11 Proiz.na
2.1
nespomnati na drugo mesto
na elektri~ni i
4.6
3.5
4.4
4.2
12 Proizv.
4.4
opti~ki uredi
na soobra}ajni
2.0
1.5
1.7
1.6
13 Proizvodstvo
1.7
sredstva
industrija,
2.8
2.7
2.9
2.8
14 Prerabotuva~ka
2.9
nespomnata na drugo mesto
Prerabotuva~kata ind., vkupno:
100
Izvor: SGM 2008 na DZS na RM, str. . 316, SGM 2009, str. 326, SGM na DZS 2010,
str. 312 i Statisti~ki pregled br .677, 2011.
2
Tabela 2
Strukturata na investiciite vo fiksni sredstva
vo prerabotuva~kata industrija vo R. Makedonija
Sektor
2007
2008
36.5
33.7
- vo %
Period
2009 20072009
0
1
Proizv. na prehranbeni proizvodi,
pijalaci i tutun
26.7
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
31.8
145
Prof. d-r Metodija Nestorovski
2
Proizv. na tekstil i tekstilni
proizvodi
11.4
7.4
3.7
7.1
3
Proizv. na ko`a i predmeti od ko`a
0.9
0.7
0.3
0.6
4
0.4
0.4
0.2
0.3
3.4
3.4
5.6
4.2
1.2
4.0
5.0
3.6
5.8
3.7
4.0
4.4
2.2
2.2
1.9
2.1
8.9
7.7
8.9
8.5
18.0
23.3
15.9
19.0
1.2
1.5
1.5
1.4
12
Prerabotka na drvo i proizvodi od
drvo
Proizv. na celuloza, hartija i
proizvodi od hartija, izdava~ka
dejnost i pe~atewe
Proizv.na koks,derivati na nafta i
nuklearno gorivo
Proizv. na hemikalii, hemiski
proizvodi i ve{ta~ki i sinteti~ki
vlakna
Proizv.na proizvodi od guma i
proizvodi od plasti~ni masi
Proizv. na proizvodi od drugi
nemetalni minerali
Proizv.na osnovni metali i
standardni metalni proizvodi
Proiz.na ma{ini i uredi, nespomnati
na drugo mesto
Proizv. na elektri~ni i opti~ki
uredi
6.3
4.0
3.0
4.2
13
Proizvodstvo na soobra}ajni sredstva
1.6
4.6
21.2
10.1
5
6
7
8
9
10
11
Prerabotuva~ka industrija,
2.5
2.2
2.6
3.3
nespomnata na drugo mesto
Prerabotuva~kata ind., vkupno:
100
100
100
100
Izvor: Statisti~ki pregledi na DZS na RM br. 672/2010 g., 642/200 i 6101.4/2008
14
Tabela 3
Strukturata na investiciite vo oprema vo
prerabotuva~kata industrija vo R. Makedonija
Sektor
- vo%
Period
2009 20062009
2007
2008
32.8
33.5
30.7
32.3
11.4
5.7
2.5
6.2
0
1
2
146
Proizv. na prehranbeni proizvodi,
pijalaci i tutun
Proizv. na tekstil i tekstilni
proizvodi
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Nivoto na razvienosta na strukturata, investiciite i izvoznata efektivnost na
prerabotuva~kata industrija na R.Makedonija
3
Proizv. na ko`a i predmeti od ko`a
1.0
0.5
0.1
0.5
4
0.4
0.5
0.1
0.3
3.6
3.3
6.2
4.4
1.5
6.1
1.3
3.1
5.3
3.6
5.7
4.8
2.9
2.6
1.8
2.4
10.5
8.0
4.9
7.6
20.4
26.2
20.2
22.4
11
Prerabotka na drvo i proizvodi od
drvo
Proizv. na celuloza, hartija i
proizvodi od hartija, izdava~ka dejnost
i pe~atewe
Proizv.na koks,derivati na nafta i
nuklearno gorivo
Proizv. na hemikalii, hemiski
proizvodi i ve{ta~ki i sinteti~ki
vlakna
Proizv.na proizvodi od guma i
proizvodi od plasti~ni masi
Proizv. na proizvodi od drugi
nemetalni minerali
Proizv. na osnovni metali i
standardni metalni proizvodi
Proiz.na ma{ini i uredi, nespomnati
na drugo mesto
1.7
1.8
1.8
1.8
12
Proizv. na elektri~ni i opti~ki uredi
4.4
4.0
4.1
4.1
13
Proizvodstvo na soobra}ajni sredstva
1.6
1.9
19.5
8.1
5
6
7
8
9
10
Prerabotuva~ka industrija,
2.5
1.1
1.9
2.3
nespomnata na drugo mesto
Prerabotuva~kata ind., vkupno:
100
100
100
100
Izvor: Statisti~ki pregledi na DZS na RM br. 672/2010 g., 642/2009 i 610/2008
14
Tabela 4
Indeksite na industriskoto proizvodstvo
vo R. Makedonija
1
2
3
4
5
6
2005 god.=100
Sektor
2006
2007
2008
2009
Proizv. na prehranbeni proizvodi, ijalaci
Tutunski proizv. i fermentiran tutun
Tekstilni tkaenini
Obleka i dorab. na krzno i boewe
Proizv. na ko`a i predmeti od ko`a
Prerabotka na drvo i proizvodi od drvo
100
102
89
109
87
93
108
101
82
93
88
93
117
103
94
74
80
74
114
100
56
65
78
65
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
147
Prof. d-r Metodija Nestorovski
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
Proizv. na celuloza, hartija i proizvodi
od hartija
Izdava~ka dejnost i pe~atewe
Proizv.na koks, derivati na nafta i
nuklearno gorivo
Proizv. na hemikalii, hemiski proizvodi i
ve{ta~ki i sinteti~ki vlakna
Proizv.na proizvodi od guma i proizvodi
od plasti~ni masi
Proizv. na proizvodi od drugi nemetalni
minerali
Proizv.na osnovni metali
Metalni proizvodi
Proiz.na ma{ini i uredi, nespomnati na
drugo mesto
Proizv. na elektri~ni i opti~ki uredi
Proizvodstvo na soobra}ajni sredstva,
prikolki i poluprikolki
Drugi soobra}ajni sredstva
Mebel i drugi nespomenati
Prerabotuva~kata ind., vkupno:
123
124
118
111
108
95
152
284
112
109
111
101
101
101
121
109
81
83
104
102
111
115
112
98
109
116
146
169
137
255
79
354
103
142
154
126
101
76
96
68
70
50
47
29
107
66
104
142
56
109
116
111
105
84
105
116
Izvor: SGM na DZS na RM 2010, str. 432 i Statisti;ki pregled na DZS
na RM br. 583, 2008
Tabela 5
Strukturata na izvozot na prerabotuva~kata
industrija vo R. Makedonija
Sektor
-
vo %
2006
2007
2008
2009
Period
2006-2009
10.6
9.1
9.2
13.1
10.3
25.9
22.9
21.8
27.0
24.0
2.7
2.8
2.6
3.4
2.8
0.3
0.4
0.3
0.4
0.4
0
1
2
3
4
148
Proizv. na prehranbeni
proizvodi, pijalaci i tutun
Proizv. na tekstil i tekstilni
proizvodi
Proizv. na ko`a i predmeti od
ko`a
Prerabotka na drvo i proizvodi
od drvo
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Nivoto na razvienosta na strukturata, investiciite i izvoznata efektivnost na
prerabotuva~kata industrija na R.Makedonija
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
Proizv. na celuloza, hartija i
proizvodi od hartija, izdava~ka
dejnost i pe~atewe
Proizv. na koks, derivati na
nafta i nuklearno gorivo
Proizv. na hemikalii, hemiski
proizvodi i ve{ta~ki i
sinteti~ki vlakna
Proizv.na proizvodi od guma i
proizvodi od plasti~ni masi
Proizv. na proizvodi od drugi
nemetalni minerali
Proizv.na osnovni metali i
standardni metalni proizvodi
Proiz.na ma{ini i uredi,
nespomnati na drugo mesto
Proizv. na elektri~ni i
opti~ki uredi
Proizvodstvo na soobra}ajni
sredstva
Prerabotuva~ka industrija,
nespomnata na drugo mesto
Prerabotuva~kata ind., vkupno:
0.6
0.8
0.6
0.7
0.7
9.6
5.2
8.7
8.3
7.8
3.9
3.4
3.9
5.7
4.1
1.3
1.3
1.7
2.3
1.6
3.5
3.3
3.5
4.2
3.6
35.2
44.7
40.8
26.5
37.8
1.8
1.8
2.0
3.0
2.1
2.4
2.0
2.7
3.1
2.6
1.7
1.5
1.3
1.2
1.4
0.6
0.7
0.9
1.2
0.9
100
100
100
100
100
Izvor: Izvor: SGM na DZS na RM, 2010, str. 478-479 i Statisti~ki
pregled na DZS na RM br. 637/2009.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
149
Prof. d-r Metodija Nestorovski
Tabela 6
Nivoto na izvoznata efikasnost na sektorite na
prerabotuva~kata industrija vo R. Makedonija
-
mereno preku iljadi dolari izvoz na 1 milion den. bruto
dodadena vrednost, ako nivoto na prerabotuva~kata ind.=100
Peri-od
Sektor
2006
2007
2008
2009
20062009
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
150
Proizv. na prehranbeni
proizvodi, pijalaci i
tutun
Proizv. na tekstil i
tekstilni proizvodi
Proizv. na ko`a i
predmeti od ko`a
Prerabotka na drvo i
proizvodi od drvo
Proizv. na celuloza,
hartija i proizvodi
od hartija, izdava~ka
dejnost i pe~atewe
Proizv.na koks,
derivati na nafta i
nuklearno gorivo
Proizv. na hemikalii,
hemiski proizvodi i
ve{ta~ki i sinteti~ki
vlakna
Proizv.na proizvodi
od guma i proizvodi od
plasti~ni masi
Proizv. na proizvodi
od drugi nemetalni
minerali
Proizv.na osnovni
metali i standardni
metalni proizvodi
Proiz.na ma{ini i
uredi, nespomnati na
drugo mesto
Proizv. na elektri~ni i
opti~ki uredi
54.3
51.2
42.2
48.7
47.8
188.6
151.4
144.9
174.9
161.2
122.7
147.0
134.8
198.4
147.5
17.3
32.5
18.6
24.3
22.4
11.2
16.4
11.8
12.9
13.0
147.2
106.0
297.0
210.8
175.9
68.1
59.6
66.6
86.2
69.4
44.8
48.6
50.6
67.9
53.0
42.6
43.7
46.0
47.4
44.8
154.6
156.1
172.2
176.1
165.9
99.9
91.7
93.6
155.0
107.1
52.0
58.4
62.3
71.1
61.0
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Nivoto na razvienosta na strukturata, investiciite i izvoznata efektivnost na
prerabotuva~kata industrija na R.Makedonija
na
13 Proizvodstvo
soobra}ajni sredstva
Prerabotuva~ka
14 industrija, nespomnata
na drugo mesto
Prerabotuva~kata ind,
nivo:
Nivo na prerab.
ind.=100, pretstavuva
iljadi dolari vo
odnos na 1 milion den.
dodadena vrednost
84.7
100.1
99.1
71.1
88.5
22.0
27.6
30.1
41.2
30.2
100
100
100
100
100
42.949 47.573 50.648 40.687
45.870
Izvor: na{i presmetki spored podatoci od SGM na DZS na RM 2008,
str. 316, 2009, str. 326, 2010, str. 478-479 i Statisti~ki pregledi na DZS
na RM br. 637/2009 i br. 667/ 2011.
Koristena literatura
1.“EU Industrial Structure 2009. Performances and Competitiveness” EU,
Enterprise and Industrie, Luxembourg, 2009.
2. Porter, M.E. : “The Five Competitive Forces That Shape Strategy”,
Harvard Business Review, January 2008, pp. 79-93.
3. Porter, M.E.: “The competive Advantage of Nations”, Free, new York,
1990.
4. USAID: Macedonian Competitivness in Practice: an Assesment of Claster
Vased Aproaches”, prepared by The Michel Group, November 17, 2003.
5. Statisti~ki pregledi i SGM na DZS na RM.
6. Индустриска политика на Република Mакедонија 2009-2020,
Mинистерство за економија,на РМ, Скопје, 2009.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
151
Prof. d-r Metodija Nestorovski
THE LEVEL OF DEVELOPMENT OF THE STRUCTURE, INVESTMENT
AND EXPORT EFFICIENCY OF THE MANIFACTURING INDUSTRY
OF THE REPUBLIC OF MACEDONIA
Summary
Manufacturing industry is the heart of the economy. It absorbs a large
number of domestic resources, provides high contribution to GDP, it expresses
the dynamic introduction of technical and technological progres and expresses
through exports competitive ability of the national economy to engage in
international economic processes.
The structure of manufacturing industry, as measured by their relative
share in gross value added as a result of the engaged sintezen factors, changes
in the long term as a result of the implementation of technical and technological
progress, due to changes in demand and because of differences in the size
and dynamics of investmentin different sectors. In this paper, by analyzing the
structure, growth, investment, structure and effectiveness of exports, making
assessment of the level of development of the structure of manufacturing industry.
Such observations are necessary to identify opportunities for involvement in
international economic space, and building an open economy, in particular, to
evaluate the starting position for competitive participation in commodity flows
of the European Union. Therefore, because the export orientation is the most
important hallmark of competitiveness, analyzed the current differences between
the sectors of manufacturing industry in terms of their relative export efficiency.
Key words: structure of manifacturing industry, level of development of
the structure, investments, export efficiency
152
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 153 - 163 (2011)
СТРАТЕГИСКИ ПРИСТАП КОН ФОРМУЛИРАЊЕТО И РАЗВОЈОТ
НА ОПШТЕСТВЕНАТА ОДГОВОРНОСТ НА ПРЕТПРИЈАТИЈАТА
(ООП) ОД АСПЕКТ НА ИЗРАБОТКА НА СВОТ - АНАЛИЗА
d-р Владимир Петковски
Александар Николов
Apstrakt
Iako кај добар дел од најголемите компании во земјите во
транзиција, а особено во земјите од Западниот Балкан, постои високо
ниво на свест за значењето на ООП и тие се стратешки ориентирани кон
преземање одговорна и конструктивна улога и давање соодветен придонес
кон пошироката заедница, sепак, ваквата практика се спроведува воглавно
во компаниите во странска сопственост, особено во компаниите кои се во
рамките мултинационалните корпорации, dodeka doma{nite kompanii
vo ovoj pogled sî u{te zaostanuvaat. Toa osobeno se ogleda vo sî
u{te nedovolnata интегрираnost на концептот на ООП во деловната
стратегија на компаниите. Деловната оправданост за ООП се потпира врз
можноста добрите деловни активности кон општеството и животната
средина да се прeобразат во добра економска деловност.
Kомпаниите треба да izgradat vizija za razvoj na OOP, odnosno
da усвојат временски хоризонт од најмалку 10 години и да изградат визија
за тоа каде би сакале да бидат во поглед на развојот на ООП.
СВОТ - анализаta на ООП треба да се засновува vrz slednite
четири елементи на системот ООП: dеловен пристап кон ООП од аспект
на ангажирање на компаниите; bарања и притисоци од пазарот; bарања
и притисоци кои доаѓаат од цивилниот сектор; pравила и прописи, како и
потикнувачки механизми на владата.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
153
Prof. d-r Vladimir Petkovski i Aleksandar Nikolov
Klu~ni zborovi: strategiski pristap, razvoj na OOP, sistem na
OOP, na~ela na OOP, vizija za razvoj na OOP, SVOT - analiza na
OOP.
Состојбата на општествената одговорност на претпријатијата (ООП)
– разбирање и обем
Генерално земено, општествената одговорност на претпријатијата
(ООП) може да се дефинира на три нивоа на следниот начин:
- Прво - тоа опфаќа почитување на законските обврски (на примерплаќање данок, здравје и безбедност на работното место, односно
права од работа и по основа на работа, права на потрошувачите,
регулатива во областа на животната средина) и стандардите во
индустријата.
- Второ- вклучува намалување или елиминирање на негативните
ефекти на деловните активности врз општеството и управување
со ризикот (на пример - од повреда на човековите права до
загадување).
- Трето - се однесува на зголемувањето на позитивните ефекти од
деловните активности и создавање на вредност преку иновации,
инвестиции и партнерства насочени кон општественото добро и
доброто во однос на животната средина (на пример - отворање
работни места, општествен и еколошки развој и решавање на
конфликти).
Карактеристично е што во земјите во транзиција, а особено во
земјите од Западниот Балкан, кај добар дел од најголемите компании
постои високо ниво на свест за значењето на ООП и тие се стратешки
ориентирани кон преземање одговорна и конструктивна улога и давање
соодветен придонес кон пошироката заедница. Сепак, ваквата практика
154
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Strategiski pristap kon formuliraweto i razvojot na op{testvenata odgovornost
na pretprijatijata (OOP) od aspekt na izrabotka na svot-analiza
се спроведува воглавно во компаниите во странска сопственост, особено
во компаниите кои се во рамките мултинационалните корпорации. Некои
од мултинационалните корпорации имаат иновативен пристап кон ООП и
настојуваат да го прилагодат својот глобален пристап кон ООП во согласност
со одликите на локалната средина и да го искористат домашното искуство,
како и достигнувањата од минатото. Другите мултинационални корпорации
применуваат посиромашна практика на ООП во другите земји отколку во
своите матични земји, со што всушност, покажуваат ,,двојни аршини“ во
власта на ООП.Сепак, интегрирањето на ООП во деловните стратегии и во
организационата структура на компаниите, зазема сî поголем замав.
1. Системот на ООП
Што се оденсува до интегрирањето на концептот на ООП во деловната
стратегија на компаниите во некои од земјите на Западен Балкан, може да
се забележи релативно високо ниво на свест за значењето на ООП. Така на
пример, во Србија, според спроведените истражувања, 90% од компаниите
имаат изјавено дека нивните програми за развој и спроведување на ООП
се од трајна природа (76%) или делумно трајни (14%). Од друга страна,
во процесот на развој на системот на ООП е очигледно постоењето на сî
поголем број фондации и задужбини, како и сî поголем број компании кои
имаат поединци или посебни одделенија во својата организациона структура
кои се специфично задолжени за ООП.
Најслабата точка во системот на ООП е известувањето за
нефинансиските деловни активности, односно влијанието на општеството и
животната срдедина. Бројот на компаниите коишто подготвуваат извештај за
нефинансиските деловни активности во согласност со глобалноприфатените
,,Национална стрaтeгија на ООП во Србија,, d-р Владимир Петковски,
Александар Николов, автори, 2010
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
155
Prof. d-r Vladimir Petkovski i Aleksandar Nikolov
стандарди (како на пример, GRI – Global Reporting Initiative) е само 18%.
2. Начела на вклучување на деловната заедница
Процесот на економска глобализација, како и појавата на нови
комерцијални и технолошки можности, ја поместија рамнотежата меѓу
одговорноста на владите и на претпријатијата. Така на пример, компаниите
сега се соочени со сî поголем притисок отворено да се обврзат да воведат
доброволни мерки за заштита на животната средина и општеството, кои
одат подалеку од законските обврски.
Покрај тоа што ги исполнуваат очекувањата на своите засегнати страни,
компаниите кои имаат вистински достигнувања во областа на заштитата на
животната средина, во грижата за благосостојбата на вработените и кои му
помагаат на општеството за одржлив развој, на овој начин ги задоволуваат
и своите непосредни интереси од витално значење. Компаниите кои се
во остојба да се прилагодат на сî поголемите очекувања во деловното
опкружување и ги промовираат своите акции во рана фаза, стекнуваат нови
конкурентски предности и ја смалуваат изложеноста на ризик.Д еловната
оправданост за ООП се потпира врз можноста добрите деловни активности
кон општеството и животната средина да се прeобразат во добра економска
деловност. Ваквата оправданост функционира на три нивоа:
Притисок на околината/заштита на угледот; притисок од
страна на НВО, потрошувачите, медиумите, државата и другите
јавни тела што заедно води кон соодветни активности со кои би
Општествено одговорни деловни активности: вовед од перспектива на животната
средина, Sabine Braun, Thomas Loew, Federalno Ministarstvo za životnu sredinu, očuvanje prirode i
nuklearnu bezbednost, 2006. (Corporate Social Responsibility: An Introduction From The Environmental
Perspective, Sabine Braun, Thomas Loew, Federal Ministry for the Environment, Nature Conservation and
Nuclear Safety, 2006)
Исто
156
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Strategiski pristap kon formuliraweto i razvojot na op{testvenata odgovornost
na pretprijatijata (OOP) od aspekt na izrabotka na svot-analiza
се избегнале потенцијални финансиски загуби и би се заштитил
имиџот на брендот.
- Исплатливост; реални финансиски добивки, на пример, од
подобрување на продуктивноста или смалување на енергетската
или матерјалната ефикасност, кои можат да доведат до рамнотежа
во однос на соодветните трошоци (вложувања).
- Стратегиско ниво; ООП како суштински дел на развојната
стратегија на компанијата, како што е суштинската промена во
производите, ООП како интегрален дел на идентитетот на брендот
или како пат кон учење и иновации.
ООП позитивно придонесува за јакнење на конкурентноста создавајќи
конкурентска предност, особено преку унапредување на имиџот
на компанијата, поголема лојалност на корисниците/клиентите и
поттикнување на мотивираноста на вработените и задоволството на
работното место. Во овој поглед, важно е ООП да не се посматра како
нешто што е ,,во мода“, туку треба да се развива и да се применува
стратегијата на ООП која ќе се вклопува во севкупната деловна стратегија,
со што би се обезбедила негова одржливост. Имајќи го предвид процесот
на интеграција кон ЕУ, се дава сî поголема можност претпријатијата
од земјите на Западен Балкан да го унапредуваат својот пристап и
присуството на пазарот на ЕУ, но од друга страна, тие таму ќе се соочат
со поголеми очекувања на потрошувачите, контрола и инвеститори
кои придаваат големо значење на практиката на ООП. Покрај тоа, за
компаниите коишто имаат намера да склучуваат договори за outsourcing
со големи странски компании, или да бидат нивни добавувачи, се јавува
потреба за воведување на практиката на ООП, што често се поставува како
битен предуслов за деловна соработка во согласност со политиките на
водечките светски компании.
Визија за развој на ООП
Иако на глобално ниво околностите се нестабилни, а контекстот
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
157
Prof. d-r Vladimir Petkovski i Aleksandar Nikolov
непредвидлив, особено со оглед на глобалната економска криза и нејзините
долгорочни последици, компаниите треба да усвојоат временски хоризонт
од најмалку 10 години и да изградат визија за тоа каде сî би сакале да
бидат во поглед на развојот на ООП. Би требало да има една сеопфатна
визија со цел промовирање на одржлив економски раст и развој кои ја
поттикнуваат социјалната вклученост и го попречуваат деградирањето на
животната средина. Улогата на владите во таква сеопфатна визија треба да
биде сосредоточена кон создавање такво опкружување коешто ќе овозможи
и потикнува развој, социјална вклученост и одржливост.
Таквата визија за ООП може да ја наметне потребата од следното:
- Користење на постојните добри практики и модели од ЕУ, а
посебно од нејзините земји - членки и земји - кандидати за
членство;
- Стимулирање на поголема транспарентност, односно
поттикнување на практиката за известување и јавно обелоденување
за ООП;
- Проактивно користење на меѓународната сосредоточеност на
ООП со цел да се привлечат и промовираат СДИ;
- Директна примена на општествено одговорна практика таму каде
што владата е во улога на работодавач;
- Потикнување на субјектите во деловниот сектор, граѓанското
општество и јавниот сектор да го имаат предвид своето влијание
врз деловниот сектор, општеството и животната средина.
Владите ја поставуваат основната правна и регулативна рамка, со
која се утврдува и која влијае врз севкупното деловно опкружување во
земјата, а со тоа има и клучна улога во создавањето на таква деловна клима
која е погодна за развој на општествено одговорни практики. Позитивното
влијание на владите може да се врши преку воспоставување на соодветни
158
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Strategiski pristap kon formuliraweto i razvojot na op{testvenata odgovornost
na pretprijatijata (OOP) od aspekt na izrabotka na svot-analiza
управни и регулаторни режими, преку лидерство и стимулирање на јавни
дебати.
СВОТ - анализа на ООП
Доколку се прифати појдовната претпоставка дека заеднички
именител на целите на стратегијата за ООП е создавањето такво опкружување
кое ќе овозможи прифаќање и јакнење на ООП, тогаш испитувањето на
силните страни, слабите страни, можностите и заканите (SVОТ) треба да
се засновува на четири елементи на системот ООП
- Деловен пристап кон ООП од аспект на ангажирање на
компаниите;
- Барања и притисоци од пазарот;
- Барања и притисоци кои доаѓаат од цивилниот сектор;
- Правила и прописи, како и поттикнувачки механизми на
владата.
Силни страни
Слаби страни
(атрибути на системот на ООП кои
(атрибути на системот на ООП кои
го потпомагаат остварувањето на целите)
го кочат остварувањето на целите)
- Постојните стимулативни владини мерки
- Недостигот на опсежни
(пример, на секои 20 вработени компани
правила, прописи и постојни
ите мораат да вработат едно лице со инва механизми за ООП (сеопфа
лидитет)
тен систем на заштита на
потрошувачите)
- Компаниите покажуваат сî поголемо
- Недоволно познавање на
ангажирање низ проекти поврзани со ООП
начините на примена на
во поглед на заштитата на животната
ООП
средина и ангажирање во локалната
- Недостиг на идеи, како и непо
заедница
стоење на знаење, свест за
користа и посветеноста кон ООП
- Одреден број МНК кои делуваат во
- Компаниите воглавно се сосредоточу
регионот имаат свои седишта за ваат на филантропски активности, а не
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
159
Prof. d-r Vladimir Petkovski i Aleksandar Nikolov
Југоисточна Европа во земјите од
Западен Балкан
- Историја на поддршка која компаниите
им ја пружаат на локалните заедници и
грижата за вработените (јак систем на
безбедност и здравје на работното место,
курсеви за подобрување на образовното и
професионално ниво на вработените, здрав
ствени објекти и градинки во рамки на по
големите компании, регреси за годишни од
мори)
- Растечка чувствителност на поширо
ката јавност за прашањето на ООП
- Активна национална мрежа на Глоб
алниот договор на ОН - Одреден број МСП ,,тивко“ се ангажи
раат во областа на ООП – ја практи
куваат ООП, без да го објавуваат тоа
- Културата на филантропија и соли
дарност – вклучување на компаниите
во одреден број хуманитарни и филантропски активности или спон
зорства на културни и спортски
настани
на стандарди врзани за ООП
- Недостиг на свест дека ООП е пове
ќе од корпопративна филантропија и
повикување на Законот
- Бројот на компаниите кои го
инкорпорираат концептот на
ООП како суштински дел на нив
ната деловна стратегија сî уште
е релативно мал
- Се запоставува фактот дека стран
ските инвеститори му придаваат сî
поголемо внимание на квалитетот и
нивото на практиката на ООП било
од етички причини или како инстру
мент за управување со ризикот
- Потрошувачите и понатаму се
преокупирани со цената на добрата
и услугите при донесувањето на сво
ите одлуки за купување, додека
обзирите кон ООП сî уште не се
вреднуваат во доволна мерка
- Мал број компании имаат воведено
во своите организациони структури
позиција на менаџер за ООП
Можности
(екстерни услови кои го помагаат
достигнувањето на целите)
Закани
(екстерни услови кои го кочат
достигнувањето на целите)
- Хармонизација со политиките на ЕУ
- Драматични промени во деловната
од аспект на сî поголемото значење
клима како резултат на меѓународната
што ЕУ му го придава на ООП
економска и финансиска криза, што би
- Прилика да се привлечат странски можело да го смали ентусијазмот и
вложувања со исполнување на бара
посветеноста на компаниите и владите
њата и стандардите кои ги намет
за одржување и унапредување на практ
нуваат општествено одговорните
иката и иницијативите за ООП
странски инвеститири
160
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Strategiski pristap kon formuliraweto i razvojot na op{testvenata odgovornost
na pretprijatijata (OOP) od aspekt na izrabotka na svot-analiza
- Финансиските можности што ги дава ЕУ и другите меѓународни донатори за промовирање на ООП
за земјите- кандидати и потенци
јални кандидати за членство во ЕУ
- Закана дека во тековната економска
криза компаниите чиишто активности
на полето на ООП се врзани за повреме
ни спонзорства, донации и хуманитарни
придонеси (т.н. филантропски пристап)
би можеле да ги смалат или да се отка
жат од такви активности барајќи на
чин да ги намалат трошоците
- Подготвеност на земјите да ги користат искуствата на другите
земји во регионот во поглед на ООП
- Потенцијалот на ООП за градење
конкурентски предности на земја
та и на компаниите (под услов зем
јата брзо и доследно да се посвети
на создавање на поволно опкружување
за ООП и збир на напредни практики на ООП кои би можеле да се истакнат на меѓународно ниво)
- Недостиг на доследна регулаторна
рамка
- Недостиг на механизми за спроведува
ње и слаба усогласеност со постојните
прописи коишто се однесуваат на ООП
- Ризик компаниите да бидат исклучени
од странските пазари заради лошиот
углед во поглед на ООП или како резул
тат на воведувањето на технички огра
ничувања за трговијата од аспект на
ООП, како што се ИСО- стандардите
- Можност за МСП да бидат при
фатени и да учествуваат во синџ
рите за снабдување
- Можности врзани за активноста
на меѓународните организации за оп
штестевна одговорност на претприја
тијата (Глобалниот договор на ООН, ООП Европа/ЦСР Еуропе и други)
кои би можеле да придонесат за
промовирањето на ООП преку финан
сирање, поврзување со партнери на
ООП на национално и меѓународно
но ниво, добивање организациона
или стручна подршка за посебни програми за обука)
- Поставување на низок праг за она
што може да се смета како добра прак
тика на ООП (недоволно дефиниран
пристап за наградување на добрите прак
тики на ООП)
- Закани коишто доаѓаат од конкурен
цијата, односно од компаниите од други
држави кои се во состојба подобро да ги
привлечат општествено одговорните вло
жувачи благодарение на понапредните
практики на ООП
- Закани коишто потекнуваат од техно
лошките измени и неуспехот на домаш
ните компании правовремено да ги усво
јат, што може да ја загрози нивната кон
конкурентност и учинок во ООП (на пр
имер, неуспех во освојувањето на најно
вите технологии, особено во областа на
чистите технологии ,,на крајот на синџирот“)
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
161
Prof. d-r Vladimir Petkovski i Aleksandar Nikolov
Aтрибутиte на системот на ООП кои го потпомагаат остварувањето
на целите (silni strani) pretstavuvaat solidna osnova za razvojot
na sistemot na OOP, vrz koja treba da se temelat strategiskite
pristapi vo razvojot na vizija za OOP. Od druga strana, aтрибутиte
на системот на ООП кои го кочат остварувањето на целите (slabi strani)
treba da se zemat kako dobri indikatori za toa vo koja nasoka treba
da se sosredoto~at aktivnostite za nivno nadminuvawe.
Eksternite uslovi vo vid na mo`nosti (го помагаат
остварувањето на целите)ja indiciraat nasokata vo koja treba da se
dejstvuva za mo`nostite so tek na vreme da prerasnuvaat vo silni
strani, a zakanite da bidat nadminati, blokirani ili neutralizirani.
Eksternite mo`nosti se voglavno vrzani za pozitivnite efekti
od pristapuvaweto kon EU (finansiski mo`nosti), koristewe na
pozitivnite iskustva na drugi zemji, kako i privlekuvaweto stranski
investitori koi{to ja imaat staveno OOP visoko na svojata delovna
agenda (,,op{tetstveno odgovorni investitori“).
Koristena literatura:
1. CSR Strategy for the Republic of Serbia, 2010, authors: Vladimir
Petkovski, Prof. Dr. Aleksandar Nikolov
2. Final report of the international consultant on Corporate Social
Responsibility commissioned by the EC/UNDP, Sune Skadergaard
Thorsen, 2008
3. National Agenda on Corporate Social Responsibility for the Republic
of Macedonia, 2008-2012, Authors, Vladimir Petkovski, Prof. Dr.,
Aleksandar Nikolov
4. Baseline Study on Corporate Social Responsibility for the Republic
of Macedonia, 2008-2012, Authors, Vladimir Petkovski, Prof. Dr.,
Aleksandar Nikolov
162
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Strategiski pristap kon formuliraweto i razvojot na op{testvenata odgovornost
na pretprijatijata (OOP) od aspekt na izrabotka na svot-analiza
TRATEGIC APPROACH TO FORMATION AND DEVELOPMENT
OF CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILITY (CSR) FROM SWOT
ANALYSIS PERSPECTIVE
Vladimir Petkovski, Ph.D.
Aleksandar Nikolov
Abstract
Although a good number of the biggest companies have developed a high
level of awareness of the importance of CSR and are strategically oriented towards
playing a responsible and constructive role and contribute to the wellbeing of the
community, still, the above mentioned practices can be found with foreign owned
companies, especially those being affiliates of the multinational corporations,
while, domestically owned companies are still lagging behind. This situation can
be observed especially with regard to insufficient integration of the concept of
CSR into the overall companies’ business strategy. Companies should be able to build a vision for CSR development with
a time horizon of at least 10 years, and to have clear answer to the question
– where they would like to see themselves in terms of CSR development
SWOT analysis should be based on four elements of the CSR system:
business oriented approach towards CSR; requirements and pressure from
the market; requirements and pressure from the civil sector; regulations and
stimulative mechanisms coming from the government.
Key words: Strategic approach, CSR development, CSR system, CSR rational,
CSR development vision, CSR SWOT analysis.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
163
164
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 165 - 176 (2011)
[email protected] NA VLIJANIETO NA EKONOMSKATA
PROPAGANDA VRZ ODNESUVAWETO NA POTRO[UVA����
^ITE
Prof.d-r Sne`ana Ristevska-Jovanovska
Apstrakt:
Ekonomskata propaganda kako sostaven del na promocijata
denes e najzna~aen i najmnogu koristen oblik na komunicirawe
so pazarot pokraj li~nata proda`ba, odnosite so javnosta,
publicitetot, proda`nata promocija i direktniot marketing.
Naso~uvaweto na tekot na proizvodite i uslugite na relacija
proizvoditel - potro{uva~, vo sovremeni uslovi na stopanisuvawe i
vo uslovi na sî poizrazena raznovidnost na proizvodite i uslugite,
e mnogu te{ko dokolku ne se zasnova na rezultati dobieni od
soodvetni istra`uvawa. Toa zna~i deka i koncipiraweto i sekako
vodeweto na ekonomska propaganda kako oblik na promotivna
aktivnost, isto taka, ne mo`e da se ostvari ako ne se temeli na
rezultatite od soodvetni istra`uvawa povrzani so nejzinoto
vlijanie vrz odnesuvaweto na potro{uva~ite spored polovata
struktura, razli~nite vozrasni grupi i sl.
Klu~ni termini: ekonomska propaganda, proda`ba na promocija, pub­
li­citet, odnosi so javnosta, direkten marketing, li~na proda`ba
Ekonomskata propaganda pretstavuva adekvaten na~in na komu­
ni­ka­ci­ja pome|u prodava~ite i kupuva~ite. Ekonomskata propaganda e
i zbir na dejnosti, koi so pomo{ na vizuelni, akusti~ni i kombinirani
poraki gi informira potro{uva~ite za odredeni proizvodi i uslugi
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
165
Prof. d-r Sne`ana Ristevska-Jovanovska
i vlijae na niv slobodno da gi odberat i da gi kupat tie proizvodi.
Ekonomskata pro­pa­gan­da se javuva i kako zbir na metodi so ~ija
primena promotivno se vlijae na pro­da`nata promocija. Vlijanieto
i dejstvuvaweto na ekonomskata pro­pa­gan­da vrz odnesuvaweto na
potro{uva~ite mo`e da bide nabquduvano od tri aspekti: kako proces
na informirawe na potro{uva~ite, proces na ubeduvawe za kupuvawe
na opredeleni konkretni pro­izvodi i proces na potsetuvawe.
Vo taa nasoka e i naporot na kompaniite za primena na
raznovidni pro­pa­ga­n­dni tehniki, koi imaat za cel pribli`uvawe
na proizvodot do pot­ro­{u­va­~ite. Propagandnite tehniki vo celina
mo`e da se podelat vo tri os��������������
­no­vni grupi:
1. Tehniki na sozdavawe sodr`ina na porakata (koristewe na ne�­
vi­s­ti­ni i apeli)
2. Tehniki na prenesuvawe poraki (povtoruvawe i koristewe
emocii)
3. Posebni tehniki (glasnini, “perewe na mozokot” i drugi
tehniki za merewe na li~nosta i odnesuvaweto).
Osven propagandnite tehniki i samata struktura na
propagandnata poraka treba vo sebe da sodr`i elementi koi
pridonesuvaat za nejzinata us­pe­{nost. Pritoa, kako najzna~ajni se
istaknuvaat:
Naslov - najvpe~atliv del od porakata, zborovi odbrani so
posebna preciznost, za u{te pri prviot kontakt da bidat memorirani
vo svesta na re­ceptorot. Ima zada~a da go svrti pogledot na ~itatelot/
gleda~ot. Ako ~i­tatelot/gleda~ot ne bide privle~en od naslovot,
voop{to nema da pro­dol­`i da ~ita ponatamu.
Podnaslov - dopolnenie na naslovot {to mo`e da sodr`i
166
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Istra`uvawe na vlijanieto na ekonomskata propaganda vrz odnesuvaweto na
potro{uva~ite
nekoi dopolnitelni objasnuvawa koi poradi nastojuvaweto naslovot
da bide {to pokratok, ne mo`at da bidat vklopeni vo udarniot del na
porakata.
Zasiluvawe na porakata - ja opfa}a celata ostanata sodr`ina,
koja treba da go zapoznae potro{uva~ot so proizvodot/uslugata {to
se nudi, a nej­zinata golemina zavisi tokmu od prirodata na toa {to se
nudi. Se nas­to­ju­va da sodr`i to~no onolku podatoci kolku {to mu se
potrebni na ~i­ta­te­l­ot/gleda~ot i kolku {to toj mo`e da podnese bez
da go ottrgne vnimanieto po­radi prenatrupanost.
Dokaz - gi potvrduva iznesenite podatoci vo porakata, i ima za
cel da mu dade dopolnitelna poddr{ka na potro{uva~ot i vo golem
del da go ole­s­ni negoviot izbor. Vmetnuva garancii, svedo~ewa na
prethodni zadovolni korisnici, demonstracii, garancii za vra}awe
na parite i sl.
Akcija – celokupnost na porakata da ostavi povolen vpe~atok
koj is­pra­}a~ot go predvidel pri kreiraweto na istata. Akcijata
povikuva ku­pu­va~ite da go storat ona {to ispra}a~ite go planirale.
Pri distribuirawe na porakata ispra}a~ite voobi~aeno
koristat od­redeni tehniki za najbrzo privlekuvawe na vnimanieto
na po­tro­{u­va­~ite. Pritoa, mediumite na ekonomska propaganda
se tehni~ki sredstva koi se javuvaat vo uloga na distributeri na
ekonomsko - propagandnite po­ra­ki, odnosno posrednici me|u nivnite
ispra}a~i i receptorite. Pra{aweto na izbor na soodveten medium
podrazbira najefikasno dostavuvawe na po­ra­ka­ta, koja iako sumira
golem trud na dizajnirawe i osmisluvawe, dokolku ne pristigne na
posakuvanoto mesto i na posakuvaniot na~in, rezultatot e ne­uspe{na
kampawa. Pri samiot izbor neophodno e da se obrne vnimanie na me­
diumskite naviki na celnite potro{uva~i, prirodata na proizvodot,
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
167
Prof. d-r Sne`ana Ristevska-Jovanovska
ka­ko i na tro{ocite. Spored toa, vo propagandnata kampawa mo`at da
se ko­ri­stat razli~nite vidovi mediumi oddelno ili vo kombinacija,
so cel po­stignuvawe pogolemi efekti.
So razvojot na tehnologijata, svetot se menuva i mo{ne brzo
se trans­fo­r­mira vo moderno op{testvo, pa ima tendencija kon
kompjuterizacija i av­to­matizacija na site segmenti vo `iveeweto.
Internetot, iako mno­gu­mi­na smetaat deka e mo`ebi pove}e
komplicirano sredstvo za ko­mu­ni­kacija i in­formirawe, e dosta
zastapen, pa poleka no sigurno ja na­ma­lu­va zai­nte­re­si­ranosta za
radioto i televizijata, kako i za pe­~a­te­nite mediumi koi ve}e se
dostapni i na Internet preku sopstvenite veb-strani. Internetot
e oso­be­no koristen pri donesuvawe na odlukata za kupuvawe, bidej}i
nudi mo­`­nost za istovremena virtuelna poseta i istra`uvawe na
proi­zvo­di­te/us­lu­gi­te za koi se odnesuva odlukata, sporeduvawe na
nivnite karakteristiki i toa brzo i lesno (podatocite se dostapni
vo sekoe vreme, i ne treba da ~e­ka­te emituvawe na TV ili radioreklama, nitu pak da razlistuvate vesnici i spi­sanija). Veb-stranite
se ne{to {to go po­se­du­vaat mno{tvoto firmi de­nes, mesto kade
mo`ete da gi najdete site podatoci za niv i ona {to go nu­dat, a
golem del od tie firmi ovozmo`uvaat i nara~ki i proda`ba preku
In­ternet. Na Internet mo`ete da najdete i razni forumi i blogovi
kade {to mo`ete da podelite iskustva so drugi minati ili aktuelni,
zadovolni i ne­zadovolni potro{uva~i, koi zna~ajno bi vlijaele vrz
donesuvawe na od­re­dena odluka. Elektronskata po{ta ve}e ja zamenuva
i tradicionalnata po­{ta kako medium za oglasuvawe, so ispra}awe
na promotivnite poraki i informacii vo vid na elektonsko pismo
(e-mail) namesto na flaer i sl. i mo`nost za dobivawe pobrz odgovor
od voobi~aenoto.
168
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Istra`uvawe na vlijanieto na ekonomskata propaganda vrz odnesuvaweto na
potro{uva~ite
Celta na istra`uvaweto na ovoj trud e da se utvrdi vlijanieto
na eko­nomskata propaganda vrz odnesuvaweto na potro{uva~ite
spored voz­ra­s­ta i polovata struktura. Za taa cel, sprovedeno e
eksploratorno i des­kri­p­tiv­no onlajn istra`uvawe vo peridot od
01.02.2011 do 28.02.2011 godina. Koristeni se i primarni i sekundarni
podatoci. Primenet e metodot na is­pi­tuvawe po pismen pat (onlajn
pra{alnik). Anketniot pra­{alnik e so���������������������������
­s­taven od 20 pra{awa, no
za potrebite na ovoj trud }e bidat pre­ze­n­ti­rani samo del od niv.
Istra`uvaweto e sprovedeno na kvoten primerok od 140 ispitanici.
Pritoa postaveni se slednite hipotezi:
H1: Ekonomskata propaganda kako oblik na promotivna
aktivnost ima pogolemo vlijanie vrz odnesuvaweto na potro{uva~ite
od promocijata na proda`ba (nezavisno od polovata struktura i
vozrasnata grupa).
H2: Ekonomskata propaganda kako oblik na promotivna
aktivnost ima pogolemo vlijanie od proda`nata promocija kaj
`enskata populacija nezavisno od vozrasnata grupa.
H3: Promocijata na proda`ba kako oblik na promotivna
aktivnost ima najgolemo vlijanie kaj populacija na vozrast od od 3660 godini, ne­za­vi­sno od polovata struktura.
Soglasno ����������������������������������������������������
so prethodno opredelenite celni grupi, ispitanicite
se ra­m­no­mer­no rasporedeni vo tri vozrasni grupi - 35,55% na vozrast
od 18-35 godini, 33,33% na vozrast od 36-60 i 31,11% na vozrast nad
60 god. (tabela br.1).Is­pi­ta­ni­ci­te se ramno­mer­no rasporedeni vo
dve celni grupi i spo­r­e­d­ polovata struktura nezavisno od vozrasta:
pripadni~ki na `en­s­ki­ot pol 72 ili 51,43% i 68 pripadnici na
ma{kiot pol ili 48,57%. (tabela br.2)
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
169
Prof. d-r Sne`ana Ristevska-Jovanovska
Табела бр�. 1 Структура на испитаниците според возраста
% na
ispitanici
Broj na
ispitanici
Od 18 do 35 god.
35,55%
48
Od 36 do 60 god.
33,33%
45
Nad 60 god.
31.11%
42
Vozrast
Vkupen broj na ispitanici
135
Broj na ispitanici koi ne go odgovorile pra{aweto
5
Табела бр. 2 Структура на испитаниците според полова структура
% na
ispitanici
Broj na
ispitanici
@enski pol
51,43%
72
Ma{ki pol
48,57%
68
Polova struktura
Vkupen broj na ispitanici
140
Broj na ispitanici koi ne go odgovorile pra{aweto
0
Najgolem del od ispitanicite se vraboteni i toa 56 lica
ili 40,28% od vkupniot broj na ispitanici, na vtoro mesto po
zastapenost se stu­den­ti­te so 30,21%, potoa sledat penzionerite so
17,26%, a so najmala zastapenost se nevra­bo­te­ni­te 24 odnosno 12,23%
od ispitanicite.
Табела бр. 3 Структура на испитаниците според занимање
Zanimawe
% na
ispitanici
Broj na
ispitanici
Student
30,21%
42
Vraboten
40,28%
56
Nevraboten
12,23%
17
Penzioner
17,26%
24
Vkupen broj na ispitanici
139
Broj na ispitanici koi ne go odgovorile pra{aweto
1
Najgolem del od ispitanicite se vraboteni, i toa 56 lica ili
170
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Istra`uvawe na vlijanieto na ekonomskata propaganda vrz odnesuvaweto na
potro{uva~ite
40,28% od vkupniot broj na ispitanici, na vtoro mesto po zastapenost
se stu­den­ti­te so 30,21%, potoa sledat penzionerite so 17,26%, a
so najmala zastapenost se nevra­bo­te­ni­te - 24 odnosno 12,23% od
ispitanicite.
Vo pogled na rangiraweto na oblicite na promotivni
aktivnosti koi vlijaat vrz odnesuvaweto kako potro{uva~i po
va`nost (1-za naj­va­`­ni­ot faktor, 2 za pomalku va`niot faktor, pa
sî do 7 za najmalku va`niot faktor) nezavisno od vozrasnata grupa i
polovata struktura, dobieni se sle­dnite rezultati:
Табела бр.4. Rang na oblicite na promotivni aktivnosti koi vlijaat vrz
odnesuvaweto na potro{uva~ite nezavisno od polovata struktura
Rangirajte gi po va`nost oblicite na promotivni aktivnosti koi vlijaat vrz
odnesuvaweto na potro{uva~ite nezavisno od polovata struktura
(1�������������������������������������������������
-za najva`niot faktor, 2 za pomalku va`niot, pa sî do 7 za najmalku va`niot faktor)
1
2
3
4
5
6
7
Broj na
ispitanici
Direktniot
marketing
8%
(11)
17%
(24)
16%
(23)
17%
(24)
31%
(44)
5%
(7)
140
Odnosite so
javnosta
1%
(2)
5%
(7)
8%
16%
(23)
7%
(10)
45%
(63)
17%
(24)
5%
(7)
140
Ekonomskata
propaganda
55%
(77)
(11)
17%
(24)
7%
(10)
7%
(10)
1%
(2)
7%
(10)
5%
(7)
140
Пroda`нa
пromocija
16%
(23)
45%
(62)
16%
(23)
9%
(12)
7%
(10)
5%
(7)
1%
(2)
140
Publicitetot
16%
(23)
7%
(10)
17%
(24)
48%
(67)
5%
(7)
1%
(2)
5%
(7)
140
7%
(10)
5%
16%
(23)
39%
(54)
9%
(12)
17%
(24)
7%
(10)
5%
(7)
140
7%
(10)
1%
(2)
7%
(10)
7%
(10)
17%
(24)
55%
(77)
140
Li~nata
proda`ba
Drugi oblici
(7)
Vkupen broj na ispitanici
Broj na ispitanici koi ne go odgovorile pra{aweto
140
0
Оd dobienite rezultati, според va`nost рangirani се следните
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
171
Prof. d-r Sne`ana Ristevska-Jovanovska
fak­to­ri: (1) Ekonomskata propaganda, (2) Proda`nata promocija, (3)
Li~nata pro­da­`ba, (4) Publicitetot, (5) Odnosite so javnosta, (6)
Direktniot mar­ke­ti­ng и (7) Drugiте oblici.
Spored ova, od dobienite rezultati, kako najzna~aen oblik na
promotivni ak­tivnosti koj vlijae vrz odnesuvaweto na potro{uva~ite
nezavisno od po­lo­vata struktura se javuva ekonomskata propaganda,
na vtoro mesto e proda`nata promocija, na treto e li~nata proda`ba,
na ~etvrto e pub­li­ci­t­e­t­ot, na petto e odnosite so javnosta, na {esto
e direktniot marketing, a na sed­moto mesto kako najmalku zna~ajni se
rangirani drugite oblici na pro­mo­tivni ak­ti­vnosti.
Х1: Prvata hipoteza spored koja ekonomskata propaganda
kako ob­l­ik na promotivna aktivnost ima pogolemo vlijanie vrz
odnesuvaweto na pot­ro{uva~ite od promocijata na proda`ba
(nezavisno od polovata str­u­k­tura i vozrasnata grupa) e
potvrdena.
Табела бр. 5 Ранг на облиците на промотивни активности кои влијаат на
врз однесувањето na женската популација независно од возраста
Rangirajte gi po va`nost oblicite na promotivni aktivnosti koi vlijaat vrz
va{eto odnesuvawe kako potro{uva~i
(1��������������������������������������������������������
-za najva`niot faktor, 2 za pomalku va`niot faktor, pa sî do 7 za najmalku
va`niot faktor)
Direktniot
marketing
Odnosite so
javnosta
Ekonomskata
propaganda
Proda`нa
пromocija
Publicitetot
172
1
2
3
4
5
6
7
14%
(10)
3%
(2)
14%
(10)
51%
(36)
17%
(12)
34%
(24)
16%
(11)
14%
(10)
17%
(12)
14%
(10)
14%
(10)
11%
(8)
13%
(9)
11%
(8)
13%
(9)
11%
(8)
14%
(10)
35%
(25)
14%
(10)
3%
(2)
3%
(2)
30%
(21)
3%
(2)
1%
(1)
4%
(3)
14%
(10)
17%
(12)
11%
(8)
4%
(3)
48%
(34)
10%
(7)
5%
(7)
10%
(7)
1%
(1)
1%
(1)
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Broj na
ispitanici
71
71
71
71
71
Istra`uvawe na vlijanieto na ekonomskata propaganda vrz odnesuvaweto na
potro{uva~ite
17%
14% 45% 16%
1%
(32)
(12)
(10)
(11)
(1)
11%
14%
11%
3%
17%
Drugi oblici
(8)
(10)
(8)
(2)
(12)
Vkupen broj na ispitanici
Broj na ispitanici koi ne go odgovorile pra{aweto
Li~nata
proda`ba
3%
(2)
13%
(9)
4%
(3)
31%
(22)
71
140
71
1
Оd dobienite rezultati, според va`nost рangirani се следните fak­to­
ri:(1) Proda`nata promocija, (2) Direktniot marketing, (3) Li~nata
pro­da­`­ba, (4) Ekonomskata propaganda, (5) Odnosite so javnosta, (6)
Publicitetot, (7) Drugi oblici.
Spored ova, od dobienite rezultati, kako najzna~aen oblik
na promotivni aktivnostи kaj `enskata populacija, nezavisno od
vozrasta se javuva пro­da`­нaта пromocija, na vtoro mesto e direktniot
marketing, na treto mesto e li~nata proda`ba, ekonomskata propaganda
e na ~et­v­r­toto me­s­to, odnosite so javnosta se na petto mesto, na {esto
mesto e pub­li­ci­tetot, a na sedmoto mesto kako najmalku zna~ajni se
rangirani drugite oblici promotivni ak­ti­vnosti.
H2: Vtorata hipoteza deka ekonomskata propaganda kako oblik na
promotivna aktivnost kaj `enskata populacija nezavisno od voz­
ras­ta ima pogolemo vlijanie od proda`nata promocij,a se poka`a
kako pogre{na.
Табела бр. 6 Ранг на облиците на промотивни активности кои влијаат врз
однесувањето na потрошувачите кај популацијата на возраст од 36-60 години
Rangirajte gi po va`nost oblicite na promotivni aktivnosti koi vlijaat vrz
вашето odnesuvawe kako potro{uva~i
(1�����������������������������������������������������������������������������������
-za najva`niot faktor, 2 za pomalku va`niot, pa se do 7 za najmalku va`niot faktor)
Broj na
1
2
3
4
5
6
7
ispitanici
Direktniot
marketing
Odnosite so
javnosta
2%
(1)
5%
(2)
21%
(9)
7%
(3)
24%
(10)
5%
(2)
49%
(21)
2%
(1)
2%
(1)
19%
(8)
2%
(1)
44%
(19)
0%
(0)
20%
(9)
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
43
43
173
Prof. d-r Sne`ana Ristevska-Jovanovska
Ekonomska
propaganda
Proda`на
пromocijata
21%
24% 49%
2%
2%
2%
(21)
(9)
(10)
(1)
(1)
(1)
63% 19%
5%
2%
2%
7%
(27)
(8)
(2)
(1)
(1)
(3)
0%
2%
7%
5%
20%
26%
Publicitetot
(0)
(1)
(3)
(2)
(9)
(11)
Li~nata
23% 44% 20%
2%
2%
5%
(19)
(10)
(9)
(1)
(1)
(2)
proda`ba
42%
16%
12%
23%
5%
2%
Drugi oblici
(18)
(7)
(5)
(10)
(2)
(1)
Vkupen broj na ispitanici
Broj na ispitanici koi ne go odgovorile pra{aweto
0%
(0)
2%
(1)
40%
(17)
2%
(1)
0%
(0)
43
43
43
43
43
43
2
Оd dobienite rezultati според va`nost рangirani се следните
fak­to­ri: (1) Proda`нa пromocija, (2) Li~nata proda`ba, (3)
Ekonomskata pro­pa­ga­nda, (4) Direktniot marketing, (5) Drugi oblici,
(6) Odnosite so jav­nos­ta и (7) Publicitetot.
Od dobienite rezultati, kako najzna~aen oblik na promotivni
ak­tiv­no­s­ti kaj populacija на возраст од 36-60 години nezavisno od
по­ло­вата стр­у­к­ту­ра se javuva proda`nata promocija, na vtoro mesto
e li~nata proda`ba, na treto mesto e ekonomskata propaganda, на
~et­v­r­toto mesto е di­rek­t­ni­ot marketing, na petto mesto се другите
облици, na {esto mesto се odnosite so javnosta, a na sedmoto mesto
kako najmalku zna~aеn облик e рангиран publicitetot.
H3: Tretata hipoteza spored koja promocijata na proda`ba
kako oblik na promotivna aktivnost ima najgolemo vlijanie kaj
populacija na vozrast od 36-60 godini nezavisno od polot, se potvrdi
kako to~na.
Od izvr{enoto istra`uvawe gi izvlekovme slednive zaklu~oci:
1. Prvata hipoteza, spored koja ekonomskata propaganda kako ob­
l­ik na promotivna aktivnost ima pogolemo vlijanie vrz odne­su­va­
174
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Istra`uvawe na vlijanieto na ekonomskata propaganda vrz odnesuvaweto na
potro{uva~ite
weto na potro{uva~ite od promocijata na proda`ba (nezavisno od
polovata struktura i vozrasnata grupa), e potvrdena.
2. Vtorata hipoteza според која ekonomskata propaganda kako
oblik na promotivna aktivnost kaj `enskata populacija nezavisno od
vozrasta ima pogolemo vlijanie od proda`nata promocija, se poka`a
kako pogre{na.
3. Tretata hipoteza, spored koja pro­mo­cijata na proda`ba
kako oblik na promotivna aktivnost ima naj­go­lemo vlijanie kaj
populacijata na vozrast od 36-60 godini nezavisno od po­lot, se potvrdi
kako to~na.
Koristena literatur�
a
1. проф.д-р Снежана Ристевска-Јовановска: “Маркетинг:теорија и практика”,
Економски факултет, Скопје, 2010
D’Souza, Sean: “Ho!Ho!Ho!Why Santa’s Marketing Works Better Than
Yours”, web publication, 2009
3. Parker, Philip PhD: “The 2009 – 2014 World Outlook for Advertising for
Social Media Web Sites”, Icon Group International Inc., 2008
4. Big Mouth Media: “Social Media and Online PR report 2010”,
Econsultancy London, 2010
5. Fox, Vanessa: “Marketing in the Age of Google: Your Online Strategy IS
Your Business Strategy”, Wiley, 2010
2.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
175
Prof. d-r Sne`ana Ristevska-Jovanovska
MARKETING RESEARCH AND EXPLORING THE ECONOMIC
IMPACT OF ADVETISING ON CONSUMER BEHAVIOUR
Snezana Ristevska-Jovanovska, Ph.D
Abstract
Advertising as part of promotion today is the most important and most
widely used form of communication with the market despite personal selling,
public relations, publicity, sales promotion and direct marketing. Directing the
flow of products and services en route producer - consumer, in modern economic
conditions and the conditions are more pronounced diversity of products and
services, is very difficult if not based on results from additional research.
This means that creating and maintaining course of advertising as a form of
promotional activity also can not be achieved unless it is based on the results
of relevant research related to its impact on consumer behavior according to
gender, different age groups, etc.
Key terms: advertising, sales promotion, publicity, public relations, direct
marketing, personal selling
176
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 177 - 192 (2011)
ПРАШАЊА И ПРОБЛЕМИ ПОВРЗАНИ СО РЕГИОНАЛНАТА
ДЕМОГРАФСКА ХЕТЕРОГЕНОСТ ВО РЕПУБЛИКА
МАКЕДОНИЈА
Проф. д-р Славе Ристески
Апстракт
Во трудот најпрво укажуваме за феноменот на демографската
транзиција, која во својот процес прикриено и спонтано влијае на
компонентите на природното движење, а преку тоа и на целокупниот
демографски развој на пооделни земји и подрачја.
Популацијата на нашата земја, како последица на интензивниот
процес на демографската транзиција, за период од 60 години преминала од
модел на репродукција кој се карактеризирал со високи стапки на наталитет
и морталитет, на модел на репродукција со ниски стапки на наталитет
и морталитет. Морталитетот во последниве 15 години има тенденција
на пораст, што произлегува од забрзаниот процес на демографското
стареење. Во трудот, истовремено се укажува на регионалната
демографска хетерогеност и диференцираност. Регионите и општините
во кои е поголема концентрацијата на албанската, турската и ромската
популација, сî уште имаат високи стапки на наталитет и тотална стапка
на фертилитет, а ниски стапки на морталитет кои произлегуваат од
релативно младата старосна структура на населението. Во регионите и
општините со доминантно учество на македонската, српската и влашката
националност, стапките на наталитет се на мошне ниско ниво, а имаат
и ниска тотална стапка на фертилитет (со критична вредност под 2,1).
Стапката на морталитет има тенденција на континуиран пораст, што
произлегува од старата старосна структура на населението. Поради
тоа, неопходно е со мерките и средствата на популационата политика
да се влијае на наталитетот , како во регионите и општините кои се
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
177
Prof. d-r Slave Risteski
карактеризираат со висока стапка на наталитет, така и во регионите и
општините кои имаат ниска стапка на наталитет.
Клучни зборови: демографска транзиција, регион, општина, морталитет,
фертилитет и популациско стареење.
1. За феноменот на демографската транзиција
Феноменот на преобразба на населението во индустриската епоха,
најпрво предизвикува пораст на популацијата, а потоа нејзино намалување.
Меѓутоа, овие процеси и движења како што е познато, не се униформно
распоредени во светот. Се разбира дека тоа е вистинската слика на
демографската транзиција, која како процес е препуштена да влијае сама
од себе, спонтано и прикриено. На тој начин, таа води кон насока младото
население да го преобразува во старо, кое поради губењето на виталноста,
го губи импулсот и способноста за репродукција.
Слика 1: Движење на наталитетот и морталитетот во Република
Македонија, 1948-2009 година
178
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Pra{awa i problemi povrzani so regionalnata demografska heterogenost vo R.M.
Република Македонија се карактеризира со мошне интензивен процес
на демографска транзиција, предизвикувајќи сигнификантни промени во
компонентите на природното и на механичкото движење на популацијата,
како и во нејзините структури. Така, нашата земја од преттранзиционата
етапа во која стапката на наталитетот се наоѓала на мошне високо ниво (над
40‰ според пописот од 1948 година), длабоко навлегува и се приближува
до посттранзиционата етапа, во која наталитетот се наоѓа на мошне ниско
ниво (13,8‰ според пописот од 2002 година). Опаѓачкиот тренд на стапката
на наталитетот продолжува и по пописот од 2002 година, така што сега таа
се доближува до нивото од 11‰.
Интензивното влијание на демографската транзиција се забележува и
кај стапката на смртност (морталитет). Од 14,4‰ во 1948 година се намалила
на 7,3‰ во 1983 година. Според пописот од 2002 година, таа изнесува
8,9‰ со тенденција на растење во после попописниот период. Стапката на
морталитетот, како и стапката на наталитетот (раѓање) е детерминирана од
биолошките фактори, од социо-економските фактори и други. Меѓутоа,
најглавна детерминанта на стапката на смртноста е старосната структура
на популацијата. Така, нејзиното растење е корелирано и е резултанта на сî
поинтензивниот процес на популациското стареење.
Забрзаниот процес на популациското стареење го потврдуваат скоро
сите вредности на поважните демографски индикатори на стареењето.
Еден од тие показатели е просечната старост на населението, пресметана
како пондерирана аритметичка средина или како медијална старост. Според
пописот од 2002 година, просечната старост на населението на Република
Македонија изнесувала 34,7 години, а критичната вредност на овој
показател изнесува 30 години. Демографите сметаат дека кога населението
ќе ја надмине таа возраст (30 години), тоа значи дека навлегло во процесот
на популациското стареење.
Извор: СГМ-2009 година.
За факторите види повеќе во книгата на авторот на овој труд: “Демографија –
методи и анализа”, Економски факултет, Скопје, 2009.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
179
Prof. d-r Slave Risteski
Имајќи ги предвид ограничувањата кои важат за аритметичката средина,
со оглед на нејзините карактеристики да ги нивелира апсолутните варијации,
како аналитички показател на старосната структура честопати се употребуваат
релативните учества на пооделни старосни групи и одредени коефициенти.
Еден од таквите показатели е т.н. коефициент на старост ( ). Тој претставува
однос помеѓу населението старо 60 и повеќе години (
) и вкупното
население ( ). Според пописот од 2002 година, тој изнесува 15%. Неговата
критична вредност изнесува 12%, што значи дека и овој индикатор го потврдува
забрзаниот процес на стареење на населението. За процесот на популациското
стареење укажува и индексот на стареење ( ). Овој показател се добива како
однос помеѓу старото население - 60 и повеќе години и населението старо од 019 години (
). Во 2002 година тој изнесува 51,3%, што значи населението
го зафатил процес на стареење, ако се има предвид дека неговата критична
вредност изнесува 0,40 или 40%.
Слика 2: Компарација на старосните пирамиди од 1948 година и од 2002
година
180
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Pra{awa i problemi povrzani so regionalnata demografska heterogenost vo R.M.
Компарацијата на старосните пирамиди на населението според
пописите од 1948 и од 2002 година, јасно укажува на интензивен процес на
стареење, што значи дека сè поголемо е учеството на старото население во
вкупното население.
Во овој контекст, за некои меѓупописни периоди ќе ги квантифицираме
и геометриските просечни стапки на пораст, бидејќи тие со себе носат
широк спектар на глобални информации за природата на секоја популација.
Воопшто, високите геометриски стапки на пораст се индикација за млада
структура, а ниските за постара структура на населението. Во периодот
1948-2002 година, популацијата на Македонија растела со геометриска
просечна стапка на пораст од 1,05%. Треба да се истакне дека за целиот
набљудуван период, просечните стапки пројавуваат тенденција на постојано
опаѓање. Ваквата опаѓачка тенденција е забележана особено во периодот
1981-2002 година. Во овој меѓупописен период, населението на Република
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
181
Prof. d-r Slave Risteski
Македонија растело со геометриска просечна стапка на пораст од 0,28%.
Геометриската просечна стапка на пораст во последниот меѓупописен
период (1994-2002 г.) изнесувала 0,48%. Овој пораст на популацијата во
Македонија е идентичен со порастот на популациите во развиените земји
на Европа. Со други зборови, ваквиот пораст нî упатува на констатацијата
дека во нашата земја се одвива мошне интензивен процес на демографска
транзиција.
Врз промената на трендовите на компонентите на природното
движење и структурите на населението во одделни региони и општини,
сигнификантно влијание имале надворешните миграции преку нивната
емиграциона компонента. Особено негативни импликации врз
демографските карактеристики оставаат трајните прекуокеански миграции.
Тоа се чувствува и до денес во познатите карактеристични емиграциони
зони во Македонија, како што се Битола и Ресен.
Поради динамичниот процес на индустријализација и урбанизација
се проценува дека од 1948 година до денес селото го напуштиле над 700
илјади лица, кои својата егзистенција ја побарале во градските средини. Тоа
укажува на фактот дека и внатрешните миграции, особено преку нивниот
најинтензивен процес село – град влијаеле на неповолните демографски
трендови (кај наталитетот и морталитетот) и на промените во демографските
и социо-економските структури на населението. Како последица на тој
рурален егзодус евидентиран е голем број на напуштени села (85 села се без
ниту еден жител, а дури 430 села имаат од 1 до 50 жители). Од досегашните
наши истражувања може да се констатира дека во старосната структура на
овие села доминантно е учеството на старото население. Ова пак од своја
страна упатува на заклучокот дека во овие села не може да се одвива ниту
проста репродукција на населението и дека се зафатени со мошне интензивен
процес на депопулација.
Сите досега наведени и експлицирани прашања и проблеми
182
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Pra{awa i problemi povrzani so regionalnata demografska heterogenost vo R.M.
поврзани со демографскиот развој на Република Македонија, можат
јасно и експлицитно да се воочат од постојната регионална и општинска
демографска хетерогеност и диференцираност на населението.
2. Регионална демографска хетерогеност и диференцираност
Во периодот 1948-2002 година, како што беше претходно истакнато,
популацијата на нашата земја немала рамномерен пораст. Нерамномерниот
пораст на населението е присутен и по региони и општини во Република
Македонија. Регионалната демографска хетерогеност и диференцираност
појасно може да биде следена и експлицирана преку различниот пораст и
учеството на населението на пооделни региони во вкупната популација на
земјата, од промените во стапките на наталитет, морталитет и природен
прираст, репродуктивното однесување на населението (фертилитет) и
популациското стареење.
Во периодот 1994-2002 година, пораст на населението е забележан во
сите региони освен во Пелагонискиот регион. Населението во овој регион во
меѓупописниот период растело со геометриска стапка на пораст од -0,23%.
Од општините кои влегуваат во овој регион, само во три е забележан пораст
на населението (Битола, Житоше и Прилеп).
Во наведениот период, населението на Источниот, Вардарскиот и
Југоисточниот регион бележи пораст помал од просекот на земјата (0,48%),
додека еднаков со порастот во земјата е порастот во Југозападен регион.
Поголем пораст на населението од републичкиот просек е забележан во
Североисточниот и Скопскиот, а највисок во Полошкиот регион (1,03%).
Ваквата стапка на пораст на населението во Полошкиот регион, придонела
и за голем апсолутен пораст на населението, бидејќи тој во вкупниот пораст
Според НУТС класификацијата во Република Македонија има осум региони
(НУТС3): Пелагониски, Вардарски, Североисточен, Југозападен, Скопски, Југоисточен,
Полошки и Источен.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
183
Prof. d-r Slave Risteski
на населението во земјата учествува со 31,4%.
Во набљудуваниот меѓупописен период, Скопскиот регион можеме да
го издвоиме како регион со највисок апсолутен пораст, бидејќи во вкупниот
пораст на популацијата на земјата тој учествува со 43%. Ова е резултат на
сî уште високите стапки на пораст на населението во општините од овој
регион (Арачиново, Сарај, Студеничани, Илинден, Ѓорче Петров и други).
Со највисока геометриска просечна стапка на пораст се карактеризира
населението на општина Шуто Оризари (2,4%).
Диференцијациите во интензитетот на порастот на популацијата
по региони и општини, во голема мера е детерминиран од различната
динамика на компонентите на природното движење и нивното учество
во репродукцијата на населението. Така, во 2002 година пониски стапки
на наталитет во однос на просекот на земјата (13,8‰) се забележани во
Пелагонискиот, Вардарскиот, Југоисточниот и Источниот регион (тие
се движат во интервал од 10,5‰ до 12,8‰). Во исто време повисоки
стапки на наталитет во споредба со републичкиот просек се забележани
во Североисточниот, Југозападниот и Скопскиот регион (14,7‰, 14,5‰
и 14,2‰, респективно). Во вкупниот број на живородени деца во нашата
земја овие три региони учествуваат со 50%. Според пописот од 2002 година,
највисока стапка на наталитет е забележана во Полошкиот регион (17,8‰),
на кој отпаѓаат 20% од вкупниот број на живородени деца во земјата.
Во претходните наши експликации беше кажано дека стапката на
морталитетот во Република Македонија од 1983 година пројавува перманентна
тенденција на пораст до пописот од 2002 година, а и во постпописниот
период. Во последно време, таа е стабилизирана на ниво од 9 до 10‰.
Повисоки стапки на смртност во споредба со републичкиот просек се
забележани во Пелагонискиот, Вардарскиот, Источниот и Североисточниот
регион, кај кои стапките на морталитет се движат во интервал од 12,5‰ до
9‰, респективно. Потпросечни стапки на морталитет имаат Југоисточниот,
184
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Pra{awa i problemi povrzani so regionalnata demografska heterogenost vo R.M.
Југозападниот и Скопскиот регион. Со најмала стапка на морталитет се
карактеризира популацијата на Полошкиот регион (7,6‰), што резултира
високо учество на младото население (до 20 години) во вкупното население
во овој регион.
Поради младата старосна структура на населението, со најмала стапка
на смртност се карактеризираат општините Арачиново и Липково (4,1‰).
Додека пак, голем број општини кои се карактеризираат со доминантно
учество на популацијата од македонска националност, имаат мошне високи
стапки на морталитет кои се движат од 20 до 30‰ (Вранештица, Дебарца,
Демир Хисар и други), како резултат на постарата старосна структура.
Како резултанта на разликите помеѓу стапките на наталитетот и
морталитетот е стапката на природниот пораст, која сî уште е под влијание
на првата компонента (наталитетот). Според пописот од 2002 година,
стапката на природниот прираст во Република Македонија изнесувала
4,9‰. Поради повисоката стапка на морталитет во споредба со стапката на
наталитет, во Пелагонискиот регион во 2002 година има негативен природен
прираст. Пониски стапки на природен прираст од просекот на земјата се
забележани во Источниот (1,8‰), Вардарскиот (2,1‰) и Југоисточниот
регион (4‰). Натпросечни стапки на природен прираст се забележани во
Североисточниот (5,6‰), Југозападниот и Скопскиот (6,2‰), а највисока во
Полошкиот регион (10,2‰).
Општата стапка на фертилитет, како показател за бројот на
живородени деца на 1000 жени на фертилна возраст, претставува попрецизен
индикатор за промените во нивото на плодноста во една популација, во
споредба со општата ефективна стапка на наталитет. Во периодот од 1948
година до 2002 година, општата стапка на фертилитет во нашата земја има
тенденција на континуирано опаѓање. Според пописот од 2002 година, таа
се наоѓа на ниво од 53,2‰. Пониски стапки на фертилитет во споредба со
просекот на земјата се забележани во Пелагонискиот (43‰), Вардарскиот
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
185
Prof. d-r Slave Risteski
(44,1‰), Источниот (43,3‰) и Југоисточниот регион (50‰). Во исто време,
натпросечни стапки на фертилитет се забележани во Скопскиот (54‰),
Југозападниот (55,7‰), Североисточниот (58‰) и Полошкиот регион
(66,3‰).
Мошне значаен индикатор за репродуктивното однесување на
една популација претставува т.н. тотална или кумулативна стапка на
фертилитет. Таа го покажува просечниот број на деца по жена на соодветна
фертилна возраст. Според пописот од 2002 година, во Република Македонија
тоталната стапка на фертилитет изнесува 1,6. Критичната вредност на
оваа стапка изнесува 2,1, со што се обезбедува проста репродукција на
населението. Како се движела оваа стапка за пооделни регион немаме
соодветни податоци, меѓутоа можеме да кажеме дека во некои општини таа
го има нивото од над 2,1. Во 2002 година тоа се општините: Арачиново,
Желино, Липково, Сарај, Студеничани и Шуто Оризари.
Во делот за феноменот на демографската транзиција истакнавме дека
сите поважни демографски индикатори (просечната старост, коефициентот
на старост и индексот на стареење) нî упатуваат на заклучокот дека
популацијата на нашата земја е зафатена од интензивен процес на
демографско стареење. Меѓутоа, за попрецизно утврдување на стадиумот
на демографската старост, поголем број на демографи и социолози сметаат
дека е неопходно да се земат предвид вредностите на повеќе индикатори.
Во таа смисла, при утврдувањето на регоналните диференцијации на
процесот на демографско стареење во Република Македонија, сметаме дека
како најсоодветен може да се прифати класификацијата за стадиумите на
демографската старост и критериумите за нивно определување применета
од страна на Центарот за демографски истражувања при Институтот за
општествени науки во Белград.
186
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Pra{awa i problemi povrzani so regionalnata demografska heterogenost vo R.M.
Табела 1: Стадиуми на демографска старост и критериуми за нивно
одредување
Стадиум на
демографска
старост
Просечна
старост
(год.)
Индикатори на демографска старост
Млади до Помлади од
Стари 60
20 години
40 години
и повеќе
(%)
(%)
години (%)
Индекс на
стареење
1.Рана демографска
младост
До 20
58+
85+
До 4
До 0,07
2.Демографска
младост
20-25
50-58
75-85
4-7
0,07-0,14
25-30
40-50
65-75
7-11
0,14-0,28
30-35
30-40
58-65
11-15
0,28-0,50
35-40
24-30
52-58
15-20
0,50-0,83
40-43
20-24
45-52
20-25
0,83-1,25
43+
До 20
До 45
25+
1,25+
3.Демографска
зрелост
4.Праг на
демографска
старост
5.Демографска
старост
6.Длабока
демографска
старост
7.Најдлабока
демографска
старост
Во меѓупописниот период 1994-2002 година, добиените вредности
на наведените индикатори, како и резултатите од рангирањето според
прифатените критични вредности, покажуваат дека популацијата на
Република Македонија од праг на демографска старост преминала во
стадиум на демографска старост. Процесот на демографско стареење се
одвива мошне интензивно и по пописот од 2002 година. Сметаме дека оваа
наша констатација ќе ја потврдат и резултатите од пописот во 2011 година,
кој треба да се одржи од 1-15 октомври. Наша оценка е дека популацијата
во нашата земја прикриено, спонтано и хомицидно се приближува кон
стадиумот на длабока демографска старост.
Во споменатиот меѓупописен период на регионално ниво, можат да
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
187
Prof. d-r Slave Risteski
се забележат мошне големи промени, што имплицира и продлабочување
на регионалните разлики. Пелагонискиот регион останал во стадиумот
на демографска старост. Вредностите на демографските индикатори од
1994 година до 2002 година покажуваат поинтензивен процес на стареење
на Вардарскиот, Југоисточниот и Источниот регион, чие население од
праг на демографска старост преминало во демографска старост. Во
праг на демографска старост се наоѓа населението на Североисточниот,
Југозападниот и Скопскиот регион. Притоа, треба да се истакне дека во
Скопскиот регион според пописот од 2002 година не може прецизно да се
определи рангот, бидејќи според два индикатора е во праг на демографска
старост, а со два индикатора е во стадиум на демографска старост. Иако
Полошкиот регион во изминатот временски период се карактеризирал со
мошне висока стапка на наталитет и релативно младо население, сепак и тој
е зафатен со процесот на демографско стареење, така што од стадиумот на
демографска зрелост преминува во праг на демографска старост.
Слика 3: Споредба на старосните пирамиди на популациите од Пелагонискиот
и Полошкиот регион
188
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Pra{awa i problemi povrzani so regionalnata demografska heterogenost vo R.M.
Најсликовита претстава за регионалните разлики во старосната
структура на населението може да се добие од старосните пирамиди. На
ова место ги компарираме само старосните пирамиди на популациите од
Пелагонискиот и Полошкиот регион. Старосната пирамида на населението
во Пелагонискиот регион се карактеризира со мошне изразена тесна основа,
која е потесна и од основата на ниво на земјата. Тоа укажува дека овој
регион се карактеризира со релативно мало учество на младото население.
Со други зборови, во вкупното население во овој регион сè подоминантно е
учеството на постарите старосни групи (повеќе од 40 години). Секако дека
со ваквиот облик на старосна пирамида се потврдува нашата констатација
дека Пелагонискиот регион, во споредба со останатите региони, е зафатен
со мошне интензивен процес на демографско стареење. Компаративно,
старосната пирамида на населението во Полошкиот регион се карактеризира
со мошне широка основа, што укажува на релативно поголемо учество на
младото население, додека помало е учеството на постарите старосни групи
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
189
Prof. d-r Slave Risteski
од 50 и повеќе години. Тоа значи дека населението од овој регион е со високо
ниво на виталност, како и со проширена основа за негово репродуцирање.
3. Наместо заклучок
Во структурата на индустриското (технолошко и информатичко)
општество сî уште не постои механизам којшто би можел да го спречи
хомицидниот процес на демографска транзиција. Напротив, системот
создава сили коишто тој процес го поттикнуваат и забрзуваат. Од тие
причини се наметнува потреба за контрола на демографската транзиција.
Најпрво, во почетната фаза на индустрискиот и урбаниот развој имаме
пораст на популацијата, а потоа нејзино намалување. Меѓутоа, овие процеси
и движења како што е познато, не се униформно распоредени. Во еден
дел од светот, во тек е интензивен пораст на населението, во друг бавно
зголемување, додека во трет опаѓање на населението. Може да се каже
дека тоа е вистинската слика на дејствување на демографската транзиција.
Депопулацијата како процес веќе е присутна во поодделни земји и таа е во
тек токму таму каде што треба да се очекува.
Во Република Македонија треба да се контролира демографската
транзиција поради нееднаквата демографска состојба по региони и општини
и таквата контрола треба да има селективен карактер. Во регионите кои се
карактеризираат со поголема концентрација на популациите од македонска,
српска и влашка националност, демографската компонента достигнала
поголема зрелост, додека технолошката компонента заостанува. Оттука
се наметнува потребата од подмладување на населението заради засилување
на неговата биолошка репродукција, спречување на депопулацијата и
јакнење на креативните способности. Во регионите и општините кои се
карактеризираат со поголема концентрација на албанска, турска и ромска
популација, демографската компонента сî уште не ја достигнала
својата зрелост. Тоталната (кумулативна) стапка на фертилитет е над 2,1,
што обезбедува проширена репродукција на популацијата. Поради тоа,
190
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Pra{awa i problemi povrzani so regionalnata demografska heterogenost vo R.M.
контролата на демографската транзиција во овие подрачја треба да тргне
од фактот дека популацијата е сî уште релативно млада, но и дека кај неа
почнува да се одвива процесот на стареење.
Средствата и методите за контрола на демографската транзиција можат
да бидат различни, а меѓу нив демографите ги истакнуваат како поефикасни
популационата политика и политиката на адекватен развој на градовите. Во
повоениот период па до денес, во Република Македонија не постоела и не се
водела политика на адекватен развој на градовите. Најдобар пример за ова е
градот Скопје, во кого е концентрирана 1/3 од вкупната популација во земјата. Во
исто време, нашата земја сî уште нема донесено една конзистентна, единствена,
интегрална и диференцирана популациона политика. Да се контролира процесот
на демографската транзиција со помош на средствата на популационата
политика не е лесна и едноставна работа. Не е битна само вкупната популација,
туку и нејзините структури (демографски, социо-економски и други) кои треба
да бидат сообразени со економските и технолошките критериуми. На таа цел
треба да се прилагодат демографските процеси, како во регионите кои имаат
повисока стапка на наталитет, така и во регионите кои се карактеризираат со
пониски стапки на наталитет на населението.
Користена литература
Димитриева Елка, Јанеска Верица (2001) „Стареење на населението и на
работната сила во Република Македонија”, Економски институт, Скопје.
Livi-Bacci, Masimo (1997) “World Population”, Second Edition, London.
Ристески, Славе (1996) „Демографската транзиција во Македонија”,
Економски факултет, Скопје.
Ристески, Славе (2005) „Феноменологјата на два модела на репродукција на
популацијата во Република Македонија”, Годишник на Економски факултет
во Скопје, стр.183-195.
Ристески, Славе (2009) „Демографија – методи и анализа”, Економски
факултет, Скопје.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
191
Prof. d-r Slave Risteski
QUESTIONS AND PROBLEMS RELATED WITH THE REGIONAL
DEMOGRAPHIC HETEROGENITY IN THE REPUBLIC OF
MACEDONIA
Prof. Slave Risteski
Abstract
This paper emphasizes the phenomenon of the demographic transition,
which hiddenly and spontaneously influences the components of natural increase
and the total demographic development of regions and countries.
Macedonian population, as a consequence of intense process of
demographic transition, made transfer from the model of reproduction with high
rates of birth and death to model of reproduction with low rates of birth and death
in the period of the last 60 years. The mortality rate have tendency of increase
in the last 15 years which is consequence of the process of population aging.
In addition, the paper pays attention of regional demographic heterogeneity
and differentiation. The regions and communities with higher concentration of
Albanian, Turkish and Roma population already have high rates of birth and
total rate of fertility, and low rates of mortality as a result of relatively young
age structure of the population. The regions and communities with dominant
Macedonian, Serbian and Vlachs population, the rates of birth are on very low
level and they have low total rate of fertility (the critical value is bellow 2,1). The
mortality rate have tendency of increase as a consequence of old age structure
of population. Therefore is necessary with the measures of population policy to
be made influence on the birth rate in the regions and communities with the high
birth rate, and also in the regions and communities with low rate of birth rate.
Key words: demographic transition, region, community, mortality, fertility and
population aging.
192
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 193 - 204 (2011)
KORISTEWE NA SOCIJALNITE MEDIUMI ZA
PROMOCIJA NA PROIZVODITE VO R. MAKEDONIJA
Prof. d-r Nada Sekulovska
��������
Apstrakt
Osnovna cel na trudot e da se otkrijat mo`nostite {to
gi nudat socijalnite mediumi���������������������������������
, a vo nasoka na promovirawe na
proizvodite.
Vo trudot stanuva zbor za socijalnite mediumi i nivnite
karakteristiki, kako i mo`nosta {to ja nudat za promovirawe na
proizvodite i uslugite. Kompaniite {to proizveduvaat proizvodi
treba istite da gi promoviraat. Za toa im stojat na raspolagawe
golem broj mediumi, kako tradicionalni, taka i sovremeni.
Klu~ni zborovi: promocija, socijalni mediumi, komunicirawe,
informirawe
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
193
Prof. d-r Nada Sekulovska
Sekojdnevno na Internet se plasiraat ogromen broj informacii,
a nivnoto skoro instantno prenesuvawe na razli~ni strani na svetot
se dol`i na osnovnite kanali na masovna komunikacija – socijalnite
mediumi. Tradicionalnite mediumi pove}e ne se dovolni. Potrebno
e ne{to pove}e, ne{to pobrzo, posodr`ajno i prilagodeno za
specifi~nite potrebi na sekoj korisnik.
Zo{to tolkava promena vo na~inot na primawe na novostite?
Zo{to socijalnite mediumi sè pove}e stanuvaat del od na{eto
sekojdnevie? Odgovorot e ednostaven. Socijalnite mediumi nudat vo
ogromna mera polesno, pobrzo i poefikasno informirawe.
Kompaniite koi sakaat da bidat prisutni na socijalnite mre`i
treba da imaat predvid nekolku raboti, kako {to se:
- ~esto postirawe vo pravilni intervali
- postavuvawe pra{awa preku status ili preku aplikacija
- da se odgovara na komentarite koi se najzna~ajni, no ne na site
- organizirawe na natprevari (contests)
- kreativna stranica koja }e gi pottikne prvite posetiteli da
kliknat Like,
Kompaniite gi koristat socijalnite mediumi glavno kako
alatka za komunikacija, naj~esto za odnosi so javnosta ili za
marketing. Me|utoa, tie imaat mnogu pogolema vrednost za biznisot
dokolku se koristat kako alatka za vospostavuvawe direktna vrska so
klientite.
Vo vreme na ekonomska kriza, koga nao|aweto potencijalni
klienti stana vistinski predizvik za kompaniite, socijalnite
mediumi mo`at mnogu da go olesnat procesot i da gi naso~at
http://conem.wordpress.com/2008/08/19/social-media-has-created-a-new-layer-of-influencers/
www.socialmediacompass.net, poseteno na 26.03.2011
194
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Koristewe na socijalnite mediumi za promocija na proizvodite vo R. Makedonija
kompaniite kon nivnite mo`ni klienti. Vklu~enosta na kompaniite
vo socijalnite mediumi stanuva zadol`itelna, bidej}i sî pove}e se
zabele`uva napu{tawe na tradicionalniot na~in na pronao|awe
potencijalni klienti, koi sî pove}e gi ignoriraat porakite na
kompaniite isprateni preku tradicionalnite mediumi. Klientite sî
pove}e se vklu~eni vo digitalen proces na dvonaso~na komunikacija.
Dokolku se razgleduva upotrebata na socijalnite mediumi
spored goleminata na pretprijatieto, mo`e da se zaklu~i deka
malite i srednite pretprijatija mnogu pove}e se vklu~uvaat vo
nadvore{na komunikacija preku socijalnite mediumi vo sporedba so
golemite pretprijatija. Imaj}i mnogu pogolem buxet preku koj treba
da stignat do svoite potencijalni klienti, golemite pretprijatija
ne ~uvstvuvaat isklu~itelna potreba da se vklu~at vo socijalnite
mediumi. Me|utoa, dokolku se razgleduva upotrebata na socijalnite
mediumi za vnatre{na komunikacija, slikata e mnogu poinakva.
Golemite pretprijatija mnogu pove}e se fokusiraat na unapreduvawe
na vnatre{niot sistem na spodeluvawe informacii preku socijalnite
mediumi. Imaj}i daleku pokompleksen i disperziran sistem na
komunikacija i resursi za poddr{ka na vakviot sistem, golemite
pretprijatija nao|aat mnogu pogolema vrednost za nivniot biznis
dokolku se fokusiraat na interna upotreba na socijalnite mediumi.
Na slednata slika pretstavena e skalata na involvirawe na
pretprijatijata vo socijalnite mediumi, koi mo`at da bidat od
neaktivni do kreatori so razli~ni tipovi aktivnosti.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
195
Prof. d-r Nada Sekulovska
Slika 2: Skala na involvirawe na pretprijatijata vo socijalnite
mediumi
Izvor:https:/ https://www.socialmediaexplorer.com/socialmedia-marketing
Misleweto i reakciite na publikata moraat da bidat predvideni
vo sekoja faza od plasmanot na proizvodot na pazarot, dokolku se
saka da se postignat pozitivni efekti od promoviraweto. Procesot
na promovirawe na eden proizvod preku socijalnite mediumi e
kompleksen i bara involvirawe na marketing - timot vo mnogu pove}e
aktivnosti, otkolku {to toa go baraat tradicionalnite mediumi.
Preku ovoj na~in na promovirawe, na edno mesto se splotuvaat
site tradicionalni mediumi, istovremeno dodavaj}i u{te edna
196
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Koristewe na socijalnite mediumi za promocija na proizvodite vo R. Makedonija
dopolnitelna opcija – onlajn - komunikacijata.
Pridobivki od promocija preku socijalni mediumi
Socijalnite mediumi ja pretstavuvaat najgolemata platforma za
komunikacija na svetot. Dopiraj}i do milijardi korisnici {irum
celiot svet, tie se istovremeno i sovr{ena opcija za promovirawe,
odnosno prostor za promovirawe koj go posakuva sekoja kompanija.
Pridobivkite od promovirawe preku socijalnite mediumi se
mnogubrojni i nekoi od niv se slednite:
-Direkten i lesen pristap do celnata publika
Socijalnite mediumi nudat unikatna mo`nost za zapo~nuvawe na
konverzacija so milioni korisnici {irum svetot. Na kompaniite,
potencijalnite potro{uva~ii im se na dofat na raka, denes site
se na Internet, i pove}eto na socijalnite mre`i. Sî {to treba
edna kompanija da napravi, e da go odbere vistinskiot pristap i
da zapo~ne razgovor so svojata celna publika.
-Precizno targetirawe na celnata publika
Preku ovie mediumi se dobiva pristap do detalni informacii za
celnata publika. Targetiraweto do najmali detali e ovozmo`eno
na golem broj socijalni mre`i, osobeno na platformata na Fejsbuk,
kade pokraj spored standardnite demografski karakteristiki,
korisnicite se targetiraat i spored nivnite preferencii, temi i
sli~ni aktivnosti koi gi iska`ale pri kreirawe na svojot profil.
-Minimalna finansiska investicija
Vo sporedba so tradicionalnite mediumi, promoviraweto preku
socijalni mediumi bara vlo`uvawe na nezna~itelni finansiski
sredstva. Voedno, vlo`uvaweto vo promovirawe preku socijalni
Weinberg, Tamara: “The new Community Rules: Marketing on the Social Web”,
O’Reilly Media Inc.,2009p.31
http://ezinearticles.com/?Advertising-Benefits-From-Social-Media-For-SmallBusinesses&id=4302362
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
197
Prof. d-r Nada Sekulovska
mediumi vo najgolem broj slu~ai e po princip na naddavawe,
{to zna~i deka kompanijata mo`e sama da odlu~i kolkava suma
e podgotvena da oddeli vo momentot, i na toj na~in samata da ja
odredi visinata na finansiskiot vlog.
-Ekspresno {irewe na porakata
So sî pogolemiot broj na korisnici koi sekojdnevno se priklu~uvaat
na socijalnite mediumi, pra}aweto poraki i nivnoto {irewe,
stanuva navistina ekspresno. Dokolku na eden korisnik nekoja
informacija mu se dopadne, toj }e ja spodeli so site korisnici so
koi e povrzan na socijalnata mre`a. Od tie korisnici }e se najde
u{te nekoj na kogo taa informacija }e mu izgleda interesno, i toj
}e postapi isto kako i prethodniot, }e ja spodeli na socijalnata
mre`a. Ovoj domino efekt pridonesuva za instantno spodeluvawe
na informacii, pa dokolku se raboti za promotivna aktivnost na
edna kompanija, mo`e da donese ogromna dobivka.
-Kontinuirana povratna informacija
Bez razlika na vremeto, denot, godi{nata sezona vo koja se plasira
edna informacija, neizbe`no e deka preku socijalnite mediumi
taa informacija }e dobie povraten efekt od publikata koja ja
prosledila. Vo pogled na promotivnite aktivnosti, neosporno
e deka vakvi informacii se neophodni i premnogu korisni za
idno planirawe na promotivnite aktivnosti i raboteweto na
edna kompanija. Tie mo`at da se iskoristat kako eden vid na
istra`uvawe na pazarot, od koe namesto brojki i grubi procenti se
dobivaat informacii direktno od publikata na koja ñ se obra}ame.
Ova vo sporedba so prethodno sprovedenite istra`uvawa ima
mnogu povisok stepen na validnost i realnost.
Trendovi vo upotrebata na socijalni mediumi za promocija
Golem del od svetskite kompanii ve}e zapo~naa da gi sogleduvaat
mo`nostite vo promovirawe preku socijalni mediumi i po~naa so
198
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Koristewe na socijalnite mediumi za promocija na proizvodite vo R. Makedonija
razvivawe na kampawi nameneti specijalno za ovie mediumi. So
nivniot razvoj, poleka zapo~naa da se determiniraat trendovi koi
se prepoznavaat vo pogolemiot del od kampawite sproveduvani
preku socijalni mediumi. Vo momentov, najzastapeni trendovi vo
promoviraweto preku socijalni mediumi se:
1. Vklu~uvawe na socijalnite mediumi vo godi{nite marketing
- kampawi
Integriraweto na kampawite nameneti za socijalnite mediumi
so kampawite za tradicionalnite mediumi, poleka stanuva eden od
najgolemite trendovi vo svetot na promoviraweto. Kompaniite
sî po~esto na svoite reklami vo spisanija ili na televizija kako
referentna adresa gi naveduvaat nivnite Fejsbuk, Tviter, Jutjub
profili, gi naso~uvaat korisnicite za pove}e informacii da gi
posetat nivnite korporativni stranici ili pak, tamu da se obratat
za pra{awa. Seto ova odi vo prilog na kompaniite, bidej}i ne moraat
da izdvojuvaat milionski sumi za da gi objasnat site raboti koi e
potrebno da se ispromoviraat preku tradicionalnite mediumi, a
istovremeno i razvivaat golemi bazi na onlajn - sledbenici.
2. Neposreden pristap kon celnata publika
Kompaniite sî pove}e zapo~nuvaat da gradat neoficijalni i
prijatelski odnosi so korisnicite. Tie pove}e ne se potpiraat na
strogite korporativni kodeksi na odnesuvawe, tuku se obiduvaat
da bidat {to poprijatelski nastroeni, popristapni i neposredni
so celnata publika, najprvo zatoa {to socijalnite mediumi toa go
dozvoluvaat, a potoa i bidej}i celnata publika e podgotvena na toj
http://www.dreamgrow.com/22-social-media-marketing-trends-for-2010/
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
199
Prof. d-r Nada Sekulovska
na~in da gi sledi mnogu povnimatelno i polojalno.
3. Promovirawe preku direktna komunikacija
Neposredniot pristap i neformalnata komunikacija pridonesuvaat za
polesno ostvaruvawe na vrski so korisnicite na socijalnite mre`i, a
so toa i polesno promovirawe na noviteti na kompaniite. Dokolku eden
korisnik razvie dobra komunikacija so nekoja kompanija, toj postojano
}e bide zainteresiran za site novi mo`nosti koi taa kompanija gi
nudi, a so toa na kompanijata }e ñ pru`i mo`nost za mnogu poevtino i
poefikasno prenesuvawe na nejzinite promotivni informacii.
4. Vklu~uvawe na potro{uva~ite vo procesot na odlu~uvawe koj
proizvod }e se najde na pazarot
Vklu~uvaweto na potro{uva~ite vo donesuvaweto na odluka za toa koj
proizvod }e se najde na pazarot, e sè po~esta praksa kaj kompaniite,
osobeno sega so golemiot input koj go dobivaat od korisnicite
preku socijalnite mediumi. Ovaa varijanta na izbor na proizvod e
od golema korist za kompaniite, bidej}i nosi mnogu pomal rizik od
„slepo” plasirawe na proizvod i negovo testirawe. So vklu~uvaweto
na potro{uva~ite vo procesot na odbirawe, kompanijata dobiva jasna
slika za preferenciite na pazarot, a istovremeno na potro{uva~ite
im dava ~uvstvo na zna~ajnost i involviranost vo raboteweto na
kompanijata, {to e odli~na osnova za gradewe na dolgoro~ni vrski.
5. Vklu~uvawe na potro{uva~ite vo odreduvawe na cena
Sli~no kako i vo prethodniot slu~aj, i so vklu~uvaweto vo
odreduvaweto na cenata na proizvodot korisnicite ja zajaknuvaat
200
http://www.guardian.co.uk/media/2010/oct/12/gap-logo-redesign
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Koristewe na socijalnite mediumi za promocija na proizvodite vo R. Makedonija
doverbata vo kompanijata i po~nuvaat da se ~uvstvuvaat kako del od
odlu~uva~koto telo na kompanijata. Toa vodi kon zgolemen interes
za kompanijata, a osobeno za proizvodite koi gi nudi, so toa {to
korisnicite koi u~estvuvale vo procesot na odreduvawe na cena na
eden proizvod sakaat {to pove}e da go kupuvaat, bidej}i cenata bila
odredena tokmu spored nivnite potrebi.
6. U~estvo na potro{uva~ite vo kreirawe na proizvod koj potoa
}e se plasira na pazarot
Korisnicite mo`at na najrazli~ni na~ini da u~estvuvaat vo
kreirawe na proizvodot. Nivoata na korisni~ko u~estvo mo`at da
bidat najrazli~ni. Od davawe predlozi za dizajn na pakuvaweto na
proizvodot, do davawe na sugestii za novi vkusovi (kako vo slu~ajot
na Starbaks koj preku svojot blog od korisnicite bara predlozi za
novi vkusovi na kafiwa, ostavaj}i im kompletna sloboda vo izborot
na sostojkite, na~inot na podgotvuvawe i vkusot na nivnite predlozi)
ili novi recepti za prehranbeni proizvodi. Celta na ovie aktivnosti
e ista kako i vo prethodnite dva slu~ai. [to pogolemo involvirawe
na korisnicite vo procesot na razvoj i plasman na eden proizvod
na pazarot, tolku pogolema doverba i lojalnost kon kompanijata od
strana na tie korisnici.
Pri kreirawe na uspe{na strategija za socijalnite mediumi, treba
da se slu{nat potro{uva~ite. Ako gi slu{ate va{ite potro{uva~i,
mo`ete da otkriete kolku se razlikuvate od va{ata konkurencija.
Slu{aj}i {to ka`uvaat na socijalnite mediumi za vas i va{ite
konkurenti, }e dobiete informacii za va{ite proizvodi i uslugi
takvi kakvi {to ne mo`ete da gi dobiete oflajn.
So pomo{ na novite mediumi se ovozmo`uva pogolema segmentacija
http://mystarbucksidea.force.com
Liana Li Evans, Social media marketing, Que Publishing, Canada, 2010, p.102
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
201
Prof. d-r Nada Sekulovska
na potro{uva~ite, a so toa i nivno podobro targetirawe.
Za da se izraboti onlajn reklama za Fejsbuk, potrebno e da se poseduva
registriran profil na socijalnata mre`a. Po logiraweto se izbira
funkcijata Create an ad. Ottuka Fejsbuk prenaso~uva kon sekcijata
Advertise on Facebook. Za kreirawe na reklama na socijalnata mre`a
Fejsbuk treba da se pominat nekolku ~ekori.
������������������������������������������������������������
Vo prviot ~ekor pri kreirawe na reklamata, potrebno e da se
dizajnira istatata. Mo`e da se izbere postoe~ka reklama ili da se
napravi nova.
Vo vtoriot ~ekor se izbira target na koj{to }e se prika`e
reklamata. Imeno, za da se postigne pogolem efekt, naj~esto se
izbiraat targetirani reklami vrz baza na korisni~ki setirawa,
demografija, interesi na korisnicite na Fejsbuk, itn.
Tretiot ~ekor se odnesuva na p��������������������������������
la}awe i raspored na prika`uvawa
Se izbira opcija za pla}awe i toa naj~esto Pay per Click, bidej}i celta
e da se prenaso~at korisnicite kon veb - stranata na kompanijata koja
nudi pove}e informacii za proizvodite, promocii i soveti . Na ovoj
na~in, kompanijata }e se osigura deka ima vistinski i merliv efekt
od kampawata, }e mo`e to~no da utvr��������������������������������
di koi korisnici se prenaso~eni
od stranata na Fejsbuk i kakvi se nivnite preferencii za da mo`e vo
idnina poefikasno da gi dizajnira vakvite reklami.
Kompaniite vo Republika Makedonija po~naa da ja sogleduvaat silata
na socijalnite mediumi, osobeno na Fejsbuk kako socijalna mre`a
koja e najmnogu koristena vo Makedonija. Taka, na ovaa socijalna
mre`a mo`e da se najdat profili na kompanii na koi mo`e da se stane
fan. Nekoi od kompaniite na svoite profili postavuvaat kratki
pra{alnici koi dokolu se potpolnat, stanuvate potencijalen dobitnik
na nekoja nagrada ili pak, postavuvaat nekakva zada~a koja dokolku
uspe{no ja re{ite, isto taka ste potencijalen dobitnik na nagrada.
Kompanii koi go koristat toa se: „Donia“ od Prilep, „Makprogres“
202
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Koristewe na socijalnite mediumi za promocija na proizvodite vo R. Makedonija
od Vinica, mobilnite operatori, „Top-[op“, „Kupilaptop“, „Na{e
Taksi“, „AdvertSMS“, i drugi. Na toj na~in tie dobivaat podatoci
za preferenciite na potro{uva~ite.
Imaj}i go predvid brzoraste~kiot i promenliv karakter na
socijalnite mediumi, lesno e da se pretpostavi deka trendovite se brzo
minlivi i postojano se menuvaat. Sepak, vo sekoj od niv, edno ne{to
e zaedni~ko. Toa se potro{uva~ite i potencijalnite potro{uva~i i
nivnite barawa i potrebi. Sekoj nov trend vo promoviraweto preku
socijalnite mediumi e vsu{nost obid podobro da se razberat i da se
zadovolat tie barawa i potrebi na korisnicite.
Referenci:
1. Liana Li Evans, Social Media Marketing, Que Publishing, Canada, 2010
2. Springer, Paul: “ Ads to Icons: How Advertising succeeds in multimedia
age”, Replika Press Pvt Ltd, 2009
3. Weinberg, Tamara: “The new Community Rules: Marketing on the Social
Web”, O’Reilly Media Inc.,2009
4. http://mystarbucksidea.force.com
5. http://www.guardian.co.uk/media/2010/oct/12/gap-logo-redesign
6. http://www.dreamgrow.com/22-social-media-marketing-trends-for-2010
7. http://ezinearticles.com/?Advertising-Benefits-From-Social-Media-For-SmallBusinesses&id=4302362
Springer, Paul: “ Ads to Icons: How Advertising succeeds in multimedia age”, Replika
Press Pvt Ltd, 2009p.36
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
203
Prof. d-r Nada Sekulovska
USAGE OF SOCIAL MEDIA FOR PRODUCT PROMOTION IN THE
REPUBLIC OF MACEDONIA
Nada Sekulovska, Ph.D.
Summary
The main purpose of this paper is to find possibilities of social media
for promotion of the products and services. It is about social media and their
characteristics as well as possibilities for promotion the products and services.
Every company which produce products or services need to promote them in
order to become known on the market and to be profitable. They have for that
purpose a lot of media such as traditional and new media. Which of them will be
use it depend on vision of management team
Key words: promotion, social media, communication, information
204
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 205 - 217 (2011)
EFEKTITE NA EKONOMSKATA KRIZA VRZ
EVROPSKIOT PAZAR NA TRUD Prof. d-r Biljana Sekulovska-Gaber
Vesna Gligorova
Apstrakt
Svetskata ekonomska kriza од 2007 година imala svoj odraz
i vrz evropskiot pazar na trud, i toa posebno vrz nivoto na
vrabotenost, nivoto na platite i sigurnosta na rabotnite
mesta. So ogled na faktot deka nastanuvaweto na krizata
vremenski se poklopuva so poslednoto pro{iruvawe na EU, kako i
so donesuvaweto na Lisabonskiot dogovor, trudot se obiduva da
dade odgovor na pra{aweto dali promenite na evropskiot pazar
na trud bi bile podrasti~ni dokolku istovremeno ne do{lo do
ovie poklopuvawa? Za taa cel, napraveni se sporedbeni analizi na
determinantite na evropskiot pazar na trud pred i
��������������
po krizata,
t.e. pred i po poslednoto pro{iruvawe i donesuvaweto na najnovata
Lisabonska strategija ����������������
„Evropa 2020”���. �
Klu~ni zborovi: svetska ekonomska kriza, evropski pazar na
trud, pro{iruvawe na EU, Lisabonska strategija „Evropa 2020”.
Voved
Отпочнувањето на светската економска криза во 200���������
7 година
оставило видливи последици врз европскиот пазар на труд, како во старите,
така и во новите земји-членки на Европската Унија, бришејќи години на
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
205
Prof. d-r Biljana Sekulovska-Gaber i Vesna Gligorova
континуиран економски и социјален напредок и воедно разоткривајќи ги
структурните слабости на европската економија. Имено, вработеноста во
ЕУ-27 и во еврозоната започнала да опаѓа, особено во втората половина на
2008 година.
Европската комисија и земјите - членки на ЕУ, токму од тие причини, во
март 2010 година се решиле на смел чекор, а тоа е поставување на конкретни,
мерливи и прилично одговорни цели, зацртани во Лисабонската стратегија
„Европа 2020“. Целите опфаќаат области кои се поврзани со пазарот на труд,
а се однесуваат на вработеноста, иновациите, образованието, социјалната
вклученост, енергијата и борбата со климатските промени. Истите пред себе
имаат поставено строго определени рокови кои треба да бидат пресретнати
од страна на земјите-членки, во координација со институциите на ЕУ до
крајот на 2020 година. Исто така, секоја земја-членка била задолжена да си
постави сопствени национални таргет - цели во наведените области кои би
требало да ги оствари во предвидениот рок.
Овој труд, како своја основна задача го има согледувањето на
показателите на европскиот пазар на труд пред економската и финансиска
криза (глава I), истите ги споредува со оние добиени по последното
проширување (глава II), а на крајот укажува на перспективите на европскиот
пазар на труд, согласно најновата Лисабонска стратегија „Европа 2020“, како
едно од изготвените решенија за излез од кризата (глава III). Финалните
согледувања би требало да дадат одговор на прашањето: дали промените на
европскиот пазар на труд би биле подрастични доколку истовремено не дошло
и до последното проширување на ЕУ за кое има податоци дека ги ублажило
последиците од демографското стареење и лимитираниот природен прираст
на населението во Европската Унија, влијаејќи врз надоместувањето на
недостатокот и недоволната искористеност на работната сила во „старите“
земји-членки на ЕУ.
206
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Efektite na ekonomskata kriza vrz evropskiot pazar na trud
I.Показатели на европскиот пазар на труд како последица на кризата
година во година
% промена на вработеноста од
Слика бр.1 : Стапки на раст на вработеноста во ЕУ - 27
Извор: Европска комисија, 2011
Finansiskata kriza koja otpo~nala vo 2007 godina, a so koja
i denes svetot se soo~uva, se poka`ala kako krajno destruktivna,
osobeno poradi posledicite koi istata gi ostavila na pazarot na
trud vo visokorazvienite zemji. Najgolemiot problem so koj denes
se soo~uvaat zemjite vo EU-27 na pazarot na trud e drasti~niot pad
na nivoto na vrabotenost (slika br.1), pad na `ivotniot standard
i porast na siroma{tijata, {to voedno predizvikalo socijalni
nemiri skoro vo site zemji-~lenki na EU. Imeno, kako rezultat na
ekonomskata i finansiska kriza, rastot na BDP vo EU-27 zna~itelno
opadnal, i toa: od 2,9% vo 2007gодина na 0,9% vo 2008 na godi{no nivo.
Isto taka, vo 2008���������������������������������������������������
godina �������������������������������������������
vrabotenosta vo EU-27 kako i vo evrozonata
zapo~nala da opa|a, osobeno vo vtorata polovina na 2008 godina, za vo
2009 godina da opadne za celi 1,9% vo EU-27 (222.7 milioni lu|e), i za
1,8% vo evro EU-16 - zonata, (145,5 milioni lu|e).
Negativnite efekti vrz nivoto na vrabotenosta, според
мислењeтo на ekonomistite, se rezultat na vlijanieto na t.n. pojava
www.prospect-magazine.co.uk
Blanchard, Olivier J. and Lawrence H. Summers, 1986. “Hysteresis and the European
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
207
Prof. d-r Biljana Sekulovska-Gaber i Vesna Gligorova
na hysteresis. Terminot hysteresis najdobro se objasnuva preku toa {to
se slu~uva na pazarot na trud vo vreme na recesija, ~ija{to propratna
pojava e gubeweto na rabotnite mesta. Taka, po zavr{uvaweto na
recesijata, ekonomijata se oporavuva i vrabotenite se vra}aat na
istoto ili sli~no rabotno mesto kako toa {to go imale prethodno.
No, za nekogo rabotite ne mora da se menuvaat drasti~no, a za drugi
mo`e da se slu~i nivnoto rabotno mesto da bide izgubeno zasekoga{,
a nivnite sposobnosti i iskustva koi bile vrednuvani prethodno
sega ve}e da ne bidat dovolni, pа dokolku duri i ako najdat druga
rabota, taa da bide pod nivoto na taa {to ja imale pred otpo~nuvawe
na recesijata. Ottamu, ekonomistite smetaat deka pod vlijanie na
hysteresis, recesijata mo`e da bide mnogu pove}e od cikli~en fenomen
i istata da ima dolgoro~ni negativni efekti vrz ekonomijata, koi
dolgo vreme po zavr{uvaweto na krizata mo`at da se ~ustvuvaat na
pazarot na trud.
Finansiska kriza vo golema mera go zgolemila i
����������
stravot
za nov imigraciski bran od novite zemji-~lenki, so {to mo`ele
da se uni{tat prethodno ostvarenite pozitivni perfomansi i kaj
starite i kaj novite zemji-~lenki na EU. Sepak, mo`e da se ka`e
deka zagri`enosta na starite zemji-~lenki od masovna imigracija
ne se ostvarila vo celost. Vo pove}eto zemji koi se poka`ale kako
pofleksibilni vo odnos na brojot na imigrantski rabotnici za
koi{to go otvorile svojot pazar na trud, brojot na rabotnici ne bil
povisok od 1% i toa ovozmo`ilo popolnuvawe na nedostatokot na
rabotna sila so koj se soo~uvala EU. Pritoa, kratkotrajnosta bila
edna od najva`nite karakteristiki na imigracijata, {to osobeno e
slu~aj so Velika Britanija, kade 50% od rabotnicite se vratile vo
svoite mati~ni zemji.
Unemployment Problem,” NBER Macroeconomics Annual, 1, pp. 15-78.
Papademetrion, Demetrios G., Madeleine Sumtion and Aaron Terrazas (2010), Migration and Immigrants Two Years after the Financioal Collapse: Where Do We Stand?, Migration
208
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Efektite na ekonomskata kriza vrz evropskiot pazar na trud
II. Refleksii od poslednoto pro{iruvawe i migracionata politika
vrz evropskiot pazar na trud
Neodamne{noto pro{iruvawe na EU pretstavuvalo patokaz
vo procesot na obedinuvaweto na Evropa i istoto donelo beneficii
za site gra|anи vo ramki na Unijata. Od ekonomska gledna to~ka,
pro{iruvaweto vodelo kon porast na `ivotniot standard vo
novite zemji-~lenki, dodeka vo postoe~kite zemji-~lenki na EU se
kreirala mo`nost za porast na izvozot i se zgolemile mo`nostite za
investirawe vo novi pazari. �����������������������������������
Isto taka, pro{iruvaweto pomognalo
vo zacvrstuvaweto na demokratijata, stabilnosta i sigurnosta na
evropskiot kontinent. Pro{irenata EU nosi vo sebe pogolema
te`ina vo soo~uvaweto so pra{awata od globalna va`nost, kako
{to se klimatskite promeni ili svetskata ekonomija i nejzinoto
rakovodewe. Pet godini po pro{iruvaweto, EU ne e samo pogolema
tuku i posilna, podinami~na i kulturno pobogata. Vo sega{niot
globalen kontekst, golem predizvik e da se izdr`i pred isku{enieto
za primena na za{titni~ki tendencii koi bi mo`ele da gi uni{tat
ogromnite beneficii za gra|anite od kreiraniot grani~no osloboden
edinstven pazar za 500 milioni lu|e.
Pro{iruvaweto od 2004 i 2007 g. pretstavuva ogromen
istoriski ~ekor. Toa stavilo kraj na podelbata na Evropa na Isto~na
i Zapadna, pomognalo vo zacvrstuvaweto na demokratijata i donelo
ekonomski beneficii za site zemji na EU, vo smisla na zgolemena
konkurencija, pogolem ekonomski rast i sozdavawe na rabotni mesta.
Pro{iruvaweto na EU go zgolemi obemot na evropskiot vnatre{en
pazar, a so toa go zgolemi i obemot na ostvarenata trgovija. Nakratko,
zgolemenata trgovija, specijalizacijata i pristapot do po{irok
pazar, go zgolemi bogatstvoto na novite i postoe~kite zemji-~lenki
Policy Institute, p.58.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
209
Prof. d-r Biljana Sekulovska-Gaber i Vesna Gligorova
vodej}i do poefikasna alokacija na tro{ociте i resursiте, dodeka
zgolemenata konkurencija vodi кoн poniski ceni i povisok kvalitet
za potro{uva~ite. Isto taka, po{irokiot pazar zna~i i zgolemuvawe
na mo`nostite za izbor нa kompaniite vo nivniten napori da
go pro{irat svojot biznis i da ostvarat pogolem profit kako i
ekonomija od obem.
Ekonomskite perfomansi se pove}e od vidlivi. Imeno, vo
periodot pome|u 2004 i 2007 godina, brojot na novokreiranite
rabotni mesta vo EU-27 dostignal do 12,2 milioni, vo sporedba so
2,2 milioni novi rabotni mesta za periodot od 2001 do 2004 g., dodeka
vo 2007 gодина stapkata na vrabotenost iznesuvala 65,4%. Sepak,
porastot na stapkata na vrabotenost vo novite zemji-~lenki bila
zna~ajno poniska vo sporedba so starite zemji-~lenki na Unijata kade
{to istata se dvi`ela od 55,9% vo 2004 do 59,8% vo 2007 godina.
Komunikacijata pod naslov „Pet godini od pro{irenata EU“
poka`увa deka pro{iruvaweto donelo beneficii za dvete strani.
Me|u najspomenuvanite beneficii se porastot na dohodot po glava
na `itel, pro{iruvaweto na trgovskite mo`nosti, porast na BDP,
namaluvawe na stapkata na nevrabotenost, porast na SDI ne samo
od starite zemji-~lenki tuku i od zemji nadvor od Unijata, porast
na konkurencijata i golem broj na pazarni mo`nosti i beneficii
za gra|anite na EU, i najva`no od sé, zgolemuvawe na stabilnosta i
sigurnosta na EU kako celina.
Prihodot po glava na `itel na novite zemji-~lenki se
Commission of the European Communities “Five years of an enlarged EU- Economic
achivement and challenges”, European Economy, Brussels, 20.2.2008. �����������������
Com (2009/79/3),
No.1/2009, ������������������
Chapter V, стр.114
�
Komesarot� ���
za� ����������������
pro�������������
{������������
iruvawe�����
Oli�
���� �������������
Ren����������
izjavil��
���������: „Pro�����������
{����������
iruvaweto� ����������
poslu�����
`����
ilo�
kako� ������
temel� ���
na� ������������
stabilnosta� ��
i��������
�������
istoto� ���
ja� ������������������������
zgolemilo���������������
demokratijata�
�������������� ��
i� �����������
vladeeweto� ���
na�
pravoto� ���������������������
vo�������������������
������������������
Evropa������������
. ����������
Ekonomski ������������
profitirale ��
i ��������
starite i
�� novite
������� zemji-~lenki,
�������������� a
��
osobeno EU kako celina. Toa go pro{irilo opsegot na mirot i prosperitet za
najmalku 500 milioni `iteli i go zgolemilo zna~eweto na EU vo svetot” (http://
ec.europa.eu/enlargement/5years)
210
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Efektite na ekonomskata kriza vrz evropskiot pazar na trud
zgolemil od 40% od prosekot na postojanite zemji-~lenki vo 1999 na
52% vo 2008 godina, dodeka prose~niot rast od 3,5% vo periodot od
1999-2003 g. se zgolemil na 5.5% vo periodot od 2004-2008 g. Sekako,
toa ne bilo na {teta na postojanite zemji-~lenki ~ij{to rast bil
2,2% godi{no vo periodot od 2004-2008 g. i
�����������������������������
so ist iznos i vo periodot
od 1999-2003 g.
Druga pridobivka e toa {to pro{iruvaweto gi zgolemilo
trgovskite mo`nosti na EU kako celina, a i poedina~no na sekoja
zemja-~lenka. Imeno, vo 2007 godina, skoro 80% od izvozot na novite
zemji-~lenki bil naso~en kon ostatokot na EU, dodeka vo istiot
period izvozot na starite zemji-~lenki kon novite se zgolemil za
7,5% od nivniot vkupen izvoz, od 4% kolku {to iznesuval pred samo
edna dekada. Isto taka, za golema pridobivka od pro{iruvaweto se smeta
namaluvaweto na problemot so nevrabotenosta, osobeno vo novite
zemji-~lenki. Imeno, stapkata na nevrabotenost vo novite zemji~lenki opadnala od krajno visoki nivoa na nivo sli~no so ostanatiot
del na EU-koj iznesuva okolu 7%. Zasiluvaweto pak na davawe na
golem prioritet na imigracionata politika tokmu po otpo~nuvaweto
na ovaa globalna finansiska kriza, e so cel razvienite ekonomii da
gi za{titat {to e mo`no pove}e rabotnicite na doma{niot pazar
na trud od branot na rabotnici od treti zemji nadvor od Unijata,
koi isto taka bile indirektno pogodeni od ovaa kriza. Sepak, so
voveduvaweto na sistemot na izdavawe „sina karta“, ~ija osnovna cel
e privlekuvawe na visokokvalifikuvani rabotnici i eksperti od
dr`avite vo razvoj, Evropskata Unija sozdade klima za postabilen
razvoj na pazarot na trud .
���������������������������������������
http����������������������������������
��������������������������������������
://�������������������������������
ec�����������������������������
.����������������������������
europa����������������������
.���������������������
eu�������������������
/������������������
enlargement�������
/5�����
years
����������������������������������������������������������������������������
Секуловска-Габер (2010), „Миграционата политика на ЕУ во насока на зацрврстување на Единствениот пазар“, Годишник на Економскиот факултет – Скопје, Том 45,
стр.408-419.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
211
Prof. d-r Biljana Sekulovska-Gaber i Vesna Gligorova
III. Лисабонската стратегија „Европа 2020“, можно решение за излез од
кризата?
So cel da prodol`i so zapo~natiot napor, preku zaedni~ki i
koordinirani akcii zaedno da se soo~at i borat so posledicite koi
gi ostavila ova kriza, Evropskata komisija ja lansirala Evropskata
strategija „Evropa 2020“, koja na nejzin predlog bila prifatena od
evropskite lideri vo mart 2010 g. za vreme na proletniot samit. Ovaa
strategija ja zamenila krajno kritiziranata Lisabonska strategija,
koja iako izglasana vo 2000 godina se poka`ala kako neuse{na vo
obidot da ja pretvori EU vo „najdinami~na ekonomija vo svetot
bazirana na znaewe, do krajot na 2010 godina“. Otpo~nuvaweto na
svetskata ekonomska kriza ne samo {to ja spre~ilo Unijata da gi
dostigne svoite postaveni celi, tuku vo golema mera gi izbri{ala
tragite od i taka maliot napraven progres.
Strategijata „Evropa 2020“ pretstavuva vizija za izgradba na
Evropa kako socijalna i pazarna ekonomija na 21 vek. Ovaa strategija
postavila i zaedni~ki prioriteti koi pretstavuvaat serija na
akcii i politiki koi }e bidat patokaz za toa vo koj pravec se dvi`i
Evropskata zaednica. ���������������������������������������������
Tie se grupirani vo tri zaedni~ki poglavja :
- Pameten rast: razvoj na ekonomija bazirana na znaewe
i inovacii (zasiluvawe na inovaciite, obrazovanieto,
kreativnosta i istra`uvaweto) ;
- Odr`liv rast: promovirawe na zgolemena resursna efikasnost,
konkurentna ekonomija;
- Seopfaten rast: neguvawe na ekonomija so visok rast na
vrabotenosta i ispora~uvawe na socijalna i teritorijalna
kohezija.
European Commission: EUROPE 2020-“A strategy for smart, sustainable and inclusive growth”, Brussel, 3.03.2010, стр.3
212
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Efektite na ekonomskata kriza vrz evropskiot pazar na trud
Komisijata smetala deka EU treba da definira i da odredi so
to~na preciznost na koj stepen od razvoj saka da se nao|a EU do krajot
na 2020 godina. Ovie celi se povrzani i kriti~ni za celokupniot
uspeh, a ponatamu se delat na devet inicijativi predlo`eni od
Evropskata komisija. Tie se :
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Inovativna unija (Innovative Union);
Mladi na poteg (Youth on the Move);
Digitalen plan za Evropa (A Digital Agenda for Europe);
Namaluvawe na nivoto na jaglerod i obezbeduvawe na resursno
efikasna Evropa (Low-carbon, resource efficient Europe);
^ista i efikasna energija (Clean and efficient energy);
Industriska politika prilagodena za erata na globalizacija
(An industrial policy for the globalization era);
Nov plan za vrabotuvawe (A New Jobs Agenda);
Novi ve{tini za novi rabotni mesta (New skills for New Jobs);
Evropska platforma protiv siroma{tijata (European
Platform against poverty).
Komisijata isto taka nastojuva da go namali {irokoto
socijalno vlijanie od krizata glavno preku Globalniot fond za
prilagoduvawe, dodeka reformiraniot Pakt za rast i stabilnost
obezbeduva solidna ramka koja ñ ovozmo`uva na Unijata da ja
stimulira pobaruva~kata i kreiraweto na rabotni mesta na kratok
rok, so istovremeno za~uvuvawe na kursot vo vodeweto na zdrava i
stabilna politika na javni finansii na sreden i dol rok.
Spored toa, Lisabonskata strategija za rast i kreirawe na
rabotni mesta treba da pomоgне vo identifikacijata na reformite
koi{to }e pridonesat za zgolemuvawe na potencijalot za ekonomski
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
213
Prof. d-r Biljana Sekulovska-Gaber i Vesna Gligorova
rast, za da ja napravi Unijata poelasti~na kon ekonomskite {okovi
so koi taa se soo~uva. Komisijata vo sorabotka so zemjite-~lenki bi
trebala da pomogne vo reprogramiraweto na Evropskiot socijalen
fond, so cel da onevozmo`i opa|awe na stapkata na vrabotenost vo
starite i novite zemji-~lenki podednakvo.
P�����������������������������������������������������������
ou~ena od gre{kite so nejzinata prethodni~ka, prioritet za
strategijata „Evropa 2020“ e spojuvawe na ekonomskite, socijalnite
i celite za za{tita na okru`uvaweto preku podobruvawe na
znaeweto, inovaciite i „zelen” rast vo srceto na evropskiot plan za
konkurencija. Drug element {to pretstavuva novina vo strategijata
„Evropa 2020“ e sprovedenata reforma na upravuva~kiot model, koj{to
bil na golemo kritiziran vo kontekst na Lisabonskata strategija i
poso~en kako glavna pri~ina za nejziniot neuspeh.
Me|utoa i ovaa strategija ne e imuna na kritiki koi doa|aat od
razli~ni strani, zapo~nuvaj}i od samite evropski institucii, pa do
grupite za za{tita na okolinata. Nekoi od kritikite se odnesuvaat
na nerealno postavenite celi, kako i na predlo`eniot upravuva~ki
mehanizam za koj se smeta deka ima otsustvo na aktivnost i pregolemo
potpirawe isklu~ivo na kontrola i „ben~mark”. Imeno, mo`e da se
poka`e kako neuspe{na odluka strategijata so koja zemjite-~lenki
se obvrzuvaat samo so preporaka na EU da bidat poaktivni vo
sproveduvaweto na celite, osobeno dokolku se zeme predvid ishodot
na nejzinata prethodni~ka. ����������������������������������������
Zatoa ostanuva da se vidi dali ovoj pat
EU }e ja ima hrabrosta da prezeme mnogu posmel ~ekor vo slu~aj ovaa
strategija da se poka`e kako nesoodvetna za re{avawe na problemite
so koi momentalno se soo~uva Unijata.
214
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Efektite na ekonomskata kriza vrz evropskiot pazar na trud
Zaklu~ok
Фinansiskata kriza bila pri~initel za bri{ewe na godini
na ekonomski i socijalen napredok vo ЕУ, me|utoa i pri~initel za
razotkrivawe na strukturnata slabost na evropskata ekonomija. Iako
destruktivnite efekti od finansiskata kriza, kako i najlo{oto
scenario bile izbegnati blagodarenie na koordiniraniot napor na
svetskite lideri (Samit G-20), sepak efektite od krizata i ponataму
se ~ustvuvaat na pazarot na trud vo EU. Za da gi ubla`i posledicite,
vo mart 2010 godina bila lansirana Lisabonskata strategija „Evropa
2020“, koja e poznata kako „Evropska strategija za pameten, ekolo{ki
~ist i seopfaten rast“ i istata pretstavuva zamena na nejzinata
prethodni~ka - Lisabonskata strategija od 2000 godina.
Зaklu~okot koj mo`e da se izvede za efektite na ekonomskata
kriza i pro{iruvaweto so zemjite od CIE vrz evropskiot pazar na trud
e pozitiven. Imeno, site podatoci i analizi, kako i sporedbite koi
bea napraveni vo ovoj trud za ostvarenite ekonomski perfomansi na
zemjite od EU, poka`aa deka vlijanieto koe go imalo pro{iruvaweto
so zemjite od CIE, osobeno od ekonomska gledna to~ka e vo korist
na pobrziot razvoj i napredok na Unijata kako celina, posebno vo
postepenoto izedna~uvawe na deceniskite razliki pome|u Zapadna i
Isto~na Evropa, pogolemata za{tita na gra|anite na Unijata, kako
i za zacvrstuvaweto na demokratijata, stabilnosta i sigurnosta na
evropskiot kontinent. Spored toa, i pokraj zabele`aniot pad na BDP
i na vrabotenosta, kako posledica na ekonomskata kriza, najverojatno
promenite kaj evropskiot pazar na trud bi bile daleku podrasti~ni
dokolku istovremeno ne do{lo i do poslednoto pro{iruvawe na EU.
Faktot pak, {to EU te`nee kon ponatamo{no pro{iruvawe so
zemjite od Zapaden Balkan, govori deka EU gi sogledala beneficiite
koi gi nosi pro{iruvaweto i otvoraweto na pazarot, pred sî
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
215
Prof. d-r Biljana Sekulovska-Gaber i Vesna Gligorova
preku pobrz rast i razvoj na Unijata, razmena na iskustva i znaewe,
ostvaruvawe na ekonomija od obem, zasilena konkurencija, pogolemi
mo`nosti za investirawe i podobruvawe na izborot na kvalifikuvana
rabotna sila. Seto ova nî vodi do zaklu~okot deka EU treba da go
prodol`i procesot na pro{iruvawe so zemjite od Zapaden Balkan, so
davawe celosna poddr{ka na zemjite - kandidati vo sproveduvaweto na
reformite, so cel zabrzuvawe na procesot koga tie }e bidat celosno
spremni da se integriraat so ostanatite zemji od EU.
Bibliografija
1. Asztalos,
������������������������
Zsofia (2008), Public policies of the European Union, Editura
Universitatii, Romania.
2. Blanchard, Olivier J. and Lawrence H. Summers (1986) , “Hysteresis and the
European Unemployment Problem,” NBER Macroeconomics Annual, 1, pp. 15-78.
3. Commission of the European Communities (2009), “Five years of an
enlarged EU- Economic achivement and challenges”, European Economy,
Brussels, 20.2.2008. ��������������������������������������
Com (2009/79/3), No.1/2009, Chapter
����������
V.
4. European Commission (2010), EUROPE 2020-“A strategy for smart,
sustainable and inclusive growth”, Brussel, 03.03.2010.
5. Papademetrion, Demetrios G., Madeleine Sumtion and Aaron Terrazas
(2010), Migration and Immigrants Two Years after the Financioal Collapse:
Where Do We Stand? Migration Policy Institute.
6. Секуловска-Габер (2010), „Миграционата политика на ЕУ во насока
на зацрврстување на Единствениот пазар“, Годишник на Економскиот
факултет – Скопје, Том 45, стр.408-419.
7. http://ec.europa.eu/enlargement/5years
8. www.prospect-magazine.co.uk
216
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Efektite na ekonomskata kriza vrz evropskiot pazar na trud
THE EFFECTS OF ECONOMIC CRISIS ON THE ���������
EU LABOR
MARKET
Prof. d-r Biljana Sekulovska-Gaber
Vesna Gligorova
Abstract
The Global Economic Crisis of 2007 affected the European labor market,
especially with regards to its employment, salary levels and job security. Bearing
in mind that the advent of the Crisis coincided with EU’s last enlargement
and adoption of the Treaty of Lisbon, this paper attempts to examine whether
European labor market developments would have been different, or even more
radical should there have not been these concurrent overlaps. To this aim, the
author makes comparative analyses of European labor market determinants
prior to and after the Crisis, i.e. before and after the last round of enlargement
and the adoption of EU’s most recent Lisbon Strategy, “Europe 2020”.
Key words: World Economic Crisis, European Labour Market,
Enlargement of the EU, Lisbon Strategy “Europe 2020”.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
217
218
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 219 - 233 (2011)
NEKOI [email protected] PRIMENI NA METODITE I MODELITE
NA OPERACIONITE [email protected] VO MARKETINGOT
Prof d-r Blagorodna Todosioska
Apstrakt
Vo trudot e prika`ana primenata na metodite i modelite
na operacionite istra`uvawa vo nekoi podra~ja na marketingot.
Primenata na tehnikite na operacionite istra`uvawa posebno e
zna~ajna vo raspredelbata na marketing - buxetot na promotivnite
aktivnosti, kanalite na distribucija i proda`bata. Izborot na
medium pretstavuva edna od klu~nite fazi vo razvojot na efikasen
proces na komunicirawe pome|u edna organizacija i nejzinite
celni klienti. Sekoja kombinacija na mediumi mora da se bazira
na odredeni finansiski sredstva za ovaa namena, a nejzina cel e da
obezbedi penetracija na porakata i maksimizirawe na razbiraweto
pome|u organizacijata i auditoriumot. Vo trudot se obrabotuva
matemati~ko modelirawe na problemot za izbor na adekvaten
medium za prenesuvawe na porakata, a vo toj kontekst prika`an
e i model na pove}ekriteriumsko programirawe. Za ilustracija
se prezentira pilot - istra`uvawe so koristewe na metodi na
pove}eatributivnoto odlu~uvawe za izbor na najdobra alternativa
za promocija na konkretni proizvodi.
Klu~ni zborovi: operacioni istra`uvawa, marketing miks, metodi na pove}eatributivno odlu~uvawe, izbor na medium.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
219
Prof. d-r Blagorodna Todosioska
Za metodite na operacionite istra`uvawa vo donesuvaweto na
optimalni marketin{ki odluki
Vo re{avaweto na brojni marketin{ki problemi, mo{ne
efikasno sredstvo pretstavuvaat tehnikite na operacionite
istra`uvawa. Soodvetnite metodi i modeli mo`at efikasno
da se koristat vo odreduvawe na elementite na marketing miksot. Modelite na operacionite istra`uvawa ovozmo`uvaat
eksperimentirawe i simulacija na raboteweto na realniot sistem
vo idnina i analiza na vlijanieto na odlukata [1]. Vrz osnova na
ponudenite optimalni re{enija i dobrite informacii od pazarot,
rakovodstvoto na kompanijata mo`e da donese ispravna odluka, koja
}e ostvari pozitivni efekti na pazarot. Za odreduvawe na proizvodstven asortiman, kako element
na marketing- miksot naj~esto se koristi linearnoto i celnoto
programirawe.
Vo marketing - istra`uvaweto pri lansirawe na nov proizvod
na pazarot, vo zavisnost od uslovite, mo`no e da se utvrdat efektite
(dobivka ili zaguba) za sekoja od prezemenite akcii, a nivnoto
vrednuvawe se izrazuva vo matrica na efikasnost. So koristewe na
modelite na odlu~uvawe vo uslovi na neizvesnost (maxmin, minmax,
Hurwicz i Laplace kriteriumite) se izbira optimalnata alternativa
za воведување na nov proizvod.
Pri odreduvawe na proda`nata cena, kako element na marketing
- miksot mo`at da se koristat isto taka i metodite na linearnoto
programirawe i na dinami~koto programirawe. Conjoint analizata
kako tehnika koja e mo{ne pogodna za definirawe na cenite na novi
proizvodi, pretstavuva i dobra alatka za dobivawe na podatoci vo
vrska so preferenciite za atributite na potencijalnite proizvodi
vo ranite fazi od procesot na razvojot na noviot proizvod. Za
220
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Nekoi mo`ni primeni na metodite i modelite na operacionite istra`uvawa vo
marketingot
odreduvawe na elasti~nosta na pobarua~kata i cenovnata osetlivost,
se koristat matemati~ko - ekonomskite funkcii.
Jakneweto na ulogata na pazarot i na marketingot vo razvojot
na stopanstvoto se osnovni determinanti za postojano zgolemuvawe
na zna~eweto na transportot, koj nesomneno se javuva kako vrska
pome|u proizvodstvoto i potro{uva~kata, a tro{ocite na transport
stanuvaat zna~ajna komponenta na cenata na proizvodite. Za
minimizirawe na tro{ocite na transport se koristat metodite za
optimizacija na transportni programi, kako {to se linearnoto
i nelinearnoto programirawe, stohasti~koto, dinami~koto i
mre`noto programirawe.
Vo izborot na proda`ni mesta, kako efikasno se poka`alo
celnoto programirawe, a za ocena na efikasnosta na proda`bata
po pooddelni podra~ja se koristi metodot za analiza na obvieni
podatoci (Data Envelopment Analysis – DEA ). Primenata na metodata
DEA mo`e da bide od korist i vo ocenuvaweto na komunikaciskiot
proces, strategiite za nastapuvawe na pazar, no i vo ocenuvawe na
raboteweto na soodvetna marketin{ka slu`ba vo odnos na drugi.
^estite konfliktni situacii vo delovnata ekonomija,
bankarstvoto, trgovijata i sl. uka`uvaat deka e neophodno
nepristrasno re{avawe na nastanatite situacii, vodej}i smetka za
va`e~kite pravila na delovnosta, odlu~uvaweto i сл. Edna od naj~esto
primenuvanite metodi za simulirawe na konfliktna/konkurentska
situacija meѓu dve kompanii na pazarot, e metodata na matri~ni
igri.
Vo odreduvaweto na promotivni aktivnosti, kako instrument na
marketing - miksot se koristat matri~nite igri, pove}eatributivnoto
odlu~uvawe, celnoto programirawe, kako i simulacionite metodi i
ekspertnite sistemi.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
221
Prof. d-r Blagorodna Todosioska
Pove}ekriteriumski model za izbor na medium
Zna~ajna uloga vo komunikacijata pome|u kompanijata i
identifikuvaniot celen auditorium imaat mediumite, poedine~no
ili kako kombinacija na pove}e mediumi.�������������������
������������������
Izborot na medium
pretstavuva edna od klu~nite fazi vo razvojot na efektiven proces na
komunicirawe pome|u edna kompanija i nejziniot auditorium. Osnovna
funkcija na mediumite e prethodno definiranite i oblikuvani
poraki da gi napravi dostapni do celniot auditorium. Uspe{niot
izbor na medium e zna~aen do taa merka {to pogre{en medium mo`e
da uslovi totalno prekinuvawe na komunikacijata. �����������������
Ne e isklu~en ni
slu~ajot ista poraka da ne bide isto uspe{na vo razli~ni mediumi.
Toa ne zna~i deka na samata poraka ñ se pridava pomala va`nost, tuku
deka pri izborot na soodveten medium se neophodni mnogu po{iroki
i pokompleksni analizi.�������������������������������������������
Sekoja kombinacija na mediumi treba da se
bazira na odredeni finansiski sredstva za ovaa namena, so cel da se
obezbedi penetracija na porakata i maksimizirawe na razbiraweto
me|u organizacijata i javnosta.
Sekoj medium ima svoi specifi~nosti koi e neophodno da
se zemat predvid pri odreduvaweto na najuspe{na kombinacija na
mediumi: fizi~kite karakteristiki, cenata, stepenot na penetracija,
raspolo`ivosta vo daden moment i na soodvetno mesto, koristeweto
na mediumot od strana na konkurencijata itn. Kvantifikacijata
na ovie i drugi specifi~nosti, pretstavuva pojdovna osnova vo
modeliraweto na problemot za izbor na medium. ��������������
So primena na
modelite i metodite na operacionite istra`uvawa, mo`no e efikasno
re{avawe na problemot za izbor na medium {to pretstavuva edna
faza vo planiraweto na komunikaciskiot process [5].
Vo modelot se poa|a od pretpostavkata deka korisnicite/
auditoriumot e segmentiran, odnosno podelen na homogeni
222
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Nekoi mo`ni primeni na metodite i modelite na operacionite istra`uvawa vo
marketingot
grupi. Kriteriumite za segmentirawe mo`at da bidat razli~ni:
demografski, geografski bihejvioristi~ki i sl. �����������������
Isto taka, va`no
e deka dostapnosta na raspolo`ivite mediumi e razli~na vo odnos
na postojnite segmenti. Slednata pretpostavka se odnesuva na toa
deka podatocite koi se neophodni za re{avawe na vakov vid modeli
(tro{ocite za emituvawe, fizi~kite granici na prenosot na porakite
preku odreden medium, efektite od emituvaweto i sl.) треба da bidat
odnapred odredeni ili proceneti. Narednata pretpostavka vo odnos
na celite na emituvaweto na porakata, poaѓа od toa deka tie treba
da bidat razli~ni, a isto taka i sodr`inata na ista poraka upatena
na razli~ni segmenti da bide razli~na, odnosno prilagodena na
soodvetniot segment.
Vo modelot gi vnesuvame slednite oznaki:
- број на медиуми (подредени по видови),
– број на целни сегменти (пазари),
– број на намени за емитување на пораката,
– број на пораки емитувани преку - тиот медиум наменети на -тиот
сегмент со –та намена
– достапност на - тиот медиум на -тиот сегмент
– проценет ефект од емитување на пораката преку - тиот медиум
наменета на тиот сегмент со –та намена
– трошоци на емитување на пораката преку - тиот медиум наменета
на -тиот
сегмент со –та намена
– расположив буџет за процесот на комуникација наменет на -тиот
сегмент
- расположив буџет за процесот на комуникација наменет за
–та
намена
- ограниченост на емитувањето на пораката преку - тиот медиум
– проценет број на емитувања на пораката преку - тиот медиум наменета
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
223
Prof. d-r Blagorodna Todosioska
на тиот сегмент со –та намена, по што зголемувањето на бројот на
пораките може да доведе и до контраефекти
- број на емитувања на пораката преку - тиот медиум наменета на
-тиот сегмент со –та намена, проценет како минимален, врз основа на
застапеноста на пораката на конкурентите
Vo modelot za izbor na medium, prviot definiran kriterium
(relacijata 1) se odnesuva na dostapnosta na raspolo`ivite mediumi
na pooddelnite pazarni segmenti.
(1)
So maksimizirawe na ovoj kriterium (funkcija na cel), se
postignuva porakata nameneta za odreden pazaren segment da mu
bide upatena tokmu preku onoj medium koj mu e najdostapen, odnosno
da ne bide ispratena so medium koj ne mu e dostapen.
K o g a
kriteriumot (1) e ograni~ena oblast na mo`ni re{enija, me|u niv
se odbiraat onie koi obezbeduvaat maksimalen efekt za prenos na
porakata (relacija 2) nameneta na j - tiot segment, za nekoja namena k
, preku i - tiot medium.
(2)
Procenetiot efekt mo`e da se odnesuva na procentot na naselenieto
koe ja primilo porakata. Isto taka, efektot mo`e da se odnesuva
i na indirektnoto vlijanie vrz zgolemuvawe na dobivkata na
pretprijatieto, zgolemuvawe na obemot na proda`bata, podobruvawe
na imixot na pretprijatieto, na toa dali porakata e prifatena
vo merka koja e dovolna da dovede do promena vo odnesuvaweto na
224
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Nekoi mo`ni primeni na metodite i modelite na operacionite istra`uvawa vo
marketingot
auditoriumot, dali bila pravilno razbrana i sl.
Vo modelot gi vnesuvame i slednite limitira~ki uslovi:
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)
(8)
Ograni~uvawata (3) i (4) se odnesuvaat na raspolo`iviot
buxet koj e namenet za komunikacija so j - tiot segment, vo odnos na
k - tata namena; ograni~uvaweto (5) se odnesuva na ograni~enosta na
prenesuvaweto na porakata preku i - tiot medium, na primer, brojot
na spisanija koi izleguvaat vo odreden vremenski period, brojot
na propagandni emisii na radio ili na televizija, brojot na saemi
koi se odr`uvaat vo nabquduvaniot period i sl.; ograni~uvaweto (6)
ovozmo`uva da ne se nadmine granicata na vistinska merka, {to zna~i
deka do taa granica, so zgolemuvaweto na brojot na prenesuvaweto
na porakata, se zgolemuvaat i pozitivnite efekti koi se saka da se
postignat so porakata (nad taa granica, efektot mo`e da stagnira, a
можно e da se pojavi i kontraefekt); ograni~uvaweto (7) se odnesuva
na toa kolku edna poraka mora minimalno da bide emituvana za da
bide zabele`ana od mno{tvoto na konkurentski poraki.
Prika`aniot matemati~ki model za izbor na medium e
otvoren za promeni vo site negovi delovi. Isto taka, mo`no e
da se kvantificiraat i drugi bitni karakteristiki na celniot
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
225
Prof. d-r Blagorodna Todosioska
auditorium, kako i karakteristikite na nabquduvaniot problem za
izbor na medium, i istite da se vklu~at vo modelot.
Aplikacija na nekoi metodi na pove}eatributivno odlu~uvawe
Во п������������
римерот што ����������������������������������������������
ќе го обработиме анализиран е избор на тип на
промоција во однос на набљудуваните атрибути. На компанија за витамински
пијал�������������������
a������������������
ци на располагање ñ се неколку вид���������������������������������
a��������������������������������
на презентации на производите.
Со примена на методите на повеќеатрибутивно одлучување, треба да се
одреди најдобрата алтернатива за промоција на овие производи на пазарот
(повеќе за методите на повеќеатрибутивно одлучување видете во [3,9]).
Пред да се одредат алтернативите, хипотетички е извршена
сегментација на пазарот. Првиот сегмент го сочинуваат децата. Вториот
сегмент го сочинуваат спортисти. Третиот сегмент се рековалесценти. Во
четвртиот сегмент вклучени се оние потрошувачи кои повремено ги користат
витаминските пијал��������������������������������������������������
a�������������������������������������������������
ци на компанијата. Анализата на пазарот покажала
дека најбројни потрошувачи на овие производи се децата. На располагање
се следните алтернативи за промоција на производите на пазарот:
А1 – Претставување на производiт����������������������
e���������������������
во детски списанија
А2 – Претставување на производiт��������������������
e�������������������
на рекламни паноа
А3 – Порака до децата за новите витамински пијал������������������������
a�����������������������
ци преку радиостаница,
a�� najdobro е да се избере детска емисија која е слушана со задоволство
А4 – Претставување на производite со телевизиски спот. И овде треба да се
избере детска емисија и со адекватна порака да се обрати кон децата.
А5 – Еден од начините за промоција е спонзорирање на културна
манифестација наменета за деца.
Сите алтернативи се набљудуваат во однос на следните атрибути:
226
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Nekoi mo`ni primeni na metodite i modelite na operacionite istra`uvawa vo
marketingot
min���f1 – цена (трошоци) на промоција;
max���f2 – зголемување на бројот на потрошувачи на производите меѓу децата;
max��f�3 – зголемување на добивката, креирано со порастот на побарувачка на
пазарот
max���f4 – спектар на реклами
max���f5 – степен на освојување на нов пазар
min���f6 – конкуренција во медиумите
Поставениот проблем е решен со следните методи на повеќеатрибутивно
одлучување: 1. Лексикографска метода; 2. Метода на едноставни адитивни
тежини; 3. Метода на хиерархиски адитивни тежини; 4. �����������
AHP��������
метода; 5.
Метода ELECTRE
����������
и�
6. Метода PROMETHEE
���������
Добиените податоци (вредности на атрибутите) за секоја алтернатива според секој
критериум претставени се во матрицата на одлучување (О).
Матрица на одлучување (О)
Од резултатите добиени со користење на првите три методи се
согледува дека најприфатлива е третата алтернатива, т.е. пораката до децата
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
227
Prof. d-r Blagorodna Todosioska
за новите витамински пијал������������������������������������
aци да се емитува прекурадио станица.
Методата AHP���������������������������������������������������������
ја користиме за да го одредиме рангот на алтернативите,
при што за споредување на елементите од хиерархијата во парови ���
ja
применуваме���������������������������������������������������������������
Saaty��������������������������������������������������������
�������������������������������������������������������������
– евта скла која се состои од 9 степени. (подетаљно за
методата AHP
����������������������������������������������������������������
видете во [�������������������������������������������������
8]). На слика бр. 1 прикажан е добиениот ранг на
алтернативите, од каде може да се согледа дека третата алтернатива има
највисок ранг, а воедно и коефициентот на конзистентност: CR ≤ 0,10, што
потврдува дека сме биле конзистентни во донесувањето на одлуката.
Слика бр. 1. Рангирање на алтернативи со примена на методата ���
AHP
Во натамошното излагање, за илустрација ги презентираме резултатите
добиени со примена на методите ������������������������������������
ELECTRE [���������������������������
6,7] и ��������������������
PROMETHEE�����������
[4]. Како
почетна матрица за двете методи ја користиме квантифицираната матрица
на одлучување (О).
����������������������������������������������������������������
Според лексикографската метода, добиената релација за избор е:
што значи дека најприфатлива�����������������
е третата алтернатива; според методата на едноставни адитивни тежини, добиени се следните елементи
на векторот �ri: r1 = 0,314286; r�2 = 0,451429; r�3 = 0,722857; r�4 = 0,642694; r�5 = 0,643590 од
каде може да се согледа дека најголема вредност на векторот r�i� има третиот елемент, r�3 =
0,722857, со што најприфатлива е третата алтернатива ���
a��
*=
����a3 и според методата на хиерархиски адитивни тежини, добиени се следните елементи на векторот ����
W: w1 = 0, 114877;
w2 = 0,167794; �
w3 = 0,271330; �
w4 = 0,224818; �
w5 = 0,221180 при што најголема вредност
на векторот ������������������������
W има
����������������������
третиот елемент, �
w3 =0,271330, од каде што следи дека најприфатлива е
третата алтернатива ���
a��
*=
���a�3
228
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Nekoi mo`ni primeni na metodite i modelite na operacionite istra`uvawa vo
marketingot
Квантифицирана матрица на одлучување (O)
Метода� ELECTRE
�������
Решавањето на методата ELECTRE опфаќа 9 чекори. Во првиот
чекор се одредува нормализирана
�������������������������������������
матрица на одлучување (N); вториот
чекор се состои од одредување на тежински нормализирана матрица на
одлучување (TN); во чекор 3 се одредуваат множествата на согласување и
несогласување; во четвртиот чекор се одредува матрица на согласност (S); во
чекор 5 се опфаќа одредување на матрицата на несогласност (NS); во чекор
6 се одредува матрицата на согласна доминација (MSD); седмиот чекор се
состои од одредување на матрицата на несогласна доминација (MNSD);
во осмиот чекор се одредува матрицата на агрегатна доминација (�MAD)
која подолу е прикажана; и во деветтиот чекор се елиминираат помалку
посакуваните акции.
Матрица на агрегатна домонација (MAD)
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
229
Prof. d-r Blagorodna Todosioska
Според методата ��������������������������������������������������������
ELECTRE,������������������������������������������������
доминантни се третата и четвртата алтернатива,
а тоа значи пораката до децата за новите витамински производи да се
пласира преку радиостаница (А3) и со телевизиски спот (А4).
Метода PROMETHEE
���������
Постапката за одредување на најдобрата алтернатива според методата
PROMETHEE се состои од три чекори. (подетаљно������������������������
за нив видете во [2]).
Ние ги прикажуваме добиените индекси на преференции (������������������
IP) и соодветниот
ранг на секоја од алтернативите.
Индексите на префернциите (IP) и ранг на алтернативи
Според резултатите добиени со постапката за решавање на методата PROMETHEE,�
�����������
може да се констатира дека највисок ранг има четвртата алтернатива (А4), т.е
најдобро е производот да се претставува со телевизиски спот.
Nota bene
���������
Matemati~kiot model, kako uprostena slika na realniot
sistem so odredeno nivo na apstrakcija, mo`e efikasno da ja
pretstavi realnata marketing - situacija. So eksperimentirawe na
modelot mo`at da se ispitaat potencijalnite marketing - odluki.
Va`no e deka za sekoj problem treba da se odredi najsoodvetniot
model i algoritam, so koj najbrzo }e se dojde do optimalno re{enie,
230
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Nekoi mo`ni primeni na metodite i modelite na operacionite istra`uvawa vo
marketingot
neophodno kako osnova za procesot na marketing - odlu~uvaweto.
Моделирањето на проблемот за избор на медиум има свои
предности, но и недостатоци.�����������������������������������������
Kako������������������������������������
����������������������������������������
����������������������������������
p���������������������������������
rednosti gi naveduvame slednite:
ovozmo`uva precizno definirawe na celniot auditorium i
odreduvawe na podatocite koi ozna~uvaat pove}e dimenzii na
procesot na komunicirawe i mo`at da se primenat za koj bilo
model; podrazbira kvantifikacija na kvalitativnite faktori i ja
eliminira subjektivnosta vo nivnoto odreduvawe i primena; mo`e
da bide primeneto na problemi so raznovidni mediumi, {to dava
mo`nost da se zeme predvid golemiot broj na mediumski kandidati vo
nabquduvaniot vremenski period; dozvoluva kombinirawe na mnogu
faktori koi treba da se zadovolat istovremeno; ovozmo`uva prikaz
na nelinearniot rast na odzivot na auditoriumot vo odnos na porastot
na brojot na porakite. Nedostatoci na matemati~koto modelirawe na
problemot za izbor na medium se: pretpostavkata za konstantni tro{oci
na mediumot i zanemaruvaweto na mo`nosta za eventualni popusti za
pofrekventno koristewe na mediumskiot prostor; zanemaruvawe na
vlijanieto na terminot na emituvawe na porakata vrz cenata na vremenska
edinica na mediskiot prostor; pristapot kon celnite segmenti kon
koi se ispra}aat razli~ni poraki, kako jasno izdiferencirani grupi,
odnosno zanemaruvawe na preklopuvaweto na celnite auditoriumi koi
se podednakvo zainteresirani za priemot na porakata.
Vo trudot se pretstaveni samo nekoi od можните примени на
modelite i metodite na operacionite istra`uvawa што se koristat za
efikasno re{avawe na odredeni marketing situacii. Od izlo`enoto
mo`e da se sogleda deka operacionite istra`uvawa stanuvaat sî
pozna~ajnа област која треба да се познава и да се прменува vo donesuvaweto
na оптимални marketin{ki odluki vo realnoto rabotewe.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
231
Prof. d-r Blagorodna Todosioska
Referenci:
[1]Balakrishnan,�����������������������������������������������������������
N.,��������������������������������������������������������
Barry Render, Ralph M. Stair, Jr.: Managerial Decision
Modeling with Spreadsheets, Prentice Hall, 2007
[2] Čupić M., Suknović M., (2008): Odlučivcanje, FON, Beograd.
[3]Ehrgott, M.: Multicriteria Optimization, Springer, New York, 2005
[4] Gal T., et al., eds., (1999): Multicriteria Decision Making: Advances in MCDM
Models, Algorithms, Theory, and Applications, Kluwer Academic Publishers,
Boston.
[5]Ravindran, Р. А.,: Operations Research and Management Science - Handbook,
CRC Press, Taylor&Francis Group, 2008
[6]Rogers, M., Bruen, M., Maystre, L.Y.: Electre and Decision Suppot, Kluwer
Publishers, Norwell, MA, 2000
[7] Roy, B. (1991): The outranking approach and the foundations of ELECTRE methods,
Theory and Decision, 3, 49-73.
[8]Saaty, T. L., (1991): Multicriteria Decision Making: The Analytic Hierarchy
Process, RWS Publications, Pittsburgh, PA.
[9]Triantaphyllou, E., (2000): Multi-Criteria Decision Making Methods:
A Comparative Study, Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, The
Netherlands.
232
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Nekoi mo`ni primeni na metodite i modelite na operacionite istra`uvawa vo
marketingot
SOME POSSIBLE APPLICATIONS OF METHODS AND MODELS OF
OPERATIONAL RESEARCH IN MARKETING
Prof. Blagorodna Todosioska, Ph.D.,
Abstract
The paper presents the application of methods and models of operational
research in some areas of marketing. Applying the techniques of operational
research is particularly important in the allocation of marketing budget on
promotional activities, distribution channels and sales. The choice of media is
one of the key stages in the development of an effective process of communication
between an organization and its target customers. Every combination of media must
be based on specific funds for this purpose, and its aim is to provide penetration
of the message and maximizing understanding between the organization
and audience. This paper deals with mathematical modeling problem for the
selection of an adequate medium for conveying the message, and in that context
is presented the model of multi-criteria programming. The illustration presents a
pilot study using the methods of multi-criteria decision making for selecting the
best alternative for the promotion of specific products.
Key words: operational research, marketing mix, methods of multi-criteria
decision making, choice of media.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
233
234
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 235 - 247 (2011)
IMPAKT NA IKT NA PERFORMANSITE NA
ORGANIZACIITE – KORISTEWE NA DMD METOD
D-r Kalina Trenevska Blagoeva
Vo trudot se istaknuva zna~eweto na IKT (informaciskokomunikaciskite tehnologii) i empiriskite dokazi {to upatuvaat
na vlijanieto na IKT vrz produktivnosta na firmite. Se analizira
koristeweto na metodot na distribuirani mikro-podatoci
DMD, koj ovozmo`uva koristewe na ve}e postoe~ki podatoci od
oficijalni izvori (naj~esto od anketite za IKT koristewe i
inovativnost na organizaciite). Inovativnosta na organizaciite
e vo direktna sprega so porast na produktivnosta i toa preku
intenzitet na koristewe na IKT. Poka`ano e deka inovaciite kaj
proizvodite samo vo kombinacija so organizaciskite i procesnite
inovacii doveduvaat do rast na produktivnosta merena preku
TFP (total factor productivity). Vo Republika Makedonija ne se koristi
DMD metodot koj mo`e da zna~i za{teda, no i analiti~ka baza.
Osobeno se prepora~uva da se intenzivira mereweto na inovaciite
so harmoniziranata anketa na Eurostat.
Klu~ni zborovi : IKT koristewe, merewe na produktivnost,
DMD metod
Voved
Kakov e impaktot na IKT (informacisko-komunikaciski
tehnologii) vrz raboteweto na firmite, e pra{awe {to se postavuva i
intenzivno }e se postavuva vo idnina pred nau~nicite i biznismenite.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
235
d-r Kalina Trenevska Blagoeva
Vlijanieto na IKT mo`e da se razgleduva na mikro-nivo, na nivo na
organizacii, na nivo na razli~ni industrii i na nivo na nacionalni
ekonomii.
Statistikata na IKT e nova, se pojavuva pred okolu dve decenii,
no se napraveni zna~itelni dostignuvawa, a DZS na Republika
Makedonija ve}e ima sprovedeno odredeni istra`uvawa vo soglasnost
so metodologiite na Eurostat.Za izveduvawe na statisti~ki
istra`uvawa potrebni se sredstva od nacionalnite buxeti. Чesto se
izveduvaat preku pra{alnici {to kaj respondentite predizvikuva
nelagodnost, osobeno ako toa bara vreme i barawe po dokumenti,
podatoci ili nekoi dopolnitelni presmetki. Znaej}i ja ovaa t.n.
averzija kon popolnuvawe na pra{alnici, nau~nicite se obiduvaat
maksimalno da gi iskoristat ve}e postoe~kite podatoci preku
nivno direktno koristewe ili preku nivna obrabotka, filtrirawe
i kombinirawe. Eurostat se obiduva da gi koristi razli~nite
izvori na podatoci za da go izmeri vlijanieto na IKT vrz biznisot.
Koristeweto na metapodatoci stanuva mnogu potrebno, osobeno
kombinirano so agregirani podatoci za produktivnosta i razvojot,
popoznati kako KLEMS. Efektite od IKT se podiverzificirani,
otkolku direktnoto vlijanie vrz produktivnosta na poedine~na
firma. Poka`ano e deka tie poka`uvaat relativno sli~en efekt vo
prerabotuva~kite industrii, no efektite vo servisnite industrii
se poheterogeni vo zavisnost od tipot na industrijata i nivoto na
koristewe na IKT vo zemjata. Osobeno zna~ajno e toa {to e poka`ano
��������������������������������������������������������������������������������
Види поопширно http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/information_
society/methodology
����������������������������������������������������������������
���������������������������������������������������������������
KLEMS����������������������������������������������������������
е кратенка што вообичаено се користи при системот на национално сметки за анализа на факторите на развојот – капитал (К), труд (����
L���
),
енергија (Е), материјали (М) и сервиси (����������������������������������������
S���������������������������������������
). ИКТ е вклучен во делот капитал (К).
http://www.euklems.net/
Mark Franklin, Peter Stam and Tony Clayton ,ICT impact assessment by linking data
across sources and countries, (2008), Eurostat
236
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Impakt na IKT na performansite na organizaciite-koristewe na DMD metod
deka vlijanieto na IKT vrz produktivnosta e toa {to so niv se
generiraat inovacii i inovativni organizacii na raboteweto.
Poznato e deka vlijanieto na IKT na ekonomskiot razvoj sekoga{
sledi odredeni evolutivni sukcesivni fazi spored S-������������
krivata na
vremenski razvoj. Imeno, na po~etokot se raboti za faza na podgotvenost
na firmite, poedincite i vladite da prifatat odredeni novi tehnologii.
Sledna e fazata kade {to se meri u~estvoto na firmite i poedincite
{to koristat IKT, no i intenzitetot na koristewe. Krajna e fazata
na vlijanieto na IKT za menuvawe na odnesuvaweto na organizaciite,
poedincite, ekonomskite strukturi i performasite kako rezultat na
intenzitetot i na~inot na koristewe na IKT.
Vo ranite prou~uvawa, impaktot na IKT se tretira pove}e od
makro-aspekt, bidejki vo sistemot na nacionalni smetki investiciite
vo hardver i softver vleguvaa kako kapitalni investicii. Vo
literaturata istra`uvan e porastot na TFP �(total factor productivity) vo
SAD i toj se dol`i na liderskoto prifa}awe na novite tehnologii
za steknuvawe konkurentska prednost.
Logi~na cel e da se ispita vlijanieto na investiciite vo IKT
na nivo na firmi. Se predlagaat nekolku pristapi, kako na primer
vklu~uvawe na investiciite kako poseben faktor vo TFP analizata
ili pri merewe na inovativnosta ili organizaciskite promeni.
Tokmu vlijanieto na ovie nemerlivi ili pote{ko, odnosno poinaku
merlivi vlijanija na IKT, ja nametna potrebata za kombinirawe
na razli~ni izvori na podatoci od razli~ni istra`uvawa. Dali
intenzitetot na koristewe na IKT vo firmite e vo direktna sprega
so menuvaweto na procesite i organizacijata na rabota, kako i so
Measuring the impacts of ICT using official statistics, Working party on indicators for
the information society directorate for science, technology and industry, Committee for information, computer and communications policy (2008)
Emmanuel Duguet: Innovation height, spillovers and TFP growth at the firm level:
Evidence from French manufacturing, (2006) Economics of Innovation and New Technology,
15:4-5,
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
237
d-r Kalina Trenevska Blagoeva
sposobnosta za promeni (~itaj inovacii) vo idnina? Vo najnovite
anketi, ne samo {to ima pra{awa za toa kolku IKT gi koristat
vrabotenite vo firmite, tuku i kolku IKT e vgnezden vo biznisprocesite i transakciite. Analizata na nemerlivite investicii
poka`uva deka tie se raste~ki del od aktivnosta na firmite, a i deka
softverot i soodvetnite biznis- procesni i organizaciski investicii
se najbrzo raste~kiot element, iako toa ne e poka`ano vo bilansite.
Pogolemiot del od nemerlivite investicii se kapitaliziran trud
i poka`uvaat razli~na slika od relativniot povratok na kapital i
trud od toj na oficijalnata statistika. Primenuvaj}i ja ovaa ramka
na nivo na firma ili industrija, se nalaga potreba istra`uvawata
da se povrzat so anketite na inovacii i I&R. Ova mo`e da se napravi
samo vo onie zemji so porazviena statisti~ka infrastruktura, kade
{to postojat podatoci povrzlivi so onie od anketata za koristewe na
IKT i so podatocite za biznis- autputot.
Podatocite na nivo na organizacija se tie kade {to treba
da se dobijat znaci od vlijanieto na tehnologiite preku sporedba
na uspe{ni i neuspe{ni firmi. Ova se slu~uva vremenski mnogu
pred uspe{nite firmi da imaat vlijanie na performansite na
industrijata i da se ovozmo`i na analizata da go identifikuva toa na
povisoko nivo. Se raboti vsu{nost za voobi~aeniot time lag. Sepak,
mikroanalizata na nivo na firma na produktivnosta i rastot, mo`e
da ne gi opfati makro-efektite na realokacija na resursite kako
{to rastat uspe{nite firmi, a neuspe{nite otpa|aat.
Koristewe na DMD (distrubuirani mikro-podatoci) za analiza na
produktivnosta
Za da se napravi kombinacija na mikro i makro-podatocite,
potrebno e da se analiziraat i iskoristat raznite izvori koi{to
238
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Impakt na IKT na performansite na organizaciite-koristewe na DMD metod
mo`at globalno da se podelat vo tri mno`estva na podatoci. Prvoto
mno`estvo gi opfa}a podatocite {to se dobivaat od harmoniziranata
anketa za koristeweto na IKT vo firmite i odovde mo`at da se
izvle~at nekolku varijabli. Vtoroto mno`estvo na podatoci i
varijabli soodvetno se odnesuva na ekonomskite performansi i
karakteristiki na firmite i se dobivaat od soodvetnoto anketno
istra`uvawe. Tretoto, uslovno ka`ano, mno`estvo na podatoci, e od
delovnite registri koi{to raspolagaat so demografski podatoci za
organizaciite. Procesiraweto na podatocite e so cel da se generira
anonimno mno`estvo na podatoci, agregirano na nivo na firmi
preku edna ili pove}e dimenzii kako {to se industrija, golemina,
godina i sl. Od vakvi podatoci mo`at da se generiraat i regresivni
statistiki.
DMD (distribuirani mikro-podatoci) se odnesuva na proces
na kompilacija na konceptualno identi~ni indikatori od relativno
dezagregirano industrisko nivo, preku razli~ni zemji i razli~ni
periodi. Ovoj pristap e vremenski poefikasen, bidej}i ne se ~eka na
harmonizacija na EU nivo i e pokomparabilen, bidej}i ne se bazira
na EU-KLEMS statistiki bazirani na dezagregacija na povisoko
nivo na nacionalni statistiki. Edna od najva`nite karakteristiki
na DMD pristapot e {to ovozmo`uva sumarnata statistika od
podatocite na nivo na firmi da bide opfatena vo ramkite na
mno`estvoto na podatoci za zemja/industrija. Ovaa integracija
na osobenostite na nivo na firma so bogatstvoto na sporedlivi
podatoci na nivo na industrija/zemja/vreme e klu~na karakteristika
na ovoj pristap. Ova mno`estvo na podatoci se koristi za da se izvedat
ocenki na kompleksni indikatori (konstruirani od pove}e od edena
Се мисли на Countries’ structural business surveys /Production Surveys
���������������������������������������������������������������������
На пример, позади секоја опсервација на дијаграмот на растурање ДМД
сетот содржи мноштво идикатори објаснувајќи ги особеностите на податоците на
ниво на фирми.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
239
d-r Kalina Trenevska Blagoeva
promenliva), {to zavisat od vkrstuvawe na pove}e istra`uvawa. Isto
taka, se ovozmo`uva analiza na IKT impaktot na nivo na industrija/
zemja, koristej}i golemi mno`estva na podatoci proizvedeni so DMD
sistem na analiza, kade {to imame visoko-sporedlivi indikatori i
vremenska dimenzija.
Pri formiraweto na mno`estvoto na varijabli, od trite
izvori na podatoci izbrani se vkupno 31 varijabla od razli~en
tip i 16 dopolnitelni promenlivi koi{to se odnesuvaat na IKT
intergacijata i ve{tinite na vrabotenite.
Pointeresno pra{awe e {to sodr`i output mno`estvoto na
podatoci od ova istra`uvawe. Voobi~aeno, osven srednite vrednosti
i devijaciite, gi ima i regresivnite koeficienti. Rezultatite
sugeriraat deka impaktot na produktivnosta vo relacija so
koristeweto na IKT e ve}e vostanoven i transferabilen vo ramkite
na zemjite od EU i se poka`uva relativno konzistenten, pozitiven
efekt na produktivnosta na trudot vo proizvodstvenite industrii
kaj site ispituvani zemji. Istra`uvawata imaat mnogu povarijabilni
rezultati koga se odnesuvaat na produktivnosta na trudot vo raznite
uslu`ni dejnosti. Razlikite me|u zemjite za impaktot vrz uslu`nite
dejnosti mo`e da bide objasnet so potrebata od kriti~na masa vo
mre`ite i koristeweto na IKT, razlikite vo kompetitivnite
uslovi na nacionalno nivo, kako i razli~ni pristapi pri mereweto
na servisite kaj nekoi zemji. Mo`ebi neo~ekuvano, e-trgovijata kako
izdvoena varijabla {to vlijae vrz produktivnosta ima ograni~uvawa,
a ve{tinite na vrabotenite poka`uvaat pogolem impakt, dodeka
starosta na firmata ima malo vlijanie. DMD podatocite poka`uvaat
deka firmite so visok rast se i pointenzivni korisnici na IKT, a
najdobar indikator e intenzitetot na elektronskite transakcii.
���������������������������������������������������������������������������
За детали околу изборот и компилацијата на новите променливи поопширно во
Mark�������������������������������������������������������������������������������������
Franklin����������������������������������������������������������������������������
������������������������������������������������������������������������������������
, ��������������������������������������������������������������������������
Peter���������������������������������������������������������������������
Stam����������������������������������������������������������������
��������������������������������������������������������������������
and������������������������������������������������������������
���������������������������������������������������������������
Tony�������������������������������������������������������
�����������������������������������������������������������
Clayton�����������������������������������������������
������������������������������������������������������
,���������������������������������������������
ICT������������������������������������������
impact�����������������������������������
�����������������������������������������
assessment������������������������
����������������������������������
by���������������������
�����������������������
linking�������������
��������������������
data across�
������������
sources��������������������������������
and����������������������������
�������������������������������
countries������������������
���������������������������
, (2008), ��������
Eurostat
240
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Impakt na IKT na performansite na organizaciite-koristewe na DMD metod
Vo Skandinavskite zemji postojat mikro-podatoci za realnite
ve{tini na vrabotenite i poka`ana e jaka zna~ajna korelacija pome|u
produktivnosta i proporcijata na vraboteni so IKT ve{tini neIKT ve{tini (kako dobra pribli`nost mo`at da se zemat platite).
Regresivnata analiza poka`uva deka eksternite e-biznis linkovi
imaat pogolema eksplanatorna mo} otkolku vrskite me|u procesite vo
ramkite na firmite – pazarnata dinamika e pobitna od pridobivkite
vo efikasnosta preku procesna koordinacija.
Posebna oblast se relaciite me|u IKT, inovaciite i
produktivnosta. Vo porazvienite zemji ([vedska, Velika Britanija,
Holandija) se uspealo da se poka`e zna~eweto na IKT vo kreirawe
na inovativnost, kako na~in na koj pridobivkite od IKT vo
produktivnosta se najjaki. So povrzuvawe na anketata za koristewe
na IKT i anketata i pra{awata za izvorite na inovacii na EU, se
poka`uva jaka zavisnost me|u koristeweto na super brz Internet
od strana na vrabotenite i mo`nostite na firmite za inovirawe.
Ova asocira link me|u brziot Internet i mo`nostite na firmite
da zdobivaat znaewe, da razvijat povisoki proda`bi i pogolema
upotreba na novi procesi. Ova gi reflektira i mre`nite efekti na
menaxirawe so znaeweto, i mo`nosta firmite da go konvertiraat
znaeweto vo novi proizvodi i uslugi i da gi komercijaliziraat.
Аутпутот на иновациите, освен со подобрување на продуктивноста,
може да се мери и со придобивки кај благосостојбата. Алтернативно,
кај предложениот индекс базиран на благосостојбата, промените во
благосостојбата можат да бидат подобар репрезент на импактот на
иновациите. Според овој пристап, придобивките во благосостојбата доаѓаат
од два извора – како допринос на иновациите во ефикасноста на домашното
производство конзумирано дома и од иновациите во увезените производи
Mark Franklin, Peter Stam and Tony Clayton ,ICT impact assessment by linking data
across sources and countries, (2008), Eurostat
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
241
d-r Kalina Trenevska Blagoeva
што истите ги прават подобри и/или поефтини.10
Analizata na DMD podatocite poka`uva deka industriite
{to imaat golema upotreba na IKT imaat i golema promena vo
nivniot udel na pazarot. IKT intenzivnite industrii se pouspe{ni
za steknuvawe nov pazaren udel preku inovacii vo proizvodstvenite
i distributivnite mre`i. [vedskite istra`uvawa poka`uvaat deka
kanalot IKT-inovacii-produktivnost, e pojak otkolku direktniot
IKT-produktivnost. Vo Holandija e poka`ano deka IKT mo`e da
bide supstitut vo proizvodnata ravenka za indikatorot za procesni
inovacii od Community Innovation Survey, zna~ej}i deka IKT mo`at da se
iskoristat dobro kako zamena za procesni inovacii. Ova obezbeduva
statisti~ki dokazi deka IKT vklu~uvaweto zna~i i procesni
promeni, osobeno vo servisnite industrii.
Poka`ano e daka so koristewe na dvete anketi (za inovacii i
IKT koristewe) mo`e da se dobijat zna~ajni soznanija. Vkrstuvaweto
na podatocite od razli~ni izvori e izvodliva rabota i dovolno
reprezentativna za site industrii i zemji. Glavniot limit na ovoj
pristap za da se iskoristi vo po{iroka analiti~ka rabota, a {to
treba da bide razgledano od Eurostat, e kolku ovie podatoci }e
mo`at da se dadat za upotreba i na koe nivo, {to bi trebalo da bide
na ponisko nivo od ona {to go koristat NSI. Ekonomistite sekako
bi bile zadovolni, ako im se ovozmo`i koristewe na podatocite za
analiza na produktivnosta. Analizata poka`uva deka so koristewe
na IKT indikatorite se podobruva ekplanatornata mo} na KLEMS.
Koristeweto na brz Internet e poka`ano deka e pojak indikator vo
relacija so produktivnosta otkolku e-trgovijata. Ovaa vrska e pojaka
na nivo na industrija, otkolku na nivo na firma, {to se dol`i na
realokaciskiot efekt vo ramkite na industriite, kako {to rastat
10
Dolores Añón Higón Paul Stoneman,(2008)TFP, Welfare and Innovation: the Implications for an Index of Innovation NESTA, 2008
242
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Impakt na IKT na performansite na organizaciite-koristewe na DMD metod
pouspe{nite firmi. Brziot (i super brziot Internet) e nov zna~aen
faktor, a o~ekuvano relativno dolgiot adopciski period zna~el i
negativna koreliranost so produktivnosta vo bliskoto minato.
Za Dr`avniot zavod za statistika na Republika Makedonija
va`i deka gi sledi preporakite na Eurostat. Sepak, anketite za IKT
koristewe i inovacii sé u{te ne se izveduvaat regularno i podatocite
treba da se zemat so rezerva, osobeno imaj}i predvid problemi kako
neodgovor, nerazbirawe na poimite, nesoodveten respondent i sl.
Ova osobeno se odnesuva na Anketata za inovacii koja{to vo idnina
mora da vleze vo planot za redovni statisti~ki istra`uvawa. [to se
odnesuva do tretiot izvor na podatoci-delovniot registar, sostojbata
e dobra i podatocite mo`at vo ceolst da odgovorat na potrebite na
DMD analizata.
Soznanija
Povrzanite mikro-podatoci mo`at da bidat iskoristeni na
nivo na firma za analiza na efektite vrz produktivnosta asocirani
so IKT i so komplementarni inputi. Podatocite uka`uvaat deka
industriite, a i zemjite so visok procent na visoko-obu~eni rabotnici
se pointenzivni korisnici na novite tehnologii. Dodeka efektite
vrz proizvodstvoto na IKT se ve}e standardni vo EU, sozdavaj}i
edinstven EU pazar i me|unarodni vrednosni sinxiri za dobra, istoto
ne e so tolkav obem kaj uslugite. Bidej}i uslugite so~inuvaat golem
del od EU pazarot, tie se va`ni. Sporen e tretmanot na softverot
kako IKT kapitalna formacija, so ogled na toa {to ima razlika me|u
kriraweto softver za firma kako nemerlivo sredstvo i softver za
pazar. Tokmu kaj ovoj problem se gleda i prednosta na DMD od SNS
kaj IKT impaktot. Ova ne zna~i deka merweto na IKT kapitalot e
nepotrebno, no toa mo`e i da se aproksimira so druga IKT metrika,
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
243
d-r Kalina Trenevska Blagoeva
broj na vraboteni so ultrabrz Interenet.
Poka`ano e deka postoi zna~ajna vrska me|u vrabotenite
so brz Internet i produktivnosta. Verojatno e deka brojot na
vraboteni so brz Internet i ponatamu }e pretstavuva relevanten
indikator, osobeno za zemjite so ponisko nivo na razvoj. Ovoj efekt
na produktivnosta zavisi ne samo od ulogata na ovaa promenliva
kako zamena za IT kapitalot. Intenzitetot i koristeweto na brz
Internet zna~i i rabotna praktika na vrabotenite, investicii vo
biznis-procesite, menaxmentot so znaewe i organizaciski kapital.
E- trgovijata (proda`bi i nabavki) i e-biznis vrskite
vo ramkite na i me|u firmite, isto taka poka`uvaat impakt na
produktivnosta i poka`uvaat promeni vo biznis odnesuvaweto.
Vlijanieto vrz produktivnosta asocirano so e-biznis procesnite
vrski, osobeno me|u firmite postoi, no podatoci za modelirawe na
ovie vrski ima relativno malku. Tie vo idnina }e stanat korisni
indikatori za promeni vo odnesuvaweto i performansite.
Najzna~ajno mno`estvo na rezultati za nivoto na firmi se od
onie zemji {to gi povrzale podatocite od anketite za inovaciite
i za koristewe na IKT. Ova sugerira deka najmnogu od impaktot na
produktivnosta asociran so koristeweto na IKT i investiciite vo
IKT e preku inovaciite, vklu~uvaj}i gi netehni~kite i inovaciite
vo biznis procesite, preku opseg na mehanizmi kako {to se razmena
i menaxirawe so znaewe vo mre`a, poddr{ka i promocija na novi
proizvodi, uslugi i procesi preku IKT ovozmo`eni sistemi {to
ovozmo`uvaat brzo kopirawe i skalabilnost, podobar marketing i
e-marketing. Tuka ne treba da se zaboravat i podobruvawe na biznisprocesite i redizajnot.
Tuka se postavuva i pra{aweto za knigovodstvo na inovaciite,
{to vklu~uva i del na nemerlivi inputi vo inovaciite, kako {to
se softverot, tehnolo{ki baziranite I&R, netehni~ki tro{oci na
244
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Impakt na IKT na performansite na organizaciite-koristewe na DMD metod
novi proizvodi i servisi, ve{tini, organizaciski kapital i kapital
na reputacija. Ovaa problematika se razviva, osobeno tretmanot na
netehni~kite inovacii vo servisite i organizaciskite i biznisproces promenite.11
Ponatamu, preporaka e da se ispituva kolku IKT kako
infrastuktura za menaxirawe so znaeweto i ve{tinite e od vrednost
za organizaciite. Va`na e i vrskata me|u IKT i organizaciskite i
bisnis- procesnite promeni.
Osobeno vo idnina se o~ekuva zna~ajna statisti~ka rabota za
merewe na slo`enata upotreba na IKT za menaxirawe na relaciite
so klientite i nivnite inputi vo inovaciite, vo t.n user��������
driven�
������� ili
otvoreni inovacii.
Rezultatite poka`uvaat deka evolucijata na IKT i efektite
vrz biznis- odnesuvaweto i performasite se nezavr{ena storija.
Republika Makedonija ve}e ja minala fazata na infrastrukrni
infesticii i podgotvenost, no od aspekt na koristeweto na IKT
zaostanuva zad pove}eto zemji od EU. Gledano od statisti~ki aspekt,
povrzlivosta na podatocite za merewe na impaktot na IKT vrz
produktivnosta e ne{to na {to treba da se raboti, osobeno bidej}i
toa zna~i za{teda vo resursi.
11
Jacques Mairesse, Pierre Mohnen, Accounting for Innovation and Measuring Innovativeness:
An Illustrative Framework and an Application, The Economics of Technology an Innovation,
vol. 92 no. 2
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
245
d-r Kalina Trenevska Blagoeva
Literatura:
Mark Franklin, Peter Stam and Tony Clayton, ICT impact assessment by linking
data across sources and countries, (2008), Eurostat
Measuring the impacts of ICT using official statistics, Working party on indicators
for the information society directorate for science, technology and industry,
Committee for information, computer and communications policy (2008)
Emmanuel Duguet: Innovation height, spillovers and TFP growth at the firm
level: Evidence from French manufacturing, (2006) Economics of Innovation
and New Technology, 15:4-5
Dolores Añón Higón Paul Stoneman,(2008)TFP, Welfare and Innovation: the
Implications for an Index of Innovation NESTA, 2008
Gary Madden, Scott J. Savage(1999), Telecommunications, Productivity, Catchup and Innovation Telecommunications Policy 23
http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/information_society/
methodology
http://www.euklems.net/
www.stat.gov.mk
www.Measuring-ict.unctad.org
Michael Polder, George van Leeuwen, Pierre Mohnen, Wladimir Raymond
Productivity Effects of Innovation Modes, (2009) Statistics Netherlands
Jacques Mairesse, Pierre Mohnen, Accounting for Innovation and Measuring
Innovativeness:
An Illustrative Framework and an Application, The Economics of Technology
an Innovation, vol. 92 no. 2
246
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Impakt na IKT na performansite na organizaciite-koristewe na DMD metod
ICT IMPACT ON ORGANIZATIONAL PERFORMANCE – DMD
METHOD USAGE
Kalina Trenevska Blagoeva
Abstract
Many empirical studies have confirmed the positive impact ICT on
productivity at the firm level. The DMD method of usage of data from different
sources (Surveys of ICT usage and Innovation and business registers) can be
of help while analysing the effect of ICT on TFP. ICT is an important driver of
innovation in both manufacturing and services. Doing more R&D has a positive
effect on product innovation in manufacturing. Organisational innovation has the
strongest productivity effects. positive effects of product and process innovation
when combined with an organisational innovation. It is shown that the number
of employees coonected to fast internet can be good proxy for ICT effect on
productivity. In the Republic of Macedonia the DMD methods hasn’t been used
yet mainly due to lack of data on innovation and some problems concerning
usage data.
Keywords: ICT usage, productivity, DMD method
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
247
248
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 249 - 265 (2011)
(NE)NAU^ENITE LEKCII OD NAJNOVATA
SVETSKA FINANSISKA KRIZA
Prof. D-r Qube Trpeski
Voved
Vo „Godi{nikot“ na Ekonomskiot fakultet za 2009 godina,
objaviv trud za najnovata svetska finansiska i ekonomska kriza,
koja zapo~na vo 2007 godina. Vo toj trud, se obidov pri~inite za
nastanuvaweto na krizata, kako {to se: golemata ra{irenost
na „bankarstvoto vo senka”, koe be{e nadvor od kontrolata na
supervizorskite organi, potoa, nagliot razvoj na finansiskite
derivati kako novi „proizvodi” vo bankarskoto rabotewe, koi isto
taka ne bea pod kontrola na supervizorskite organi, (vo nekoi zemji
kako {to e SAD, toa rabotewe so finansiskite derivati be{e svesno
ostavano bez kontrola i regulativa, zatoa {to se smetalo, spored
svedo~eweto na porane{niot guverner na FED - Alan Grinspen,
pred Kongresot, deka „akcionerite vo bankite se tie koi treba da
vodat smetka za za{tita na svojot kapital, a ne nekoj odnadvor”),
potoa, deregulacijata vo finansiskata sfera, koja kako trend gi
zafati najrazvienite zemji, i po koja, te{ko mo`e{e da se definira
{to vo realnosta e komercijalna banka, koj e nejziniot delokrug na
rabota i koj e nadle`en da go kontrolira nejzinoto rabotewe, {to
e investiciona banka, koj e nejziniot delokrug na rabota i koj e
nadle`en za kontrola. Ako kon toa go dodademe i {irokiot spektar
na drugi nebankarski finansiski institucii koi se pojavija i
rastea kako „pe~urki posle do`d“, i koi nesmetano izvr{uvaa niza
bankarski raboti, nekotrolirani od nikogo, }e se dobie pojasna
slika, za „op{tiot galimatijas” vo finansiskata sfera, pred sî
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
249
Prof. D-r Qube Trpeski
vo najrazvienata zemja - SAD, kade {to i po~na najnovata svetska
finansiska kriza.
Vo ovoj trud, akcent }e bide staven na mo`nite pouki {to mo`at da
se izvle~at od ovaa kriza, i so nivna primena da se pridonese da ne se
povtoruvaat periodi~no finansiskite krizi od ovoj tip, kako {to
dosega se slu~uva{e.
1. Novata uloga na monetarnata politika
Monetarnata politika bila, e, i }e bide i vo idnina eden
od najva`nite delovi od ekonomskata politika. Ako se zanemarat
specifi~nite celi koi se menuvaat od godina vo godina, i koi se
javuvaat sporadi~no, glavni celi na ekonomskata politika se:
- odr`uvawe na odredena stapka na stopanskiot raste`;
- odr`uvawe odredeno nivo na proizvodstvoto;
- odr`uvawe stabilnost na op{toto nivo na cenite;
- odr`uvawe na uramnote`enost na platniot bilans.
Vo ostvaruvaweto na ovie celi, na ekonomskata politi­ka,
pokraj monetarnata, na raspolagawe ñ stojat u{te i fiskal­nata
politika, politikata na ceni, politikata na dohod, itn.
Monetarnata politika spored toa, e samo eden od pozna~ajnite
delovi na ekonomskata politika.
Ako se analiziraat gorespomenatite celi, }e se vidi deka
prvite dve imaat razvoen karakter, a vtorite dve stabilizacionen.
Postoi odredena inkompatibilnost me|u ovie celi, iako na
prv pogled me|u razvojot i stabilnosta na stopanstvoto ne bi trebalo
da postoi inkompatibilnost. Imeno, dosega{noto iskustvo (na{e i
svetsko) poka`uva deka ne e mo`no istovremeno da se ostvaruvaat
site celi vo podednakva mera.
Dokolku so ekspanzivna monetarna politika se vlijae vrz
250
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
(ne)nau~enite lekcii od najnovata svetska finansiska kriza
zabrzuvaweto na stopanskiot raste` i proizvodstvoto, tak­vata
politika vo isto vreme negativno dejstvuva vrz cenite i platniot
bilans. Od tie pri~ini, potrebata od sinhronizirano dejstvuvawe vrz
site instrumenti od ekonomskata politika e pove}e od neophodna.
Ako vo 70-te i 80-te godini od minatiot vek vo akademskite
krugovi dominira{e misleweto deka so monetarnata politika e
mo`no da se postignuvaat pove]e celi istovremeno, (kako {to se
na primer, odr`uvawe niska stapka na inflacija, pottiknuvawe na
stopanskiot rast, odr`uvawe uramnote`en platen bilans i sl.), vo 90te godini od minatiot vek i vo prvata dekada od ovoj vek, definitivno,
re~isi, postoe{e konsenzus vo naukata, deka monetarnata politika
mo`e da bide plodotvorna i efikasna, samo ako so nea se nastojuva da
se postignuva edna cel - odr`uvawe na cenovna stabilnost.
Za volja na vistinata i vo 70-tite i 80-tite godini od minatiot
vek ima{e seriozni uka`uvawa za konfliktnosta na celite {to se
saka da se postignat so monetarnata politika, no tie uka`uvawa
naj~esto ne dopiraa do polismejkerite, pa tie eksperimentirawa so
monetarnata politika i nejzinata upotreba vo postignuvawe razvojni
celi, rezultira{e so visoki inflacii.
Visokite inflacii niz koi pominaa golem broj zemji ne samo
od Ju`na Amerika, tuku i od Evropa, pridonesoa da se zacvrsti
misleweto deka monetarnata politika mo`e da ima samo edna cel odr`uvawe cenovna stabilnost.
Re~isi site relevantni nau~nici go delea stavot koj najdobro
go formulira{e Meltzer:
„Cenovnata stabilnost e najdobriot na~in so koj monetarnata
politika mo`e da pridonese kon stopanskiot raste`“.
Na drugite delovi od ekonomskata politika, spored nego,
„treba da se prepu{tat ostanatite celi na ekonomskata politika”.
So drugi zborovi, ne e sporno deka so ekonomskata politika
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
251
Prof. D-r Qube Trpeski
mo`e da se ostvaruvaat pove}e celi, no preovladuva{e stavot
deka monetarnata politika treba da ima samo edna cel - cenovna
stabilnost, od pri~ina {to kako {to veli Mi{kin, na dolg rok
monetarnata politika vlijae samo vrz inflacijata, a na kus rok
mo`e plodotvorno da vlijae samo vrz edna cel, i ako se nastojuva da
se ostvaruvaat so monetarnata politika pove}e celi istovremeno,
toa ima pove}e {teti otkolku koristi, vo smisla {to se zgolemuvaat
inflatornite o~ekuvawa, se namaluva odgovornosta na centralnata
banka, bidej}i taa za neuspehot vo kontrolata na inflacijata }e bara
izgovor vo sledeweto na pove}e celi istovremeno.
Kako rezultat na vakviot konsenzus me|u akademskite krugovi
koj postoe{e do neodamna, deka monetarnata politika mo`e da ima
samo edna cel - odr`uvawe cenovna stabilnost, i koj be{e prifaten
od najgolemiot broj vladi i centralni banki vo razvienite zemji,
a poslednite 7-8 godini i od zemjite vo tranzicija, stapkite na
inflacija re~isi vo site zemji se namaluvaa.
Poslednive godini, svedoci sme deka vo golem broj na zemji se
ode{e i ~ekor ponatamu - zakonski da se regulira primarnata ili,
ako sakate, edinstvenata cel na monetarnata politika - odr`uvaweto
na cenovnata stabilnost. Taka na primer, vo dokumentite za osnovawe
na Evropskata centralna banka stoi:
„Osnovnata cel na Evropskiot sistem na centralni banki
(ESCB) e odr`uvawe na cenovnata stabilnost.
Bez {tetni posledici za osnovnata cel - cenovnata stabilnost,
ESCB }e gi poddr`uva generalnite ekonomski politiki vo
Zaednicata, so cel da pridonese kon postignuvawe na celite na
Zaednicata. Vo postignuvaweto na svoite celi, ESCB }e deluva vo
soglasnost so principot na otvorena pazarna ekonomija so slobodna
konkurencija, zalagaj}i se za efikasna alokacija na resursi”.
Re~isi istovetni stavovi se navedeni i vo Zakonot za Narodnata
252
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
(ne)nau~enite lekcii od najnovata svetska finansiska kriza
banka na Republika Makedonija. Toa e vsu{nost, del od dolgiot pat
na usoglasuvawe na na{eto zakonodavstvo so zakonodavstvoto na
Evropskata Unija.
Isto taka, skoro site zemji koi od 01.05.2004 godina stanaa
~lenki na Evropskata Unija, kako i onie koi se podgotvuvaat da stanat
nejzini ~lenki, imaat vgradeni odredbi vo Zakonite za Centralnata
banka, mnogu sli~ni ili isti (za osnovnata cel na monetarnata
politika), so onie na Evropskata centralna banka.
Zakonskoto regulirawe na osnovnata cel na monetarnata
politika ñ ovozmo`uva na Centralnata banka povisok kredibilitet,
pogolema transparentnost, no i pogolema odgovornost pri
sproveduvaweto na monetarnata politika.
Isto taka, toa ja zacvrstuva nejzinata nezavisnost, zatoa {to
nikoj organ ili institucija odnadvor ne mo`e da ja natera da sledi
nekoja druga cel, barem ne bez izmena na Zakonot.
Za vakvite odredbi vo zakonite za centralnite banki, kako
{to istaknavme, postoe{e konsenzus vo naukata, koj mo`ebi najdobro
go ima formulirano Svenson :
„Prete`na i glavna cel na monetarnata politika treba
da bide dolgoro~nata stabilnost na cenite, a stabilizacija na
proizvodstvoto treba da bide sekundarna, pri {to ovaa cel treba da
se sledi samo ako ne e vo konflikt so prvata”.
No, najnovata finansiska kriza i ulogata na centralnite banki koi
so svoeto (ne)deluvawe pridonesoa za nejzinata pojava, go razni{a
konsenzusot {to postoe{e - deka monetarnata politika treba da ima
samo edna cel- cenovnata stabilnost.
Sî pove}e nau~nici naglasuvaat deka i odr`uvaweto na
finansiska stabilnost treba da bide va`na cel na monetarnata
politika, odnosno na centralnata banka.
I na poslednata konferencija {to se odr`a na 7-8 mart 2011
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
253
Prof. D-r Qube Trpeski
godina, vo organizacija na MMF vo Va{ington, na koja u~estvuvaa i
nau~nici od rangot na nobelovcite Joseph Stiglitz i Robert Solow,
kako i guvernerite na najgolemite centralni banki vo svetot, na
tema: „Makroekonomskite politiki vo uslovi na ekonomska kriza“,
se dodade u{te edna cel- ekonomskata aktivnost. Op{tata soglasnost
na konferencijata najdobro ja sublimira glavniot ekonomist na
MMF Olivier Blanchard so zborovite: „Monetranata politika
treba da premine od ednostranoto fokusirawe na inflacijata i da se
fokusira isto taka i na finansiskata stabilnost i na ekonomskata
aktivnost”.
Faktot {to e toa zaklu~ok na konferencijata formuliran
od glavniot ekonomist na MMF, zna~i seriozno svrtuvawe na
monetarnata politika kon pove}e celi.
2. Novi soznanija za „Likvidnosnata zamka”
Znamenitiot Kejns, vnese vo svojata teorija edna mo`nost, koga
kaj subjektite postoi apsolutna sklonost kon likvidnost. [to zna~i
toa? Toa zna~i deka sekoj porast na koli~estvoto pari subjektite
ne go tro{at, ne gi pretvoraat parite vo stoki ili imot, tuku gi
dr`at parite na svoite smetki, bidej}i preferiraat da dr`at pari
kako imot, a ne nekoj drug vid imot. Vo toj slu~aj, monetarnata vlast
e nemo}na da gi postigne sakanite celi so monetarnata politika,
bidej}i monetarnata politika vo slu~ajov, e apsolutno neefikasna.
Taa „likvidnosna zamka”, koja Kejns ja dade samo kako hipoteti~na
mo`nost vo negovata „liquidity preference” - teorija, za apsolutna
neefikasnost na monetarnata politika, Amerikancite ja do`iveaja
kako realnost vo izminatite godini, vo ekot na najgolemata svetska
kriza, po golemata svetska kriza.
Imeno, Centralnata banka na SAD, koristej}i eden ~len
254
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
(ne)nau~enite lekcii od najnovata svetska finansiska kriza
od Zakonot, koj ñ dava mo`nost vo vonredni uslovi da mo`e da gi
kreditira i nebankarskite subjekti, direktno pu{ti vo promet
ogromni milijardi dolari, so cel da go zapre strmoglaviot pad na
prometot i na cenite na nedvi`nostite, pa i na ekonomijata vo
celina.
No {to se slu~i? Bankite, kompaniite, poedincite, koga }e
dojdea do tie novootpe~ateni pari od Centralnata banka, gi zadr`uvaa
na svoite smetki, ne gi tro{ea.
Zna~i vo toj moment, vo SAD postoe{e apsolutnata sklonost
na subjektite kon likvidnost, i monetarnata politika be{e nemo}na
da go otko~i zako~eniot platen promet, da ja zapre deflacijata i
recesionata spirala.
Pred na{i o~i se slu~uva{e vo realnosta ona {to, golemiot
Kejns go predvide kako hipoteti~ka mo`nost vo negovata teorija.
Ovaa kriza poka`a deka i vo takov slu~aj ima dovolno prostor
za prodol`uvawe so ekspanzivna monetarna politika. Primerot
na SAD, kade FED pod rakovodstvo na Bernanke prodol`uva so
ekspanzivna monetarna politika i vo uslovi koga kratkoro~nite
kamatni stapki se blizu do nula, ja potvrduva gornata teza. So
persistentnoto ufrlawe likvidnost vo ekonomijata, FED uspeva da
vlijae ne samo na kratkoro~nite, tuku i na dolgoro~nite kamatni
stapki, a preku niv i na zgolemuvawe na dolgoro~nie vlo`uvawa na
privatniot sektor, kako i na za`ivuvawe na raznite vidovi na hartii
od vrednost. Vsu{nost, Tobin u{te vo 1963 god. tvrde{e deka preku
aktivnostite na pazarot na kapital, centralnata banka najdirektno
mo`e da vlijae na za`ivuvawe na ekonomskata aktivnost. (Vidi
Trpeski 2009)
Zna~i, mo`e da ka`eme deka Bernanke na nekoj na~in go korigira
Kejns, koj tvrde{e deka vo uslovi koga ekonomijata se nao|a vo
sostojba na „likvidnosna zamka” ne treba da se koristi monetarnata
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
255
Prof. D-r Qube Trpeski
politika bidej}I e neefikasna, tuku vo preden plan treba da
nastapi fiskalnata politika. Bernanke, odnosno FED, paralelno so
ekspanzivnata fiskalna politika prodol`ija, da vodat i ekspanzivna
monetarna politika, vo uslovi koga amerikanskata ekonomija se
nao|a vo „likvidnosna zamka”. Rezultatite {to gi postigna SAD na
ekonomski plan, vo postkrizniot period, uka`uvaat deka i drugite
zemji treba da go praktikuvaat istoto vo sli~ni situacii, pa i
Makedonija.
Zasluga na Bernanke e i toa {to se napu{ti doktrinata na
FED, vospostavena za vreme na negoviot prethodnik Grinspen, deka
centralnata banka ne treba da reagira vo vreme na „dueweto na
balonot“ na berzite i na drugite pazari, tuku deka treba da reagira
otkako „}e pukne balonot“ i da go „izmeti |ubreto {to se sozdalo”.
Za toa kako SAD izlegoa od taa „likvidnosna zamka”, odnosno
od krizata, }e pi{uvam vo nekoja druga prilika.
Ovde sakav samo da ja potenciram va`nosta na pobaruva~kata
na parite vo odreduvaweto na optimalnoto koli~estvo na parite i vo
uspe{nosta i neuspe{nosta na monetarnta politika vo ostvaruvaweto
na nejzinite celi.
Vo Republika Makedonija, pobaruva~kata za pari ili sklonosta
na subjektite kon likvidnost, e izrazito nestabilna kategorija,
kakva {to e vpro~em vo re~isi site tranzicioni ekonomii. Zatoa,
na izgotvuvuva~ite na monetarnite proekcii im e mnogu te{ko, da
ja zemaat kako varijabla vo modelot. Toa be{e edna od najgolemite
pri~ini za napu{tawe na strategijata na targetirawe na monetarnite
agregati i premin kon targetirawe na de fakto fiksen kurs od
noemvri 1995 godina, sî do denes.
Druga specifi~nost na pobaruva~kata za pari vo Makedonija e
nejzinata razli~nost, ako se analizira po sektori. Imeno, vo uslovi
na restriktivna monetarna politika, kakva {to vodime re~isi vo
256
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
(ne)nau~enite lekcii od najnovata svetska finansiska kriza
celiot period po monetarnoto osamostojuvawe, taa restriktivnost
e mnogu poizrazena vo sektorot stopanstvo, vo sporedba so sektorot
na naselenieto ili sektorot dr`ava. Zo{to? Zatoa {to vo uslovi
na restriktivna monetarna politika, naselenieto i dr`avata gi
namaluvaat kupuvawata od stopanstvoto, zna~i pomalku pari doa|aat
na smetkite vo stopanstvoto, a odlivot na pari od stopanstvoto
prodol`uva so isto tempo, zaradi isplata na danoci kon dr`avata i
plati kon naselenieto. Ovoj fakt totalno se ignorira so postojnata
monetarna strategija.
Koj e najgolemiot motiv za pobaruva~kata na pari kaj nas? Kejns toj
motiv go narekuva „precautionary demand for money”, odnosno, dr`ewe
pari za nepredvideni slu~ai. Nedisciplinata i nesredenite odnosi
vo platniot promet kaj nas od edna strana, i te{koto do|awe do
krediti zaradi restriktivnata politika od druga strana, pridonesoa
subjektite da gi dr`at parite na svoja smetka kolku {to mo`at podolgo
i da pla}aat samo ako se prinudeni da pla}aat. Takvata sostojba ne
mo`e da se izmeni so postojnata monetarna strategija, a za nejzina
promena nema volja. Od oportunisti~ki pri~ini.
3. Ulogata na Centralnata banka kako kreditor vo krajna instanca.
Dosega naukata ja gleda{e ulogata na Centralnata banka kako
kreditor vo krajna instanca, samo koga edna banka se soo~uva so
kratkoro~en vremenski nedostig na likvidni sredstva, a dolgoro~no
e solventna. So ovaa kriza se poka`a potrebata od intervencija na
centralnite banki kaj pooddelni banki i koga imaat problemi i
so solventnosta. Razlikata me|u prviot slu~aj (koga Centralnata
banka intervenira vo slu~aj na kratkoro~na nelikvidnost na edna
ili pove}e banki) nema dolgoro~ni finansiski tro{oci na javniot
sektor, a vo vtoriot slu~aj (koga Centralnata banka intervenira kaj
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
257
Prof. D-r Qube Trpeski
edna ili pove}e banki koi se insolventni) ima dolgoro~ni finansiski
tro{oci po javniot sektor.
No, imaj}i predvid deka site cenralni banki ostvareniot
profit go prefrlaat vo buxetot, sekoja intervencija na Centralnata
banka vo finansiskiot sektor zna~i namaluvawe na nejziniot profit,
a so toa indirektno i namaluvawe na teransferite od Centralnata
banka kon buxetot.
Sepak, treba da se pravi razlika me|u intervenciite na
Centralnata banka kako kreditor vo krajna instanca, koga edna ili
pove}e banki se nelikvidni i koga se nesolventni. Vo prviot slu~aj toa
e, taka da se re~e, voobi~aena aktivnost na Centralnata banka so koja za
brzo vreme ja doveduva bankata da si ja povrati likvidnosnata pozicija,
a so toa i da ñ gi vrati pozajmenite sredstva na Centralnata banka.
Vo vtoriot slu~aj, koga edna ili pove}e banki se insolventni,
a Centralnata banka re{ava da intervenira vo nivno spasuvawe
zatoa {to taa ili tie banki se pregolemi za da propadnat, (too big to
fail) i tro{ocite za nivno spasuvawe bi bile pomali vo sporedba so
tro{ocite {to bi nastanale koga taa ili tie banki bi propadnale.
Sepak, za procenkata dali i vo koj slu~aj da intervenira
Centralnata banka vo slu~aj na insolventnost na edna banka, vo
pooddelni zemji ne e ostaveno sama da odlu~uva Centralnata banka,
tuku toa go pravi zaedno so Ministerstvoto za finansii, odnosno
Vladata, {to e logi~no zaradi finansiskite implikacii vo buxetot
so takvata intervencija na Centralnata banka.
Se razbira, ovde ne mo`e da se odbegne pra{aweto za moralniot
hazard {to se pojavuva kaj golemite banki, poradi faktot {to tie
odnapred znaat deka vo slu~aj da zapadnat vo nelikvidnost, a po
poslednava kriza i vo nesolventnost, }e bidat spaseni od Centralnta
banka i dr`avata, i toa gi tera da vleguvaat vo rizi~ni plasmani vo
trkata za pogolem profit.
258
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
(ne)nau~enite lekcii od najnovata svetska finansiska kriza
Ovaa kriza gi zafati najanapred finansiski najrazvienite
zemji, a zemjite vo razvoj i zemjite vo tranzicija (poradi nivnata
finansiska izoliranost od svetskite finansiski pazari, ostanaa
nepogodeni). Duri podocna, koga finansiskata kriza predizvika
ostar pad na ekonomskata aktivnost vo razvienite zemji, toa vlijae{e
na namaluvawe na ekonomskata aktivnost i vo drugite zemji, preku
namalenata pobaruva~ka na stoki od strana na razvienite zemji od
zemjite vo razvoj.
Del od razvienite zemji (kako {to se Kanada, Avstralija,
Norve{ka, Izrael, Ju`na Koreja) ~ii banki ne bea izlo`eni na pazarot
na finansiski derivati, koi nemaa visoki kreditni izlo`enosti i
ne bea vovle~eni vo finansikata kriza, za da go izbegnat padot na
ekonomskata aktivnost, odnosno da se vratat pobrzo na pretkriznite
stapki na rast, pribegnaa kon naglo namaluvawe na kamatnite stapki.
So taa merka, tie se vratija na pozitivnite stapki na ekonomska
aktivnost mnogu pobrzo od drugite razvieni zemji. Kakva pouka
mo`e da se izvle~e od toa? Toa nî pou~uva deka site zemji vo svetot
- i razvieni i nerazvieni, treba da prezemat merki za zajknuvawe na
zdravosta na bankarskiot i voo{to na finansiskiot sistem. Bankite
vo site zemji treba da se vratat na staroto pravilo – borba za stabilen,
a ne za maksimalen (vrzan so visoki rizici) profit. Preporakite od
Bazel III treba da se odnesuvaat za site banki vo site zemji.
Ovaa kriza poka`a deka zemjite vo koi supervizijata na bankite se
nao|a vo ramkite na centralnite banki, podobro upravuvaa so krizata
vo sporedba so zemjite kade {to supervizijata e izdvoena nadvor od
centralnite banki vo posebni agencii. Ottuka mo`e da se izvle~e
naravou~enie deka supervizijata treba da se vrati vo centralnite
banki vo site zemji. Ovde, patem samo da spomenam, deka pred
desetina godini, koga be{e vo trend izdvojuvaweto na superviziite
od centralnite banki, Narodnata banka na Republika Makedonija
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
259
Prof. D-r Qube Trpeski
odolea na pritisokot {to doa|a{e od nekoi centri od izvr{nata
vlast, i ne dozvoli supervizijata da se izdvoi od NBRM. Za volja na
vistinata, vo toa i pomogna i MMF, koj smeta{e deka vo zemjite vo
tranzicija podobro re{enie e superviziite da ostanat vo ramkite na
centralnite banki.
4. Izborot na re`im na devizen kurs
Poslednata kriza vo mnogu poizostrena forma go aktualizira
pra{aweto za izborot na re`imot na devizniot kurs i za politikata
na upravuvawe so kursot, i negovata upotreba za ostvaruvawe pogolemi
stapki na ekonomski rast.
Devizniot kurs, kako instrument na ekonomskata politika se
poka`a kako edna od najva`nite makroekonomski varijabli, ne samo
vo malite i otvorenite ekonomii, tuku i kaj golemite ekonomski
giganti. Primerot na re~isi otvorenata “vojna” me|u SAD i Kina
i ne{to podiskretnata kavga me|u SAD i EMU, za toa ~ija valuta
e potceneta i treba da revalvira, ja potvrduva gornata postavka
za isklu~itelnata va`nost na devizniot kurs vrz ekonomskite
performansi na edna zemja.
I po najnovata finansiska kriza, najgolemiot broj relevantni
nau~nici vo svetot se soglasuvaat deka rakovodeno fleksibilniot
devizen kurs e najpogoden, posebno za malite i otvoreni ekonomii.
Najgolemiot broj nau~nici po krizata smetaat deka istoto va`i i
za golemite ekonomii i ekonomski grupacii, so taa razlika {to tie
mo`at da si dozvolat i pogolemi fluktuacii.
Pritoa, kako {to plasti~no objasnuva Stenli Fi{er,
„fleksibilnosta” ne zna~i deka Centralnata banka ne treba
da intervenira na devizniot pazar. Fleksibilnosta zna~i deka
Centralnata banka vo edna zemja, sama ili zaedno so Vladata, ne treba
260
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
(ne)nau~enite lekcii od najnovata svetska finansiska kriza
da povle~e linija na devizniot kurs i da ka`e: „Do ovde, ne ponatamu”.
Ili so drugi zborovi, fleksibilnata politika kon devizniot kurs
zna~i deka Centralnata banka i Vladata ne treba da se „zare~at”,
odnosno da si postavat cel da go branat devizniot kurs po sekoja cena.
Centralnata banka i Vladata ne treba da odat „nasproti vetrot”,
odnosno da gi stopiraat pazarnite sili vo odreduvaweto na kursot.
Tie treba samo povremenio da go zabavuvaat dvi`eweto, bilo toa da
vodi kon depresijacija ili kon apresijacija na valutata.
No, za volja na vistinata, ne e ista situacijata koga pazarnite
sili pritiskaat kon depresijacija na valutata i koga istite
pritiskaat kon nejzina apresijacija.
Vo prviot slu~aj, na Centralnata banka ñ e pote{ko zatoa {to
treba da intervenira so sredstva od deviznite rezervi za da go ubla`i
pritisokot za devalvirawe na valutata. Problemot e {to ne mo`e
da go pravi toa vo neograni~eni koli~ini, zaradi limitiranosta na
deviznite rezervi i potrebata od nivno odr`uvawe na odredno nivo i
ne mo`e da go pravi toa na dolg rok. Zatoa, rakovodeno fleksibilniot
kurs e najadekvaten re`im na devizen kurs, zatoa {to Centralnata
banka so intervenciite ne go zapira vlijanieto na pazarnite sili vrz
kursot, tuku samo go ubla`uva nivnoto vlijanie.
Vo slu~aj koga pazarnite sili dejstvuvaat kon apresijacija na
valutata, na Centralnata banka ñ e polesno da intervenira, zatoa
{to vo toj slu~aj intervenira so doma{na valuta (na ~ija emisija
ima monopol i so toa ima neograni~eni mo`nosti) i go kupuva cel
ili del od vi{okot na devizi na devizniot pazar. No, nezavisno {to
Centralnata banka ima neograni~eni mo`nosti da emituva pari za
otkup na devizi, taa ne treba da go stopira vlijanieto na pazarnite
sili kon apresijacija na doma{nata valuta, tuku samo da go ubla`i
toa vlijanie.
Sepak, svedoci sme deka centralnite banki i vladite vo svetot
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
261
Prof. D-r Qube Trpeski
se mnogu poagilni vo intervenciite da se stopira aprecijacijata na
doma{nata valuta, otkolku da se stopira depresijacijata. So vakvata
situacija se soo~uvaat zemjite so pogolem priliv na stranski kapital.
Vo takov slu~aj, Centralnata banka treba da vodi mnogu vnimatelna
politika- od edna strana da ne dozvoli pogolema aprecijacija na
doma{nata valuta, a od druga strana i pregolemo zadol`uvawe na
doma{nite subjekti kon stranstvo.
Pozitiven primer za uspe{na politika vo rakovodewe so kursot
vo uslovi na golem priliv na stranski kapital, e Slovenija sî do
nejzinoto vleguvawe vo EMU. Centralnata banka na Slovenija zaedno
so Vladata uspeaja, vo uslovi na golem priliv na stranski kapital, da
ne dozvolat aprecijacija na tolarot, a vo isto vreme ne dozvolija da se
premine pragot {to ja vodi zemjata kon visoka zadol`enost.
Relativno negativen primer vo sli~na situacija od na{eto
poblisko okru`uvawe e Hrvatska.
5. Novata uloga na MMF
Vo izminatiot period, MMF re~isi nema{e nikakvo vlijanie
vrz ekonomskite politiki na golemite razvieni zemji. Tie gi
dr`at klu~nite pozicii vo MMF i „delea lekcii” na zemjite koi
imaa potreba od aran`mani so MMF, kakva ekonomska politika
da vodat, posebno monetarna i fiskalna politika, a samite ne se
pridr`uvaa do taa politika. Dene{nava situacija, propratena so
pregolemi buxetski deficiti i pregolema zadol`enost, osobeno na
del od zemjite so najgolemi kvoti vo MMF, se dovolna pouka deka za
site treba da va`at ednakvi pravila i deka treba na MMF da mu se
ovozmo`i da se odnesuva kon site negovi ~lenki so ist ar{in, a ne
kon edni da bide „majka”, a kon drugi „ma}ea”. Bidej}i, na tie zemji na
koi „im gleda{e niz prsti” kako vistinska majka na razglaeno dete,
262
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
(ne)nau~enite lekcii od najnovata svetska finansiska kriza
prakti~no im nanese {teta, zatoa {to denes tie zemji „se davat” vo
dolgovi i buxetski deficiti.
Zna~i, ako mo`eme da izvle~eme pouka po najnovata kriza, MMF
treba da ostane i ponatamu „de`uren policaec”, no ednakvo strog kon
site zemji.
Glavni predizvici
Vo osnova, svetot denes e ispraven pred tri glavni predizvici :
1. Golema zadol`enost (vnatre{na i nadvore{na) pred sî na
razvienite ekonomii vo svetot;
2. Niski stapki na ekonomski rast, isto- pred sî na razvienite
ekonomii vo svetot;
3. Socijalna nestabilnost (i vo razvienite i vo nerazvienite
zemji).
Ovie predizvici se me|usebno zavisni: ako nema ekonomski rast,
te{ko i drugite dva predizvici mo`at da se razre{at, odnosno, so
ekonomski rast mnogu polesno zadol`enosta mo`e da se svede vo
prifatlivi ramki, a i socijalnata nestabilnost }e bide namalena.
Zatoa, najgolemiot broj nau~nici se soglasuvaat, a istoto toa go
konstatiraa i vode~kite lu|e na MMF deka: „Ne kakov bilo rast,
tuku rast so koj se otvoraat novi rabotni mesta i koj gi namaluva
stapkite na nevrabotenost i siroma{tija” e potreben vo postkrizniot
period, posebno vo onie zemji koi se soo~uvaat so visoki stapki na
nevrabotenost.
Ova e posebno karakteristi~no i va`no i za na{ata zemja,
bidej}i i vo godinite koga imame rast, toj be{e - taka da se izrazam
- „jobless” rast, odnosno rast bez kreirawe na novi rabotni mesta.
Na toa treba polismejkerite vo Republika Makedonija da posvetat
posebno vnimanie.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
263
Prof. D-r Qube Trpeski
Kористена литература:
1. Olivier Blanchard I dr.: “Rethinking Macroeconomic Policy”, IMF, fev.
2010
2. Michel Camdessus I dr.: “Reform of the International Monetary System:
A Cooperative Aproach for the Twenty First Century”, Palais-Royal
Initiative, jan.2011
3. Stanley Fischer: “Central Bank Lessons from the Global Crisis”,
Jerusalem, march 2011
4. Christine Lagarde: “Challenges and Oportunities for the World Economy
and the IMF”, IMF, july 2011
5. Трпески Љубе���������������������������������������
: “ Б����������������������������������
aнкарство и банкарско рабоптење���
”,
Skentpoint�����
,2009
6. Трпески Љубе:”��������������������������������������
Monetarna�����������������������������
Ekonomija�������������������
����������������������������
”, Skentpoint������
����������������
, 2010
264
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
(ne)nau~enite lekcii od najnovata svetska finansiska kriza
LESSONS THAT WERE (NOT) LEARNED FROM THE LATEST
FINANCIAL CRISIS
Ljube Trpeski Phd.
Summary
During the most recent global financial crisis of 2008-2011, a number of
critical points emerged that need to be taken into consideration by policymakers
so that potential future crisis are avoided:
• Central Banks should extent their monetary policy beyond price
stabilization and should also cover economic growth and financial stability.
• Financial regulators should increase their supervision and control beyond
banking institutions and cover all risk aspects to all other types of financial
institutions in existence.
• Implementation of the Basel standards should be extended to all countries
and applied consistently to each case.
• Reorganization of the IMF structure and inclusion of the fast growing
economies (like China and Brazil) in the Board.
• IMF should be equally strict with all economies (both developed and
developing) in terms of consistent management of their macroeconomic
policies, coupled with low to medium budget deficits and internal/external
indebtedness. This is the only way that to overcome the major challenges
like economic growth, lowering the debt level and public unrest.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
265
266
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 267 - 286 (2011)
TEORETSKITE FUNDAMENTI NA PRETPRIEMNI[TVOTO
akad. Taki Fiti
Apstrakt
Vo
trudot
se
analizirani
teoretskite
fundamenti
na
pretpriemni{tvoto - po~nuvaj}i od „kanonskata” literatura za
pretpriemni{tvoto - pionerite (Kantijon, Sej, [umpeter), do
tretmanot na pretpriemni{tvoto vo sovremenata i relevantna
literatura od oblasta. Avtorot se osvrnuva i na stavovite na Baumol
i Keson za marginalizacijata na pretpriemni{tvoto kako poseben
faktor na proizvodstvo, vo glavnata struja na modernata ekonomija.
Vo trudot se pomesteni i elaboracii za ekonomskite subjekti za koi
se vrzuva pretpriemni~kata funkcija (od liberalniot kapitalizam do
denes). Avtorot pravi sinteza na najzna~ajnite li~ni karakteristiki
i na imanentnite funkcii na pretpriema~ot, niz integracija na
dvata pristapa. Spored avtorot, najzna~ajni karakteristiki (diferentia
specifica) na pretpriema~ot i pretpriemni{tvoto se inovacijata,
rizikot, kombinacijata, rekombinacijata i zaemnata supstitucija na
faktorite na proizvodstvo i naso~uvaweto na resursite kon to~kite
na najproduktivnata upotreba. Avtorot potencira deka Kesonovoto
izdvojuvawe na dobroto promisluvawe, prosuduvawe pri donesuvaweto
na delovni odluki, kako najreprezentativna karakteristika na
pretpriema~ot, dava mo`nost da se izgradi podobra teorija za
pretpriema~ot i pretpriemni{tvoto, da se podobri na{eto razbirawe
za ulogata na pretpriema~ot vo ekonomskiot proces i da se razberat
determinantite na pobaruva~ka i ponuda na lu|e so pretpriemni~ki
sposobnosti.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
267
akad. Taki Fiti
Klu~ni zborovi: pretpriemni{tvo, pretpriema~, inovacija, novi
mo`nosti, rizik, neizvesnost, kombinacija na proizvodnite faktori,
realokacija na resursite, dobro prosuduvawe pri donesuvaweto na delovni
odluki
Tretmanot na pretpriemni{tvoto vo „kanonskata” ekonomska
literatura - pioneri
Spored slavniot Jozef [umpeter, vo ~ie{to ekonomsko u~ewe
pretpriema~ot e centralna figura, terminot pretpriema~ prv go
upotrebil Ri~ard Kantijon (Richard Cantillon), irski ekonomist
so francusko poteklo, vo 1755 godina. Kantijon go povrzuva
pretpriema~ot so farmerot, kako deloven ~ovek koj prezema rizik.
Imeno, farmerot, organiziraj}i zemjodelsko proizvodstvo, e izlo`en
na tro{oci (pla}a renta, naemnini i izdatoci za osnoven i obrten
kapital), koi za nego se fiksni, odnapred utvrdeni i poznati. No,
dohodot {to toj go o~ekuva od proda`bata na zemjodelskite proizvodi
e nesiguren, neizvesen. Ova poka`uva deka farmerot prezema rizik
- pravi sigurni tro{oci, za nesiguren, neizvesen dohod.
Francuskiot ekonomist @an Batist Sej
(1767-1832),
napravil krupen ~ekor napred so toa {to jasno go razgrani~il
obi~niot kapitalist od pretpriema~ot, sfa}aj}i go posledniov
(pretpriema~ot) kako li~nost koja vr{i kombinacija na faktorite
na proizvodstvo. Kombinacijata na faktorite na proizvodstvo e
mnogu zna~ajna funkcija na pretpriemni{tvoto.
„... @. B. Sej, sledej}i ja francuskatata (Kantijonovata) tradicija, be{e prv
koj{to mu dade na pretpriema~ot kako takov - razli~en od kapitalistot,
odredena polo`ba vo {emata na ekonomskiot proces. Negoviot pridones se
��������������������
�������������������
Joseph Schumpeter, Povijest ekonomske analize I, izd. “Informator”, Zagreb
1975, str. 183; 459.
268
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Teoretskite fundamenti na pretpriemni{tvoto
sintetizira vo zagado~noto tvrdewe deka funkcijata na pretpriema~ot e da
gi kombinira faktorite na proizvodstvo vo proizvodniot organizam
(podvlekol - T. F.) ...Toj sekako propu{ti vo celost da go iskoristi (takvoto
tvrdewe - T. F.) i najverojatno ne gi vide site negovi analiti~ki mo`nosti”. Interesen e faktot deka za razlika od [umpeter, koj zaslugata
na Sej za pretpriemni{tvoto ja locira vo negovoto tvrdewe deka
pretpriema~ot vr{i kombinacija na proizvodnite faktori, vo
sovremenata ekonomska literatura mnogu pove}e se potencira ����������
zaslugata
na Sej za definirawe na pretpriema~ot kako inovator, odnosno na
inovacijata kako krucijalen element na pretpriemni{tvoto.
Na Jozef Alojz [umpeter (1883-1950) mu pripa|a posebno
mesto me|u pionerite na pretpriemni{tvoto. [umpeter,
obedinuvaj}i gi teoretskite pridonesi za pretpriemni{tvoto na
negovite prethodnici, sopstvenite gledi{ta za pretpriemni{tvoto
gi inkorporira vo negovata poznata teorija za ekonomskiot razvoj.
Vo [umpeterovata dinami~ka teorija za ekonomskiot razvoj,
pretpriema~ot e sto`er okolu koj se vrtat site sobitija. Toj vo
prv red e inovator, a inovaciite {to gi voveduva vo procesot na
proizvodstvoto ja izvlekuvaat ekonomijata od sostojbata na ekonomska
ramnote`a, koja{to [umpeter ja vika sostojba na „ekonomsko kru`no
dvi`ewe”, kade {to ne postojat profiti, t.e. ne postoi ekonomski
profit. Inovaciite {to kreativnite pretpriema~i gi primenuvaat
vo realniot ekonomski `ivot mo`at da bidat razli~ni – voveduvawe
nov proizvod ili nova proizvodstveno-tehnolo{ka postapka,
pronao|awe nov izvor na surovini, pronao|awe nov pazar, voveduvawe
��������������������
Joseph Schumpeter, Povijest ekonomske analize I, izd. “Informator”, Zagreb 1975, str.
�������������������
459.
����������������
William
���������������
Baumol “Economics
�������������������������������������
and entrepreneurship”, in World Encyclopedia of Entrepreneurship, Edited by L��������������������������������������������������������������������
������������������������������������������������������������������
o - Paul Dana, Edward Elgar Publishing Limited, 2011, p. 54; Louis
Jacques Filion «Defining the entrepreneur», in World Encyclopedia of Entrepreneurship, Edited
by L������������������������������������������������������������
����������������������������������������������������������
o - Paul Dana, Edward Elgar Publishing Limited, 2011, p. 43
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
269
akad. Taki Fiti
nova organizacija na proizvodstvoto, itn. Inovaciite najprvin
gi realiziraat najhrabrite, najdinami~nite i najenergi~nite
pretpriema~i. Tie go pravat toa so obilna poddr{ka na kreditot.
Na toj na~in, za sebe obezbeduvaat visoki, natprose~ni profiti (t.e.
ekonomski profit ili toa e isto so ekstra - profiti), a razvojot
{to nastapuva ja „isfrla” ekonomijata od dotoga{nata ramnote`na
sostojba. Ohrabreni od dobrite rezultati na pretpriema~ite {to
prvi po~nale da gi primenuvaat inovaciite, i drugite pretpriema~i
}e po~nat da gi imitiraat inovatorite. Inovaciite }e se prenesat vo
celata ekonomija, so {to ekonomskite profiti }e is~eznat. No potoa,
povtorno }e se javat pretpriema~i so novi re{enija (inovacii) i onie
{to prvi }e gi primenat vo proizvodstvoto, povtorno }e ostvaruvaat
ekonomski profiti. Toa povtorno }e go pottikne procesot na imitirawe
i {irewe (difuzija) na inovaciite vo celata ekonomija. Vo periodite
koga inovaciite se {irat, ekonomijata e vo prosperitet. Vo periodite
koga tie malaksuvaat, ekonomijata e vo recesija.
Za zapostavenosta (marginalizacijata) na pretpriemni{tvoto vo
glavnata struja na modernata ekonomska nauka
Poznatiot amerikanski ekonomist Vilijam Baumol, „tatkoto“ na
konceptot na potencijalnata konkurencija (contestable market), so pravo
zabele`uva deka vo mnogu u~ebnici po ekonomija se pi{uva za ~etiri
faktori na proizvodstvo: trud, kapital, zemja i pretpriemni{tvo,
pri {to na prvite tri faktori im se posvetuvaat posebni poglavja, a
na ~etvrtiot, koj e najzaslu`en za aktivnosta na prethodnite tri, mu
se otstapuva sosema mal prostor, ili pak voop{to ne se tretira. Iako
vakvata praktika vo ponovo vreme se menuva, sepak, otsustvuva formalna
teorija za pretpriemni{tvo, bidej}i s# zavr{uva so opredeleni
270
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Teoretskite fundamenti na pretpriemni{tvoto
„teoretski ekskurzii na mikroekonomsko nivo”.
Baumol misli deka pretpriemni{tvoto „is~eznalo” od glavnata
struja (mainstream) na modernata ekonomska nauka, glavno poradi dve
pri~ini. Prvata pri~ina se ogleda vo faktot {to najvlijatelnite
moderni mikroekonomski modeli se dizajnirani za studirawe na
stati~kata ramnote`a, a pretpriemni{tvoto, t.e. pretpriemni~kiot
proces, su{tinski upatuva na naru{uvawe na ekonomskata ramnote`a
preku permanentni inovacii. Vtorata pri~ina e povtorno povrzana so
inovacijata kako su{tinska karakteristika na pretpriemni{tvoto.
Imeno, dodeka presmetkite vo standardnata teorija na firmata
pri optimizacijata na izborot se baziraat vrz dobro definirani
alternativni re{enija, izborite vo pretpriemni~ka i inovativna
firma pote{ko se definiraat - pretpriema~ite koi rabotat vo
dobro etablirana firma ~esto se soo~uvaat so potrebata (poradi
inovaciite) da osnovaat nova firma. Vakvoto mislewe na Baumol
go deli i profesorot Mark Keson, nudej}i za toa i dopolnitelni
argumenti. Toj misli deka pretpriemni{tvoto „is~eznalo” od
glavnata struja na modernata ekonomska nauka, najnapred zatoa {to
toa (pretpriemni{tvoto) go komplicira objasnuvaweto na na~inot
na koj funkcionira pazarot. Toj potesetuva deka svoevremeno
u{te Mar{al i Valras go gledaat pazarot kako nepersonalna
institucija, vo koja{to direktno me|usebno se konkuriraat edni
kupuva~i so drugi kupuva~i i edni prodava~i so drugi prodava~i.
No, vo realniot `ivot, spored avtorot, i kupuva~ite i prodava~ite
na mnogu pazari se relativno pasivni ekonomski subjekti i deka
����������������
���������������
William Baumol �������������������������������������
“Economics and entrepreneurship”, in World Encyclopedia of Entrepreneurship, Edited by L�������������������������������������������������������������
�����������������������������������������������������������
o - Paul Dana, Edward Elgar Publishing Limited, 2011, p. 53.
����������������
William
���������������
Baumol �������������������������������������
“Economics and entrepreneurship”, in World Encyclopedia of Entrepreneurship, Edited by L�������������������������������������������������������������
�����������������������������������������������������������
o - Paul Dana, Edward Elgar Publishing Limited, 2011, p. 58.
Marc Casson “The economic theory od entrepreneurship: an overview”, in Mark Casson
Entrepreneurship - Theory, Networks, History, Edward Elgar Publishing Limited, 2010, p. 4-5
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
271
akad. Taki Fiti
tokmu pretpriema~ite se tie koi gi objavuvaat cenite, a prethodnite
izbiraat od ponudenoto „meni”, {to zna~i deka konkurencijata, de
facto, se vodi pome|u pretpriema~ite, pri {to na pazarot opstojuvaat
samo najefikasnite. Spored Keson, gledaweto na pazarot kako na
nepersonalna institucija e sosema pogre{no, bidej}i na toj na~in
„is~eznuvaat” pretpriema~ite, koi de facto, kreiraat pazari (zna~i,
pazarot ne e daden sam po sebe) i ~ii personalni karakteristiki i
sposobnosti imaat silno vlijanie vrz rezultatite od konkurencijata,
od konkurentskiot proces. Drugata pri~ina za zapostavuvaweto na
pretpriemni{tvoto od strana na sovremenata ekonomska nauka, le`i
vo toa {to sî do denes ne postoi dobra i op{toprifatena definicija
za pretpriema~ot i pretpriemni{tvoto.
Kon kompleksnata teorija za pretpriemni{tvoto
Op{ti sogleduvawa
Denes, te{ko mo`e da se tvrdi deka postoi validna ekonomska
teorija za pretpriemni{tvoto, a u{te pomalku mo`e da se tvrdi deka
postoi kompleksna teorija za pretpriemni{tvoto koja{to bi gi
sublimirala interdisciplinarnite karakteristiki na fenomenot
pretpriemni{tvo. Vo vrska so ova, Mark Keson veli:
„Teorijata na pretpriemni{tvoto poka`uva jasna i stroga povrzanost
so ekonomskite koncepti za pazarot, firmata i konkurencijata, so
sociolo{kite koncepti, kako {to se onie za mre`ite i doverbata i
so istoriskite koncepti kako {to se institucionalnite inovacii i
strukturnite promeni”. Ako se koncentrirame na potrebata od etablirawe validna
�������������
Marc
������������
Casson “The
�����������������������������������������������������������������������
economic theory od entrepreneurship: an overview”, in Mark Casson
Entrepreneurship - Theory, Networks, History, Edward Elgar Publishing Limited, 2010, p.���
39
272
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Teoretskite fundamenti na pretpriemni{tvoto
ekonomska teorija za pretpriemni{tvoto, toga{ taa, spored na{e
mislewe, mora da dade odgovor na brojni pra{awa i problemi vrzani
za fenomenologijata na pretpriemni{tvoto, od koi pozna~ajni
se slednive: (1) kako pretpriemni{tvoto, kako ~etvrti faktor na
proizvodstvoto, se vklopuva vo {emata na ekonomskiot proces, i
koja e negovata uloga vo naru{uvaweto na ekonomskata ramnote`a
i vo nejzinoto povtorno vospostavuvawe?; (2) jasno da go razgrani~i
obi~niot kapitalist od pretpriema~ot; (3) jasno da gi poso~i
ekonomskite akteri za koi, istoriski gledano (od liberalniot
kapitalizam do denes) se vrzuvala pretpriemni~kata funkcija; (4)
jasno da gi diferencira reprezentativnite belezi na vistinskiot
pretpriema~ niz integracija na negovite li~ni karakteristiki i na
negovite imanentni aktivnosti; (5) da ja objasni fenomenologijata
na pretpriemni~koto op{testvo; (6) da se obide da go kvantificira
pridonesot na pretpriemni{tvoto vo ekonomskiot rast i razvoj, i sl.
O~igledno stanuva zbor za te{ki i kompleksni temi - prvata tema e
najverojatno najte{ka, {to se potvrduva so faktot za zapostavenosta
na tretmanot na pretpriemni{tvoto vo glavnata struja na modernata
ekonomija. Vo drugite nabroeni temi, isto taka se sretnuvaat brojni
problemi, dilemi, kontraverzii, konfuzii i sl. No, se razbira, vo
sovremenata ekonomska nauka se prisutni brojni istra`uvawa, koi
frlaat novo svetlo na fenomenologijata na pretpriemni{tvoto
i pridonesuvaat za podobro razbirawe na nekoi od postavenite
pra{awa, problemi i dilemi.
�
Zainteresiranite gi upatuvame na nekolku zna~ajni prilozi za ovie temi
i pra{awa: Mark Casson and Nigel Wadeson: “The Discovery of opportunities” in Mark Casson Entrepreneurship - Theory, Networks, History, Edward Elgar Publishing Limited, 2010, p. 42
- 60; Mark Casson and Nigel Wadeson: “Entrepreneurship and macroeconomic performance” in
Mark Casson Entrepreneurship - Theory, Networks, History, Edward Elgar Publishing Limited,
2010, p. 61 - 87; Louis Jacques Filion: “Defining the entrepreneur “ in in World Encyclopedia
of Entrepreneurship, Edited by L�������������������������������������������������������������
�����������������������������������������������������������
o - Paul Dana, Edward Elgar Publishing Limited, 2011, p. 41
- 52; Jean Bonnet, Pascal Cussy and Thomas Brau: « Entrepreneurial decision -making» in World
Encyclopedia of Entrepreneurship, Edited by L�������������������������������������������������
�����������������������������������������������
o - Paul Dana, Edward Elgar Publishing Limited,
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
273
akad. Taki Fiti
Vo prodol`enie, tolku kolku {to dozvoluva prostorot, }e se
obideme da elaborirame del od postavenite pra{awa.
Obi~niot kapitalist vis a vis pretpriema~ot
Klasi~nata ekonomska misla poznava tri osnovni faktori
na proizvodstvo: trud, kapital i zemja, i tri vida u~esnici vo
raspredelbata na dohodot: naemni rabotnici, kapitalisti i
zemjosopstvenici. Ottuka, klasi~nata ekonomska misla, a vo toj
kontekst i „tatkoto“ na ekonomijata - Adam Smit, vo golema mera
go poistovetuvale obi~niot kapitalist so pretpriema~ot. Vo
ekonomskoto u~ewe na Smit, obi~niot (aktivniot) kapitalist
vlo`uva kapital i iznajmuva rabotnici za da organizira ekonomska
dejnost - proizvodstvo ili trgovija i za da realizira profit. No,
toa ne e dovolno obi~niot kapitalist da se proglasi za pretpriema~.
Sli~no poistovetuvawe na obi~niot kapitalist i pretpriema~ot
postoi i vo ekonomskoto u~ewe na Rikardo i Marks, iako i dvajcata
go poznavale ekstra - profitot, kako ~etvrt vid na dohod, koj ima
privremen karakter i go prisvojuvaat najuspe{nite kapitalisti
- na primer, onie koi vo proizvodstvoto voveduvaat novi ma{ini
i spored toa, ovoj dohod se javuva kako najtipi~en oblik na
dobivka na pretpriema~ite. Zaslugata za razgrani~uvaweto na
obi~niot kapitalist od pretpriema~ot im pripa|a na pionerite na
pretpriemni{tvoto - Kantijon, Sej i [umpeter, koi sfatile deka
2011, p. 65 - 79; Dieter Bogenhold and Uwe Fachinger: «Regional context of entrepreneurship»,
in World Encyclopedia of Entrepreneurship, Edited by L����������������������������������������
��������������������������������������
o - Paul Dana, Edward Elgar Publishing
Limited, 2011, p. 348 - 358; Dieter Bogenhold: «Schumpeter, creative destruction and entrepreneurship, in World Encyclopedia of Entrepreneurship, Edited by L�����������������������������
���������������������������
o - Paul Dana, Edward Elgar
Publishing Limited, 2011,p. 384 - 395.
�
Vidi po{iroko: Joseph Schumpeter, Povijest ekonomske analize I, izd. “Informator”, Zagreb 1975, str. 458 - 463; 534 ; Taki Fiti, Verica Haxi Vasileva - Markovska,
Milford Bejtmen: Pretpriemni{tvo, izd. Ekonomski fakultet - Skopje, 2007,
str.2- 4.
274
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Teoretskite fundamenti na pretpriemni{tvoto
pretpriema~ot e poseben subjekt vo ekonomskiot proces, razli~en od
obi~niot kapitalist, subjekt koj{to izvr{uva osobeni aktivnosti
- prezema rizik, vr{i kombinacija na faktorite na proizvodstvo,
voveduva inovacii i vrz taa osnova dobiva dohod (profit). So toa
se menuva i klasi~nata {ema na ekonomskiot proces (poznatoto
trojstvo), t.e. taa poprima nov oblik: trud - naemnina; kapital - kamata;
zemja - renta, pretpriema~ - profit. Ovie tri osobeni aktivnosti na
pretpriema~ot, ovde prezentirani po hronolo{ki redosled (onaka
kako {to bile otkrivani i prepoznavani vo istorijata na ekonomskata
misla), sî do denes ostanuvaat diferentia specifica na pretpriema~ot i
pretpriemni{tvoto, kriterium za razgrani~uvawe na pretpriema~ot
od obi~niot kapitalist, bez ogled na toa {to vo sovremenata
ekonomska literatura od oblasta na pretpriemni{tvoto tie se
nadopolnuvaat i so drugi aktivnosti imanentni za pretpriema~ite
(za ovoj aspekt na problemot }e govorime podocna).
Ekonomski subjekti za koi se vrzuva pretpriemni~kata funkcija
Za mnogu lu|e pretpriema~ot e li~nost koj poseduva i vodi
biznis. Me|utoa, specijalistite od oblasta na pretpriemni{tvoto,
obi~no pri definiraweto na pretpriema~ot i pretpriemni{tvoto
koristat mnogu zaedni~ki elementi na pretpriema~ite, kako na primer:
inovacija, rizik, koordinacija i menaxirawe na resursite, kreirawe
vrednost, vizionerstvo, fokus i akcija, liderstvo, kreirawe na nova
pretpriemni~ka firma, prepoznavawe na mo`nosti, kreativnost,
vnesuvawe promeni, zagri`enost i nespokojstvo, itn.10 Me|utoa,
mnogu od lu|eto koi poseduvaat i vodat biznis se samo pretpriema~i
imitatori (replicative entrepreneur) koi imaat mal biznis (kako {to e
trgovski du}an), vrabotuvaat malku lu|e ili nemaat vraboteni, no
10����������������������
Louis
���������������������
Jacques Filion “Defining
��������������������������������
the entrepreneur”, in World Encyclopedia of Entrepreneurship, Edited by L�����������������������������������������������������������������
���������������������������������������������������������������
o - Paul Dana, Edward Elgar Publishing Limited, 2011, p. 44 - 45
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
275
akad. Taki Fiti
sepak, davaat zna~aen pridones vo obezbeduvaweto na egzistencija za
sebe i za ~lenovite na nivnoto semejstvo, no ne i vo dinamiziraweto
na ekonomskiot rast.11 No, ona {to treba posebno ovde da se potencira
e deka mnogu lu|e koi poseduvaat i vodat sopstven biznis ne mora da
bidat pretpriema~i, ednostavno zatoa {to i ne gi poseduvaat bitnite
karakteristiki na pretpriema~ {to prethodno gi notiravme, i
spored toa tie ostanuvaat obi~ni sitni kapitalisti. Nekoi od niv,
mo`at da anga`iraat vo svojata firma ~ovek so pretpriemni~ki
sposobnosti (da mu gi doverat resursite (finansiski, ~ove~ki,
materijalni) i upravuvaweto so firmata. Toga{ pretpriema~ot e
nadvore{no lice koe{to istovremeno raboti za sopstven, no i za tu|
interes.12 Denes, pretpriemni~kata funkcija sî pove}e se pomestuva
i kon menaxerskite ekipi na golemite korporacii (vnatre{no
pretpriemni{tvo), t.e. mnogu menaxeri se i vispreni pretpriema~i,
inovatori, koi kreiraat novi proizvodi i uslugi i iskoristuvaat
novi mo`nosti, lu|e koi niz inovaciite kreiraat novi firmi i
novi pazari i sl. Del od ovie menaxeri ne se sopstvenici na kapital,
nekoi duri ne poseduvaat nitu edna akcija na korporacijata, drugi
pak, preku opcionoto pravo se steknale so zna~ajni paketi na akcii,
itn., no pretpriemni~kata funkcija, o~igledno se vrzuva i za ednite
i za drugite. Vo golemite korporacii, pretpriemni~kata funkcija
se vrzuva i za zna~aen broj od vrabotenite vo pretprijatieto ili
vo nejzinite strate{ki biznis – edinici. Filozofijata e: site
rabotat, site mislat, za vraboteni koi anga`iraat sopstveni
sredstva, no i koi od firmata dobivaat semenski kapital za da
vovedat inovacii. Mnogu pretpriemlivi lu|e mo`at da se sretnat i
11����������������
William
���������������
Baumol �������������������������������������
“Economics and entrepreneurship”, in World Encyclopedia of Entrepreneurship, Edited by L�����������������������������������������������������������������
���������������������������������������������������������������
o - Paul Dana, Edward Elgar Publishing Limited, 2011, p. 53 - 54
12�������������
������������
Marc Casson �����������������������������������������������������������
“The economic theory od entrepreneurship: an overview”, in
Mark Casson Entrepreneurship - Theory, Networks, History, Edward Elgar Publishing
Limited, 2010, p.16 - 17
276
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Teoretskite fundamenti na pretpriemni{tvoto
vo edinicite na lokalnata samouprava - toa se lu|e koi organizirale
efikasna javna administracija, sposobna da pokrene promeni, da
ovozmo`i poddr{ka i razvoj na malite i srednite pretprijatija i
na pretpriemni{tvoto na lokalno nivo i da ovozmo`i racionalno
koristewe i valorizirawe na lokalnite raspolo`livi resursi.
Uspe{ni pretpriema~i denes sretnuvame i vo drugi organizacii na
razli~ni nivoa na op{testvoto - pretpriemni~ko vodewe na visoki
{koli, fakulteti, zdravstveni ustanovi, sportski klubovi, zabavni
parkovi, itn. Lu|e so pretpriemni~ki sposobnosti mo`at da sedat i
vo vladite i da koncipiraat, pridvi`at i implementiraat uspe{ni
reformi vo razli~nite vladini resori.
Keson uka`uva deka so vekovi nanazad pretpriemni{tvoto
igralo zna~ajna uloga vo ekonomskiot rast i razvoj, i deka so tek na
vreme se menuvale lu|eto za koi tipi~no se vrzuvala funkcijata na
pretpriema~. Taka na primer, vo 20 vek najzna~ajni pretpriema~i
bile ~lenovite na upravnite odbori na golemite korporacii koi
razvile novi metodi na proizvodstvo, marketing i distribucija, i koi
pridonesle za pro{iruvawe najprvin na nacionalnite pazari, a potoa
i na globalnite pazari. Vo 19 vek, najprominentni pretpriema~i bile
in`enerite - konsultanti i sovetnici na golemi infrastrukturni
proekti kako: kanali, `eleznici, mostovi, itn. Vo 18 vek biznis partnerstvata igrale mnogu zna~ajna uloga vo pretpriemni~kiot
proces - partnerite gi spodeluvale sposobnostite, resursite,
ekspertizata i klu~nite odluki. Na primer, eden inovator se
zdru`uval so bogat trgovec ili finansier i na toj na~in se spodeluva
ulogata na pretpriema~ pome|u partnerite.13
O~igledno:
13�������������
Marc
������������
Casson “The
�����������������������������������������������������������������������
economic theory od entrepreneurship: an overview”, in Mark Casson
Entrepreneurship - Theory, Networks, History, Edward Elgar Publishing Limited, 2010, p. 32 - 35
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
277
akad. Taki Fiti
„Rangot na pretpriemni~ki ulogi raste postojano i sega vklu~uva osnova~i
na pretpriemni~ki firmi, tehno - pretpriema~i, vnatre{ni pretpriema~i,
nadvore{ni pretpriema~i, op{testveni pretpriema~i, samovraboteni
pretpriema~i i mnogu drugi”. 14
Ovie elaboracii poka`uvaat deka vo sovremeni uslovi
pretpriemni{tvoto se {iri ednostavno nasekade, od mikro, malite
i srednite pretprijatija kon golemite pretprijatija, ponatamu kon
edinicite na lokalnata samouprava, pa napreduva i se infiltrira i
vo samite vladini institucii, zna~i, na site nivoa na organizacija
na op{testvoto. Ova ovozmo`uva da se razberat silite koi vodat do
pretpriemni~ko op{testvo.
Sintetizirawe na su{tinskite atributi na pretpriema~ot i
pretpriemni{tvoto
Op{topoznat e faktot deka za dobra teorija e neophodna
dobra definicija na prou~uvanata pojava, proces ili fenomen. Za
`al, denes ne postoi op{toprifatena definicija za pretpriema~ot
i pretpriemni{tvoto. Pristapite za definirawe na pretpriema~ot
i pretpriemni{tvoto se razli~ni. Najsinteti~ki gledano, koga
se nastojuva da se definira pretpriema~ot, se trgnuva od dva
pristapa. Edniot insistira na li~nite karakteristiki, osobini,
belezi na pretpriema~ot, a drugiot, koj se smeta za porelevanten,
insistira na funkciite na pretpriema~ot, na ona {to toj go
pravi vo ekonomskiot proces.15 Ovie dva pristapa, spored na{eto
14����������������������
Louis
���������������������
Jacques Filion “Defining
��������������������������������
the entrepreneur”, in World Encyclopedia of Entrepreneurship, Edited by L������������������������������������������������������������
����������������������������������������������������������
o - Paul Dana, Edward Elgar Publishing Limited, 2011, p. 41
15
Pristapot na li~ni karakteristiki, de facto, gi inkorporira t.n. implicitni teorii za pretpriema~ot - individualnite karakteristiki na pretpriema~ite, od
{to ponatamu proizleguvaat i razliki vo sistemot na veruvawe na pretpriema~ite,
kako i razliki vo individualnite pristapi za iskoristuvawe na mo`nostite,
278
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Teoretskite fundamenti na pretpriemni{tvoto
mislewe, vnesuvaat odredena konfuzija vo prou~uvaweto na
pretpriemni{tvoto, bidej}i karakterot i kvalitetot na tipi~no
pretpriemni~kite aktivnosti e tesno povrzan so li~nite belezi na
pretpriema~ot. Na primer, obi~no se veli deka pretpriema~ite se
kreativni i inventivni li~nosti koi apliciraat inovacii, a samoto
transformirawe na kreativnata ideja vo inovacija, e proces povrzan
so izvr{uvawe na brojni i kompleksni aktivnosti.16 Zatoa, mislime
deka od metodolo{ki aspekt najdobro e da se odi na integracija na
dvata pristapa, a ne na nivno mehani~ko razdvojuvawe.
Koristej}i go ovoj pristap, najprvin }e potsetime na
najzna~ajnite aktivnosti imanentni na pretpriema~ot, a vo toj
kontekst i na negovite najzna~ajni li~ni karakteristiki koi
mo`at da se sretnat vo brojni definicii na pretpriema~ot i
pretpriemni{tvoto vo sovremenata literatura.17 Za Draker (1964),
pretpriema~ot e li~nost koja{to gi maksimizira mo`nostite; za
[apiro (1975) pretpriema~ot e li~nost koja{to prezema inicijativa,
prifa}a rizik i neuspeh; za Hiri{ (1985) pretpriema~ot e li~nost
koja{to kreira proces, vrednost, ne{to novo, vlo`uva napor, prifa}a
na~inot na koj oddelnite pretpriema~i reagiraat na neuspehot, itn. Edna grupa
implicitni teorii insistiraat deka pretpriema~ot se ra|a, a druga grupa deka
toj se sozdava. ( Jeffrey Pollack “Implicit theories of entrepreneurship”, in World Encyclopedia of Entrepreneurship, Edited by L�������������������������������������������������������
�����������������������������������������������������
o - Paul Dana, Edward Elgar Publishing Limited, 2011,
p. 247.) Vo ovoj pristap mo`at da se lociraat i teoriite za pretpriema~ite kako
golemi li~nosti i teoriite za psiholo{kite karakteristiki na pretpriema~ite.
Drugiot pristap, koj obi~no se smeta za porelevanten, poa|a od postavkata deka za
da se razberat su{tinskite karakteristiki na pretpriema~ot, neophodno e da se
prou~uvaat negovite aktivnosti vo ekonomskiot proces, da se vidi {to de facto
pravi, raboti, pretpriema~ot.
16
�������������������������������������������������������������������������
Semjuelson i Nordhaus, na primer, istaknuvaat deka „... Li~nosta koja na
pazarot donesuva novi proizvodi ili procesi ja narekuvame inovator ili pretpriema~”. (Paul Samuelson and William Nordhaus: Economics, Eighteenth Edition, McGraw
-Hill, International Edition, 2005, p. 272
17�����������������������������������
Robert Hisrich and Michael Peters: Entrepreneurship, Fourth Edition, Irwin Mc
����������������������������������
Graw -Hill, Boston, 1998, p. 6 -10
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
279
akad. Taki Fiti
rizik (finansiski, psihi~ki i sl.) i dobiva pari~na satisfakcija i
nezavisnost; za Visper (1980) pretpriema~ot razli~no se definira
vo ekonomijata (kako li~nost koja{to gi kombinira faktorite na
proizvodstvo, voveduva promeni i inovacii i sozdava nova vrednost),
vo biznis - disciplinite (kako agresiven konkurent koj pronao|a
pati{ta za dobro koristewe na resursite, kreira rabota za sebe i za
drugi, vo psihologijata (kako li~nost tipi~no vodena od opredeleni
sili - potreba ne{to da se prezeme, da se eksperimentira, da se
izvr{i). Spored Filion, najzna~ajni aktivnosti {to gi prezema
pretpriema~ot se: inovacijata, prepoznavaweto mo`nosti,
rizikot, akcijata, koristeweto na resursite i sozdavaweto
nova vrednost. O~igledno, iznesenive aktivnosti gi sretnuvame i
kaj menaxerite, so toa {to tipi~na pretpriemni~ka aktivnost vo
slu~ajov, e onaa {to upatuva na toa {to pretpriema~ot navistina
go pravi, zna~i, prepoznavawe i razvivawe na pretpriemni~ki
mo`nosti.18 Profesorot Mark Keson, soo~uvaj}i se so brojnite
li~ni karakteristiki i pretpriemni~ki aktivnosti {to im se
pripi{uvaat na pretpriema~ite vo razli~ni definicii, se obiduva da
pronajde edna najreprezentativna karakteristika na pretpriema~ot,
ne{to {to pretstavuva negova diferentia specifica i {to go izdvojuva
pretpriema~ot od drugite ekonomski subjekti, a pretpriemni{tvoto
od drugite faktori na proizvodstvo. Taa karakteristika toj ja prepoznava
vo dobroto prosuduvawe, promisluvawe, t.e. donesuvawe odluki vo uslovi
na nepotpolni informacii (judgemental decision - making).
„... Pretpriema~ite se lu|e specijalizirani za primena na dobro
prosuduvawe pri donesuvawe na ekonomski odluki ... Toa (dobroto
prosuduvawe - T. F.) gi eliminira brojnite pri~ini za pogre{na alokacija
na resursite, i gi reducira rizicite imanentni za golemite proekti.
18����������������������
Louis
���������������������
Jacques Filion “Defining
��������������������������������
the entrepreneur”, in World Encyclopedia of Entrepreneurship, Edited by L����������������������������������������������������������������
��������������������������������������������������������������
o - Paul Dana, Edward Elgar Publishing Limited, 2011, p.46 - 47
280
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Teoretskite fundamenti na pretpriemni{tvoto
Pretpriema~ite vospostavuvaat firmi preku koi go eksploatiraat
nivnoto superiorno prosuduvawe ...” 19(Casson 2010, p. 3).
Vakvoto profilirawe na najreprezentativnata i najtipi~na
funkcija na pretpriema~ot (inaku taa e detaqno obrazlo`ena
vo ve}e citiraniot trud na Keson), spored na{e mislewe, mu
ovozmo`uva na avtorot da napravi zna~aen prodor vo elaboracijata
na ona {to pretpriema~ot de facto go pravi, da objasni zo{to
pretpriemni~kata funkcija se vrzuva za mnogu razli~ni li~nosti, a
ne samo za sopstvenicite na mali biznisi, no i da go podobri na{eto
razbirawe za mestoto na pretpriemni{tvoto kako poseben faktor na
proizvodstvo, vo {emata na ekonomskiot proces. Objasnuvaj}i
�������������������
nekoi
su{tinski elementi na aktivnostite na pretpriema~ot vrzani za
dobroto prosuduvawe i nosewe racionalni odluki, Keson pi{uva:
„�����������������������������������������������������������
Pretpriema~ot od visok rang, od {umpeterski vid na primer,
ima potreba od sintetizirawe na informaciite za novite invencii
so informaciite za trendovite na pobaruva~ka na proizvodi i za
cenite na surovinite, za da utvrdi dali inovacijata }e vrodi so plod.
Ako pretpriema~ot ne gi poseduva tie informacii, toj mora da znae
kade da gi dobie. Ako nekoi od informaciite se doverlivi, toga{
toj treba da gi dobie preku li~ni kontakti, namesto od javni izvori.
Pretpriema~ite poradi toa, imaat potreba od kreirawe mre`i na
kontakti preku koi }e gi soberat informaciite”. 20
Keson uka`uva deka pobaruva~kata za
pretpriema~i e
izvedena pobaruva~ka, kako {to vpro~em toa e slu~aj so sekoj drug
19�������������
Marc
������������
Casson “The
��������������������������������������������������������������������
economic theory od entrepreneurship: an overview”, in Mark Casson Entrepreneurship - Theory, Networks, History, Edward Elgar Publishing Limited, 2010, p.3.
20
Marc Casson “The economic theory od entrepreneurship: an overview”, in Mark Casson Entrepreneurship - Theory, Networks, History, Edward Elgar Publishing Limited, 2010, p. 8
- 9.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
281
akad. Taki Fiti
faktor na proizvodstvo - no, vo slu~ajot na pretpriemni{tvoto,
taa ne zavisi tolku od pobaruva~ka za proizvodi koi se kreiraat so
pomo{ na toj faktor, tuku pove}e od nestabilnosta, volatibilnosta,
na taa pobaruva~ka - zatoa {to ~esto stanuva zbor za kreirawe na
sosema novi proizvodi i novi pazari. Vo princip, kolku e pogolema
volatibilnosta na pobaruva~kata, tolku e pogolema pobaruva~kata
za pretpriema~i. Ponudata na pretpriema~i pak, e determinirana od
brojot na lu|eto so sposobnost za dobro promisluvawe i donesuvawe
racionalni delovni odluki, {to pak, od svoja strana, zavisi od li~nite
karakteristiki na pretpriema~ite (analiti~nost, sposobnost za
silna koncentracija), no i od edukacijata, rabotnoto iskustvo, stavot
na op{testvoto kon rizikot, kon uspehot i neuspehot, itn.21
Iako e te{ko da se voop{tat, da se sintetiziraat na edno mesto
razli~nite su{tinski karakteristiki na pretpriemni{tvoto, spored
na{eto mislewe, tie se sveduvaat na slednovo: inovacija, rizik,
kombinacija, rekombinacija i supstitucija na faktorite na
proizvodstvo i naso~uvawe na resursite kon to~kite na nivnata
najproduktivna upotreba. 22
Za tretmanot na inovacijata, vo pretpriemni{tvoto
e karakteristi~no {to taa ne e i ne se sfa}a isklu~ivo kako
tehnolo{ki fenomen, tuku mnogu pove}e i kako pazaren, socijalen,
demografski, itn. fenomen, a ~esto i kako ednostavna dosetlivost
- ovie karakteristiki pridonesuvaat za masovnosta na inovacijata
vo pretpriemni{tvoto, a na pretpriemni{tvoto mu davaat osobena
21�������������
Marc
������������
Casson “The
��������������������������������������������������������������������
economic theory od entrepreneurship: an overview”, in Mark Casson Entrepreneurship - Theory, Networks, History, Edward Elgar Publishing Limited, 2010, p. 3;
14 - 16.
22�
Vakvata klasifikacija na su{tinskite karakteristiki na
pretpriemni{tvoto za prvpat ja prezentiravme vo 1994 godina i taa, o~igledno i
denes korespondira so ona {to za ovaa problematika se potencira vo relevantnata
svetska literatura od oblasta. (Vidi: Taki Fiti i Verica Haxi Vasileva - Markovska: Pretpriemni{tvoto i pretpriemni~kiot menaxment, izd. Ekonomski
fakultet - Skopje, 1994, str.. 27 - 69.
282
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Teoretskite fundamenti na pretpriemni{tvoto
mo}.23 Sekoja inovacija nosi novi predizvici i problemi, no i novi
mo`nosti. Pretpriema~ite se lu|e koi znaat da gi iskoristat novite
mo`nosti, da gi valoriziraat vo nova vrednost. Uspe{nata inovacija
pretstavuva osnova za diferencijacija na proizvodite i uslugite vo
odnos na konkurencijata, i taa nosi kompetativna prednost i visok
profit.
Rizikot vo pretpriemni{tvoto se tretira kako presmetan
rizik, a ne kako rizik na kockar. Poznatoto pretpriemni~ko
moto veli deka „najgolem rizik e ni{to da ne se rizikuva”. Vo
ponovata ekonomska literatura, se uka`uva na toa deka golem broj
od aktivnostite na pretpriema~ot pokraj rizik, inkorporiraat i
neizvesnost - fakt koj{to mora da se ima predvid, bidej}i u{te od
vremeto na Frank Najt i Kejnz (1921) e poznato deka rizikot e ne{to
{to mo`e da se predvidi i presmeta, dodeka, koga e vo pra{awe
neizvesnosta, ne postojat matemati~ki modeli so koi taa mo`e da se
kvantificira i da se presmeta.24
Kombinacijata, rekombinacijata i supstitucijata na
faktorite na proizvodstvo e su{tinska karakteristika na
pretpriemni{tvoto, elaborirana u{te od @an Batist Sej i taa mnogu
govori za aktivnosta na pretpriema~ite naso~ena kon minimizacija
na tro{ocite na raboteweto, steknuvawe na konkurentni prednosti
i racionalnoto koristewe na retkite resursi. Sovremeniot tretman
na ovaa karakteristika vo sebe go inkorporira i poznatiot koncept
na marketink - miksot (4P).
Naso~uvaweto na resursite kon to~kite na nivnata
23�
Za ova po{iroko kaj: Peter Drucker: Inovacije i preduzetnistvo - praksa i principi,
Privredni pregled - Beograd, 1991, str. 23 - 25; 69; David Birch: Job Creation in Amerika - How
our Smallest Companies Put the Most People to Work, New York, 1987, p 70 - 77. Ishak Adizes:
Managing Corporate Lifecycles, Adizes Institute Publications, 2004, p. 3 - 15
24�����������������������������������������������
Brian Snowdon, Howard Vane and Peter Wynarczyk: La pens���
�e ��������������������
������������������
conomique moderne,
Ediscience international, Paris, 1997, p. 407
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
283
akad. Taki Fiti
najproduktivna upotreba, se nadovrzuva na prethodnata
karakteristika na pretpriemni{tvoto, no taa ja izdvojuvame kako
posebna, bidej}i gi objasnuva mehanizmite tipi~ni za pazarna
ekonomija, so koi se re{ava problemot na pogre{nata alokacija na
resursite.
Koristena literatura
Adizes, I.: Managing Corporate Lifecycles, Adizes Institute Publications, 2004
Baumol, W. “Economics and entrepreneurship”, in World Encyclopedia
of Entrepreneurship, Edited by L����������������������������������������
��������������������������������������
o - Paul Dana, Edward Elgar Publishing
Limited, 2011
Birch, D. Job Creation in Amerika - How our Smallest Companies Put the Most
People to Work, New York, 1987
Bogenhold, D. “Schumpeter, creative destruction and entrepreneurship, in
World Encyclopedia of Entrepreneurship, Edited by L�����������������������
���������������������
o - Paul Dana, Edward
Elgar Publishing Limited, 2011
Bogenhold, D, and Fachinger, U. “Regional context of entrepreneurship”, in
World Encyclopedia of Entrepreneurship, Edited by L�����������������������
���������������������
o - Paul Dana, Edward
Elgar Publishing Limited, 2011
Bonnet, J, Cussy, P., and Brau, T. “ Entrepreneurial decision - making” in
World Encyclopedia of Entrepreneurship, Edited by L�����������������������
���������������������
o - Paul Dana, Edward
Elgar Publishing Limited, 2011,
Casson, M. “The economic theory od entrepreneurship: an overview”, in Mark
Casson Entrepreneurship - Theory, Networks, History, Edward Elgar Publishing
Limited, 2010
Casson, M. and Wadeson, N. “The Discovery of opportunities” in Mark Casson
Entrepreneurship - Theory, Networks, History, Edward, Elgar Publishing
Limited, 2010
Casson, M. and Wadeson, N. “Entrepreneurship and macroeconomic
performance” in Mark Casson Entrepreneurship - Theory, Networks, History,
Edward Elgar Publishing Limited, 2010,
Drucker, P. Inovacije i preduzetnistvo - praksa i principi, Privredni pregled -
284
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Teoretskite fundamenti na pretpriemni{tvoto
Beograd, 1991
Filion, J. L. “Defining the entrepreneur”, in World Encyclopedia of
Entrepreneurship, Edited by L����������������������������������������
��������������������������������������
o - Paul Dana, Edward Elgar Publishing
Limited, 2011
Fiti, T., Haxi Vasileva-Markovska,V, Bejtmen, M.
Pretpriemni{tvoto i pretpriemni~kiot menaxment, izd.
Ekonomski fakultet - Skopje, 1994
Fiti, T., Haxi Vasileva-Markovska, V, Bejtmen, M.
Pretpriemni{tvo, izd. Ekonomski fakultet - Skopje, 2007
Hisrich, R., Peters, M. Entrepreneurship, Fourth Edition, Irwin Mc Graw -Hill,
Boston, 1998
Pollack, J. “Implicit theories of entrepreneurship”, in World Encyclopedia
of Entrepreneurship, Edited by L����������������������������������������
��������������������������������������
o - Paul Dana, Edward Elgar Publishing
Limited, 2011
Samuelson, P. and Nordhaus, W. Economics, Eighteenth Edition, McGraw Hill, International Edition, 2005, p. 272
Schumpeter, J. Povijest ekonomske analize I, izd. “Informator”, Zagreb 1975
Snowdon, B, Vane, H. and Wynarczyk, P. La pens���
�e ������������������
��������������������
conomique moderne,
Ediscience international, Paris, 1997
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
285
akad. Taki Fiti
Theoretical Fundamentals of Entrepreneurship
Acad. Taki Fiti
Summary
The paper analysis the theoretical fundamentals of entrepreneurship
– starting with the “canonical” literature on entrepreneurship (Cantillon,
Say, Schumpeter), and concluding with the treatment of entrepreneurship in
the contemporary literature relevant for the field. The author points out to the
arguments of Baumol and Casson on the marginalization of entrepreneurship as
a separate production factor in the mainstream of the modern economics. The
paper also elaborates on the issue of what economic agents the entrepreneurial
function has been attached to (from liberal capitalism up to the present day). The
author works out a synthesis between the most important personal characteristics
of entrepreneurs and their inherent functions, by integrating the two approaches.
According to the author, the most important characteristics (differencia specifica)
of an entrepreneur and entrepreneurship are: innovation; risk; performing
combination, recombination and mutual substitution of the production factors;
and allocating the productive factors to their most productive uses. The author
points out that the Keynes’ emphasis on judgmental decision-making, as the most
representative characteristics of the entrepreneur, can help in building an improved
theory of entrepreneurship and entrepreneur, and in better understanding the role
of the entrepreneur in the economic process and the determinants of the demand
and supply of individuals with entrepreneurial capabilities.
Key words: entrepreneurship, entrepreneur, innovation, new opportunities, risk,
uncertainty, combination of production factors, resource reallocation, judgmental
decision-making.
286
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 287 - 304 (2011)
ZDRAVSTVENIOT SISTEM NA KRALSTVOTO DANSKA
D-r Risto Hristov
Apstrakt
Skandinavskite zemji (Norve{ka,
������������������������������������
[vedska, Finska, Danska)
stanaa primer za ekonomski razvieni zemji, so sporedbeno mnogu
podobri finansiski bilansi od drugite evropski i vonevropski
zemji, so zdravi ekonomski i socijalni institucii i so najniski
stapki na nevrabotenost. Nivniot socijalen model e op{testveno
najpraveden i najposakuvan. Poseben interes predizvikuva
zdravstveniot model na Danska. Vo ovoj kratok prilog napraven e
napor da se sogledaat najzna~ajnite karakteristiki i prednosti na
zdravstveniot sistem na Danska, no i poka`anite slabosti i napori
za reformirawe i za podobruvawe na negovite performansi. Posebno
vnimanie e posveteno na obemnata reforma na sistemot od 2007
godina, koga bea prezemeni mnogu {iroki zafati za otstranuvawe
na postojnite slabosti i za podobruvawe i unapreduvawe na
efikasnosta na sistemot so za~uvuvawe na negovite ve}e vgradeni
temelni vrednosti.
Klu~ni zborovi: javno zdravstvo, privatno zdravstvo,
preventivna zdravstvena za{tita, zdravstvena tehnolohija,
zdravstven informaciski sistem
Voved
Danska e mala zemja so povr{ina od 43.094 kvadratni kilometri
i so naselenie od 5,4 milioni `iteli, {to zna~i deka i spored
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
287
d-r Risto Hristov
povr{inata i spored naselenieto e dvapati pogolema od R. Makedonija.
Taa e ustavna monarhija i parlamentarna demokratija, so kralica kako
oficijalen {ef na dr`avata, no vistinskata vlast e koncentrirana vo
vladata na ~ie ~elo stoi premierot, a isto taka i vo parlamentot kako
zakonodavno telo. Iako e ~lenka na EU, oficijalna pari~na edinica e
danskata kruna. Danska e silno socijalno orientirana i organizirana,
kako i drugite skandinavski zemji. Pokraj zadol`itelnoto i besplatno
osnovno obrazovanie, dr`avata im obezbeduva na sredno{kolcite,
studentite, specijalizantite, magistrantite i doktorantite golemi
pogodnosti preku direktna pari~na pomo{, besplatna zdravstvena
za{tita, osloboduvawe od pla}awe na prticipacija za {koluvawe i
sl. Danokot na dodadena vrednost (so stapka od 25%) e osnoven izvor
na dr`avnite prihodi i e me|u najvisokite vo svetot. Mnogu visok
e i danokot na dobivka, koj vo nekoi slu~ai dostignuva do 60%. No
zatoa pak, gra|anite na Danska vakvite visoki zafa}awa gi dobivaat
nazad vo vid na op{ti javni dobra: celosna besplatna i kvalitetna
zdravstvena za{tita, besplatno obrazovanie, socijalna poddr{ka
pri nevrabotenost, bolest i invalidnost, starosni penzii, stanbeni
subvencii, re{avawe na site vitalni infrastrukturni problemi,
izdvojuvawa za za{tita na `ivotnata sredina i sl.
1. Javnoto zdravstvo
Vo zdravstveniot sistem na Danska dominira javniot sektor.
Razvienata lokalna samouprava koja se sostoi od pet regioni i
devedeset i osum op{tini, doa|a do izraz i vo vodeweto na zdravstvenata
politika i vo prakti~noto funkcionirawe na zdravstvenata za{tita.
Torben M. Andersen, Bengt Holmstrom, Seppo Honkapohja,Sixsten Korkman, Hans
Tson Soderstrom, Johana Vartiainen: The Nordic Model. Embracing globalization and sharing risks,
“Printed in Yliopistopaino”, Helsinki, 2007, str. 13-15.
288
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Zdravstveniot sistem na kralstvoto Danska
Zdravstveniot sistem e svoevidna kombinacija od aktivnosta na
dr`avnite zdravstveni institucii i na zdravstvenite ustanovi na
regionite i op{tinite. Dr`avnite organi se odgovorni za op{tata
pravna ramka na zdravstvenata za{tita i za koordinacija, nadgleduvawe
i kontrola na regionalnite i na op{tinskite zdravstveni ustanovi.
Postojat dr`avni, regionalni i op{tinski zdravstveni ustanovi.
Pove}eto zdravstveni ustanovi se vo dr`avna sopstvenost. Pette
regioni se odgovorni za obezbeduvawe na primarnite i na sekundarnite
zdravstveni uslugi. Vo poslednite nekolku godini, op{tinite dobija
pove}e odgovornost za rehabilitacija, prevencija na bolestite,
promocija na zdravjeto, nega i lekuvawe na starite lica i na licata
so invaliditet, alkoholizam i upotreba na drogi, odr`uvaweto na
domovite za starite i iznemo{teni lica, ku}nite medicinski sestri,
patrona`nata dejnost, op{tinskite stomatolozi i zdravstvenata
za{tita na decata i na u~ili{nata mladina. Zdravstvenite uslugi se
dostapni za site gra|ani so postojano mesto na `iveewe vo Danska.
Javnoto zdravstvo se finansira od danokot na dohod i danokot
na imot. Dano~nite prihodi se distribuiraat do okruzite i
op{tinite preku t.n. blok-grantovi. Grantovite se opredeluvaat
vrz osnova na izrazenite potrebi na regionite i op{tinite i se
utvrduvat so slo`eni administrativni proceduri i strogo utvrdeni
kriteriumi. Regionite se slobodni vo prezemaweto na inicijativi i
aktivnosti za izgradba na bolnici i na drugi zdravstveni ustanovi.
Opredeleni tro{oci podnesuvaat i osigurenicite vo javnoto
zdravstvo. Tie nadomestuvaat za cenata na nekoi od lekovite, za
vitamini, stomatolo{ki uslugi, fizioterapevtski uslugi i za u{te
mnogu drugi potrebi, uslugi i sredstva. Osigurenicite pla}aat samo
������������������������������
Social and health-care policy ����������������
for the elderly ���
in ���������
Denmark. ���������������������������������
Global Action on Ageing. Alternative therapy in Europe. Copenhagen. (http://www.globalaging.org/ elderrights/world/densocialhealthcare.htm)
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
289
d-r Risto Hristov
del od tro{ocite. Penzioniranite lica so niski primawa mo`at da
se obratat do svojata op{tina za pari~na pomo{. Delumen pari~en
nadomestok za pokrivawe na tro{ocite za lekovi i za redica drugi
zdravstveni potrebi, mo`at da dobijat i pacientite so mnogu niski
primawa. Sekoj slu~aj posebno se razgleduva. Za skapite lekovi se
baraat alternativni re{enija. Od farmacevtskata industrija se
bara da gi pu{ti vo promet najeftinite ili najblisku do najeftinite
lekovi.
2. Privatnoto zdravstvo
Zdravstveniot sistem i zdravstvenite uslugi na Danska
se zbogateni i so postoeweto i funkcioniraweto na privatni
zdravstveni ustanovi. Uslugite vo privatnite bolnici se prili~no
skapi. Privatnoto zdravstvo vo poslednite godini be{e pri~ina
za zna~itelno ra{iruvawe na sistemot na dobrovolno zdravstveno
osiguruvawe (DZO). Vo 2002 godina, tro{ocite za DZO osiguruvawe
iznesuvale 17% od vkupnite zdravstveni tro{oci. DZO im
ovozmo`uva na osigurenicite da go zgolemat svojot izbor i pristap
do sakanata zdravstvena ustanova i baranata usluga, pod najpovolni
uslovi i bez kakvo bilo vreme na ~ekawe. Ovoj vid na zdravstveno
osiguruvawe go nudat i go obezbeduvaat glavno privatnite zdravstveni
ustanovi vo zemjata i takvite vo stranstvo. Zgolemenite barawa
za DZO se pottiknati i od faktot {to kompaniite imaat polza od
dano~nite olesnuvawa pri kupuvaweto na ovoj vid osiguruvawe za
svoite vraboteni. Poslednite godini pobaruva~kata za ovoj vid
Danish
�����������������������������������������
Association of the Pharmaceutical Industry.
�������������������������������������������
Health as a part of modern human
resource programme. Copenhagen, 2005. (http://www.lifdk.dk/sw10476.asp, accessed 14 june 2007).
M����������������������������������������������������������������������������������������������
artin Strandberg-Larsen, Mikkel Bernt Nielsen, Signild Vallgårda, Allan Krasnik, Karsten Vangbæk, Elias Mossialos (editor): Health systems in transition Denmark, Kopenhagen, 2007, str. 65.
290
Ibidem, str. 64.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Zdravstveniot sistem na kralstvoto Danska
na zdravstveni uslugi e zgolemena i zaradi javnata debata vo koja
so kriti~ki tonovi be{e napadnato javnoto zdravstvo za koe bea
izneseni mislewa deka ne go obezbeduva potrebniot kvalitet i deka
e premnogu dolgo vremeto na ~ekawe.
3. Principot na ednakvost
Principot na solidarnost e mnogu va`na vrednosna komponenta
na danskiot zdravstven sistem. Pristapot do zdravstvenite uslugi,
kako {to se dijagnostikata i lekuvaweto, se besplatni za site
gra|ani, osven za opredeleni uslugi, kako {to se stoмаtolo{kata
za{tita, fizikalnata terapija i opredeleni vidovi lekovi za
koi osigurenicite samite celosno gi pokrivaat tro{ocite ili
delumno participiraat. Izborot na zdravstvenata ustanova vo koja
osigurenikot pretpo~ita da ja dobie baranata zdravstvena usluga e
sloboden, no samo pod uslov izbranata ustanova da e vo mo`nost da go
prifati pobaruva~ot na zdravstvenata usluga.
Istra`uvawata poka`uvaat visoko nivo na zadovolstvo na
Ibid.
���������
Ministry �������
of the Interior
�����������������������������������
and Health: Beteer health for
������������������������������������������
children and the young ones. National
IT strategy for the helth care sector 2003-2007. (http://www.sst.dk/upload/informatik_org._sundhedsdata/sundhedsstatistik/registre/patientinfo/fritvalg_jan_2007)
������������������������������������������������������������������������������������
Po istekot na vremeto za ~ekawe, zdravstvenata ustanova koja ne e vo sostojba da go
prifati pacientot, dol`na e navremeno da mu ponudi soodvetno alternativno re{enie. Pacientite se registriraat preku svoite op{ti mati~ni lekari, specijaliziranite “kancelarii na pacientite” i veb-sajtovite vospostveni od Nacionalnoto biro za zdravstvo, regionalnite zdravstveni soveti i Ministerstvoto za zdravstvo. Poedincite, koi od koja
bilo pri~ina se nezadovolni od tretmanot na zdravstveniot personal ili od uslovite vo
zdravstvenata ustanova, imaat pravo na `alba do Odborot za `albi, koj{to e javen organ
so {iroki i neprikosnoveni ovlastuvawa. Sistemot na `albi funkcionira. @albite ne
zavr{uvaat samo na „formalna kritika na poedinci ili na grupa zdravstveni rabotnici”,
tuku vo mnogu slu~ai se pokrenuvaat postapki za krivi~na odgovornost, pri {to pacientite
neretko „dobivaat nadomestok za zdravstvena za{tita vo vrska so {tetata od lekuvaweto”.
(Patients’ Complaints Board (2003). Decisions and practice, annual report 2003. Copenhagen. (http://patientklagenaevnet.dk/public/dokumenter/prak_03)
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
291
d-r Risto Hristov
gra|anite od zdravstvenite uslugi. Postoi stroga kontrola na
tro{ocite i postojana gri`a za unapreduvawe na rakovodeweto i
upravuvaweto, iako i zdravstveniot sistem na Danska, kako i na drugite
skandinavski i evropski zemji, se soo~uva so mnogu predizvici, me|u
koi najva`ni se onie vo vrska so obezbeduvaweto na ednakov pristap
za site gra|ani do zdravstvenite uslugi, obezbeduvawe na kvalitetni
zdravstveni uslugi, postojana i efikasna kontrola i odr`uvawe
na nisko nivo na zdravstvenite tro{oci. Iako zdravstveniot
sistem e zasnovan na principite na ednakvost, koi podrazbiraat
sloboden pristap i ramnopravnost za site do zdravstvenite uslugi,
vo praktikata, nekoi grupi kako {to se bezdomnicite, mentalno
hendikepiranite, imigrantite so nereguliran status za prestoj,
celosno socijalno propadnatite (alkoholi~ari, nasilnici i dr.),
s# u{te ne gi u`ivaat zdravstvenite uslugi na ednakov na~in kako
pripadnicite na drugite socijalni grupi. Isto taka i visokite
individualni tro{oci za stomatolo{ka za{tita na vozrasnite s#
pove}e go pro{iruva jazot na socijalnite neednakvosti vo polzuvaweto
na ovoj vid uslugi. Istite posledici gi predizvikuva i voveduvaweto
na privatna praktika za nekoi vidovi medicinski uslugi. Zabele`no
e deka medicinskite stru~ni lica projavuvaat opredeleni predrasudi
kon nekoi geografski i socijalni sredini. Tie svoite stru~ni uslugi
im gi nudat glavno na zainteresiranite vo imotnite gradski sredini
i na takvite so povisoki stepeni na obrazovanie i so postabilno
vrabotuvawe.
Najnovite istra`uvawa poka`uvaat deka vo posledno vreme
se pojavuvaat novi zna~itelni razliki vo neednakviot pristap do
Ministry of Health: The governmental program for public health 1999–2008. Copenhagen.
(http://www.im.dk/publikationer/pdf/folkesundhed/folkesundhed)
M����������������������������������������������������������������������������������������������
artin Strandberg-Larsen, Mikkel Bernt Nielsen, Signild Vallgårda, Allan Krasnik, Karsten Vangbæk, Elias Mossialos (editor): Health systems in transition Denmark, Kopenhagen, 2007, str. 11-12.
292
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Zdravstveniot sistem na kralstvoto Danska
zdravstvenite uslugi pome|u razli~nite socijalni grupi. Razlikite
ne se temelat na pravno-normativnite ograni~uvawa koi se ednakvi
za site, osven kaj nekoi posebni uslugi, kako {to se stomatolo{kite
uslugi za koi se naplatuva visoka participacija, tuku proizleguvaat od
razlikite vo socijalnite uslovi za `ivot, koi naedno go opredeluvaat i
razli~niot odnos na poedincite i grupite kon ponudenite zdravstveni
uslugi. Do osumdesettite godini na minatiot vek postoe{e op{ta
politi~ka soglasnost deka besplatna zdravstvena za{tita treba
da u`iva seto naselenie, nezavisno od mestoto na `iveewe i na
imotnata sostojba. Problemite vo vrska so zdravstvenata politika
i za{tita bea razgleduvani isklu~ivo na tehni~ko nivo. Potoa
nastanaa raziduvawa pome|u razli~nite politi~ki partii vo pogled
na natamo{nite pati{ta vo vodeweto na zdravstvenata politika i na
nejzinite konkretni merki. Zapo~na procesot na decentralizacija
na zdravstvenata politika. Odgovornosta vo najgolema mera e
prefrlena na okruzite, vo sporedba so porane{niot period koga
celata odgovornost pa|a{e na tovar na dr`avata.10
4. Planirawe
Planiraweto e sostaven del na danskiot zdravstven sistem
i pretstavuva izraz na decentraliziranata priroda na sistemot.
Dr`avnite zdravstveni organi gi obezbeduvaat najop{tite proektni
10
Po primerot na javnata uprava, za koja vo Danska svoevremeno be{e povedena {iroka
op{testvena rasprava za toa dali }e bide poefikasna dokolku celosno ili delumno se privatizira, po {to be{e postignata op{ta soglasnost deka e naivno da se misli deka privatizacijata samata po sebe }e dovede do podignuvawe na nivoto na efikasnost, pri {to mnogu
golema e opasnosta od zasiluvawe na korupcijata, i za zdravsteniot sistem i zdravstvenata
politika be{e postignata op{ta soglasnost deka mnogu krupni slabosti i deformacii mo`e
da predizvika ne samo procesot na privatizacija na zdravstvenite ustanovi, tuku isto taka
i decentralizacijata na zdravstveniot sistem i na obezbeduvaweto na zdravstvenite uslugi.
(M����������������������������������������������������������������������������������������������
artin Strandberg-Larsen, Mikkel Bernt Nielsen, Signild Vallgårda, Allan Krasnik, Karsten Vangbæk, Elias Mossialos (editor): Health systems in transition Denmark, Kopenhagen, 2007, str. 64.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
293
d-r Risto Hristov
ramki. Regionite i op{tinite, kako neposredni davateli na uslugite,
gi planiraat razvojnite potrebi i gi donesuvaat odlukite za
snabduvawe na najrazli~nite zdravstveni ustanovi, no ne bez u~estvo i
so soglasnost na dr`avnite zdravstveni organi. Decentraliziranata
struktura bara vnimatelna koordinacija pome|u op{tinite,
regionite i dr`avata. Koordinacijata mnogu ~esto podrazbira
odr`uvawe na „sostanoci, seminari, sovetuvawa i treninzi”, koi se
fokusirani na specifi~nite i naj~uvstvitelnite aktuelni temi i
problemi. Izgotvenite planovi potoa se predavaat na Nacionalniot
odbor za zdravstvo.11
Poslednite strukturni reformi so koi bea prekroeni
geografskite i administrativnite granici na zdravstveniot sistem,
isfrlija na povr{ina novi krupni slabosti: administrativnobirokratsko formalizirawe na planovite, odlukite i predlozite,
rascepkanost i labava koordinacija pome|u op{tinite i regionite,
favorizirawe na posebnite potrebi na oddelnite op{tini i regioni,
razvodnuvawe na odgovornosta za nesoodvetno obezbedenata zdravstvena
za{tita i sl. Pradi toa zakonot nabrgu be{e revidiran. Novoosnovanite
regionalni konsultativni komiteti, koi bea ovlasteni za re{avawe na
sporovite i so stru~ni soveti ja koordiniraa rabotata na op{tinskite
i na regionalnite zdravstveni organi, mnogu pomognaa za podignuvawe i
unapreduvawe na sistemot na koordinacija, za usoglasuvawe na potrebite
i interesite na razli~nite nivoa i za unapreduvawe na zdravstvenata
politika i na zdravstveniot sistem na Danska.
No nezadovolstvata koi doa|aat od strana na zdravstvenite
organi na lokalnata samouprava i natamu se prisutni. So finansiskite
sredstva raspolagaat vrhovnite dr`avni organi. Tie gi opredeluvaat i
11 M����������������������������������������������������������������������������������������������
artin Strandberg-Larsen, Mikkel Bernt Nielsen, Signild Vallgårda, Allan Krasnik, Karsten Vangbæk, Elias Mossialos (editor): Health systems in transition Denmark, Kopenhagen, 2007, str. 64.
294
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Zdravstveniot sistem na kralstvoto Danska
zdravstvenite prioriteti i gi raspredeluvaat sredstvata. Lokalnata
samuprava, a vo toj red i lokalnite zdravstveni organi, „~esto go
izrazuvaat svoeto nezadovolstvo so ovaa praktika, tvrdej}i deka taa e
vo sprotivnost so fundamentalnite principi na decentraliziranata
zdravstvena za{tita vo Danska”.12
5. Nekoi od pozna~ajnite slabosti
Prvite puknatini na decentralizacijata se poka`aa mnogu brzo
po nejzinoto voveduvawe vo 2007 godina. Vo regionite i op{tinite,
osobeno vo poperifernite, gra|anite nemaa ednakov pristap do
zdravstvenata za{tita. Nastanaa razliki vo vremeto na ~ekawe za
baranite medicinski uslugi, posebno za pote{kite zabluvawa koi
baraat brza intervencija i lekuvawe povrzano so golemi izdatoci.
Regionalnite, op{tinskite i podra~nite medicinski centri
nemaa ednakov pristap do medicinskata tehnologija. Odgovornosta
za zdravstvenata za{tita vo najgolem del padna vrz regionite i
op{tinite. Akcentot be{e staven na kvalitetot i efikasnosta.
Pobaruva~ite na zdravstveni uslugi dobija pravo na sloboden izbor
na zdravstvenite ustanovi. Kvalitetot na ponudenite zdravstveni
uslugi stana osnoven ekonomski motiv za zdravstvenite ustanovi
i za vrabotenite vo zdravstveniot sektor. Pacientite se zdobija so
mo`nosta da pobaraat tretman vo druga zdravstvena ustanova, dokolku
po eden mesec ~ekawe ne ja dobijat soodvetnata medicinska usluga,
vklu~uvaj}i ja i mo`nosta za privatno lekuvawe vo nekoja druga zemja.
Sporedbenite prou~uvawa poka`uvaat deka vo pogled na nekoi
dijagnosti~ki i kurativni uslugi, danskiot zdravstven sistem ne e
na potrebnoto nivo. Stapkata na smrtni slu~ai kaj zabolenite od
12 M����������������������������������������������������������������������������������������������
artin Strandberg-Larsen, Mikkel Bernt Nielsen, Signild Vallgårda, Allan Krasnik, Karsten Vangbæk, Elias Mossialos (editor): Health systems in transition Denmark, Kopenhagen, 2007, str. 65.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
295
d-r Risto Hristov
rak na belite drobovi i od tumor na jajnicite e poglema otkolku vo
nekoi drugi zemji. Konstatirano e deka pri~inite se vo nedostigot
na medicinski personal (lekari i sestri), stru~na oprema, nedovolna
stru~nost na vrabotenite, no i vo nekoi strukturni problemi na
samiot zdravstven sistem, kako {to se nagraduvaweto, mo`nostite za
specijalizacija i stru~no usovr{uvawe na medicinskiot personal,
otsustvo na koordinacija vo rabotata, nedovolno i neefikasno koristewe
na raspolo`liviot kadar i na prostorot, osobeno vo perifernite
oblasti i sl. Tekovnite strukturni reformi nastojuvaat da im obezbedat
pogolem pottik na op{tinite akcentot da go stavat na prevencijata, na
promocijata na zdravjeto i na rehabilitacijata nadvor od bolnicite.13
Naporite da se namalat op{tite tro{oci za lekuvawe, vklu~itelno
i za lekovi, ne dadoa povidlivi rezultati. Opredeleni rezulati
se postignati vo naporite za zamena na bolni~koto so ambulantno
lekuvawe. Upravuvaweto so ekonomskite procesi, koe vkl~uva procenka
na odgovornosta na site nivoa, se obezbeduva preku hierarhiska kontrola
vo ramkite na politi~ko-administrativnata struktura na nacionalno,
regionalno i op{tinsko nivo.
6. Sistemot na prevencija
Zdravstvenata politika na Danska ne se ograni~uva samo na
prezemawe na merki za podignuvawe na nivoto na efikasnost vo
lekuvaweto, tuku i na prezemawe na {iroki preventivni merki
za promeni vo `ivotniot stil na naselenieto, spre~uvawe na
profesionalnite zaboluvawa, otkrivawe na deformaciite i na
simptomite vo najranite stadiumi i sl. Ministerstvoto za zdravstvo
13
M�����������������������������������������������������������������������������������������
artin Strandberg-Larsen, Mikkel Bernt Nielsen, Signild Vallgårda, Allan Krasnik, Karsten
Vangbæk, Elias Mossialos (editor): Health systems in transition Denmark, Kopenhagen, 2007, str.
12.
296
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Zdravstveniot sistem na kralstvoto Danska
na Danska vo edno istra`uvawe od 1998 godina utvrdilo deka se
zgolemil procentot na licata koi stradaat od edna ili pove}e
dolgogodi{ni bolesti i tegobi. Naj~esti dolgogodi{ni bolesti
se deformitetite na ‘rbetot, bolestite na di{nite organi i
pati{ta, kardiovaskularnite bolesti i emocionalnite rastrojstva.
Temelnite medicinski istra`uvawa, potkrepeni so statisti~ki i
izdr`ani medicinski naodi i rezultati, poka`uvaat deka pu{eweto
i preteranata upotreba na alkohol se mnogu va`ni pri~initeli na
zgolemeniot broj na zaboluvawa i za porast na stapkata na smrtnost.14
Posebno zagri`uva~ki e faktot {to vo Danska „`enite se so najvisok
procent na sekojdnevni pu{a~i vo EU” i {to konsumiraweto na
alkohol e mnogu rasprostraneto me|u mladinata, pa duri i me|u decata
so edvaj napolneti ~etirinaeset godini.15
Poradi toa zdravstveniot sistem vo Danska silno e orientiran
kon poznatata premisa deka sekoga{ e „podobro da se spre~uva
– otkolku da se lekuva”. Silno razvienata mre`a na zdravstveni
i drugi op{testveni institucii, postojano, uporno i dosledno
raboti na preventivnite aktivnosti za za~uvuvawe na zdravjeto na
naselenieto.16 Nadle`nite inspekcii redovno vr{at nadgleduvawe
na bezbednosta i uslovite na rabotnite mesta, na isrhanata i
smestuvaweto na vrabotenite za da se spre~at rizicite po zdravjeto,
nepo`elnite infekcii, zaboluvawata i bolestite. Se izdvojuvaat
zna~ajni sredstva so koi preku elektronskite i pe~atenite mediumi
14
Ministry of Education: Intake on education programs 2005. Copenhagen. (http://www.optagelse.
dk); Ministry of Education, 2005b. Copenhagen (www.uvm.dk).
15
Palliative
���������������������������������������������������������������������������������������
efforts in counties and municipalities. A working group report. Copenhagen.
(http://www.sum.dk/publikationer/palliativ/index.htm)
16
M��������
inistry of
������������������������������������
Health. The governmental program for
�����������������������������������������
public health 1999–2008. Copenhagen.
(http://www.im.dk/publikationer/pdf/folkesundhed/folkesundhed.). ministry of health:2000. social inequality in health. differences in health, lifestyle and use of health services. (http://www.im.dk/publikationer/soc_ulighed/kap3.htm/
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
297
d-r Risto Hristov
{iroko se educira naselenieto za toa deka nezdraviot `ivoten stil
e mnogu va`na pri~ina za preranata smrt, se vodi uporna i postojana
propaganda protiv pu{eweto i konsumiraweto na alkohol, protiv
preteranoto konsumirawe na masti i nedostatokot na fizi~ki
aktivnosti, za za~uvuvawe na `ivotnata i rabotnata sredina, itn.17
(str. 96).
7. Zdravstveniot informaciski sistem
Efikasnosta na danskiot model na zdravstvena za{tita vo
golema mera proizleguva i od isklu~itelno va`noto mesto koe
ja ima zdravstveniot informaciski sistem. Nacionalniot odbor
za zdravstvo raspolaga so edinstven i celosen register so site
informacii vo vrska so zdravstvoto. Site bolnici, ambulanti i
zdravstveni ustanovi raspolagaat so svoi posebni registri i so site
informacii od podra~jeto na svojata dejnost, a site ovie informacii
17
���������
Ministry �������
of the �����������������������������������
Interior and Health. Better health ���������������������������������������
for children and the young ones. Copenhagen. (http://im.dk/publikationer/strukturkom_bind_III/index.html, accessed 12 June 2007).Ministry
of the Interior and Health.The health care sector in figures, 2002/2003, Copenhagen, How do you get
help in case of illness? (http://im.dk).
Vo danskiot sistem na zdravstvena za{tita zna~ajno mesto & pripa|a na alternativnata (komplementarnata) medicina. Postoi poseben Zakon za alternativna medicina,
kako {to se razli~nite vidovi na terapii, osteopatijata, homeopatijata, akupunkturata,
lekuvaweto so rastitelni lekovi i sl. Sekoj oblik na praktikuvawe na ovoj vid medicina
mora da bide vo ramkite na propi{aniot zakon. Evidentirani se site lica koi praktikuvaat
alternativna medicina. Proizvodite na alternativnata medicina se registrirani. Lekovite se pu{taat vo promet samo so odobrenie na Agencijata za lekovi, koja istovremeno
gi propi{uva standardite za proizvodstvo, bezbednosta i efikasnosta na proizvodite. Ne
postojat specijalizirani bolnici za alternativna medicina, no postoi Istra`uva~ki centar za alternativna medicina, osnovan vo 2000 godina. Od Centarot se o~ekuva „da prodol`i
da gi istra`uva komplementarnite i alternativnite terapii i rastitelni lekovi, kako bi
se podignalo znaeweto za tie terapii i nivnoto dejstvo i da se vklu~i vo dijalog so zdravstvenite uslugi, so komplementarnite algernativni terapevti i so zdravstvenata za{tita
na potro{uva~ite”. (�������������������������������������������������������������������������
Martin Strandberg-Larsen, Mikkel Bernt Nielsen, Signild Vallgårda, Allan
Krasnik, Karsten Vrangbæk, Elias Mossialos (editor): Health Systems in Transition. Denmark, 2007,
str.17; National Institute of Public Health.- The most frequently used type of alternative therapy.
(http://niph.dk, accessed 12 June 2007).
298
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Zdravstveniot sistem na kralstvoto Danska
se koncentirani pri Nacionalniot odbor za zdravstvo. Vakvite
informacii im ovozmo`uvaat na istra`uva~ite, no i na odgovornite
vo soodvetnite organi na odlu~uvawe, uspe{no da gi analiziraat
beskrajno slo`enite zdravstveni problemi povrzani so celokupnata
populacija na zemjata, no i na oddelnite grupi od naselenieto.18
Informaciite i od mnogute drugi i razli~ni registri se slevaat vo
edinstveniot informaciski sistem i se povrzuvaat so podatocite za
op{tite i posebnite op{testveni, politi~ki, ekonomsko-socijalni,
kulturni i drugi uslovi za `ivot na poedincite i grupite. Kolku
mnogu se vodi smetka za registrirawe na site lica, pojavi, prezemeni
tretmani, slu~ai, izvr{eni uslugi i sekakvi drugi zdravstveni
zafati, mo`e da se vidi od podatocite koi poka`uvaat deka ni{to ne
smee da bide neregistrirano i sî mora da bide vneseno vo evidencija:
se registriraat pacientite, posebnite vidovi bolesti, nesre}ite
na rabotno mesto, na~inite na poroduvawe, uslugite na lekarite od
op{ta praktika, na specijalistite, stomatolozite, fizioterapevtite,
psiholozite, smrtnite slu~ai i s# {to bi mo`elo da bide od polza
pri prou~uvaweto na zaboluvawata i bolestite, uka`uvaweto na
medicinskite uslugi i vodeweto na zdravstvenata politika.
Mnogu zna~ajno mesto vo sitemot na zdravstvenata za{tita &
pripa|a na Agencijata za lekovi. Taa e odgovorna za zakonodavstvoto
vo vrska so lekovite i medicinskite sredstva, ja odobruva upotrebata
na novite lekovi, gi nadgleduva klini~kite ispituvawa, odlu~uva
koi lekovi treba da bidat subvencionirani, izdava licenci na
pretprijatijata koi gi proizveduvaat i distribuiraat lekovite,
odlu~uva za subvencioniraweto na lekarstvata i medikamentite
kaj koi, vrz osnova na dobrodefiniranite indikacii, se potvrdeni
18
National
����������������������������������������������������������
Board of Health. Copenhagen. (http://www.sst.dk/ Informatik_og_sund�������������������
hedsdata/ Registre_org_sundhedsstatistik/ Beskrivelse_af_registre/Landspatientregister.
2005).
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
299
d-r Risto Hristov
terapiskite efekti i dr.19
8. Procenka na zdravstvenata tehnologija
Pou~eni od iskustvoto deka donesuvaweto na odlukite samo
i isklu~ivo na najvisoko nivo na dr`avnite zdravstveni organi,
sekoga{ ja nosi opasnosta od zloupotrebi i korupcija, nacionalnata
strategija za procenka na zdravstvenata tehnologija (HTA - health
technology assessment) vo Danska se izgotvuva i donesuva vrz osnova
na {irokozasnovana i sistematski organizirana rasprava, so dobro
dokumentirani informacii na site nivoa na zdravstvenite slu`bi i za
nivnite realni potrebi od obezbeduvawe so zdravstvena tehnologija.
Administrativnite odluki za pribavuvawe na zdravstvenata
tehnologija se donesuvaat vo sorabotka so istra`uva~kite soveti,
zdravstvenite vlasti i profesionalnite organizacii.20
Vo proletta 2001 godina Institutot za procenka na
zdravstvenata tehnologija i Centarot za evaluacija na bolnicite
se spoija vo edinstven Centar za evaluacija i procenka na
zdravstvenata tehnologija. Centarot ima sovetodavna uloga, broi
23 ~lena i e sostaven od pretstavnici od zdravstvoto, politi~kite
organi, administracijata i industrijata. Centarot sorabotuva so
zdravstvenite organi na regionalno nivo, vr{i evidencija na javnite
zdravstveni uslugi, ja procenuva vrednosta na postojnata i na novata
zdravstvena tehnologija, na farmacevtskite proizvodi, gi razgleduva
predlo`enite metodi za rehabilitacija, lekuvawe, prevencija i sl.
19
����������������������������������������������������
Danish Medicines Agency. New rules on reimbursement �������������������
for medicinal products. Copenhagen. (http://www.laegemiddelstyrelsen.dk/publikationer/netpub/uk/reports/
medicintilskudsfolder_uk1/html/chapter01.htm).
20
Danish
��������������
Centre for
����������������������
Health Technology assessment.
����������������������������
Purpose, Vision &
�� Strategic
����������
Plan. Copenhagen.(http://www.sst.dk/planlaegning_og_behandling/medicinsk_teknologivurdering/dk 2005).
300
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Zdravstveniot sistem na kralstvoto Danska
Zaklu~ok
Danska e zemja so mnogu dolga dra`avno-pravna tradicija i
istorija. Cvrsto postavenite, izgradeni i nezavisni op{testveni
institucii, nezavisno od povremenite promeni na politi~kite opcii
na vlast, & ovozmo`uvaat na Danska so mnogu vnimanie, postepeno,
pretpazlivo i so temelno sogleduvawe na site vozmo`ni alternativni
re{enija i posledici, da gi prezema neophodnite ~ekori i merki na
nu`nite op{testveni promeni. So merkite na monetarnata politika,
a posebno so mnogu rigoroznite merki na fiskalnata politika,
Danska uspea da prerasne vo op{testvo koe vo mnogu golema mera na
kolektiven na~in se spravuva so socijalnite rizici od najrazli~en
vid, posebno so onie koi stanaa sekojdnevna pojava na dene{noto
sovremeno op{testvo.
So mnogu pretpazlivost Danska pristapuva i koga se vo
pra{awe promenite vo zdravstveniot sistem. Poslednite promeni vo
zdravstvenata politika bea napraveni za da se pottikne ekonomskata
motiviranost i da se zasili odgovornosta na lokalnite (regionalnite
i op{tinskite) zdravstveni ustanovi, iako zdravstveniot sistem i
zdravstvenata poltika, zemeni vo nivnata celost, i natamu ostanaa
silno centralizirani. Dancite ne se podgotveni lesno da gi `rtvuvaat
mnogu te{ko steknatite temelni vrednosti na svojot op{testven sistem
koi so decenii i vekovi uporno, strplivo i dosledno gi izgraduvaat,
pa ne sakaat da se otka`at nitu od pridobivkite na zdravstveniot
socijalen sistem koj im obezbeduva celosna ramnopravnost, pristap
i ednakvost vo polzuvaweto na zdravstvenite uslugi.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
301
d-r Risto Hristov
Literatura:
1. Martin Strandberg-Larsen, Mikkel Bernt Nielsen, Signild Vallgårda,
Allan Krasnik, Karsten Vrangbæk, Elias Mossialos (editor): Health
Systems in Transition. Denmark, 2007.
2. Torben M. Andersen, Bengt Holmstrom, Seppo Honkapohja,
Sixsten Korkman, Hans Tson Soderstrom, Johana Vartiainen: The
Nordic Model. Embracing globalization and sharing risks, “Printed
in Yliopistopaino”, Helsinki, 2007.
3. Birk H, Vrangbæk K, Winblad U, Østergren K: Patients reactions to
hospital choice in Norway, Denmark, and Sweden. Health Economics,
Policy and Law, 2(2), (2007).
4. Christensen M, Nielsen ML, Holm-Petersen C, Lassen A: The structure
of the hospital sector in Denmark. Tthe consequences of centralisation
in the hospital sector. An anthology, “Danish Institute of Health Services
Research, Copenhagen 2005.
5.Danish Centre for Health Technology Assessment, Pourpose, Vision
& Strategic, Copenhagen, 2005.
6. Danish National Centre for Social Research, Copenhagen, 2005.
7. H������������������������������������������������������������
ristov, d-r Risto: “Edinstveniot evropski socijalen prostor
(potreba, formirawe, mo`nosti, perspektivi)”, Godi{nik na
Ekonomskiot fakultet, tom. 40, Skopje, 2005.
8. Hristov, d-r Risto: „Modelot na socijalna politika vo
skandinavskite zemji, Godi{nik na Ekonomskiot fakultet,
tom. 44, Skopje, 2009.
302
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Zdravstveniot sistem na kralstvoto Danska
HEALTH SYSTEM OF DENMARK KINGDOM
Prof. Risto Hristov, Ph. D.
Summary
The Denmark health system is combination of the activity of government,
regional and municipality health institutions. Most of the health institutions
are government owned. The health services are available for all citiziens with
permanent residentship in Denmark. The public health system is financed by
the personal income tax and property income tax. Part of health expenses are
contributed by the insured citizens. Private health institutions also exist. Health
services in private institutions are significantly more expensive. Private health
institutions are main reason for spreading of the voluntary health insurance system
(VHI). The increased interest for VHI is also stimulated by the tax incentives for
the companies and its employees. The demand for these kind of health services is
also increased by the debate in which the public health system was critisized for
its quality and too long period of waitings for services.
The princip of solidarity is one of the most important components of
the Denmark health system. Health services, such as diagnostics and medical
treatments, are free of charge for all citizens, except for certain services as
dentist care, physycal therapy and other medicaments for which the insured
citizens are paing full or partly contribution. The choise of health institution,
in which the services are to be received, is free. The latest reforms, by which
decentralization of the health system was made, have shown new weakneses such
as: administrative formalization of the plans, decesions and sugestions, division
and weak coordination between the municipalities and regions, preferences to
special needs of certain municipalities and regions, dilution of responsibility
for unadequate health care, uneven approach to health care especially in more
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
303
d-r Risto Hristov
suburban areas, differences in waiting period for requested services etc. But,
Danish people are not prepared for easy sacrifise of its hard gained values of its
social system which were build persistently, patiently and consistently over the
years and decades, and they are not willing to give up from the achievements
in the health and social system which provide equality of rights and security in
health services.
Key words: public health, private health, preventive health care, health technology,
health information system
304
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 305 - 320 (2011)
DIVIDENDNATA POLITIKA NA MAKEDONSKITE
KOMPANII I NEJZINOTO VLIJANIE VRZ CENITE NA
AKCIITE
D-r Sa{o Arsov
Apstrakt
Dividendnata politika e edno od trite tradicionalni
poliwa na odlu~uvawe koi spa|aat vo domenot na finansiskiot
menaxment. Vo ovoj trud e napraveno edno prakti~no istra`uvawe
na dividendnite politiki na makedonskite kompanii, so cel da se
utvrdi dali i vo kolkava mera tie gi po~ituvaat voobi~aenite
modeli na dividendnata politika, kako i da se sogleda eventualnata
povrzanost pome|u nivnite dividendni odluki i vrednosta na
nivnite akcii.
Istra`uvaweto poka`a deka kaj pomal broj kompanii mo`e da
se zabele`i odredena konzistentnost vo dividendnoto odlu~uvawe,
dodeka ostanatite se ~ini deka s# u{te ne ja sogleduvaat
potrebata od po~ituvawe na odredni principi i pravila. Od druga
strana, akciite na kompaniite {to imaat postabilna politika
na isplata na dividendi i povisoki dividendni prinosi, bele`at
i pomali cenovni varijacii. Toa e poka`ano preku statisti~ki
pokazateli zasnovani na primerok sostaven od 16 kompanii i
nivnite odluki za isplata na dividenda vo poslednite 5 godini, kako
i preku sledeweto na cenite na nivnite akcii vo istiot period,
na nedelno nivo. Ova soznanie mo`e da im poslu`i na menaxerite
na kompaniite kako osnova pri vospostavuvaweto na celite i
principite na raspredelbata na finansiskiot rezultat.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
305
d-r Sa{o Arsov
Klu~ni zborovi: dividenda, dividendna politika, vrednost
na kompanijata, akcija, cenovna varijabilnost.
Voved
Pra{aweto na dividendnata politika kako posebno podra~je vo
ramkite na finansiskiot menaxment se pojavuva vo {eesettite godini
od HH vek, preku trudovite na Modiqani i Miler. Ottoga{ navamu
se pojavuvaat brojni nau~ni pridonesi na avtori koi se obiduvale da
gi otkrijat determinantite na dividendnata politika, kako i da go
pronajdat „receptot“ na optimalnata dividendna politika, odnosno
takva politika na raspredelba na ostvarenata neto-dobivka, koja }e
rezultira so maksimizacija na vrednosta na kompanijata.
Drugi, avtori pak, pra{aweto go postavuvaat obratno i se
obiduvaat da gi utvrdat determinantite na cenite na akciite, a vo
toj kontekst posebno na vlijanieto na dividendite i dividendnata
politika vrz niv. O~ekuvawata bile deka dividendite se klu~niot
faktor koj vlijae vrz formiraweto na cenite na akciite, {to e
integrirano i vo osnovata na pove}eto modeli za vrednuvawe na
akciite bazirani na diskontiraweto na idnite dividendi. Sepak,
istra`uvawata celosno ne gi potvrdile vakvite o~ekuvawa.
Vo ovoj trud, najprvo }e bide napraven osvrt vrz dosega
izvr{enite istra`uvawa na ova pole i nivnite rezultati. Potoa }e
bide napravena analiza na dividendnata politika na makedonskite
kompanii, koristej}i mo{ne reprezentativen primerok sostaven
od akcionerski dru{tva koi imaat relativno razvien odnos kon
dividendnata politika. Klu~niot del od ovoj trud e analizata na
vlijanieto na dividendnata politika vrz dvi`eweto na cenite na
akciite na ovie kompanii. Toa }e bide napraveno preku koristewe
306
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dividentnata politika na Makedonskite kompanii i nejzinoto
vlijanie vrz cenite na akciite
statisti~ki pokazateli, kako {to se standardnite devijacii na
akciite na ovie kompanii i meriloto na rasponot na nivnite ceni.
Celata analiza }e pokrie period od pet godini, za koj postojat
raspolo`livi konzistentni podatoci.
Problemot na dividendnata politika kako determinanta na
cenite na akciite
Ve}e spomenavme deka nobelovcite Modiqani i Miler vo
{eesettite godini od minatiot vek, koristej}i ekonomski modeli so
brojni, delumno nerealni pretpostavki, doka`uvaat deka dividendnata
politika e irelevantna, odnosno deka vrednosta na kompanijata
ne zavisi od na~inot na raspredelba na ostvareniot finansiski
rezultat. Nasproti ova, se pojavuvaat i drugi teorii, koi kritikuvaj}i
gi zaklu~ocite na Modiqani i Miler, utvrduvaat deka ne e seedno
kolkav del od dobivkata }e se izdvoi za dividendi, a kolkav del }e
se reinvestira. Spored edni, akcionerite pretpo~itaat dividendi
nasproti reinvestirawe na dobivkite, poradi namaluvaweto na
neizvesnosta {to toa go nosi so sebe, dodeka drugi smetaat deka poradi
povisokite danoci na dividendite nasproti onie na kapitalnite
dobivki, akcionerite pretpo~itaat reinvestirawe na dobivkata. Vo
sekoj slu~aj, so ovie pristapi se potvrduva zna~eweto na odlukata
za raspredelbata na finansiskiot rezultat za ostvaruvaweto na
krajnata cel - maksimizacija na vrednosta na kompanijata.
Vo praktikata, toa rezultiralo so nekolku osnovni praktiki
na isplata na dividenda, kon koi kompaniite se pridr`uvaat.
Tie zapo~nuvaat od celosno neisplatuvawe dividenda, preku
odr`uvawe niska, no stabilna dividenda vo fiksen iznos, pa s# do
dividenda koja raste so konstantna stapka. Kako i da e, zabele`livo
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
307
d-r Sa{o Arsov
e deka kompaniite nastojuvaat da ostvarat odredena stabilnost i
predvidlivost na svojata dividendna politika, smetaj}i deka toa }e
predizvika soodvetno odnesuvawe kaj nivnite akcioneri.
Vo vrska so vlijanieto na oddelnite faktori vrz formiraweto
na cenite na akciite, i vo toj kontekst vlijanieto na dividendite,
kako presvrtna to~ka se smeta trudot na [iler (1981 g.), koj zaklu~uva
deka cenite na akciite na pazarot se premnogu nestabilni za da mo`at
da bidat objasneti so promenite na dividendite. Podocna,
������������������
Kembel i
[iler (1988 g.) utvrduvaat deka dividendnite prinosi imaat sosema
mala mo} da gi predvidat idnite natprose~ni prinosi. Denis i dr.
(1994 g.) ja istra`uvaat izdr`anosta na tradicionalnite objasnuvawa
na informacionata sodr`ina na dividendite, kako {to se efektite na
signaliziraweto na gotovinskite tekovi, prekumernoto investirawe
i o~ekuvawata na klientelata. Nivnite naodi gi poddr`uvaat
signaliziraweto na gotovinskite tekovi i efektot na klientelata
kako determinanti na cenite na akciite, no hipotezata za efektot na
prekumernoto investirawe nao|a slaba poddr{ka. Signalnata uloga
na dividendite vo predviduvaweto na idnata profitabilnost ja
ispituvaat Nisim i Ziv (2001 g.). Tie utvrdile deka takva uloga postoi,
osobeno za prvite dve godini po promenata na nivoto na dividendata.
Sprotiven zaklu~ok za informacionata uloga na dividendata
izvlekuvaat Grulon i dr. (2005 g.), koi utvrdile i toa deka vklu~uvaweto
na promenite na dividendite vo modelite za predviduvawe ne nosi
pozitivni efekti vrz rezultatite od predviduvaweto na idnite
dobivki na kompaniite. Evans (1995 g.) se obiduva da otkrie kolkav del
od promenite na cenite na akciite konkretno se dol`at na promenite
vo dividendnata politika. ���������������������������������������
Negovite presmetki uka`uvaat deka duri
90% od predvidlivite promeni na cenite na akciite se rezultat na
308
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dividentnata politika na Makedonskite kompanii i nejzinoto
vlijanie vrz cenite na akciite
promenite na prognozite za idnoto dvi`ewe na dividendite. Kone~no,
za te`inata na istra`uva~kiot napor naso~en kon otkrivaweto na
determinantite na cenite na akciite, svedo~i i trudot na Rol (1988
g.), koj utvrdil deka regresionite modeli uspevaat da objasnat samo
40% od promenite na cenite.
Vo ovoj trud }e se obideme da napravime eden obid da go
istra`ime vlijanieto na dividendite i dividendnata politika na
kompaniite vo Makedonija vrz cenite na nivnite akcii. Za razlika od
gornavedenite trudovi, ovoj trud }e go ima ograni~uvaweto povrzano
so brojot na kompaniite koi mo`at da se vklu~at vo primerokot, kako
i kratkata vremenska serija od podatoci koja mo`e da se formira, so
ogled na kusiot period na postoewe na akcionerstvoto vo Makedonija.
Sepak, se nadevame deka }e dojdeme do zaklu~oci koi }e bidat korisni
vo zadovolitelna mera.
���������������������������������
Model i podatoci za istra`uvaweto
So cel da go sprovedeme istra`uvaweto, formiravme primerok
od akcionerski dru{tva vo Makedonija koi isplatuvale dividenda
kontinuirano ili vo pogolemiot del od posledniot petgodi{en
period (2006-2010 g.). Pove}eto kompanii koi se zemeni vo primerokot
se kotirani akcionerski dru{tva, koi imaat obvrska za objavuvawe
na svoite odluki za isplata na dividenda i dividendnite kalendari.
Vakvi kompanii koi isplatuvaat dividenda ima vkupno 14. Pokraj
niv, vo primerokot se vklu~eni i dve nekotirani kompanii, koi
isplatuvaat redovni i povisoki dividendi, a za koi isto taka, mo`e{e
da se dojde do podatoci. So toa, se dobi primerok sostaven od 16
kompanii i toa: „Alkaloid“ - Skopje, „Komercijalna banka“, „Granit“,
„Makpetrol“, „Fer{ped“, „Mako{ped“, „Replek“, „Toplifikacija“,
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
309
d-r Sa{o Arsov
„Skopski pazar“, „Teteks-Tetovo“, „Vitaminka“- Prilep, „Stopanska
banka“ - Bitola, „TTK Banka“, „Makedonijaturist“, „Makedonski
telekomunikacii“ i „NLB Tutunska banka“.
Podatocite vo vrska so dividendite se dobieni prete`no od
objavenite podatoci na Makedonskata berza. Dividendite se zemeni vo
bruto-iznos, bidej}i dano~nite stapki vo celiot nabquduvan period
ne se konstantni, a vo eden period se i progresivni, {to onevozmo`uva
da se dobijat konzistentni neto-iznosi na dividendite. Istoto se
odnesuva i na cenite na akciite na kompaniite. Kako prose~ni ceni
se zemeni cenite objaveni vo godi{nite bilteni na berzata, kako
prose~ni za odredena godina.
Prvata cel na istra`uvaweto be{e da se sogleda kakva e
dividendnata politika na kompaniite, odnosno dali taa se vklopuva
vo nekoja od voobi~aenite {emi opi{ani vo literaturata. Toa go
napravivme preku sledewe na apsolutnite iznosi na dividendite po
godini. Isto taka, gi utvrdivme i dividendnite prinosi za sekoja
akcija (dividenda vrz prose~na cena), kako relativno merilo na
prinosot {to go nosat dividendite.
Vtorata pozna~ajna cel, be{e da se utvrdi dali kompaniite
so odredeni karakteristiki vo pogled na dividendnoto odlu~uvawe
poka`uvaat i soodvetni sli~nosti vo pogled na dvi`eweto na cenite
na nivnite akcii. Za taa cel, gi prezedovme podatocite za nedelnoto
dvi`ewe na cenite na akciite na nabquduvanite kompanii za celiot
analiziran period, i toa pet godini po 52 nedeli. Cenite se zemeni
kako prose~ni ceni od posledniot den od nedelata. Ovie ceni ni
poslu`ija kako osnova za presmetka na odredeni statisti~ki merila
na otstapuvaweto od prose~nite vrednosti. Celta be{e da se utvrdi
dali akciite {to nosat postabilni dividendi imaat i postabilni ceni
310
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dividentnata politika na Makedonskite kompanii i nejzinoto
vlijanie vrz cenite na akciite
i obratno. Najprvo gi utvrdivme standardnite devijacii na cenite na
akciite, a potoa gi utvrdivme rastojanijata pome|u maksimalnoto i
minimalnoto ostvareno cenovno nivo za sekoja akcija sekoja godina.
Za sekoja akcija go presmetavme odnosot pome|u edna polovina od ova
rastojanie (otstapuvawe vo plus ili vo minus) i prose~nata cena na
akcijata.
Rezultati od istra`uvaweto
a) Stabilnost na dividendnata politika
Prakti~nite iskustva od zemjite so dolgododi{na istorija
na akcionerstvoto i na nivnite pazari na kapital, poka`uvaat deka
kompaniite generalno nastojuvaat da odr`uvaat stabilnost na svojata
dividendna politika. Toa se opravduva so pove}e pri~ini: akcionerite
sakaat redovni i stabilni gotovinski prilivi, signalnata uloga na
dividendite, ramnomernoto gotovinsko optovaruvawe na kompanite i
sl. ����������������������������������������������������������������
Od ova ne treba da se sfati deka kompaniite odr`uvaat apsolutna
stabilnost. Nekoga{ taa se manifestira kako fiksen iznos na
dividenda, nekoga{ kako stabilen rast, a nekoga{ kako stabilen
procent od dobivkata po akcija.
Istra`uvaweto na slu~ajot na makedonskite kompanii se
soo~i so problemot na kusiot period koj go imame na raspolagawe
za analizata. Stanuva zbor za periodot 2005-2010 godina, vo koj
podatocite za dividendnata politika se javno dostapni. Ova e period
vo koj kompaniite gi pogodi i najte{kata me|unarodna finansiska
kriza vo ponovo vreme, {to isto taka, vlijae{e na nivnite politiki.
Ottuka, ovie rezultati }e gi zememe samo kako prvi~ni soznanija,
koi baraat natamo{ni istra`uvawa.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
311
d-r Sa{o Arsov
Analizata na stabilnosta na dividendnite politiki }e ja
napravime grafi~ki. Za taa cel, gi presmetavme dividendite za
sekoja godina od analiziraniot period kako koeficient so baza:
isplatenata dividenda vo 2006 godina = 100. Toa go pravime za da
dobieme sporedlivi grafikoni. Spored voo~enite trendovi na
nivoata na dividendite, kompaniite gi grupiravme vo tri grupi.
Vo prvata grupa spa|aat kompaniite koi imaat relativno
stabilna ili raste~ka dividendna politika. Kaj niv, isplatenata
dividenda se odr`uva na stabilno nivo (okolu linijata 100), dodeka
„Alkaloid“ i „Makedonijaturist“ bele`at najpravilen trend
na konstanten porast na dividendite. Relativna konstantnost e
zabele`liva kaj „Komercijalna banka“ i „Replek“.
Grafikon 1: Kompanii so stabilni dividendi
Vo vtorata grupa spa|aat kompaniite koi i natamu isplatuvaat
dividendi, no nivnoto nivo vo godinite na krizata bele`i zna~ajno
namaluvawe. ���������������������������������������������������
Kaj niv, dividendite se celosno nepredvidlivi i ne
mo`e da se voo~i nikakva tendencija.
312
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dividentnata politika na Makedonskite kompanii i nejzinoto
vlijanie vrz cenite na akciite
Grafikon 2: Kompanii so nepredvidlivi dividendi
Vo tretata grupa spa|aat kompaniite koi celosno prestanale da
isplatuvaat dividendi vo tekot na nabquduvaniot period. Nekoi toa
go napravile u{te vo 2007 godina, dodeka drugi, kako „NLB Tutunska
banka“ vo poslednata godina.
Grafikon 3: Kompanii koi prestanale da isplatuvaat dividendi
Za dopolnitelna ilustracija, vo prodol`enie ja davame i
tabelata so ostvarenite dividendni prinosi, kako odnos pome|u
dividendata i prose~nata cena po akcija, isklu~uvaj}i gi akciite
koi prestanale so isplata na dividenda vo po~etnite godini na
periodot.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
313
d-r Sa{o Arsov
Alkaloid
Vitaminka
Granit
Komercijalna banka
Makedonijaturist
Makedonski telekomunikacii
Makpetrol
Replek
Skopski pazar
Stopanska banka - Bitola
Teteks
Toplifikacija
Tutunska banka
Fer{ped
2006
1,75
9,63
5,41
3,19
4,40
16,72
2,76
10,64
2,25
4,98
3,46
2,02
8,34
1,20
Dividenden prinos vo %
2007
2008
2009
2010
1,03
1,63
3,21
3,61
0,98
1,80
2,03
0,00
1,34
1,64
3,25
1,54
2,73
3,51
6,40
6,46
1,85
2,46
5,70
6,90
15,91
12,15
19,06
14,76
0,89
1,29
0,00
0,00
4,85
8,86
6,82
7,57
0,47
0,46
0,00
1,47
4,41
3,43
5,42
0,00
0,22
0,00
0,00
0,92
2,81
0,00
0,85
1,14
5,60
15,23
9,73
0,00
0,62
0,56
2,69
3,95
Tabela 1: Dividendni prinosi na akciite
b) Varijabilnosta na cenite na akciite vo korelacija so
dividendnata politika na kompaniite
Slednata zada~a koja ja postavivme be{e naso~ena kon toa da se
ispita tezata deka akciite so postabilna dividenda bele`at i pomal
varijabilitet na nivnite ceni. Vsu{nost, sakavme da ispitame dali
„dnoto“ na cenite na ovie akcii e povisoko postaveno vo odnos na onie
akcii koi ne delat dividenda, odnosno dali investitorite vo ovie akcii
pomalku reagiraat na eventualnite negativni pazarni tendencii, tokmu
koristej}i ja za{titata na dividendite kako amortizer.
Za ovaa cel, kako {to ve}e rekovme, se poslu`ivme so nekolku
statisti~ki merila. Najprvo ja presmetavme standardnata devijacija
na cenite na akciite, kako merilo na nivniot varijabilitet. Bidej}i
standardnata devijacija e izrazena vo apsoluten iznos, za da vr{ime
314
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dividentnata politika na Makedonskite kompanii i nejzinoto
vlijanie vrz cenite na akciite
sporedbi presmetavme t.n. koeficient na varijacija. Koeficientot
na varijacija se dobiva kako odnos na standardnata devijacija i
prose~nata vrednost-vo slu~ajov prose~nata cena na akciite za
nabquduvaniot period. Toa e eden vid „prose~na devijacija po edinica
cena na akciite“. Poniskata vrednost na koeficientot zna~i i pomal
varijabilitet na cenite. Ovie podatoci se prezentirani vo tabela
br. 2, zaedno so podatocite za prose~niot dividenden prinos na sekoja
od akciite, poradi sporedba.
Rangirawe spored koef���������
icientot�
na varijacija
Makedonski
0,263
telekomunikacii
Replek
0,351
Komercijalna banka
0,387
Alkaloid
0,444
Tutunska banka
0,464
Makedonijaturist
0,518
Stopanska banka - Bitola
0,537
TTK banka
0,626
Vitaminka
0,631
Toplifikacija
0,651
Makpetrol
0,676
Skopski pazar
0,674
Granit
0,679
Fer{ped
0,794
Mako{ped
1,006
Teteks
1,050
Rangirawe spored prose~niot
dividenden prinos
Makedonski
15,72
telekomunikacii
Tutunska banka
7,78
Replek
7,75
Komercijalna banka
4,46
Makedonijaturist
4,26
Stopanska banka - Bitola
3,65
Vitaminka
2,89
Granit
2,64
Alkaloid
2,25
Fer{ped
1,80
Toplifikacija
1,36
Mako{ped
1,20
Makpetrol
0,99
Skopski pazar
0,93
Teteks
0,92
TTK banka
0,46
Tabela 2: Sporedba me|u koeficientite na varijacija i
dividendnite prinosi na akciite
Ako se pogledne tabelata, vedna{ }e se zabele`i deka duri 6
od prvite 7 kompanii se povtoruvaat vo dvete rangirawa (iako ne po
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
315
d-r Sa{o Arsov
istiot redosled). Poinaku ka`ano, kompaniite {to imaat relativno
visoki dividendni prinosi vo prosek (nad 3,5%), imaat daleku pomala
oscilatornost na cenite na nivnite akcii.
Drugo merilo koe go koristime e rastojanieto. Rastojanieto
pretstavuva razlika pome|u najvisokata i najniskata cena na akcijata
postignata vo konkretnata godina. Ovaa razlika ja podelivme so
dva i dobieniot koli~nik go delime so prose~nata cena na akcijata
za taa godina. Na ovoj na~in dobivame edno relativno merilo,
koe na nekoj na~in ni poka`uva kolkava e oscilacijata vo odnos
na prose~nata cena na akcijata, vo plus i minus. Ova merilo }e go
nare~eme relativno polurastojanie. Pogolemoto otstapuvawe zna~i
i pogolema oscilatornost.
Alkaloid
Vitaminka
Granit
Komercijalna banka
Makedonija Turist
Makedonski
telekomunikacii
Mako{ped
Makpetrol
Replek
Skopski pazar
Stopanska banka- Bitola
Teteks
Toplifikacija
TTK Banka
Tutunska Banka
Fer{ped
2006
2007
2008
2009
2010
21,67%
39,46%
35,37%
19,95%
42,10%
67,63%
69,41%
14,45%
51,63%
52,62%
53,60%
55,05%
39,52%
35,62%
36,76%
16,72%
44,10%
30,00%
14,61%
19,18%
36,21%
27,38%
10,49%
14,52%
20,39%
34,52%
33,81%
20,31%
13,38%
44,15%
61,74%
33,25%
13,28%
21,15%
42,40%
3,85%
65,51%
55,02%
39,01%
50,78%
15,93%
77,96%
70,08%
38,53%
21,98%
64,35%
55,58%
56,64%
25,92%
17,77%
56,59%
91,03%
66,88%
50,69%
63,62%
65,97%
55,61%
36,76%
8,87%
30,23%
27,06%
44,47%
53,74%
29,02%
21,32%
38,80%
29,94%
29,39%
15,39%
32,67%
21,41%
41,36%
25,50%
17,54%
20,91%
28,36%
48,14%
48,69%
Tabela 3: Relativni polurastojanija na akciite
316
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dividentnata politika na Makedonskite kompanii i nejzinoto
vlijanie vrz cenite na akciite
Vo tabelata br. 3 so potemni broevi se napi{ani pette
polurastojanija koi vo dadenata godina bile najniski. Pozna~ajni
se podatocite od poslednite dve godini, bidej}i prethodnite tri
se karakteriziraat so mo{ne golemi oscilacii na celiot pazar.
Mo`e da se zabele`i deka me|u akciite so najmalo polurastojanie
dominiraat akciite na „Komercijalna banka“, „Makedonijaturist“,
„Replek“ i „Makedonski telekomunikacii“. ���������������������
Toa se tokmu akciite
koi imaa i najvisoki dividendni prinosi. Toa e slu~aj i so akciite
na „Tutunska banka“ i „Skopski pazar“ vo periodite koga ovie akcii
nosele povisoki dividendi.
Zaklu~ok
Prviot zaklu~ok koj mo`e da se izvle~e od istra`uvaweto
e deka pogolemiot del od makedonskite kompanii ne vodat
konzistentna dividendna politika, odnosno, nitu eden od poznatite
modeli na diviedendna politika ne mo`e da se prepoznae kaj
pove}eto kompanii. Iako periodot na nabquduvawe e kratok, toa
ne e opravduvawe za kompanii koi ve}e navleguvaat vo period na
zrelost na korporativnoto upravuvawe, vo golema mera postignata
preku merki i obvrski nametnati od nadle`nite organi. Odreden
opravduva~ki faktor pretstavuva ekonomskata kriza, no evidentno
e deka toa ne e slu~aj kaj site nabquduvani kompanii. Dodeka edni
kompanii obezbeduvaat odreden stabilen rast na dividendite
(„Alkaloid“, „Makedonijaturist“), a drugi imaat re~isi konstantno
nivo („Komercijalna banka“, „Makedonski telekomunikacii“), kaj
pogolemiot del od kompaniite ne mo`e da se zabele`i kakva bilo
politika na ova pole, odnosno odlukite vo vrska so dividendata
se nosat incidentno, so site posledici koi toa gi ima vrz nivnata
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
317
d-r Sa{o Arsov
akcionerska struktura i vrednost na kompaniite.
Vtor zaklu~ok e deka akciite na kompaniite {to delat povisoki
dividendi i imaat povisoki dividendni prinosi, poka`uvaat i
pogolema cenovna stabilnost. Toa mo`e da se zabele`i kako preku
koeficientot na varijacija, taka i preku rasponot na nivnite ceni
vo tekot na edna godina. Od ova mo`e da se zaklu~i deka dokolku
kompaniite imaat `elba da ja odr`at i zgolemat sopstvenata vrednost,
{to e i osnovnata cel na nivnoto rabotewe, tie }e treba da povedat
smetka za principite koi gi primenuvaat na poleto na dividendnata
politika.
Svesni sme deka vakvoto istra`uvawe ima i brojni nedostatoci.
Pred s#, toa se odnesuva na kusiot period pokrien so istra`uvaweto,
kako i na iskrivuvaweto na trendovite koe e predizvikano od golemata
ekonomska kriza od 2008-2009 godina. Isto taka, upotrebenite
statisti~ki merila se ednostavni, a statisti~kiot instrumentarium
nudi mnogu pobogati mo`nosti. Sepak, primenata na pokompleksni
regresioni i ekonometriski analizi bara pogolemi primeroci
i podolgi periodi za rezultatite da dobijat relevantnost. Vaka,
smetame deka i ovie zaklu~oci mo`at da se zemat so dobra doza na
upotreblivost i da poslu`at kako osnova za modificirawe na
odnesuvaweto na kompaniite na poleto na dividendnoto odlu~uvawe.
318
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dividentnata politika na Makedonskite kompanii i nejzinoto
vlijanie vrz cenite na akciite
REFERENCI
Balke, Nathan S., Mark E. Wohar, 2005, “What Drives Stock Prices? Identifying
the Determinants of Stock Price Movements”, Southern Economic
Association, vol. 73(1).
Campbell, John, John Ammer, 1993, “What Moves the Stock and Bond Markets?
A Variance Decomposition for Long-Term AssetReturns”, The Journal of
Finance, Vol. 48, No. 1: 3-37.
Campbell, John Y., Robert J. Shiller, 1988, “The dividend-price ratio and
expectations of future dividends and discount factors”, Review of Financial
Studies 1: 195-228.
Denis, David J., Diane K. Denis, Atulya Sarin, 1994, “The Information Content of
Dividend Changes: Cash Flow Signaling, Overinvestment, and Dividend
Clienteles”, The Journal of Financial and Quantitative Analysis, Vol. 29,
No. 4.
Goyal, Amit, Ivo Welch, 2003, “Predicting the Equity Premium with Dividend
Ratios”, Management Science, Vol. 49, No. 5: 639-654
Grullon, Gustavo, Roni Michaely, Shlomo Benartzi, Richard H. Thaler, 2005,
“Dividend Changes Do Not Signal Changes in Future Profitability”, The
Journal of Business, Vol. 78, No. 5: 1659-1682
Koch, Adam S., Amy X. Sun, 2004, “Dividend Changes and the Persistence of
past Earnings Changes”, The Journal of Finance, Vol. 59, No. 5: 20932116
Martin, D., D. Evans, 1998, “Dividend Variability and Stock Market Swings”,
The Review of Economic Studies, Vol. 65, No. 4: 711-740.
Nissim, Doron, Amir Ziv, 2001, “Dividend Changes and Future Profitability”,
The Journal of Finance, Vol. 56, No. 6: 2111-2133.
Pilotte, Eugene A., 2003, “Capital Gains, Dividend Yields, and Expected
Inflation”, The Journal of Finance, Vol. 58, No. 1: 447-466.
Roll, Richard, 1988, “R2”, Journal of Finance 43, 541-566.
Shiller, R. J. (1981), “Do Stock Prices Move too Much to be Justified by
Subsequent Changes in Dividends?”, American Economic Review, 71,
421-436.
Woolridge, J. Randall, 1983, “Dividend Changes and Security Prices”, The
Journal of Finance, Vol. 38, No. 5: 1607-1615.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
319
d-r Sa{o Arsov
IMPACT OF DIVIDEND POLICY ON THE SHARE PRICES OF THE
MACEDONIAN COMPANIES
Saso Arsov, Ph.D.
Summary
Dividend policy is one of the three traditional fields of decision-making
constituting the area of financial management. This paper involves a practical
research into the dividend policies of the Macedonian joint-stock companies
with the purpose of determining if some of the well-known models of dividend
decision-making are being followed by them and to what extent, but also in order
to determine the possible relationship between their dividend policies and the
values of their respective shares.
The research has shown that only a few companies strive to maintain
certain consistency in the area of dividend decision-making, while the others
seem not to have understood the need for the acknowledgement of certain rules
and principles in this field. On the other hand, the shares of the companies
distributing higher and more stable dividends have shown much more stability
and lower price volatility. This has been proved through the use of a sample
consisting of 16 companies, their dividend decisions for the previous 5 years,
as well as their share prices for the same period, at a weekly level. This finding
could serve as a useful guide for the companies’ managers in the development of
the rules and principles used in the distribution of their net income.
Keywords: dividend, dividend policy, company value, share, share price
volatility.
320
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 321 - 335 (2011)
DETEKTIRAWE I PREDVIDUVAWE NA FINANSISKITE
KRIZI VO ZEMJITE - KANDIDATI ZA ^LENSTVO VO
EVROPSKATA UNIJA
Prof. d-r Vesna Bucevska
Apstrakt
Poslednata globalna finansiska kriza go razbudi interesot
na ekonomistite i kreatorite na ekonomskite politiki za
modelite na predviduvawe. Vo ovoj trud }e se obideme da dademe
odgovor na dve pra{awa: 1. Dali so modelite na rano predupreduvawe
mo`e da se predvidi nastanuvaweto na finansiskite krizi vo
zemjite-kandidati za ~lenstvo vo Evropskata Unija (EU) vo
opredelen vremenski horizont i 2. Koi se najdobrite prediktori na
finansiskite krizi kaj ovie zemji?
So specifikacija na binomen logit model zasnovan na fakti~ki
kvartalni panel podatoci za ~etirite zemji - kandidati za
~lenstvo vo EU (Island, Makedonija, Turcija i Hrvatska) za
peridot od I kvartal 2005g. zaklu~no so II kvartal 2010 godina
gi identifikuvavme slednive ~etiri objasnuva~ki promenlivi:
stapkata na porast na bruto doma{niot proizvod (BDP),
trgovskiot deficit kako procent od BDP, vkupnite depoziti
na bankite vo odnos na BDP i buxetskoto saldo kako procent od
BDP, kako glavni indikatori za rano predviduvawe na pojavata
na finansiskite krizi vo zemjite na primerokot. Ponatamu,
utvrduvame deka ocenetiot binomen logit - model ima silna mo} na
predviduvawe, {to uka`uva deka modelite na rano predupreduvawe
mo`e da se koristat za predviduvawe na finansiski krizi, barem
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
321
Prof. d-r Vesna Bucevska
{to se odnesuva do ispituvanata grupa zemji. No, isto taka,
uka`uvame deka ni najdobriot model za predviduvawe ne mo`e i ne
smee da bide zamena za razumnite ekonomski politiki, tuku samo
dopolnuvawe na arsenalot na makroekonomski sredstva vo vodeweto
na ekonomskata politika.
Klu~ni zborovi: predviduvawe, model na rano predupreduvawe,
finansiska kriza, logit model, zemji-kandidati za ~lenstvo vo EU.
Voved
Globalnata finansiska i ekonomska kriza od 2008 godina,
najostrata kriza po golemata depresija od 1929 godina, so simultani
i vo svetski razmeri, razorni ekonomski, op{testveni i politi~ki
posledici, go razbudi interesot na ekonomistite i kreatorite na
ekonomskite politiki za primena na modelite na predviduvawe za
objasnuvawe i predviduvawe na finansiskite krizi. Va`nosta od
razbiraweto na pri~inite za finansiskite krizi i nivnoto rano
predviduvawe e osobeno golema za zemjite - kandidati za ~lenstvo vo
EU (Island, Makedonija, Turcija i Hrvatska), koi kako posledica na
globalnata finansiska i ekonomska kriza, bea prinudeni istovremeno
da se soo~uvaat so brojni egzogeni {okovi. So cel da se ubla`at ostrite
posledici od globalnata finansiska i ekonomska kriza (namaluvawe
na trgovijata, prilivot na kapital od stranstvo i stranskata pomo{),
ovie zemji se svrtea kon me|unarodnite finansiski institucii,
baraj}i od niv zna~ajna finansiska pomo{. Od druga strana,
konvergencijata kon Evropskata Unija (tekovnata liberalizacija
na kapitalnata smetka vo nasoka na nejzina potpolna liberalizacija
koga zemjite - kandidati }e & pristapat na EU) bi mo`ela da sozdade
322
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Detektirawe i predviduvawe na finansiskite krizi vo zemjite-kandidati za
~lenstvo vo Evropskata unija
dopolnitelni problemi vo odnos na makroekonomskata stabilnost na
zemjite - kandidati za ~lenstvo vo EU.
Vo toj kontekst, celta na ovoj trud e da se oceni relativniot
pridones na golemiot broj determinanti na finansiskata kriza vo
nastanuvaweto na finansiskite krizi vo grupata zemji - kandidati
za ~lenstvo vo EU i da se konstruira ekonometriski model na rano
predupreduvawe, koj }e slu`i kako sredstvo za predviduvawe na idnite
finansiski krizi vo zemjite - kandidati za ~lenstvo vo EU. Krajnata
cel e da im se pomogne na vladite na ovie zemji, no isto taka i na
nivnite biznis - sektori da mo`at porano da ja prepoznaat opasnosta
od nastanuvawe na finansiski krizi i da kreiraat korektivni
politiki i merki koi }e gi ubla`at efektite od krizata ili }e go
spre~at nejzinoto nastanuvawe.
Glavniot teoretski pridones na ovoj trud kon postojnata
obemna literatura za finansiski krizi se sostoi vo toa {to, za
razlika od dosega{nite trudovi na ovaa tema koi gi analiziraat samo
determinantite na valutnite krizi ili determinantite na valutnite
i na bankarskite krizi (tkn. dvokratni ili „twin” krizi), ovoj trud
gi analizira determinantite na „krizata na trojstvoto” (valutna,
bankarska i dol`ni~ka kriza) {to e sosema razbirlivo imaj}i go
predvid karakterot na poslednata globalna finansiska kriza. Osven
toa, za razlika od dosega{nite empiriski studii na globalnata
ekonomska kriza od 2008 godina koi poa|aa od pretpostavkata deka
����������������������������������������������������������������
Poimot „kriza na trojstvoto” bil voveden od Willem Buiter, profesor po Evropska politi~ka ekonomija na Londonskata {kola za ekonomski i politi~ki nauki.
�������������������������������������������������������������
Vidi �������������������������������������������������������
Obstfeld, M., Shambaugh, J.C. and Taylor, A. M. (2009) ������������������������
“Financial Instability,
Reserves and Central Banks Swap Lines in the Panic of 2008” Working Paper 14826, National
Bureau of Economic Research, Cambridge MA; Rose,
�������������������������������������
A.K. and Spiegel, M.M. (2009), “Cross�������
Country Causes and Consequences of the 2008 Crisis: Early Warning”, CEPR Discussion Paper
No. 7354, Chapter 3 of World Economic Outlook; Berkmen, P., Gelos, G., Rennhack, R. and
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
323
Prof. d-r Vesna Bucevska
krizata zavr{uva na krajot od 2008 godina, ovoj trud se bazira na
fakti~kite podatoci spored koi krizata vo ovie zemji traela do
krajot na 2009 godina.
Ostatokot od trudot e struktuiran na sledniov na~in: vo
vtoroto poglavje ja opi{uvame metodologijata i testiranite
promenlivi. Ocenuvaweto na binomniot logit model i dobienite
rezultati se prezentirani vo tretoto poglavje. Vo poslednoto
poglavje izvlekuvame nekoi zaklu~oci i gi trasirame pravcite na
idnoto istra`uvawe.
1. Metodologija i podatoci
Iako trudot ima empiriski fokus, pred da gi razgledame
relevantnite empiriski istra`uvawa na ovaa tema, najprvo }e
napravime kratok osvrt na teorijata. Od
���������������������������
istoriska gledna to~ka,
teoretskata literatura mo`e da bide grupirana vo tri generacii
modeli. Prvata generacija se fokusira na ulogata na slabite
ekonomski i finansiski osnovi, kako {to se postepenoto namaluvawe
na deviznite rezervi, porastot na buxetskiot deficit i deficitot
na tekovnata smetka i postepenata aprecijacija na devizniot kurs
kako potencijalni indikatori na rano predupreduvawe za valutnite
krizi. Vtorata generacija modeli, kako glavna novost go voveduva
utvrduvaweto na ulogata koja mo`e da ja imaat o~ekuvawata na
ekonomskite agenti (investitorite) vo predviduvaweto na valutnite
krizi. Novata, treta generacija na teoretski modeli gi vklu~uva
i indikatorite na finansiskiot sektor koi proizleguvaat od
Walsh, J.P. (2010), “The Global Financial Crisis: Explaining Cross-Country Differences in the
Output Impact”, IMF Working Paper WP/09/280.
324
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Detektirawe i predviduvawe na finansiskite krizi vo zemjite-kandidati za
~lenstvo vo Evropskata unija
agregiranite bilansi na bankite. Spored Krznar, trite generacii
modeli ne nudat konsenzus za pri~inite za finansiskite krizi.
Vo osnova razlikuvame dva glavni pristapi koi se koristat
za konstruirawe na modeli na rano predupreduvawe: ekonometriski
i „signalen“ pristap. So ekonometriskiot pristap se ocenuvaat
modelite na diskreten izbor (probit i logit modeli) za predviduvawe
na finansiskite krizi. ����������������������������������������������
Od druga strana, „signalniot“ pristap koristi
neparametriski metod za ocenuvawe na rizikot od finansiska
kriza.
Vo na{iot trud go primenuvame ekonometriskiot pristap so
ogled na faktot {to toj obezbeduva osnova za testirawe na goleminata
i statisti~kata zna~ajnost na sekoja od oddelnite objasnuva~ki
promenlivi za nastanuvaweto na krizata i ovozmo`uva ocenuvawe
na verojatnosta od pojava na kriza vo idnina, a tokmu toa e celta na
na{iot trud.
So cel da odgovorime na pra{aweto kolkav e pridonesot
na razli~nite indikatori za izbuvnuvawe na sega{nata globalna
finansiska kriza vo ~etirite zemji - kandidati za ~lenstvo vo EU,
ocenuvame binomen logit model vrz osnova na fakti~ki kvartalni
podatoci. Go izbravme logit modelot, a ne probit modelot, poradi
toa {to toj e presmetkovno poednostaven.
Golem predizvik vo ocenuvawe na logit modelot e definicijata
na zavisnata promenliva, t.e. finansiskata kriza. Vo na{ata logit
ramka binarnata zavisna promenliva ja definirame so koristewe
na metodot na identifikuvawe na epizodi na finansiskite krizi.
Imeno, indeksot na pritisok na devizniot pazar (EMPIit), koj go
��������������������
Krznar, I. (2004), “Currency
��������������������������������������������������������������������
Crisis: Theory and Practice with Application to Croatia”,
Working papers W-12, p.1.
����������������������������������
Girton, L. and Roper, D. (1977), A Monetary Model of Exchange Market Pressure
Applied to the Postwar Canadian Experience, American Economic Review, American Economic
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
325
Prof. d-r Vesna Bucevska
konstruirame kako ponderiran prosek od procentualnata promena
na nominalniot devizen kurs na nacionalnata valuta vo odnos na
evroto, procentualnata promena na nominalnite bruto devizni
rezervi izrazeni vo evra i razlikata vo kamatnite stapki pome|u
nominalnata kratkoro~na kamatna stapka na soodvetnata zemja kandidat za ~lenstvo vo EU i kamatnata stapka na Germanija, kako
najzna~aen trgovski i investiciski partner na ~etirite analizirani
zemji - kandidati za ~lenstvo vo EU:
EMPI it = Det − bDrt + gidif t (1)
kade {to et e nominalniot devizen kurs na nacionalnata valuta
vo odnos na evroto vo vremenskiot period t, rt se nominalnite
devizni rezervi izrazeni vo evra, it e razlikata pome|u nominalnite
kratkoro~ni kamatni stapki na soodvetnata zemja - kandidat za
~lenstvo vo EU i Germanija. Vtoriot i tretiot ~len se ponderirani so
koli~nikot pome|u standardnata gre{ka na procentualnata promena
na devizniot kurs i razlikata vo kamatnite stapki (β, γ) respektivno,
pri {to pogolem ponder & se dodeluva na komponentata so pomala
varijansa i na toj na~in ja izedna~uva uslovnata volatilnost.
Indeksot na pritisok na devizniot pazar signalizira
finansiska kriza ex post, koga negovata vrednost nadminuva odreden
prag koj se postavuva arbitrarno. ������������������������������
Vo na{iot trud go primenuvame
kriteriumot od 1,5 standardni devijacii nad sredinata na indeksot
na pritisok na devizniot pazar za odredena zemja, koj{to gi utvrdutva
najvisokite indeksni vrednosti na indeksot na pritisok na devizniot
pazar na primerokot, so cel da se definira pragot na krizata. Finansiskata kriza (Yit) ja definirame kako binarna zavisna
Association, vol. 67(4), pages 537-48, September.
������
Ibid.
326
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Detektirawe i predviduvawe na finansiskite krizi vo zemjite-kandidati za
~lenstvo vo Evropskata unija
promenliva na sledniov na~in:
Yit = 1 ako EMPt > mEMP + 1,5 ⋅ s
EMP
= 0 vo bilo koj drug slu ~ aj
kade {to s
EMP
(i tri kvartali pred da nastane krizata )
(2)
e standardnata devijacija na indeksot na pritisok
na devizniot pazar, a mEMP e aritmeti~ka sredina na indeksot.
Osven to~noto definirawe na finansiskata kriza, va`no e da
se utvrdi i o~ekuvaniot rezultat od modelot. Na{iot model treba
da ja predvidi pojavata na finansiska kriza vo opredelen klaster
na zemji (zemjite - kandidati za ~lenstvo vo EU) vo opredelen
vremenski period, a ne da go predvidi to~no vreme na nastanuvawe na
finansiskata kriza.
Bidej}i krizata kulminira so naru{uvawe na makroekonomskite
indikatori mnogu porano od fakti~koto nastanuvawe na krizata,
vrednosta 1 & se dodeluva na promenlivata na krizata Yit ne samo vo
kvartalot vo koj EMP indeksot go nadminuva pragot, tuku isto taka
i tri kvartali pred toa. ������������������������������������������
Poradi kratkite vremenski serii, re{ivme
predkrizniot period da trae tri kvartali, vremenski interval vo
koj razli~nite indikatori na finaniskata kriza treba da uka`at na
pojava na finansiska kriza vo zemjite na primerokot. Vklu~uvaweto
na prozorec od ~etiri kvartali se opravduva i so faktot {to
te`i{teto na ovoj trud e na periodot koj vodi kon kriza, a ne na samiot
krizen period. Poradi toa, kako {to poka`avme vo ravenkata (2), za
binarnata zavisna promenliva Yit pretpostavuvame deka e edinica,
ako indeksot e nad pragot vo koe bilo vreme vo ramkite na prozorecot
od ~etiri kvartali. Izborot na takov krizen prozorec obezbeduva
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
327
Prof. d-r Vesna Bucevska
ramnote`a pome|u dva sprotivstaveni efekti. Od edna strana,
ekonomskite promenlivi poka`uvaat naru{uvawe 12-19 meseci pred
krizata, a od druga strana, kolku porano mo`at da se utvrdat znacite
na osetlivost, tolku pove}e vreme im ostanuva na kreatorite na
ekonomskite politiki da napravat efikasni korektivni ~ekori.
Sledniot ~ekor vo konstruiraweto na modelot na rano
predupreduvawe e izborot na objasnuva~kite promenlivi koi }e
bidat vklu~eni vo logit modelot. Toj izbor go pravime vrz osnova
na prethodnata literatura za predviduvawe na finansiskite krizi,
specifi~nostite na ekonomskite sistemi na grupata zemji - kandidati
za ~lenstvo vo EU, no krajniot izbor e usloven od raspolo`livite
podatoci. Na{iot pristap be{e da vklu~ime {iroka paleta
indikatori na rano predupreduvawe (11 objasnuva~ki promenlivi) koi
voobi~aeno se koristat vo empiriskoto modelirawe na finansiskite
krizi: fiskalni promenlivi (buxetskoto saldo kako procent od
BDP), promenlivi od finansiskiot sektor (bankarskite krediti
na rezidentite vo odnos na BDP, stapkata na opa|awe na vkupnite
bankarski depoziti vo odnos na BDP), promenlivi od nadvore{niot
sektor povrzani so tekovnata smetka (trgovskiot deficit kako
procent od BDP, deficitot na tekovnata smetka kako procent od BDP,
stapkata na porast na izvozot, realniot efektiven devizen kurs kako
otstapuvawe od HP trendot), promenlivi od nadvore{niot sektor
povrzani so kapitalnata smetka (razlika pome|u kratkoro~nite
realni doma{ni i stranski kamatni stapki, odlivot na kapital
pretstaven preku stapkata na promena na portfolio investiciite i
odnosot pome|u bruto nadvore{niot dolg i izvozot) i promenlivi od
�����������������������������������������
Fratzscher, M. and Bussiere, M. (2002), “Towards
�
a new early warning system of financial crises”, Working Paper Series 145, European Central Bank.
����������������������������������������������������
Kaminsky, G., Lizondo S.and Reinhart M.C., (1998), “Leading
��������������������������������
Indicators of Currency
Crises”, IMF Staff Papers, Vol.45, No.1
328
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Detektirawe i predviduvawe na finansiskite krizi vo zemjite-kandidati za
~lenstvo vo Evropskata unija
doma{niot realen sektor (stapka na porast na realniot BDP).
Na{ata empiriska analiza se bazira na fakti~ki kvartalni
podatoci za primerokot od ~etirite zemji - kandidati za ~lenstvo vo
EU za periodot od I kvartal na 2005 god. do II kvartal na 2010 godina,
so najmnogu 22 opservacii za sekoja oddelna zemja. Pogolemiot del od
podatocite se zemeni od centralnite banki i dr`avnite statisti~ki
zavodi na ispituvanite zemji - kandidati za ~lenstvo vo EU. Vo
otsustvo na fakti~ki mese~ni podatoci za pove}eto objasnuva~ki
promenlivi za ovaa grupa zemji, se odlu~ivme da primenime fakti~ki
kvartalni podatoci namesto da gi interpolirame tie podatoci vo
mese~ni podatoci. Imeno, so koristewe na interpolirani serii,
koristime informacii za idnite ekonomski sostojbi koi ne im bile
na raspolagawe na ekonomskite agenti vo toj odreden moment. Tie se
prinudeni da koristat predvideni podatoci za klu~nite ekonomski
promenlivi pri nosewe na odluki za investirawe, od ednostavna
pri~ina {to na raspolagawe nemaat fakti~ki podatoci.
Vremeto na nastanuvawe na krizata be{e utvrdeno vrz osnova
na indeksot na pritisok na devizniot pazar specifi~en za odredena
zemja. Za Island i Turcija toa e prviot kvartal na 2009 godina, a za
Makedonija i Hrvatska vtoriot kvartal na 2009 godina. To~nosta
na ovoj statisti~ki zasnovan sistem na utvrduvawe na datumot na
nastanuvawe na krizata e potvrden so fakti~koto nastanuvawe na
finansiskite krizi vo ovie zemji.
3. Rezultati od ocenuvaweto
Za da gi identifikuvame determinantite na finansiskite krizi
vo ekonomiite na zemjite - kandidati za ~lenstvo vo EU, zapo~nuvame
so konstruirawe na binomen logit model koj ocenuva golem broj
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
329
Prof. d-r Vesna Bucevska
(edinaeset) objasnuva~ki promenlivi. Stepenot
������������������������
na statisti~ka
zna~ajnost na specifikacijata e ocenet so pove}e testovi. Nultata
hipoteza deka sekoj oddelen indikator e nula se testira so t-testot za
sekoj parametar. Slo`enata
�������������������������������������������������
hipoteza deka site koeficienti se nula
se ispituva so koristewe na hi kvadrat testot. So cel da se proceni
objasnuva~kata mo} na modelot, se presmetuvaat Mekfadenoviot
indeks na koli~nik na verodostojnost, koj u{te se narekuva i psevdo
R na kvadrat (koeficient na determinacija) i LR statistika. So
testirawe na o~ekuvaniot znak i na statisti~kata zna~ajnost na sekoj
koeficient vo modelot, gi eliminirame nezna~ajnite promenlivi i
onie so pogre{ni znaci i doa|ame do specifikacija na model so 6
statisti~ki zna~ajni indikatori (Tabela 1).
Tabela 1. Ocenka na binomniot logit model
Statisti~kite karakteristiki na modelot se pogodni. Imeno,
krajniot model sodr`i {est promenlivi, site so o~ekuvanite znaci.
Promenlivata BDP e mnogu zna~ajna na nivo od 1% na zna~ajnost, a
drugite promenlivi se statisti~ki zna~ajani na nivo na zna~ajnost
od 5%, osven promenlivata REER i EXPORT, koi se zna~ajni na nivo
330
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Detektirawe i predviduvawe na finansiskite krizi vo zemjite-kandidati za
~lenstvo vo Evropskata unija
na zna~ajnost od 10%.
Statistikata LR koja ja testira slo`enata nulta hipoteza deka
site koeficienti na naklon, osven konstantata, se zna~ajni na nivo na
zna~ajnost od 0% i Mekfadenoviot R 2 , uka`uvaat na relativno dobar
kvalitet na modelot. ������������������������������������������
Verojatnosta od nastanuvawe na finansiska
kriza vo zemjite - kandidati za ~lenstvo vo EU se zgolemuva so
opa|aweto na buxetskoto saldo vo odnos na BDP, so aprecijacija
na realniot efektiven devizen kurs pod trendot, so vlo{uvawe
na deficitot na trgovskiot bilans, opa|awe na izvozot, odliv na
bankarskite depoziti i vlo{uvawe na indikatorot na ekonomskiot
rast, t.e. opa|awe na realniot BDP.
Ekonomskata interpretacija na ocenkite od specifikacijata
vo gornata tabela, uka`uva na mnogu silno vlijanie na stapkata na
porast na realniot BDP, trgovskiot deficit kako procent od BDP,
bankarskite depoziti vo odnos na BDP i buxetskoto saldo kako
procent od BDP vo predviduvawe na pojavata na finansiski krizi vo
zemjite - kandidati za ~lenstvo vo EU.
Za da se iskoristi ocenetiot logit model kako model za
predviduvawe na finansiskite krizi, neophodno e da se oceni negovata
mo} za predviduvawe. So ogled na toa {to postoi silna povrzanost
pome|u performansite na modelot vo ramkite na ispituvaniot
primerok i nadvor od primerokot, dovolno e da se testiraat samo
negovite performansi vo ramkite na primerokot. Sposobnosta na
ocenetiot model da gi predvidi finansiskite krizi be{e vrednuvana
so koristewe na vkrsteno tabelirawe na to~ni specifikacii.
Grani~nata vrednost koja go razgrani~uva pretkrizniot od mirniot
period e utvrdena na 0,5. �����������������������������������
Modelot pravilno gi ocenuva 85% od
opservaciite na izbranata grani~na vrednost. Modelot to~no ja
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
331
Prof. d-r Vesna Bucevska
predvide krizata vo 55,56% od slu~aite (kvartali) i to~no go predvide
mirniot period vo 94,44% od slu~aite. Za mirni periodi se smetaat
onie periodi po koi ne sleduva kriza vo vremenski period od ~etiri
kvartali. Vrednostite vo tabelata na o~ekuvawe-predviduvawe
(Tabela 2) poka`uvaat deka modelot ima zna~aen potencijal da ja
predvidi finansiskata kriza vo ramkite na primerokot. Modelot bil
neuspe{en vo predviduvawe na krizata samo vo 15,28% od slu~aite.
Tabela 2. Sposobnosta za predviduvawe na modelot
Otkako statisti~ki ja potvrdivme mo}ta na predviduvawe
na specifikacijata na logit - modelot, primenuvame c 2 test na
nezavisnost za da proverime dali postoi sistematska povrzanost
pome|u predviduvawata i ostvaruvawata. Nultata hipoteza
pretpostavuva deka predviduvawata na binarniot nastan (vo ovoj
slu~aj krizen i miren period) se nezavisni od fakti~kite ishodi.
Rezultatite od c 2 testot poka`uvaat deka nultata hipoteza e silno
otfrlena.
332
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Detektirawe i predviduvawe na finansiskite krizi vo zemjite-kandidati za
~lenstvo vo Evropskata unija
Tabela 3. c 2 test
4. Zaklu~ok
Da rezimirame: na{ata ekonometriska analiza na
indikatorite za rano predviduvawe na pojavata na finansiski
krizi vo zemjite - kandidati za ~lenstvo vo EU (Island, Makedonija,
Turcija i Hrvatska) koja e bazirana na binomen logit - model, ni
ovozmo`uva da doneseme op{t zaklu~ok deka indikatorite za rano
predviduvawe na finansiskite krizi se uspe{ni, barem vo modelot
za rano predviduvawe na finaniskite krizi vo zemjite - kandidati
za ~lenstvo vo EU. Rezultatite od ocenuvaweto na na{iot model gi
utvrdija stapkata na porast na realniot BDP, trgovskiot deficit
kako procent od BDP, bankarskite depoziti vo odnos na BDP i
buxetskoto saldo kako procent od BDP, kako ~etiri najva`ni
indikatori za rano predviduvawe na finansiskite krizi vo zemjite
- kandidati za ~lenstvo vo EU.
Konstruiraniot model na rano predviduvawe vo ovoj trud
e samo prviot ~ekor kon razvivawe na seopfaten model na rano
predviduvawe. Me|utoa, mora da se ima predvid deka duri i sovr{eno
dizajniraniot model na rano predviduvawe, ne mo`e i ne smee da bide
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
333
Prof. d-r Vesna Bucevska
zamena za razumnite ekonomski politiki, tuku samo dopolnuvawe na
arsenalot na makroekonomski sredstva vo vodeweto na ekonomskata
politika.
Referenci
1. Berkmen, P., Gelos, G., Rennhack, R. and Walsh, J.P. (2010), “The Global
Financial Crisis: Explaining Cross-Country Differences in the Output Impact”,
IMF Working Paper WP/09/280.
2. Fratzscher, M. and Bussiere, M. (2002), “Towards a new early warning system
of financial crises”, Working Paper Series 145, European Central Bank.
3. Girton, L. and Roper, D. (1977), A Monetary Model of Exchange Market
Pressure Applied to the Postwar Canadian Experience, American Economic
Review, American Economic Association, vol. 67(4), pages 537-48, September.
4. Kaminsky, G., Lizondo S.and Reinhart M.C. (1998), “Leading Indicators of
Currency Crises”, IMF Staff Papers, Vol.45, No.1
5. Krznar, I. (2004), Currency Crisis: Theory and Practice with Application to
Croatia, Working papers W-12, p.1.
6. Krugman, P. (1979), “A Model of Balance of Payment Crises” Journal of Money,
Credit and Banking, Vol.11, No: 3, pp.311-325.
7. Obstfeld, M. (1996), “Models of Currency Crises with Self-fulfilling Features”,
European Economic Review, Vol.40, pp.1037-1047
8. Obstfeld, M., Shambaugh, J. C. and Taylor, A. M. (2009) “Financial Instability,
Reserves and Central Banks Swap Lines in the Panic of 2008”, Working Paper
14826, National Bureau of Economic Research, Cambridge MA.
9. Rose, A.K. and Spiegel, M.M. (2009), “Cross-Country Causes and Consequences
of the 2008 Crisis: Early Warning”, CEPR Discussion Paper No. 7354, Chapter
3 of World Economic Outlook.
334
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Detektirawe i predviduvawe na finansiskite krizi vo zemjite-kandidati za
~lenstvo vo Evropskata unija
DETECTING AND FORECASTING FINANCIAL CRISES IN THE EU
���
CANDIDATE COUNTRIES
Vesna Bucevska, Ph.D., Assocciate Professor
Summary
The recent global financial crisis has
�����������������������������������������
rekindled
�������������������������������������
the interest of economists
and policymakers i���������������������������������������������������������
n forecast modelling. In this paper we try to answer the
following two questions: 1. Can an early warning system (EWS) model predict
the occurrence of a financial crisis in a specified time horizon in the EU candidate
countries? and 2. What are the best performing predictors of financial crisis in
this group of countries? By specifying a binomial logit model based on actual
quarterly panel data for the four EU candidate countries (Croatia, Iceland,
Macedonia and Turkey) over the sample period of January 2005 (2005 Q1) to
July 2010 (2010 Q4), we find the following four explanatory variables: the
��������
GDP
growth rate, the trade balance as a percentage of GDP, the ratio of bank deposits
to GDP and the budget balance as a percentage of GDP ��������������������
the best performing
early warning indicators of financial crises incidence. Furthermore, we find that
the estimated binomial logit model has a strong predictive power. Based on that
fact, we conclude that early warning indicators of financial crisis do work, at
least in our case of the four the EU candidate countries.
Key words: forecasting, early warnyng system model, financial crisis, logit model,
EU candidate countries.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
335
336
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 337 - 353 (2011)
IMPLEMENTACIJA NA JAVNO-PRIVATNOTO
PARTNERSTVO VO FUNKCIJA NA LOKALNIOT
EKONOMSKI RAZVOJ
- SLU^AJOT NA NA GRADSKA VINOTEKA KAVADARCI Prof. d-r Pece Nedanovski
Apstrakt
Koristeweto na javno-privatnoto partnerstvo (JPP) kako
alatkazastimulirawenalokalniotekonomskirazvoj,eodisklu~itelno
zna~ewe za op{tinite vo R. Makedonija vo ovoj period. Se raboti
za zakonska mo`nost, koja pokraj nedostatocite koi gi projavuva,
poseduva i brojni pozitivni strani kako svoi prednosti. Preku
�����������
niv,
raznite oblici na JPP koi dobivaat prakti~na implementacija
kaj nas, pridonesuvaat ne samo za razvojot na op{tinata, tuku i za
zemjata kako celina.
Vo slu~ajot na op{tina Kavadarci i gradbata i etabliraweto
na Gradska vinoteka, jasno se diferenciraat prednostite {to ovoj
proekt gi nosi so sebe. Analizata na zakonskite mo`nosti upatuva
na koristeweto na dogovornata koncesija kako najadekvaten oblik na
JPP vo dadeniov slu~aj. Pri definirawe na korista (pridobivkite)
od ova JPP potrebno e da se navedat i analiziraat dobrite i slabite
strani za samoto JPP, kako i da se definiraat celite od koi poa|a
sekoja od vklu~enite strani. Ova e svoevidna SWOT analiza. Sekako, vo
konkretniov slu~aj mnogu e zna~ajno da se definiraat ne samo celite,
tuku i ulogata na javniot partner (Sovetot na op{tina Kavadarci),
koj soglasno dogovorot bi se transformiral od potencijalen davatel
na uslugi, vo nadzornik i regulator na davaweto na uslugite od strana
na privatniot partner.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
337
Prof. d-r Pece Nedanovski
Klu~ni zborovi: javno-privatno partnerstvo, lokalen ekonomski
ravoj, gradska vinoteka, Kavadarci.
1. Voved – Zo{to javno-privatno partnerstvo
Etabliraweto na Gradska vinoteka vo Kavadarci vo
osnova e interesna ideja. Taa treba da poslu`i za afirmirawe na
proizvodstvoto na grozje i vino, sektor koj ima golemo zna~ewe za
gradot Kavadarci i za regionot na Tikve{ijata. Od druga strana, so
pomo{ na vinotekata se promovira razvojot na turizmot. Seto ova
dava dopolnitelen impuls za lokalniot ekonomski razvoj.
Imaj}i predvid deka se raboti za uslugi {to imaat dvojna
priroda (od edna strana inicijativata doa|a od lokalnata vlast,
a uslugite sami po sebe nosat komercijalen karakter), vedna{ se
nametnuva dilemata okolu na~inot na nivno organizirawe. Imeno,
lokalnata vlast jasno go prepoznala pozitivniot momentum {to go
sodr`i vo sebe izgradbata na gradska vinoteka i negovoto zna~ewe
za lokalniot ekonomski razvoj, pa si postavila zada~a da ja izgradi
vinotekata. Od druga strana, sakaj}i {to povisoko nivo na efikasnost
vo obezbeduvaweto na ovie uslugi koi po nivnata priroda se javni, taa
(lokalnata vlast) mo`e da odlu~i da gi doveri na privaten deloven
subjekt. „Empiriskata literatura gi favorizira skepti~nite
gledi{ta, spored koi pretprijatijata vo dr`avna sopstvenost mo`at
da slu`at kako alatka za adresirawe na nedostatocite na pazarot.
Vo studiite {to gi tretiraat industrijaliziranite zemji, kade mo`e
da se o~ekuva razvienite politi~ki pazari da ja motiviraat vladata
kon pogolema gri`a za maksimizirawe na blagosostojbata ili
podobra informiranost i pottik za nadminuvawe na problemite so
338
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Implementacija na javno-privatno partnerstvo vo funkcija na lokalniot
ekonomski razvoj - Slu~ajot na gradska vinoteka Kavadarci -
korporativnoto upravuvawe, privatnite firmi s# u{te poseduvaat
prednost. Vakvata prednost na privatniot sektor e posilno izrazena
vo pomalku razvienite zemji, kade nedostatocite na pazarot se u{te
poizrazeni”. Sledstveno na ova, se nametnuva konstatacijata deka
e po`elno postignuvawe na dogovor so privaten deloven subjekt
koj }e se nafati da gi obezbeduva ovie uslugi. Ona {to e najbitno
e deka lokalnata vlast mora da obezbedi kontinuitet i dostapnost
na uslugata za site gra|ani, odnosno, iako vakvite ulugi se privatno
obezbeduvani, tie treba i ponatamu da nosat karakter na javni (so
ogled na prvi~nata ideja deka se raboti za gradska vinoteka, t.e.
vinoteka koja }e pretstavuva obele`je na samiot grad).
Realizacijata na idejata vo praksa podrazbira osvrnuvawe na
postojnata atmosfera i zakonskata regulativa vo na{ata zemja, so cel
ispituvawe na mo`nostite. Ottuka, sklu~uvaweto nekakov oblik na
javno-privatno partnerstvo (JPP), pretstavuva logi~no i od praven
aspekt, vozmo`no re{enie.
2. Podgotvenost za JPP vo Makedonija
Dobro strukturiranite JPP pretstavuvaat pogodna osnova
za postignuvawe na posakuvanite pridobivki kaj javniot sektor.
Vo osnova postojat dva osnovni preduslovi za materijalizacija na
pridobivkite:
1. Transparentno, predvidlivo i stabilno regulatorno
okru`uvawe,
2. Visoko nivo na prifa}awe na JPP od strana na javnosta,
�������������������������������������
Shirley Mary, Walsh Patrick (2000): “Public
�����������������������������������������������������
versus Private Ownership – The Current State
of the Debate”, Policy Research Working Paper 2420, The World Bank, Washington, August,
p. 53.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
339
Prof. d-r Pece Nedanovski
kako potencijalen pobaruva~ na uslugite.
Vo slu~ajot na Makedonija, donesuvaweto na Zakonot za
koncesii i drugi vidovi na javno-privatno partnerstvo (2008 god.), go
signalizira{e vospostavuvaweto na novata pravna regulativa vo ovoj
domen, a so toa postavi osnova za zadovoluvawe na prviot preduslov.
Negovoto donesuvawe prvenstveno rezultira{e od potrebata za
usoglasuvawe na koncesiskite modeli so Direktivite na EU za
javnite nabavki. Samiot Zakon predizvika niza izmeni vo drugi
povrzani zakonski akti i uredbi koi nu`no pretrpea usoglasuvawa
so odredbite sodr`ani vo nego.
[to se odnesuva do vtoriot preduslov, ocenata za nivoto na
prifa}awe na JPP kaj na{ata javnost, konstatacijata ne mo`e da se
temeli na na{i sopstveni iskustva vo ovoj domen (gradski vinoteki),
zatoa {to takvi fakti~ki ne postojat. Stranskite iskustva mo`at
da dadat odredena slika, me|utoa nivnata relevantnost }e bide
diskutabilna, zatoa {to se raboti za preovladuva~koto mislewe
kaj druga, a ne kaj makedonskata javnost. Ottuka, se ~ini deka bi
mo`ela da se dobie porelevantna slika dokolku se zemat predvid
odredeni iskustva vo vrska so primena na odredeni oblici na JPP vo
Makedonija, no vo drugi sektori.
Odreden broj istra`uvawa na misleweto na javnosta za primena
na JPP vo sektorot na upravuvawe so cvrstiot otpad, poka`uvaat deka
vo javnosta postojat podeleni mislewa. Korenot na vakvata sostojba
Секако, при донесувањето на веќе цитираниот закон се водеше сметка за искуствата на
ЕУ и на други развиени земји. Случајот на правното регулирање на проблематиката на
ЈПП во ЕУ е посебно интересен за нас, иако во европското право (Acquis communautaire), не постојат генерални обврски во овој поглед. Секако, претходново не значи дека
во самата ЕУ не постои регулатива која е доста разработена, и се нуди како препорака
до сите нејзини земји - членки.
Анализата на перцепцијата на корпоративната и пошироката јавност во Македонија
по прашањето за вклучување на приватниот сектор во доменот на управување
340
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Implementacija na javno-privatno partnerstvo vo funkcija na lokalniot
ekonomski razvoj - Slu~ajot na gradska vinoteka Kavadarci -
treba da se bara vo nekolku lo{i primeri (obidi) za privatizacija
vo ovoj sektor (na primer, raskinuvawe na dogovort za menaxirawe
so sanitarnata deponija vo Veles). Konsekventno, mislewata za
vklu~uvawe na privatniot sektor kako alternativen davatel na
uslugi vo ovoj sektor se podeleni - od edna strana prifa}awe so
nade` za pozitivni pridobivki, nasproti silno izrazen skepticizam
od druga strana. Pozitivnite gledi{ta svojot optimizam go temelat
na o~ekuvawa za:
• Poefikasno ograni~uvawe, pa duri i celosno spre~uvawe
na vlijanieto na politikata na poleto na dejstvuvawe na
javnite komunalni pretprijatija (upravuvawe so cvrstiot
otpad),
• Dobivawe podobri uslugi, t.e. uslugi so povisok kvalitet,
pogolema fleksibilnost, pobliski odnosi so korisnicite,
povisok stepen na naplata i povisoka efikasnost.
[to se odnesuva do negativnite gledi{ta, tie se temelat na
slednive percepcii:
• O~ekuvano zgolemuvawe na cenite. Imeno, „po{irokiot
zaklu~ok {to proizleguva od gornata analiza e mo`ebi
iznenaduva~ki za trud so ekonomska sodr`ina. Taka javnoprivatnite partnerstva (JPP) mo`at da ponudat pogolema
ekonomska efikasnost vo obezbeduvaweto uslugi nasproti
tradicionalniot na~in na obezbeduvawe na istite uslugi,
me|utoa vakvata pogolema ekonomska efikasnost ima svoja
cena, odnosno taa mo`e da bide obezbedena so tro{ok koj
со цврстиот отпад на локално ниво, преку склучување разни облици на ЈПП со
јавниот сектор, се базира на истражувања реализирани за потребите на изработка на
Стратегијата и Акцискиот план за реформи во комуналните претпријатија, со фокус на
водоснабдувањето, канализацијата и цврстиот отпад во Република Македонија (2008).
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
341
Prof. d-r Pece Nedanovski
}e go nadmine porastot vo samata efikasnost”.
• Postoewe rizik deka uslugite nema navistina da se
podobrat.
• Rizik deka privatnite partneri nema da gi realiziraat
vetenite inv������������������������
esticii vo ovoj sektor.
Interesna konstatacija e deka pravnite lica vo osnova se mnogu
ponakloneti kon zgolemeno u~estvo na privatniot sektor i razvoj na
razni oblici na JPP vo sferata na upravuvawe so cvrstiot otpad.
Nasproti niv, doma}instvata poka`uvaat silno sprotivstavuvawe na
vlezot na privatniot kapital vo ovoj sektor, duri i po pat na JPP.
No, i vo uslovi na silno izrazeni sprotivstavuvawa, doma}instvata
i individualnite lica dokolku se soo~eni so „neminovnosta” od JPP
vo ovoj sektor, pri izborot na oblikot na JPP, svojot glas go davaat
vo prilog na sklu~uvawe dogovori za vr{ewe uslugi i za menaxirawe,
nasproti formite na u~estvo na privatniot sektor {to vklu~uvaat
investicii (koncesii).
Imaj}i go predvid pogore ka`anoto, se ~ini deka od teoretski
aspekt, izborot na dogovor za vr{ewe na uslugi i menaxirawe
e najpogoden oblik za JPP vo slu~ajot na Gradska vinoteka vo
Kavadarci.
3. Klu~ni pra{awa za Gradska vinoteka vo Kavadarci
organizirana kako JPP
Vo slu~ajot na Gradska vinoteka vo Kavadarci se ~ini deka
se ispolneti najgolem del od osnovnite pretpostavki za uspe{no
realizirawe na JPP. �������
Imeno:
���������������������
��������������������
Välilä Timo (2005): ��������������������������������������������������������������������
“How expensive are cost savings? On the economics of public-private
partnerships”, European Investment Bank Papers Volume 10 No 1, Luxembourg, p. 115.
342
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Implementacija na javno-privatno partnerstvo vo funkcija na lokalniot
ekonomski razvoj - Slu~ajot na gradska vinoteka Kavadarci -
• Od strana na lokalnata vlast be{e iska`ana jasna
politi~ka poddr{ka za vospostavuvawe sorabotka so
privatniot sektor po pat na JPP;
• Vo Makedonija ve}e postoi jasna i precizna pravna ramka
za JPP;
• Postoeweto na Sovet za koncesija/javno-privatno
partnerstvo (Чlen 8 od Zakonot za koncesii i drugi vidovi
na javno-privatno partnerstvo, SV na RM, br. 7/2008), ja
dava neophodnata institucionalna poddr{ka na centralno
nivo. Sekako, tuka se nadovrzuva i formiraweto na posebno
oddelenie za JPP vo Ministerstvoto za ekonomija. Od druga
strana, etabliraniot Sektor za lokalen ekonomski razvoj
na nivo na lokalnata samouprava, pretstavuva svoevidno
dopolnuvawe na ovaa pretpostavka na lokalno nivo.
• Spored ova, stru~noto osposobuvawe na lokalnata
administracija za sproveduvawe JPP e logi~no
nadovrzuvawe na prethodnata pretpostavka i zada~a {to
bara odogovor na kratok i sreden rok; i na kraj
• Uspe{noto etablirawe na izbraniot oblik na JPP vo
golema mera }e zavisi od adekvatnata raspredelba na
komercijalniot rizik pome|u partnerite.
Imaj}i gi predvid alternativnite solucii sodr`ani vo
Zakonot za koncesii, se ~ini deka na primerot na Gradskata vinoteka
bi mo`ela da se iskoristi dogovornata koncesija. Sklu~uvaweto na
dogovor za koncesija so privaten partner (koncesioner), bi mo`elo da
se realizira vrz osnova na odredbite od Чl. 10 od Zakonot za koncesii,
spored koj: „Predmet na koncesija mo`at da bidat izveduvawe na
gradba, vr{ewe na javnite uslugi, i koristewe na dobrata od op{t
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
343
Prof. d-r Pece Nedanovski
interes za Republika Makedonija”. Vpro~em, stavot {to se odnesuva
na vr{eweto javni uslugi ja dava pravnata podloga za vakvata forma
na JPP.
Predmet na koncesija vo konkretniov slu~aj pretstavuva
vr{ewe javna usluga od strana na koncesionerot za javniot partner
(koncedentot) i toa: efikasno i kvalitetno rabotewe na vinotekata.
Poa|aj}i od osnovniot predmet na koncesija, kako dopolnitelni
efekti se o~ekuvaat:
• Afirmacija na vinarstvoto vo po{irokiot region,
• Razvoj na vinskiot turizam, i
• Neguvawe na tradicijata na vinarstvoto.
O~igledno, preku dopolnitelnite efekti se otkriva karakterot
na uslugite {to se predmet na koncesija me|u javniot i privatniot
partner. Imeno, stanuva jasno deka se raboti za javni funkcii, koi ne
bi bile predmet na pazaren interes za privatniot kapital. Ottuka,
sosema razbirliva e potrebata od vklu~uvawe na Sovetot na op{tinata
i Gradona~alnikot kako reprezenti na javniot interes. Vpro~em,
Sovetot na op{tinata vo ime na lokalnata samouprava ja dodeluva
koncesijata, no istovremeno go ovlastuva Gradona~alnikot da go
zastapuva vo postapkata za dodeluvawe koncesija i pri sklu~uvaweto
i izvr{uvaweto na dogovorot za koncesija (soglasno Чl. 21 od Zakonot
za koncesii).
Odgovorot na pra{awata: Dali }e se nametne nadomestok {to
koncesionerot }e go pla}a na koncedentot, kako i kolku }e iznesuva
istiot, zavisi od politikata opredelena od strana na koncedentot
(Sovetot na op{tinata). Soglasno Чl. 12 od Zakonot za koncesii,
koncesijata za javni uslugi podrazbira vr{ewe dejnosti koi so zakon
se opredeleni kako javni uslugi, so ili bez pla}awe nadomestok od
344
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Implementacija na javno-privatno partnerstvo vo funkcija na lokalniot
ekonomski razvoj - Slu~ajot na gradska vinoteka Kavadarci -
strana na koncesionerot, pri {to pravoto da se vr{i javna usluga
mo`e da vklu~i i upravuvawe, koristewe i odr`uvawe na objektot
na koncesija. Koncesijata mo`e da vklu~i i izveduvawe raboti na
delumna rekonstrukcija, konzervacija ili remont na objektot, pa
duri i dovr{uvawe na zapo~nata gradba.
So ogled na obvrskite na koncedentot, koj kako javen partner
proklamira deka (}e) go izgradi i (}e) go opremi za funkcionirawe
objektot, na privatniot partner mu preostanuva da stopanisuva so
objektot, da go koristi i odr`uva vo funkcija na javniot interes, no i
da pretendira na del od dobivkata, pa duri i dopolnitelno da investira
vo nego (so prethodna soglasnost na javniot partner). ����������������
Ottuka, bi bilo
posoodvetno koncesiskiot nadomestok da se pla}a na rati, pa duri i da
se opredeli grejs period, za da mu se ostavi na koncesionerot odreden
vremenski interval za prilagoduvawe. ���������������������
Ograni~uva~ki faktor
{to treba da se zeme predvid pri opredeluvawe na koncesiskiot
nadomestok pretstavuva nivoto na ceni na javnite uslugi ponudeni
od strana na koncesionerot. Socijalno prifatlivoto nivo na ceni,
treba da povle~e so sebe ponisko nivo na koncesiskiot nadomestok.
Na ova se nadovrzuva i u~estvoto na javniot partner (koncedentot)
vo raspredelba na prihodot, so {to bi se vlijaelo limitira~ki vrz
visinata na koncesiskiot nadomestok.
Rizikot od dodeleneta koncesija vo slu~ajov go podnesuva
koncesionerot. Navistina, soglasno Чl. 14 od Zakonot, rizikot
Согласно Член 16 од Законот за концесии...: „Висината и начинот на плаќање на
надоместокот од ставот 1 на овој член се определува со договорот за концесија
во зависност од: 1) економската корист која концесионерот ја остварува од
доделената концесија, 2) сразмерната распределба на приходот меѓу концедентот
и концесионерот, и 3) постигнување социјално прифатливи цени на јавните
услуги кои се предмет на концесијата кога цената се определува со прописите
кои се однесуваат на соодветната концесија.“
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
345
Prof. d-r Pece Nedanovski
od dodelenata koncesija treba da go snosat koncesionerot ili
koncedentot vo zavisnost od toa koj go ostvaruva prihodot od dodelenata
koncesija. Me|utoa, vo konkretniov slu~aj toa bi ja dobilo slednava
forma: imeno stanuva zbor za rizikot vo vrska so pobaruva~kata na
javnite uslugi, i rizikot vo vrska so generiraweto prihodi. „Ovaa
razlika vo rizikot vo vrska so pobaruva~kata za uslugi i rizikot vo
vrska so prihodite, e klu~na za razbirawe kako transferot na rizik
mo`e da vlijae na alokativnata efikasnost, nasproti proizvodnata
efikasnost diskutirana pogore. Da go razgledame najprvin slu~ajot
kade agentot (privatniot partner – zabele{ka P.N.), samostojno
go podnesuva rizikot vo vrska so pobaruva~kata: vo ovoj slu~aj,
prihodite i profitabilnosta na proektot se pazarno determinirani
i ne mo`at da bidat direktno iskoristeni od strana na principalot
(javniot parner – zabele{ka P.N.), za pottiknuvawe na agentot. Da go
analizirame sega slu~ajot kade agentot obezbeduva uslugi za javnosta
plateni od strana na principalot celosno ili delumno vrz osnova na
principot na raspolo`ivost: vo ovoj slu~aj, agentot nema da se soo~i
so rizik vo vrska so pobaruva~kata ili toj rizik }e bide nezna~itelen,
no od druga strana }e se soo~i so rizik vo vrska so prihodite i toa
vo zavisnost od toa kako principalot gi realizira svoite pla}awa
za uslugite, soglasno dogovoreniot kvantitet i kvalitet, kako i
za dogovoreniot period. So drugi zborovi, principalot mo`e da
transferira del ili celiot rizik vo vrska so pobaruva~kata vo
rizik, vo vrska so prihodite so koi e soo~en agentot, dobivaj}i na
toj na~in instrument so koj }e se za{titi alokativnata efikasnost.
O~igledno ova bara autputot na uslugi da bide dogovoren vo smisla
na ona {to prethodno be{e diskutirano”. Pri ova se ima predvid
deka obvrskite na privatniot partner se pove}e od formalni: osven
�����������������������������
Välilä
����������������������������
Timo, ibid., p. 107.
346
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Implementacija na javno-privatno partnerstvo vo funkcija na lokalniot
ekonomski razvoj - Slu~ajot na gradska vinoteka Kavadarci -
voobi~aenite dostavuvawa na Godi{en plan i Godi{en izve{taj do
javniot partner, koncesionerot treba da gi zastapuva vinariite,
turisti~kite agencii, proizvoditelite na suveniri i doma{ni
rakotvorbi, koi bi izlagale svoi proizvodi na komercijalna osnova.
Vpro~em, intencijata na javniot partner e preku Vinotekata da im se
obezbedi konkreten prostor na vinariite i lokalnite proizvoditeli
kako mo`nost za izlagawe, promocija i proda`ba na nivnite
proizvodi. Postoeweto na Turisti~koto informativno biro vo
ramki na objektot, se nametnuva samo po sebe.
Vakvata sostojba so obvrskite na privatniot partner kolku i
da izgleda ~udno, sepak vlijae olesnitelno vo pogled na podnesuvawe
na komercijalniot rizik vo vr{eweto na javnite uslugi. Imeno,
privatniot partner mo`e del od rizikot vo vrska so generiraweto
prihodi da go spodeli so pridru`nite privatni partneri, koi ne
se javuvaat kako neposredni partneri pri sklu~uvawe na Dogovorot
za koncesija, me|utoa nivnoto u~estvo se javuva vo podocne`nite
fazi. Vpro~em, „poentata e da se pronajde to~kata na optimum vo
koja rizikot e podelen na toj na~in {to marginalniot tro{ok
predizvikan od transferot na del od rizikot na dr`avata (lokalnata
samouprava – zabele{ka P.N.) kon privatniot partner se izedna~uva
so marginalnata korist dobiena kako rezultat na zgolemeniot napor
vlo`en od strana na privatniot partner”.
Zakonskata norma za periodot na koncesija e utvrdena na
maksimalni 35 godini (Чlen 22 od Zakonot). Sepak so ogled na
specifi~niot i inovativen karakter na Gradskata vinoteka (za na{i
uslovi), se ~ini deka periodot treba da bide zna~itelno pomal (ne
������������������������������������������������
�����������������������������������������������
Dewatripont Mathias and Legros Patrick (2005): ������������������������������������������
“Public-private partnerships: contract design and risk transfer”, European Investment Bank Papers Volume 10 No 1, Luxembourg, p.
134.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
347
Prof. d-r Pece Nedanovski
pove}e od 10 godini). Vaka utvrdeniot period treba da poslu`i za
„le~ewe na detskite bolesti” i neznaewa koi mo`at da se javat vo
po~etnata faza od raboteweto na Vinotekata. Sekako pred, vo tekot
i po zavr{uvawe na ovoj period, objektot na koncesijata treba da bide
vraten na koncedentot (Чl. 24 i 25), zaedno so eventualnite prirastoci
i podobruvawa, zatoa {to koncedentot ja zadr`uva sopstvenosta vrz
objektot.
Odlukata za zapo~nuvawe na postapkata za dodeluvawe na
koncesija bi trebalo da ja donese Sovetot na op{tinata po predlog
na Gradona~alnikot (soglasno Чl. 26). Od isklu~itelna va`nost za
sodr`inata na predlogot za zapo~nuvawe so postapka za dodeluvawe
koncesija, pokraj utvrduvawe na osnovnite celi na koncesijata
(koi prethodno bea komentirani), kako i izrabotka na studija
za koncesiskiot proekt, pretstavuva temelnoto analizirawe na
mo`nostite za razli~no finansirawe i upravuvawe so predmetot
na predlo`enata koncesija, kako i procenata na finansiskata
odr`livost na proektot. Imeno, pokraj analizata {to se odnesuva
na raspredelbata na prihodite, kako i procenata na rizikot,
pra{aweto za finansiskata odr`livost e od isklu~itelno zna~ewe
za samiot proekt odnosno za Dogovorot za JPP. Se razbira, aktivnoto
vklu~uvawe na privatniot sektor zna~itelno ja menuva va`nosta i
prirodata na finansiskata procena, relevantna za {emite {to se
prezemaat samo vo javniot sektor. Me|utoa, vo sekoj slu~aj proektot za
JPP mora da ima jasni i definirani prihodi koi }e bidat dovolni da
se obezbedi povrat na vlo`eniot kapital i ostanati resursi (znaewe,
ve{tini, itn.). Ottuka, va`no e da se sfati deka finansiskiot plan
mo`e da ima pogolemo vlijanie vrz uslovite na proektot otkolku
fizi~koto dizajnirawe ili tro{ocite za izgradba.
348
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Implementacija na javno-privatno partnerstvo vo funkcija na lokalniot
ekonomski razvoj - Slu~ajot na gradska vinoteka Kavadarci -
����������������������������������������������������������
So ogled na karakteristikite na koncesijata, se ceni deka
nejzinoto dodeluvawe mo`e da se sprovede preku otovoren povik
(Чl. 31). Navistina prvi~nata verzija na Zakonot od 2008 godina,
sodr`e{e ograni~uva~ko re{enie vo smisla na zakonski minimum
od tri sposobni ponuduva~i, me|utoa so Zakonot za izmenuvawe i
dopolnuvawe na Zakonot za koncesii i drugi vidovi javno-privatno
partnerstvo, SV na RM 64/2009, Чl. 10, minimalniot broj sposobni
ponuduva~i vo uslovi na otvoren povik be{e namalen od tri na eden.
So toa e eliminirana neizvesnosta od (ne)javuvawe na dovolen broj
ponuduva~i koi bi bile zainteresirani za edna vakva specifi~na
koncesija, so {to bi se ispolnil zakonskiot minimum. Alternativa na
vakviot pristap e koristewe na postapkata vrz osnova na konkurenten
dijalog. Karakteristikite na koncesijata mo`at da pridonesat
vo ramki na Sovetot na op{tinata da preovladee misleweto deka
treba da se bide vnimatelen i so ogled na pionerskata priroda na
potfatot, da se odi so upotreba na konkurenten dijalog. Vpro~em, Чl.
35 od Zakonot propi{uva deka vo slo`eni situacii, koga ne mo`at
objektivno da se definiraat odredeni tehni~ki specifikacii, mo`e
da se pristapi kon upotreba na ovaa alternativa. Vo krajna linija,
odlukata treba da ja donese Sovetot, vrz osnova na izdr`ana analiza
podnesena od Gradona~alnikot.
Prestanokot na koncesijata vo normalna procedura stanuva
po istekot na dogovorot, no mo`e da bide posledica na ednostrano
raskinuvawe od strana na koncesionerot, koncedentot, nivno
spogodbeno raskinuvawe na dogovorot, ili kako posledica na ste~aj,
likvidacija na koncesionerot, itn. Za{titata na koncedentot od
nesakano raskinuvawe na koncesijata kako rezultat na ste~aj ili
likvidacija na koncesionerot bara temelna analiza na prijavenite
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
349
Prof. d-r Pece Nedanovski
kandidati. Verojatno so ova se dodeluva dopolnitelen argument, vo
prilog na koristewe na postapkata na konkurenten dijalog.
4. Zaklu~ni sogleduvawa
Koristeweto na JPP kako alatka za stimulirawe na lokalniot
ekonomski razvoj e od isklu~itelno zna~ewe za op{tinite vo R.
Makedonija vo ovoj period. Se raboti za zakonska mo`nost, koja
pokraj nedostatocite koi gi projavuva, poseduva i brojni pozitivni
strani kako svoi prednosti. Preku niv, raznite oblici na JPP koi
dobivaat prakti~na implementacija kaj nas, pridonesuvaat ne samo
za razvojot na op{tinata, tuku i za zemjata kako celina. Imeno,
„pozitivnite karakteristiki na upotrebata na JPP aran`mani... se
osobeno privle~ni za zemjite-kandidatki za EU... imaj}i gi predvid,
pred sè, pogolemite potrebi za finansiraweto, buxetskiot deficit,
potrebata od efikasni javni uslugi, raste~kata stabilnost na
pazarot i trendot na privatizacija, koi kreiraat povolna klima za
zgolemuvawe na privatnite investicii”.
Vo slu~ajot na op{tina Kavadarci i gradbata i etabliraweto
na Gradska vinoteka, jasno se diferenciraat prednostite {to ovoj
proekt gi nosi so sebe. Analizata na zakonskite mo`nosti upatuva
na koristeweto na dogovornata koncesija kako najadekvaten oblik na
JPP vo dadeniov slu~aj. Pri definirawe na korista (pridobivkite)
od ova JPP potrebno e da se navedat i analiziraat dobrite i slabite
strani za samoto JPP, kako i da se definiraat celite od koi poa|a
sekoja od vklu~enite strani. Ova e svoevidna SWOT analiza. Sekako, vo
konkretniov slu~aj mnogu e zna~ajno da se definiraat ne samo celite,
�������������������������������������������������������������������������
Европска комисија – Генерален директорат за Регионална политика (2008): Упатство
за јавно-приватни партнерства, превод, Скопје, стр. 4.
350
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Implementacija na javno-privatno partnerstvo vo funkcija na lokalniot
ekonomski razvoj - Slu~ajot na gradska vinoteka Kavadarci -
tuku i ulogata na javniot partner (Sovetot na op{tina Kavadarci),
koj soglasno dogovorot bi se transformiral od potencijalen davatel
na uslugi, vo nadzornik i regulator na davaweto na uslugite od
strana na privatniot partner. Vpro~em, „... analizata na naporite
za postignuvawe uspe{ni javno-privatni partnerstva gi sugerira
slednive preporaki: ...Realno i op{toprifateno gledawe na
zaednicata zasnovano na silnite i slabite strani na podra~jeto
(op{tinata – zabele{ka P.N.) kako i na zaedni~kata koncepcija za
potencijalot na podra~jeto. Ova e edno od najzna~ajnite poliwa za
postignuvawe partnerstvo. Bez prethodno seop{to razbirawe za toa
{to zaednicata (op{tinata) bila ili mo`e da bide, nevozmo`no e da
se gradi podobra zaednica. U{te pove}e, sé dodeka ne postoi realna
vizija za potencijalot na podra~jeto, zaednicata nema nikoga{ da gi
postigne svoite celi.”
BIBLIOGRAFIJA
1. Agénor Pierre-Richard, Nabli K. Mustap��
ha, and Yousef M. Tarik (2005):
“Public Infrastructure and Private Investment in the Middle East and
North Africa”, Policy Research Working Paper 3661, The World Bank,
Washington, July.
2. Blakely J. Edward, Bradshaw K. Ted (2002): Planning Local Economic
Development – Theory and Practice, Sage Publications, Thousand Oaks
– London – New Delhi.
3. Budina Nina, Polakova Brixi Hana, and Irwin Timothy (2007): “PublicPrivate Partnerships in the New EU Member States – Managing Fiscal
Risks”, World bank Working Paper No. 114, Washington.
��������������������������������������������
Blakely
�������������������������������������������
J. Edward, Bradshaw K. Ted (2002): Planning Local Economic Development – Theory and Practice, Sage Publications, Thousand Oaks – London – New Delhi, p. 351.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
351
Prof. d-r Pece Nedanovski
4. Dewatripont Mathias and Legros Patrick (2005): “Public-private
partnerships: contract design and risk transfer”, European Investment
Bank Papers Volume 10 No 1, Luxembourg.
5. Evropska komisija – Generalen direktorat za Regionalna
politika (2008): Upatstvo za javno-privatni partnerstva,
prevod, Skopje.
6. Zakon za koncesii i drugi vidovi na javno-privatno
partnerstvo, Slu`ben vesnik na R. Makedonija, br. 7/2008,
139/2008, 64/2009, 52/2010.
7. Irwin Timothy (2003): “Public Money for Private Infrastructure –
Deciding When to Offer Guarantees, Output-Based Subsidies, and Other
Fiscal Support”, World bank Working Paper No. 1, Washington.
8. Shirley Mary, Walsh Patrick (2000): “Public versus Private Ownership –
The Current State of the Debate”, Policy Research Working Paper 2420,
The World Bank, Washington, August.
9. Stojkov Metodija (2009): „Javno-privatnoto partnerstvo i
negovata primena vo Republika Makedonija”, Godi{nik na
Ekonomski fakultet – Skopje, Tom 44 S. 1-550, Skopje, str.
229-237.
10.Todorova Sofija, Uzunov Van~o (2008): Primeneta ekonomika,
Praven fakultet „Justinijan Prvi”, Skopje.
11.Välilä Timo (2005): “How expensive are cost savings? On the economics
of public-private partnerships”, European Investment Bank Papers
Volume 10 No 1, Luxembourg.
352
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Implementacija na javno-privatno partnerstvo vo funkcija na lokalniot
ekonomski razvoj - Slu~ajot na gradska vinoteka Kavadarci -
IMPLEMENTATION THE PUBLIC-PRIVATE PARTNERSHIP AS A
TOOL FOR STIMULATING LOCAL ECONOMIC DEVELOPMENT
– CASE STUDY OF THE CITY WINERY KAVADARCI –
Prof. Pece Nedanovski, Ph.D
Summary
Using the Public-Private Partnership (PPP) as a tool for stimulating
local economic development is of significant importance for the municipalities
in the Republic of Macedonia. It is in fact a legal opportunity which besides its
disadvantages also has numerous benefits as its advantages. It is through these
advantages that various forms of PPP become practically implemented in our
country, contributing not only for the development of the municipality but also
for the development of the country as a whole.
Regarding the construction and establishment of a City Winery in the
municipality of Kavadarci, what is obvious is that the advantages of this project
have been clearly defined and differentiated. The analysis of the legal opportunities
leads to the notion that using contractual concession appears to be the most
adequate form of PPP in this case. When defining the benefits (advantages) of
this PPP it is necessary to list and analyze both strengths and weaknesses of
PPP and PPP itself, as well as to define the goals that each of the involved
parties uses as a starting point. This is a kind of a SWOT analysis. It is certain
that regarding this concrete case it is extremely significant to define not only the
goals, but also the role of the public partner (the Council of the municipality of
Kavadarci), which in accordance with the agreement would be transformed from
a potential service provider into supervisor and regulator of the services offered
by the private partner.
Key words: Public-Private Partnership, local economic development, City
winery, Kavadarci.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
353
354
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 355 - 367 (2011)
EMPIRISKA ANALIZA NA PRENOSOT NA
KAMATNITE STAPKI VO MAKEDONIJA
Prof. d-r Goran Petrevski
Apstrakt
Prenesuvaweto na efektite od kamatnite stapki {to gi
kontrolira centralnata banka vrz kamatnite stapki na bankite
ima presudno zna~ewe za efektivnosta na monetarnata politika.
Predmet na istra`uvawe vo ovoj trud e ulogata na kamatnite
stapki kako kanal vo prenosniot mehanizam na monetarnata
politika. So primena na modelot na vektorska popravka na
gre{kite, analizirana e vrskata me|u kamatnata stapka na
pazarot na pari i kamatnite stapki na bankarskite krediti vo
periodot 2000-2010 godina. Ekonometriskoto istra`uvawe ja
potvrduva rigidnosta na kamatnite stapki na kreditite, so {to
zna~itelno se namaluva efikasnosta na monetarnata poltiika
Klu~ni zborovi: kamatni stapki, prenosen mehanizam na monetarnata
politika, vektorska popravka na gre{kite, kointegracija.
Voved
Vo sovremeni uslovi, centralnite banki ja vodat monetarnata
politika so primena na pazarno zasnovani instrumenti, pri {to,
na eden ili drug na~in nastojuvaat da vlijaat vrz kusoro~nite
pazarni kamatni stapki. Vo prodol`enie, promenata na kusoro~nite
pazarni kamatni stapki vlijae vrz kamatnite stapki na ostanatite
finansiski instrumenti (hartiite od vrednost, kreditite,
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
355
Prof. d-r Goran Petrevski
depozitite itn.). Najposle, kamatnite stapki na ovie finansiski
instrumenti predizvikuvaat soodvetni efekti vrz odnesuvaweto na
ekonomskite agenti vo pogled na potro{uva~kata i investiciite.
Vo vaka postaveniot prenosen mehanizam na monetarnata politika,
postojat dve kriti~ni pra{awa: prvo - kako ekonomskite agenti
reagiraat na promenata na kamatnite stapki i vtoro - na koj na~in
promenata na kusoro~nite pazarni kamatni stapki (pod vlijanie na
akciite na centralnata banka) se prenesuva vrz kamatnite stapki na
drugite finansiski instrumenti. Pritoa, vo zemjite vo koi bankite
imaat dominantno mesto vo finansiskiot sistem, vtorovo pra{awe se
odnesuva na prenesuvaweto na efektite od pazarnite kamatni stapki
vrz kamatnite stapki na bankarskite krediti i depoziti. Vo ovoj trud
e sprovedena empiriska analiza na zna~eweto na kamatnite stapki
kako kanal vo prenosniot mehanizam na monetarnata politika, t.e.
vlijanieto na akciite na centralnata banka vrz kamatnite stapki na
bankite (interest rate pass-through). Pritoa, trudot e organiziran
na sledniot na~in: prviot del dava kus pregled na pra{awata
povrzani so kanalot na kamatnite stapki; vo vtoriot del e daden kus
osvrt vrz empiriskata literatura; vo tretiot del se obrabotuvaat
pra{awata povrzani so podatocite, metodologijata i rezultatite
od ekonometriskata analiza; i vo posledniot del se dadeni glavnite
zaklu~oci od istra`uvaweto.
Ulogata na kanalot na kamatnite stapki vo prenosniot mehanizam
na monetarnata poltiika
Kamatnite stapki pretstavuvaat va`en del od mehanizmot
preku koj efektite na monetarnata politika se prenesuvaat vrz
356
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Empiriska analiza na prenosot na kamatnite stapki vo Makedonija
realnata ekonomija. Vo taa smisla, efektivnosta na monetarnata
politika vo kontrolata na agregatnata pobaruva~ka presudno zavisi
od obemot i brzinata so koja promenite na kusoro~nite kamatni
stapki se prenesuvaat vrz kamatnite stapki na bankarskite depoziti
i krediti. So drugi zborovi, potpolniot i pobrziot prenos od
pazarnite kamatni stapki vrz kamatnite stapki na bankite go zasiluva
prenosniot mehanizam na monetarnata politika.
Kanalot na kamatnite stapki funkcionira preku slednive tri
mehanizmi: prvo, promenite na kamatnite stapki go predizvikuvaat
efektot na supstitucija, t.e. vodat do zamena na edni so drugi
depozitni i kreditni instrumenti; vtoro, promenite na kamatnite
stapki predizvikuvaat promeni vrz dohodot na ekonomskite agenti
(efekt na dohodot); treto, promenata na kamatnite stapki se
odrazuva vrz vrednosta na finansiskite i realnite sredstva i na
toj na~in, vlijae vrz bogatstvoto na ekonomskite agenti (efekt na
bogatstvoto). Pritoa, ulogata na kanalot na kamatnite stapki vo
prenosniot mehanizam na monetranata politika presudno zavisi od
nekolku faktori, kako {to se: finansiskata struktura, t.e mestoto
na bankite vo finansiskoto posreduvawe (nasproti pazarite
na kapital i nebankarskite istitucii) i raspolo`livosta na
alternativni finansiski instrumenti; goleminata i strukturata na
neto-bogatstvoto na ekonomskite agenti (strukturata na bilansite
na naselenieto i firmite); stepenot na konkurencija vo bankarskiot
i voop{to vo finansiskiot sektor; otvorenosta na kapitalnata
smetka, t.e. pristapot do depoziti i krediti koi glasat vo stranski
valuti, itn. Spored toa, kanalot na kamatnite stapki zavisi od brojni
faktori, taka {to ne mo`e odnapred da se ocenuva negovoto zna~ewe,
tuku toa treba da bide potvrdeno preku empiriska analiza.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
357
Prof. d-r Goran Petrevski
Pregled na empiriskata literatura
Naglaseniot interes za istra`uvawe na kanalot na kamatnite
stapki datira od sredinata na 1990-tite, koga se pojavija pionerskite
trudovi na Cottarelli and Kourelis (1994) i na Borio and Frtiz (1995).
Dvata truda utvrduvaat deka, nabquduvano na dolg rok, prenosot na
promenite na pazarnite kamatni stapki vrz bankarskite kamatni
stapki e potpoln, me|utoa kusoro~noto prisposobuvawe na kamatnite
stapki na bankite e bavno. Vo prodol`enie, Cottarelli and Kourelis (1994)
identifikuvaat nekolku strukturni determinanti na brzinata na
prenosot, kako {to se: goleminata na pazarot na kusoro~ni hartii od
vrednost, me|unarodnata mobilnost na kapitalot, konkurencijata me|u
bankite, javnata sopstvenost vo bankarskiot sektor i promenlivosta
na pazarnite kamatni stapki.
Vo ponovo vreme, sozdavaweto na Evropskata monetarna unija
pretstavuva{e dopolnitelen pottik za empiriski istra`uvawa vo ovaa
oblast. Imeno, voveduvaweto na zaedni~kata valuta vodi kon pogolema
integracija na finansiskite pazari vo ramkite na Evropskata Unija
(EU), a edinstvenata monetarna politika gi voedna~uva monetarnite
{okovi na podra~jeto na zonata na evroto. Dvata
������������������������
procesa zaedno bi
trebalo da dovedat do konvergencija na dejstvuvaweto na kanalot na
kamatnite stapki vo ramkite na EU. ���������������������������
Empiriskite istra`uvawa na
Mojon (2000), Toolsema et al. (2001), Donnay and Degryse (2001), De Bondt
(2002), Heinemann and Schüller (2002), Kleimeier and Sander (2003), Sander
and Kleimeier (2004a) i de Bondt et al. (2005) ovozmo`uvaat da se izvle~at
nekolku osnovni zaklu~oci: prenosot na promenite na pazarnite
kamatni stapki vrz bankarskite kamatni stapki ne e potpoln; vo
osnova, kusoro~nite kamatni stapki na kreditite na firmite se
358
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Empiriska analiza na prenosot na kamatnite stapki vo Makedonija
odlikuvaat so pobrzo prisposobuvawe; postojat odredeni dokazi za
asimetri~no prisposobuvawe na bankarskite kamatni stapki; vo
ramkite na Evropskata Unija se zabele`uvaat zna~itelni razliki vo
pogled na dolgoro~niot prenos i kusoro~noto prisposobuvawe.
Vo ponovo vreme se zabele`uva i zgolemen interes za ulogata na
kamtnite stapki vo prenosniot mehanizam na monetarnata politika
vo porane{nite zemji vo tranzicija. Pritoa,
�������������������������
ovie istra`uvawa
se motivirani od toa {to po sprovedenite reformi, monetarnata
politika vo ovie zemji se vodi so primena na pazarni instrumenti.
Osven toa, vleguvaweto na del od ovie zemji vo EU go nametna
pra{aweto za konvergencija kon starite ~lenki na EU. Vrz osnova na
istra`uvawata na Wróbel and Pawłowska (2002), Antohi and Braun (2003),
Chmielewski (2003), Horváth et al. (2004),
��������������������������������������������
Tieman (2004), Sander and Kleimeier
(2004b, 2006), Égert and MacDonald (2006), Égert et al. (2007), Minea and
Rault (2008) i ����������������
Михайлов��������
(2010) mo`e da se izvle~at slednive zaklu~oci:
prenesuvaweto na kamatnite stapki e pocelosno vo sporedba so
EU; kusoro~noto prisposobuvawe na bankarskite kamatni stapki e
pobrzo vo odnos na EU; ne postojat asimetrii vo prisposobuvaweto
na bankarskite kamatni stapki (ili tie se mnogu mali).
Istra`uvawata na zna~eweto na kamatnite stapki vo
prenosniot mehanizam na monetarnata politika vo Makedonija se
skromni. Taka,
�������������������������������������������������������
Jovanovski i drugi (2005) go analiziraat kanalot
na kamatnite stapki vo periodot 2002-2004 godina i nao|aat deka
prenosot od pazarnite kamatni stapki kon kamatnite stapki na
kreditite e daleku od popotpoln, a osven toa, prisposobuvaweto na
kamatnite stapki e mnogu bavno (nad pet godini). Sepak, treba da se
zabele`i deka nivnata analiza se odnesuva na mnogu kus period, koj
ne dozvoluva da se izvlekuvaat zaklu~oci za dolgoro~nata vrska me|u
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
359
Prof. d-r Goran Petrevski
pazarnite i bankarskite kamatni stapki. Do sli~ni soznanija doa|a
i Veli~kovski (2006), koj analizira podolg period (1998-2006 g.) i ne
nao|a vrska me|u pazarnite i bankarskite kamatni stapki. Sepak,
�������
negovoto istra`uvawe poka`uva deka po reformata na monetarnite
instrumenti od 2000 godina, kusoro~noto prisposobuvawe na
bankarskite kamatni stapki e pobrzo.
Podatoci i metodologija i diskusija
Istra`uvaweto na dolgoro~nata vrska me|u kamatnite stapki
na bankarskite krediti i kamatnite stapki na pazarot na pari go
sproveduvame vrz osnova na sledniov model:
ibt = β�1 + β�2imt + et (1)
kade: imt i ibt se kamatnite stapki na pazarot na pari i kamatnite stapki
na bankarskite krediti soodvetno, a et go pretstavuva ostatokot. β1 i
β2 se parametrite vo modelot, pri {to konstantata β1 ja pretstavuva
mar`ata, dodeka parametarot β2 go pretstavuva dolgoro~niot
prenos na kamatnite stapki. Teoretskite o~ekuvani znaci na dvata
koeficienta se pozitivni.
Vo prodol`enie, kusoro~nata dinamika na bankarskite
kamatni stapki e pretstavena preku sledniov model:
Δibt = α + Σγj Δibt-j + Σδj Δimt-j + λet-1 + υt (2)
kade: site kamatni stapki se dadeni vo forma na prva razlika, et-1 go
pretstavuva otstapuvaweto od dolgoro~nata ramnote`a vo prethodniot
period, α e konstantata, γj i δj se kusoro~nite koeficienti, λ e
brzinata so koja se otstranuva otstapuvaweto od ramnote`ata, a υt e
ostatokot.
Modelite (1) i (2) se presmetani vrz osnova na mese~ni podatoci
360
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Empiriska analiza na prenosot na kamatnite stapki vo Makedonija
za periodot 2000-2010 godina, a kako izvor na podatocite se javuva
Narodnata banka na Makedonija (NBM). Primerokot zapo~nuva
od 2000 godina, bidej}i toga{ NBM zapo~na da primenuva pazarni
instrumenti (aukciite na blagajni~ki zapisi). Na
���������������������
toj na~in, NBM se
osposobi vo pogolema mera da vlijae vrz kamatnite stapki na pazarot
na pari. Toa se potvrduva so visokiot koeficient na korelacija
me|u kamatnite stapki na blagajni~kite zapisi i pazarnite kamatni
stapki (0,94 vo periodot 2000-2010 god.). Istovremeno, vaka visokiot
koeficient na korelacija ovozmo`uva pazarnite kamatni stapki da se
zemat kako pretstavnik na instrumentot na monetarnata politika.
Presmetkata na modelite (1) i (2) e izvr{ena so primena na
vektorskiot model na popravawe na gre{kite (Vector Error Correction
Model, VECM), koj vo ponovo vreme se nametna kako voobi~aena
ekonometriska tehnika za analiza na prenosot na kamatnite
stapki, poradi negovoto svojstvo da gi opfati dolgoro~nata vrska i
kusoro~noto prisposobuvawe na promenlivite vklu~eni vo modelot.
Ovoj metod, najprvo bara da se ispitaat svojstvata na vremenskite
serii (stacionarnosta), a potoa se sproveduva testot za kointegracija
i se presmetuva kointegraciskiot vektor so pomo{ na pristapot na
maksimalni izgledi (Johansen, 1988, 1991). Za razlika od postariot
pristap (Engle and Granger, 1987), koj e zasnovan na ostatocite dobieni
od edno ravenstvo, pristapot na Johansen ja primenuva vektorskata
avtoregresija (ВАР). Ovde, postapkata zapo~nuva so neograni~ena
VAR, a potoa se odreduva kointegraciskiot rang na sistemot so
pomo{ na dve statistiki: tragata na stohasti~kata matrica i
maksimalnite karakteristi~ni vrednosti. Najposle, postapkata
zavr{uva so presmetka na kusoro~nata dinamika, so pomo{ na ~lenot
na popravawe na gre{kite, koj gi pretstavuva otstapuvawata od
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
361
Prof. d-r Goran Petrevski
dolgoro~nata ramnote`a.
Za da mo`e da se primeni navedenata postapka, najprvo, so pomo{
na pro{ireniot test na Diki i Fuler (Augmented Dicky-Fuller test, ADFtest) be{e sprovedeno testirawe za prisustvoto na edini~en koren vo
dvi`eweto na dvete kamatni stapki, koe poka`a deka tie se I(1), t.e.
nestacionarni procesi, integrirani od prv red. Pri sproveduvaweto
na testovite za nestacionarnost i presmetkata na VAR, brojot na
vremenskite zadocnuvawa e odreden so primena na informaciskiot
kriterium na Akaike (Akaike Information Criterion, AIC), koj ovozmo`uva
pobogata dinamika na modelot, iako po cena na `rtvuvawe na pogolem
broj stepeni na sloboda. Dvata testa na Johansen upatuvaat kon
postoewe na samo eden kointegraciski vektor. Kointegraciskiot
vektor, zaedno so kusoro~niot koeficient, ~lenot na popravawe na
gre{kite i drugite informacii, se prika`ani vo tabelata br. 1.
Tabela br. 1: Prenosot na kamatnite stapki vo Makedonija, 2000-2010 g.
Primerok
2000-2010 g.
Konstanta
0,067313
Dolgoro~en koeficient
0,847232
Kusoro~en koeficient (1 mesec)
0,242406
Kusoro~en koeficient (3 meseci)
0,242406
Kusoro~en koeficient (6 meseci)
0,387344
^len na popravawe na gre{kite
-0,051577
Period na prisposobuvawe
19 meseci
Izvor: Sopstveni presmetki so koristewe na paketot Eviews 6.
Rezultatite dobieni vrz osnova na presmetkata na modelite
(1) i (2) se povolni, bidej}i dolgoro~niot koeficient, ~lenot na
popravawe na gre{kite i nekoi od kusoro~nite koeficienti se
�
stor.
362
Ovie rezultati ne se prika`ani poradi ograni~eniot proGOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Empiriska analiza na prenosot na kamatnite stapki vo Makedonija
statisti~ki zna~ajni na nivoto od 1%. Isto taka, koeficientite gi
imaat o~ekuvanite znaci. Pritoa, dobienite rezultati potvrduvaat
deka kamatnite stapki na bankarskite krediti reagiraat mnogu
slabo i bavno na akciite na centralnata banka. Taka, dolgoro~niot
koeficient e pomal od eden, {to uka`uva na toa deka duri i na dolg
rok, ne postoi potpolno prenesuvawe na promenite na kamatnite
stapki. Sepak, treba da se zabele`i deka vrednosta na dolgoro~niot
koeficient e blizok do soodvetnite koeficienti vo porane{nite
zemji vo tranzicija, t.e dolgoro~niot prenos na kamatnite stapki
vo Makedonija e povisok vo sporedba so zemjite od EU. Isto taka,
rigidnosta na bankarskite kamatni stapki se potvrduva i so niskite
vrednosti na kusoro~nite koeficienti, koi poka`uvaat deka vo
period od tri meseci, promenata na pazarnite kamatni stapki od eden
procenten poen predizvikuva soodvetna promena na kamatnite stapki
na kreditite od samo ~etvrtina procenten poen. Najposle, mnogu
niskiot koeficient pred ~lenot na popravawe na gre{kite zna~i
deka na bankarskite kamatni stapki im treba mnogu dolgo vreme (19
meseci) za da se vratat kon ramnote`noto nivo.
Zaklu~ok
Empiriskata analiza na vrskata me|u kamatnite stapki na
bankarskite krediti i kamatnite stapki na pazarot na pari, ja
potvrduva rigidnosta na kamatnite stapki na makedonskite banki. Toa
mo`e da se objasni preku dejstvoto na pove}e faktori, kako {to se:
siroma{nata finansiska struktura, t.e. otsustvoto na alternativni
izvori na finansirawe (akcii i obvrznici); slabata konkurencija
vo bankarskiot sektor, t.e. oligopolskata struktura na kreditnite
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
363
Prof. d-r Goran Petrevski
pazari; visokata kapitaliziranost i likvidnost na bankite poradi
{to tie ne se ~uvstvitelni na merkite na centralnata banka;
dominacijata na depozitite kako izvor na finansirawe na bankite,
itn. Site
��������������������������������������������������������������
ovie faktori ja namaluvaat ulogata na pazarot na pari vo
finansiraweto na bankite i vodat kon neelasti~na pobaruva~ka na
krediti. Necelosniot i bavniot prenos na kamatnite stapki zna~i deka
kanalot na kamatnite stapki nema pogolemo zna~ewe vo prenesuvaweto
na efektite na monetarnite impulsi vrz realnata ekonomija, {to pak
ja namaluva efikasnosta na monetarnata politika.
Referenci
Antohi, D., Udrea, J. and Braun, H. (2003), “Monetary Policy Transmission
in Romania“, National Bank of Romania, Ocassional Papers No. 3, March.
Borio, C.E.V. and Fritz, W. (1995), “The Response of Short-Term Bank
Lending Rates to Policy Rates: A Cross Country Perspective”, BIS Working
Paper No. 27, May.
Chmielewski, T. (2003), “Interest Rate Pass-Through in the Polish Banking
Sector and Bank-Specific Financial Disturbances”, Paper presented at the ECB
Workshop on Asset Prices and Monetary Policy, Frankfurt, 11-12 December.
Cottarelli, C. and Kourelis, A. (1994), “Financial structure, bank lending
rates, and the transmission mechanism of monetary policy”, IMF Staff Papers,
41(4), pp. 587-623.
de Bondt, G. (2002), “Retail Bank Interest Rate Pass-Through: New
Evidence at the Euro Area Level”, ECB Working Paper No. 136, April.
de Bondt, G. (2005), “Interest Rate Pass–Through: Empirical Results for
the Euro Area”, German Economic Review, Vol. 6, No. 1, pp. 37-78.
de Bondt, G., Mojon, B. and Valla, N. (2005), “Term Structure and
the Sluggishness of Retail Bank Interest Rates in Euro Area Countries”, ECB
364
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Empiriska analiza na prenosot na kamatnite stapki vo Makedonija
Working Paper No. 518, September.
Donnay, M. and Degryse, H. (2001), “Bank lending rate pass-through and
differences in the transmission of a single EMU monetary policy”, Discussion
Paper, Center for Economic Studies, Katholieke Universiteit Leuven, Discussion
Paper Series (DPS) 01.17.
Égert, B. and MacDonald, R. (2006), “Monetary Transmission Mechanism
in Transition Economies: Surveying the Surveyable”, MNB Working Papers
2006/5, May.
Egert, B., Crespo–Cuaresma, J. and Reininger T. (2007), “Interest Rate
Pass–Through in Central and Eastern Europe: Reborn from Ashes Merely to Pass
Away?”, Journal of Policy Modeling, Vol. 29, Issue 2, pp. 209-225.
Engle, R. and Granger, C. (1987), “Co-integration and Error Correction:
Representation, Estimation and Testing”, Econometrica, 35, pp.251-276.
Heinemann, F. and Schüller, M. (2002), “Integration benefits on EU retail
credit markets – Evidence from interest rate pass-through”, ZEW Discussion
Paper No. 02-26, April.
Horváth, C., Krekó, J. and Naszódi, A. (2005), “Interest rate pass-through:
The case of Hungary”, MNB Working Paper 2004/8, January.
Johansen, S. (1988), “Statistical Analysis of Cointegration Vectors”,
Journal of Economic Dynamics and Control, 12, pp. 231-254.
Johansen, S. (1991), “Estimation and Hypothesis Testing of Cointegrated
Vectors in Gaussian VAR Models”, Econometrica, 59(6), pp. 1551-1580.
Jovanovski, Z., Krstevska, A., Mitreska, A. i Boj~eva-Terzijan,
S. (2005), „Monetarna
���������������������������������������������������������
transmisija preku kamatni stapki vo Republika
Makedonija”, Raboten materijal br. 13, Narodna banka na Makedonija,
fevruari.
Kleimeier, S. and Sander, H. (2003), “Expected versus Unexpected
Monetary Policy Impulses and Interest Rate Pass-Through in Eurozone Retail
Banking”, LIFE Working Paper 03-032, November 11.
���������������������
Михайлов, �����������
M����������
. (2010), �������������������������������������
“Моделиране на лихвените проценти по
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
365
Prof. d-r Goran Petrevski
кредитите за предприятия в България”, Дискусионни материали, DP�
���
80/2010, Българска народна банка, ноември.
Minea, A. and Rault, C. (2008), “Monetary Policy Transmission: Old
Evidence and Some New Facts from Bulgaria”, Bulgarian National Bank,
Discussion Papers, DP/67/2008, August.
Mojon, B. (2000), “Financial Structure and the Interest Rates Channel of
ECB Monetary Policy”, ECB Working Paper No. 40, November.
Sander, H. and Kleimeier, S. (2004a), “Convergence in euro-zone
retail banking? What interest rate pass-through tells us about monetary policy
transmission, competition and integration”, Journal of International Money and
Finance, 23(3), pp. 461–492.
Sander, H. and Kleimeier, S. (2004b), “Interest rate pass-through in
an enlarged Europe: The role of banking market structure for monetary policy
transmission in transition economies”, University of Maastricht METEOR
Research Memoranda 045.
Sander, H. and Kleimeier, S. (2006), “Convergence in interest rate passthrough in a wider euro zone?”, Economic Systems, 30, pp. 405-423.
Tieman, A. (2004), “Interest Rate Pass-Through in Romania and Other
Central European Economies”, IMF Working Paper WP/04/211, November.
Toolsema, L.A., Sturm, J.-E. and de Haan, J. (2001), “Convergence of
monetary transmission in EMU: New evidence”, CESifo Working Paper No.
465, April.
Veli~kovski, I. (2006), „Monetarna transmisija preku
kanalot na kamatni stapki i finansiski pazari vo Makedonija: {to
napravivme, {to ostvarivme i {to nau~ivme?” Raboten materijal br.
17, Narodna banka na Makedonija, septemvri.
Wróbel, E. and Pawłowska, M. (2002), “Monetary transmission in Poland:
Some evidence on interest rate and credit channels”, National Bank of Poland,
Materiały i Studia, Paper No. 24, October.
366
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Empiriska analiza na prenosot na kamatnite stapki vo Makedonija
INTEREST RATE PASS-THROUGH IN MACEDONIA: AN EMPIRICAL
ANALYSIS
Goran Petrevski, Ph.D
Summary
The pass-through from the interest rates controlled by the central bank
to bank retail rates has a vital role for the effectiveness of monetary policy
actions. This paper investigates the potential role of interest rate channel in the
transmission mechanism of monetary policy. I employ the Vector Error Correction
Model (VECM) in analysing the relationship between the money market interest
rate and the banks’ retail lending rates during 2000-2010. The econometric
exercise provides an evidence for the stickiness of banks’ retail lending rates,
which has important implications for the effectiveness of monetary policy.
Key words: interest rates pass-through, monetary policy transmission mechanism,
Vector Error Correction, cointegration.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
367
368
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 369 - 383 (2011)
Metodi na nastava primeneti na Ekonomskiot fakultet vo Skopjemo`nosti za podobruvawe
Prof. d-r Kiril Postolov
Apstrakt
Ulogata na visokoobrazovnite institucii (fakultetite)
e vo transferot na znaeweto od strana na nastavnicite ili
sorabotnicite na nivnite studenti. Toa podrazbira proces na
organizirawe i izveduvawe na nastavata, kako i ocenuvawe na
steknatite znaewa od strana na studentite. Me|utoa, procesot
sfaten na vakov na~in, ne gi poka`uva site potrebni dimenzii {to
treba da ovozmo`at efektiven transfer na znaeweto. Imeno, se
nametnuva potrebata od sogleduvawe na su{tinata na procesot na
organizirawe i izveduvawe na nastavata, kako slo`en proces.
Interesen e stavot {to mo`e da se sretne vo literaturata
koja ja istra`uva ovaa pojava, a toa e dali postoi potreba od nastava?
Spored edni avtori, taa e najva`na i prakti~no nenadomestliva.
Toa proizleguva od faktot {to ni{to podobro ne mo`e da bide
zameneto od `iviot zbor na nastavnikot. Zna~eweto na `iviot
zbor na nastavnikot posebno se istaknuva vo slu~ai koga toj vo
svoite predavawa ne se dr`i samo na pi{anoto vo knigite, tuku
vklu~uva i svoi stojali{ta vo odnos na nekoe pra{awe, rezultatite
od sopstvenoto istra`uvawe i na~inot kako do{ol do niv.
Od druga strana, drugiot stav e deka so otstranuvawe na
ovoj metod na nastava, vsu{nost se pravi najgolema reforma
na obrazovanieto na fakultetite i univerzitetite. Toa
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
369
Prof. d-r Kiril Postolov
proizleguva od faktot {to postoeweto na dostapna literatura,
informaciski tehnologii i sli~no, vo golema mera mo`at da go
zamenat `iviot zbor na nastavnikot.
Vo ramki na ovoj trud, nie go prote`irame stavot za va`nosta
na nastavata i `iviot zbor na nastavnikot.
Klu~ni zborovi: nastava, metodi na nastava, case study,
1. Nastava
Vo fazata na nastava, treba da se dobijat odgovori na slednite
pra{awa:
1.
Rasporedot na u~ilnicite;
2.
Metodot na nastavata.
1.1. Rasporedot na u~ilnicite
Rasporedot na u~ilnicite igra mo{ne va`na uloga vo
efektivnosta na transferot na znaewe. Me|utoa, rasporedot na
u~ilnicata ne e spontana pojava, tuku e zavisen od nekolku faktori,
od koi mo`eme da gi izdvoime:
1.
Arhitektonsko re{enie;
2.
Brojot na studentite koi ja posetuvaat nastavata;
1.1.1. Arhitektonskoto re{enie
Arhitektonskoto re{enie na fakultetot e eden od faktorite
{to imaat svoe vlijanie vrz rasporedot na u~ilnicata. Taka, vo
uslovi na „stati~nost“ na opremata i sedi{tata {to gi koristat
studentite, ne postojat mo`nosti za prilagoduvawe na rasporedot.
370
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Metodi na nastava primeneti na Ekonomskiot fakultet vo Skopjemo`nosti za podobruvawe
Takov e primerot so rasporedot {to e opredelen vo amfiteatrite.
Bez ogled za koj amfiteatar se odnesuva (1,2,3, ili 4), rasporedot e
klasi~en, napred e nastavnikot, zaedno so opremata, a pred nego se
fiksirani sedi{tata na studentite. Izgledot e sleden:
tabla
______________
______________
_____________
_____________
____________
____________
__________
__________
Normalno e deka vo ovoj raspored na amfiteatarot, mo`nostite
na nastavnikot se namaleni za sozdavawe nov raspored. Toa zna~i
deka se nametnuva potrebata od prilagoduvawe na nastavnikot i
studentite na dadenite uslovi.
Vakviot raspored na u~ilnica ima svoi nedostatoci:
-
nastavnikot nema dovolno mo`nosti da gi ima vo svojot
„fokus����������������������������
“���������������������������
na vnimanie site studenti;
-
postojat pote{kotii vo „dvonaso~nata“ komunikacija;
Vo predavalnite, problemot so stati~nosta na opremata
polesno se re{ava, posebno vo onie u~ilnici vo koi postoi mo`nost
od prenesuvawe na potrebnata oprema. ����������������������������
Vo tie slu~ai, mo`eme da gi
predlo`ime slednite rasporedi na u~ilnicite (U - model)
tabla
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
371
Prof. d-r Kiril Postolov
Nastavnikot gi ima vo vid site studenti i mo`e da komunicira
so site, bez pri toa da postojat bilo kakvi pre~ki. Isto
��������������������
taka, toj mo`e
da dojde do sekoj student poedine~no za neposredna komunikacija.
Drug model e t.n. dvoen U - model:
nastavnik
����������������������������������������������
Sledniot predlo`en model e t.n. dvojno agolen U - model:
tabla
I na kraj, sledniot predlo`en raspored na u~ilnicata (t.n.
model na trkalezna masa):
372
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Metodi na nastava primeneti na Ekonomskiot fakultet vo Skopjemo`nosti za podobruvawe
tabla
tabla
1.1.2. Brojot na studentite koi ja posetuvaat nastavata
Predlo`enite
modeli
na
raspored
na
u~ilnicite,
determinirani od arhitektonskoto re{enie na fakultetot, mo`at
da bidat primenuvani vo slu~aj koga brojot na studentite e pome|u
30-70 (spored na{ite arhitektonski re{enija na predavalnite). Ako
se zeme predvid deka na na{iot fakultet sekoja godina se zapi{uvaat
po 100-tina studenti po nasoka, i ako se zeme deka procentot na
prisutnost na nastavata e pome|u 50-75%, toa zna~i deka postojat
realni mo`nosti za primena na predlo`enite re{enija za raspored
na u~ilnicite. Me|utoa, na na{iot fakultet ima i studiski programi
~ii studenti vo ist moment slu{aat zaedni~ki predavawa, pa taka toj
broj ve}e e pove}ekratno pogolem vo odnos na ona {to predlo`enite
re{enija go nudat, so {to brojot na studentite ne ovozmo`uva nastava
vo predavalni, tuku mora nastavata da se izvr{uva vo amfiteatri.
2. Metodot na nastavata
Vo literaturata mo`at da se najdat golem broj razli~ni klasifikacii
na nastavnite metodi. Najednostavna e onaa spored koja metodite se
delat vrz osnova na dva kriteriumi:
-
metodi na rabota na nastavnikot- izlo`uvawe, razgovor, opis,
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
373
Prof. d-r Kiril Postolov
objasnuvawe na nastavnikot
-
metodi na rabota na u~enikot:
laboratoriski i prakti~ni raboti
ve`bawe,
samostojni
Op{toprifatena podelba na nastavnite metodi e na: usmeno
izlagawe, razgovor, ilustrirani trudovi, demonstracija, prakti~ni
i laboratoriski trudovi, pi{uvani trudovi i ~itawe i pi{uvawe na
tekst.
Spored narednata podelba, gi spomenuvame (ovie metodi se
primenuvaat na na{iot fakultet): metodot exchatedra, prezentacii i
primena na studija na slu~aj;
Bez ogled na toa koja od predlo`enite podelbi na metodite
na nastava }e se koristi, nastavnikot mora da se pridr`uva kon
slednoto:
-
ne treba da se namali zna~eweto na improvizacijata, posebno
ako nastavnikot e „majstor“ vo toa, i e vo sostojba vo predavawata
da vklu~i nastani od `ivotot i od sekojdnevnite slu~uvawa
-
~itaweto na predavaweto e dosadno za slu{atelite
-
disciplina vo u~ilnicata- ako ima galama, ne se otstranuva
so „Molam za ti{ina”, tuku so toa {to }e zboruva potivko ili
u{te podobro da zapre, pa studentite vedna{ }e zabele`at deka
moraat da se smirat
2.1. Metodot exchatedra podrazbira na~in na ednonaso~no
prenesuvawe na materijalot od strana na nastavnikot na studentite. Na
toj na~in, od studentite se bara samo prisutnost na ~asovite na nastava
��������������������������������������������������������������������������
Mladen
�������������������������������������������������������������������������
Vilotijevi}: Didaktika, organizacija nastave, Zavod za uxbenike i
nastavna sredstva, U~iteqski fakultet, Belgrad, 2000.���������
str. 211
�������������������������������������������������������������
������������������������������������������������������������
akademskoto predavawe, pripovedawe, opi{uvawe, objasnuvawe,
obrazlo`uvawe i rasuduvawe
374
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Metodi na nastava primeneti na Ekonomskiot fakultet vo Skopjemo`nosti za podobruvawe
i ve`bi, dodeka celokupnata rabota ja izvr{uva nastavnikot.
Na ovoj na~in se onevozmo`uva aktivnata uloga na studentot
{to istovremeno e izvor na negovata nezainteresiranost. Se
prepora~uva za transfer na znaewa kaj nastavnici i sorabotnici koi
se karakteriziraat so visok stepen na razbirlivost vo predavawata
i materijalot {to se predava, materijal za koj e potrebno povisoko
nivo na aktivna uloga na nastavnikot, kako i visok stepen na nivna
elokventnost.
2.2.Prezentacija
So razvoj na tehnikata, kako i potencirawe na vizuelniot efekt
vo prenosot na znaeweto („podobro zapametuvame- percipirame koga
ne{toto go ~itame i gledame, otkolku koga slu{ame“). Od druga strana,
pretstavuva dobra osnova kako pomo{no sredstvo na nastavnikot
vo predavaweto, so {to mu se ovozmo`uva preku prezentacijata da
gi potencira posu{tinskite delovi, vo odnos na pomalku va`nite
delovi na materijalot.
Nastavnikot mora da ima aktivna uloga, {to podrazbira pravilno
podgotvuvawe na sopstvenata prezentacija, kako i sovetodavna
funkcija vo odnos na podgotvuvaweto na prezentacijata od strana na
studentite.
So pravilno re{avawe na dvete pra{awa, doa|ame do potrebata
od re{avawe na najgolemiot problem na koj treba da se posveti
soodvetno vnimanie. Toa e pra{aweto na podgotvuvaweto na
prezentacijata. Na toj na~in }e se ovozmo`i kreirawe na efektivna
prezentacija, so {to }e se ovozmo`i celosen i pravilen transfer na
znaewata vrz studentite.
Pritoa, kako potencijalni pravila vo podgotvuvaweto na
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
375
Prof. d-r Kiril Postolov
efektivna prezentacija (pove}e se odnesuva za power point), mo`eme
da gi spomeneme:
-
organizacija i tranzicija na slajdovite (logi~en tek od
po~etok do kraj, izbegnuvawe preskok od edna to~ka na druga i
vnimatelnost vo dodavawe informacii {to ne se direktno
povrzani so glavnata tema);
-
koristewe maksimum 6 to~ki (alinea) za slajd i 6 zbora za
to~ka (alinea);
-
vnimatelen izbor na boja na tekstot, na fontot i negovata
golemina;
-
minimizirawe ili izbegnuvawe na koristewe animacii vo vid
na tekst i zvuci;
-
obezbeduvawe dovolno vreme na studentite da mo`at da
fa}aat pribele{ki;
-
podgotvuvawe na t.n. handouts (pe~atena forma na
prezentacijata)
2.3.Studija na slu~aj
Tretata tehnika {to se primenuva vo nastavata e koristeweto
na studija na slu~aj. �����������������������������������������
Studijata na slu~aj pretstavuva oblik na
participativno u~ewe. ����������������������������������������������
Toa zna~i deka vo negovata primena se koristi
interakcija so studentite, odnosno nivno neposredno u~estvo. Na
toj na~in, tie preku nivnoto aktivno u~estvo, mora da se podgotvat
za predavawata, a so toa se sozdava mo`nost golem broj raboti koi,
ako se primeni individualniot metod na nastava, se razjasnuvaat na
samiot ~as. Taka se ovozmo`uva postignuvawe povisok kvalitet vo
transferot na znaewe kaj studentite, odnosno polesno sovladuvawe
na materijata.
376
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Metodi na nastava primeneti na Ekonomskiot fakultet vo Skopjemo`nosti za podobruvawe
Vo metodot se primenuvaat predavawa, simulacii, igri, definirawe
i re{avawe na konkretni problemi, ve`bi, gledawe filmovi, a postoi i
mo`nost za ostvaruvawe eskurzii (t.n. terenska nastava).
Su{tinata na primenata na studijata na slu~aj e vo ostvaruvaweto
efektiven na~in za prenos na znaewata vrz studentite. Ovaa tehnika
se koristi skoro vo site nastavni institucii vo svetot, a primenata
e vo razli~nite disciplini. U~eweto preku koristewe na slu~ai
{to navistina se slu~ile vo praktikata, ovozmo`uva zamena na
tradicionalnite metodi na u~ewe. Nastavata preku studijata na
slu~aj pretstavuva vistinski predizvik za celokupniot obrazoven
kadar na visokoobrazovnite institucii.
Fokusot na vnimanieto treba da bide naso~en kon u~estvoto na
studentite pri primenata na ovaa tehnika na u~ewe. Taka, tie treba
da bidat vo sostojba da se podgotvat za u~estvo vo izgotvuvaweto
na individualniot slu~aj, diskusijata vo mali grupi i na plenarni
sednici (koga diskusijata se pravi pome|u grupi, pri {to sekoja od
grupite go brani svojot stav vo odnos na drugite).
Celta na primenata na studijata na slu~aj e sli~na i za
nastavnicite. Kvalitetna nastava se obezbeduva samo koga slu~ajot e
pravilno podgotven, koga soodvetno se naso~uva rabotata na ~asot i
rabotata po grupi i,na kraj, koga se donesuvaat zaklu~oci.
Preku ispolnuvaweto na ovie barawa od strana na nastavnicite
i nivnite studenti, smetame deka se sozdava nov kvalitet vo
ostvaruvaweto na efektivnost vo izveduvawe na nastavata.
Primenata na studijata na slu~aj pretstavuva pred s#, skap
metod. Cenata mo`e da se sogleda od slednive elementi:
1.
podgotovka na studija na slu~aj (ja vr{i nastavnikot);
2.
podgotovka na studentite:
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
377
Prof. d-r Kiril Postolov
a) nastava za zapoznavawe na studentite so su{tinata i
celta na studijata na slu~aj,
b) rabota na studentite vo grupi,
v) rabota vo plenarni grupi i odbrana na stavovite vo odnos na
drugite grupi,
3.
evaluacija na ~asot, studijata na slu~aj i samiot nastavnik.
Od ova proizleguva deka treba da se ovozmo`i dovolno prostor
vo koj studentite }e mo`at da rabotat kako na plenarni grupi, taka i da
se podelat po grupi (2,3, 5, ili pove}e, {to zna~i i tolku prostor).
Specifi~no barawe {to metodot go postavuva pred
participientite, e da bidat vklu~eni site u~esnici. Toa zna~i deka
site {to u~estuvaat vo negovata primena, mora da bidat soodvetno
podgotveni i aktivno da u~estuvaat vo nego.
Poslednoto pra{awe vo ramkite na ovoj del e
kvanitificiraweto na brojot na participientite. Ili, kolkav treba
da bide brojot na participientite {to }e u~estvuvaat vo ~asot. Vo
teorijata i vo praktikata, se predlaga nivniot broj da bide od 10 do
100. Na toj na~in }e se postigne pogolema efektivnost vo nastavata, a
efektite {to }e gi po~uvstvuvaat studentite }e bidat mnogu podobri
ako toj broj e pomal, odnosno pogolem.
Vo primenata na tehnikata studija na slu~aj, aktivna uloga
mora da ostvarat i dvete strani - i nastavnikot i studentot. Toa zna~i
deka treba da se vidi koja e nivnata uloga.
Spored toa, nivnata uloga i vo zavisnost od vremenskiot
preiod, treba da se nabquduva vo slednive tri fazi:
1. pred ~asot;
2. za vreme na ~asot;
3. po ~asot.
378
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Metodi na nastava primeneti na Ekonomskiot fakultet vo Skopjemo`nosti za podobruvawe
a) Ulogata na nastavnikot vo fazata „pred ~asot” (faza
na podgotovka)
Vo ramkite na ovaa faza, nastavnikot treba da dade soodveten
kvaliteten odgovor na pra{awata: zo{to, koga, kolku dolgo }e trae.
Potoa, treba da ja dade soodvetnata struktura na primenata na studija
na slu~aj.
Pri~inata za primena na metodot (zo{to se primenuva) le`i
vo odgovorot deka na toj na~in se obezbeduva efektivno predavawe.
Toa podrazbira ostvaruvawe na kvaliteten transfer, kako i
ovozmo`uvawe pogolem kvantitet na znaewe.
Za da mo`e metodot da bide kvaliteten, najnormalno e
podgotovkata da se napravi pred ~asot (toa e odgovorot na vtoroto
pra{awe- koga), a kolku dolgo }e se podgotvuva, zavisi pred s#, od
vidot na studijata na slu~aj, odnosno od slo`enosta i {to e ona {to
se saka da se postigne so nea.
Posledno pra{awe vo ramkite na ovoj del e pravilnoto
definirawe na strukturata na podgotovkata. Spored toa,
strukturata treba zadol`itelno da gi vklu~uva slednive elementi:
naslov na studija na slu~aj, kratka sodr`ina (voved), glavna
pri~ina za primena, celi na nastavata, sugerirawe na dopolnitelna
literatura, primena na nagledni sredstva, predviduvawe na mo`na
diskusija, analiza na studija na slu~aj, predvideno vreme, metod na
nastava i plan za rabota.
b) Rabota na ~as na nastavnikot
Narednata uloga koja nastavnikot mora pravilno da ja odigra,
e povrzana so negovata rabota za vreme na ~asot. Pred s#, toj mora da
ja znae strukturata na studentite, kako i da postoi podgotvenost na
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
379
Prof. d-r Kiril Postolov
rabotniot prostor.
Podgotvenosta na rabotniot prostor podrazbira ispolnuvawe
na site uslovi potrebni za zapo~nuvawe i odr`uvawe nastava.
Obezbedeni nagledni sredstva, prostor i vreme za izvr{uvawe na
nastava, se osnovni raboti {to nastavnikot mora da gi ima za da
mo`e da ja koristi tehnikata studija na slu~aj (poto~no, ovie uslovi
mora da postojat i koga se koristat i drugi tehniki, a ne samo ovaa
{to ja objasnuvame).
Otkako }e se obezbedi prostorot so site pridru`ni elementi,
mo`e da zapo~ne nastavata. Uslov e taa da zapo~nuva za site
istovremeno, zaradi ostvaruvawe kontinuitet, a toa zna~i deka ne se
dozvoleni zadocnuvawa.
Otkako }e zapo~ne ~asot, glavnata uloga vo prviot period,
t.n. podgotvitelen del na ~asot, ja ima nastavnikot. Toj
����������������
treba da gi
zapoznae studentite so strukturata na ~asot, so studijata na slu~aj i
koja e ulogata i zada~ata na studentite.
Potoa zapo~nuva diskusijata vo koja se vr{at slednive raboti:
-
definirawe na bazi~niot problem;
-
analiza na slu~ajot so fokus na pri~inite i efektite, so
{to se generiraat mo`nite alternativi;
-
generirawe na alternativi;
-
selekcija na kriteriumite za donesuvawe odluka;
-
analiza i evaluirawe na alternativite;
-
selekcija na preferiranite alternativi;
-
mo`na akcija i plan za implementacija.
v) Rabota na nastavnikot po zavr{uvaweto na ~asot
Zavr{uvaweto na ~asot ne zna~i deka zavr{uva rabotata na
nastavnikot. ���������������������������������������������
Toj treba da gi napravi u{te slednive raboti:
380
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Metodi na nastava primeneti na Ekonomskiot fakultet vo Skopjemo`nosti za podobruvawe
1.
2.
3.
da izvr{i vrednuvawe na u~esnicite;
ocenka na planot na studijata na slu~aj;
da go oceni materijalot;
4.
da dade li~na ocenka za negoviot pridones vo realizacijata
na studijata na slu~aj;
5.
da dade ocenka na rabotata na klasot;
6.
da dade ocenka na metodot na nastava.
So vrednuvaweto na u~esnicite se dava ocenka na individualnoto
u~estvo na sekoj {to prisustvuval na nastavata. So toa se vr{i
evaluirawe na naporot na studentite vo procesot na nivnata podgotvka
za ~asot, koe se sogleduva preku nivnata interakcija na ~asot. Tuka
treba da se dadat odgovori na pra{awata: Koj pridonese? i Kolku
dobro?
Narednata rabota e povrzana so ocenuvawe na planot za odvivawe
na studijata na slu~aj. Toa podrazbira sogleduvawe na faktite
povrzani so vremenskoto odvivawe (po~ituvawe na dostapnoto
vreme), vremetraeweto na fazite vo primenata na studijata na
slu~aj i otstranuvaweto na praznoto vreme (vreme vo koe ne postoi
nikakva aktivnost, kako od strana na nastavnikot, taka i od strana na
studentite).
Ocenkata na materijalot podrazbira evaluacija na studijata na
slu~aj (nejzinata aktuelnost, struktura i zna~ewe), na~inot kako e
izvr{en transferot na studentite (pravilno, nepravilno, korektno,
nekorektno).
Samiot nastavnik, osven {to pravi evaluacija na u~estvoto
na studentite vo primenata na studijata na sl~uaj, mora da izvr{i
i samoevaluacija, odnosno kakov e negoviot pridones. Toa vsu{nost,
ja pretstavuva negovata `elba za pottiknuvawe i podignuvawe na
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
381
Prof. d-r Kiril Postolov
efektivnosta vo nastavata (pred s#, poradi faktot {to sepak toj e
nositel na nastavata).
Na kraj, se dava grupna ocenka za u~estvoto na klasot vo
primenata na tehnikata, kako i soodvteni sugestii za dopolnuvawa,
soodvetni bri{ewa i promeni koi treba da se napravat vo idnina,
pri primenata na tehnikata studija na slu~aj.
Literatura:
1.
Davies Peter and ot.: Innovative Approaches to learning and teaching
in Economics and Business higher Education, Staffordshire Univeristy Press,
College Road, Stoke-on-Trent, 2000
2.
Erskine James, Leenders R. Michiel, Mauffette- Leenders A. Louise:
Teaching with Cases, Richard Ivey School of Business, Ontario, 1998
3.
Mladen Vilotijevi}: „Didaktika, organizacija nastave“, Zavod za uxbenike
i nastavna sredstva, U~iteqski fakultet, Belgrad, 2000.
4.
Remenyi Dan and ot.: research in Business and Management, SAGE
Publications, London, 2002.
382
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Metodi na nastava primeneti na Ekonomskiot fakultet vo Skopjemo`nosti za podobruvawe
Applied Methods of Teaching at Faculty of Economics in Skopje opportunities for improvement
Professor Kiril Postolov, Ph.D.
The role of higher education institutions (universities) in the transfer of
knowledge by teachers or assistants of their students. It involves a process of
organizing and teaching, and assessment of knowledge acquired by students.
However, in this way understood the process, not showing all dimensions
necessary to ensure effective transfer of knowledge. Namely, there is a need for
consideration of the essence of the process of organizing and teaching such a
complex process.Interesting is the position can be found in the literature that
explores this phenomenon, whether there is a need for teaching? According to
some authors, it is most important and practically irreparable. It stems from the
fact that nothing better can not be replaced by the word of the living teacher. The
significance of the living word of the teacher in particular stands out where he
lectures in his no holds only written in books, but include their stance on some
issue, the results of his own research and how he came to them. On the other
hand, another view is that by removing this method of teaching, actually makes
the biggest reform of education in colleges and universities. It stems from the fact
that the existence of available literature, information technologies and the like
can greatly to replace the living word the teacher.Within this paper, we favor the
position of the importance of teaching and living word of the teacher.
Keywords: teaching, teaching methods, case study,
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
383
384
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 385 - 396 (2011)
VLIJANIE NA INTERNETOT VRZ MENAXMENTOT
NA SINXIROT NA SNABDUVAWE
D-r Lidija Pulevska-Ivanovska
Apstrakt
Brziot rast i razvoj na Internetot go smenija na~inot
na funkcionirawe na pretprijatijata. Internetot ovozmo`uva
globalna komunikacija so zna~itelno poniski operativni tro{oci,
kako i vospostavuvawe na elektronska trgovija direktno so
klientite ili so drugite pretprijatija koi podocna mo`at da
formiraat kooperativni odnosi vo sinxirot na snabduvawe. Kako
rezultat na vlijanieto na e-trgovijata na logisti~kite fuknkcii
vo pretprijatijata, postojano se namaluva rastojanieto pome|u
dobavuva~ite, proizvoditelite, distributerite, klientite i
potro{uva~ite. Denes, informaciskite tehnologii, a posebno
Internetot, davaat nova dimenzija na konceptot na sinxirot na
snabduvawe i igraat klu~na uloga vo integracijata na sinxirot
na snabduvawe. Elektronskiot sinxir na snabduvawe gi potisnuva
i gi zamenuva starite modeli na delovno rabotewe i gi prinuduva
pretprijatijata da napravat rein`enering na postoe~kite delovni
procesi. Toj pretstavuva nov dinami~en koncept koj pridonesuva za
podobro funkcionirawe na celiot sinxir na snabduvawe, a so toa i
za zgolemuvawe na konkurentskata prednost na pretprijatijata.
Klu~ni zborovi: e-sinxir na snabduvawe, e-logistika,
informacisko - komunikaciski tehnologii, Internet
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
385
d-r Lidija Pulevska-Ivanovska
Voved
Vremeto vo koe `iveeme se smeta za era na informaciskite
tehnologii. Svedoci sme na intenziven razvoj i implementacija
na novi mre`ni tehnologii i sistemi, {to u{te pove}e go
zgolemuva koristeweto na Internetot vo sekojdnevnoto rabotewe
na pretprijatijata, go zgolemuva obemot na elektronska trgovija,
go zabrzuva protokot na to~ni i adekvatni podatoci i sl. Sekako,
sovremenite informaciski tehnologii pridonesuvaat za zgolemena
efikasnost i efektivnost na sinxirite na snabduvawe.
Razvojot na logistikata e dinamiziran so globalizacijata,
pri {to se dava golema uloga i zna~ewe na menaxmentot na sinxirot
na snabduvawe i integriranoto povrzuvawe na dobavuva~ite,
posrednicite, proizvoditelite, kupuva~ite i krajnite korisnici na
proizvodite i uslugite. Vo standardnata definicija za logistikata
se naglasuva integracijata na dve ili pove}e aktivnosti, ~ija cel e
planirawe, implementacija i kontrola na efikasnosta na tekovite
na materijali i proizvodi od mestoto na poteklo do mestoto na
potro{uva~ka; dodeka spored definicijata, sinxirot na snabduvawe
pretstavuva vkupna mre`a na dobavuva~i, proizvodstveni kapaciteti,
magacini i distributivni kanali za dostava na surovini i materijali,
transformacija na surovinite i materijalite vo gotovi proizvodi
i distribucija na gotovite prozivodi do krajnite korisnici.
Menaxmentot na sinxirot na snabduvawe opfa}a mre`a na logisti~ki
sistemi i povrzani aktivnosti na site pooddelni kompanii koi
se del od toj sinxir na snabduvawe. Mno{tvo razli~ni koncepti
se razvieni preku pluridisciplinarnost, transdisciplinarnost,
interdisciplinarnost i multidisciplinarnost na nau~nite oblasti
386
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Vlijanie na internetot vrz menaxmentot na sinxirot na snabduvawe
kako marketing, informaciski sistemi, ekonomija, logistika i
operacioni istra`uvawa. Iako vo literaturata i praksata poimite
logistika i menaxment na sinxirot na snabduvawe se koristat kako
sinonimi, sepak treba da se naglasi deka tie dva poima ne se isti,
tuku menaxmentot na sinxirot na snabduvawe e po{irok poim koj vo
sebe ja sodr`i i logistikata.
Logistikata gi integrira informaciite, transportot,
zalihite, skladi{tata, rakuvaweto so materijali i pakuvaweto,
dodeka e-logistikata go opredeluva vlku~uvaweto na informaciskokomunikaciskite tehnologii (IKT) vo avtomatizacijata na
logisti~kite procesi, kako i celokupniot menaxment na sinxirot
na snabduvawe od mestoto na poteklo na proizvodite do mestoto na
koristewe na proizvodite od strana na krajnite potro{uva~i.
Tradicionalnite logisti~ki procesi impliciraat postoewe
na razli~ni me|usebno povrzani oblasti na upravuvawe – od
institucionalni i regulatorni, preku dr`avni, socijalni, operativni,
delovni, pa s# do organizacija na infrastrukturni i tehnolo{ki
uslugi. E-logistikata pretstavuva mehanizam za avtomatizacija
na logisti~kite procesi i obezbeduvawe na integrirani uslugi za
upravuvawe so logisti~kite procesi na u~esnicite vo sinxirot na
snabduvawe. E-logistikata pretstavuva otvorena, neutralna i sigurna
elektronska infrastruktura, koja preku dodavawe i spodeluvawe
vrednosti, gi povrzuva u~esnicite vo logisti~kite procesi, so pomo{
na standardizirani elektronski delovni poraki.
Generalno, vlijanieto {to go ima Internetot vrz logistikata
i sinxirot na snabduvawe se opfa}a so terminite e-logistika i esinxir na snabduvawe. Soodvetno na toa, e-menaxmentot na sinxirot
Banjanin M.K., Petrovic L., Rovcanin M., Ruzin M. (2008), str. 2.
������
Ibid.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
387
d-r Lidija Pulevska-Ivanovska
na snabduvawe se odnesuva na vlijanieto koe Internetot go ima vrz
integracijata na klu~nite delovni procesi, od krajniot korisnik
do po~etnite dobavuva~i {to obezbeduvaat proizvodi, uslugi i
informacii koi dodavaat vrednost za potro{uva~ite i ostanatite
steikholderi. E-logistikata se odnesuva na vlijanieto {to go ima
Internetot vrz procesot od sinxirot na snabduvawe koj gi planira,
implementira i kontrolira efikasniot i efektivniot protok i
~uvawe na proizvodi, uslugi i soodvetni informacii, od to~kata na
poteklo do to~kata na potro{uva~ka, so cel da se zadovolat barawata
na potro{uva~ite. Bidej}i prethodno be{e navedeno deka logistikata
e del od menaxmentot na sinxirot na snabduvawe, analogno na toa
prozileguva deka e-logistikata e eden del od e- menaxmentot na
sinxirot na snabduvawe.
Realizacijata na elektronskiot menaxment na snabduvawe
pretstavuva proces sostaven od tri fazi. Najprvo treba da se
integriraat internite funkcii vo ramkite na edno pretprijatie.
Potoa treba da se napravi integracija na operativnite funkcii
nadvor od pretprijatieto so trgovskite partneri koi se del od
kanalot na snabduvawe. Poslednoto nivo se postignuva so digitalna
sinhronizacija na funkciite na kanalite od celokupnata mre`a na
snabduvawe vo edno edinstveno „virtuelno” pretprijatie so pomo{
na Internetot.
Pridobivkite od implementacijata na e-sinxirot na snabduvawe
se mnogubrojni: avtomatizacija na zada~ite vo vkupniot proces,
pristap do golem broj sinhronizirani informacii, namaluvawe na
nivoto na gre{ki, brzo i navremeno dostavuvawe odgovori, pokratok
rok na isporaka, namaluvawe na jazot me|u partnerite vo sinxirot i
�
�
388
Giménez C., Lourenço H.R. (2004), str. 3.
Ross D.F. (2003), str. 11.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Vlijanie na internetot vrz menaxmentot na sinxirot na snabduvawe
niza drugi prednosti koi osiguruvaat podobri rezultati, efikasnost
i efektivnost vo raboteweto, a so toa i mo`nost na steknuvawe
konkurentska prednost. Poradi site ovie prednosti, e-menaxmentot
na sinxirot na snabduvawe stanuva koncept od su{tinsko zna~ewe vo
globalnata logisti~ka industrija.
Internetot i e-menaxmentot na sinxirot na snabduvawe
Spored Simchi-Levi i dr. (2003 g.), upotrebata na informaciskite
tehnologii vo menaxiraweto so sinxirite na snabduvawe
ovozmo`uva:
- Dostapnost i vidlivost na informaciite;
- Mo`nost za obezbeduvawe podatoci od edno centralizirano
mesto;
- Donesuvawe odluki bazirani na informacii od celokupniot
sinxir na snabduvawe;
- Sorabotka i koordinacija pome|u partnerite vo sinxirot
na snabduvawe.
Internetot obezbeduva novi kanali za promocija, proda`ba
i distribucija na proizvodi, ovozmo`uvaj}i zna~ajni prednosti i
za kupuva~ite i za prodava~ite. Spored Gimenez i Lourenco (2004 g.),
vlijanieto na Internetot vrz sinxirot na snabduvawe mo`e da se
nabquduva preku slednive aspekti:
- E-trgovija. Internetot pretstavuva nov komercijalen
kanal za proda`ba na proizvodi i uslugi. Novite sinxiri
na snabduvawe mora da bidat definirani na na~in koj mo`e
da odgovori na predizvicite na ovoj nov kanal;
- Spodeluvawe na informacii. Internetot e medium za prenos
�����������������������������������������������������
Simchi-Levi D., Kaminsky P., Simchi-Levi E., (2003).
����������������������������������������������������
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
389
d-r Lidija Pulevska-Ivanovska
i spodeluvawe informacii pome|u partnerite vo sinxirot
na snabduvawe. Protokot na informacii vo ramkite na
sinxirot na snabduvawe e od klu~no zna~ewe za efikasna
i efektivna sorabotka i integracija pome|u partnerite
vo ramkite na sinxirot. Internetot pretstavuva brz i
evtin globalen medium, koj ovozmo`uva prenos na ovie
informacii.
- Spodeluvawe na znaewe. Internetot isto taka, ovozmo`uva
i pristap do analiziranite i modelirani podatoci, {to
im ovozmo`uva na komaniite da gi spodelat me|u sebe i
procesite na planirawe i odlu~uvawe. Ovaa sorabotka
pome|u pretprijatijata - u~esnici vo sinxirot na snabduvawe
}e ovozmo`i namaluvawe na tro{ocite i pobrza reakcija
na promenite na pazarot.
- Dizajn na efikasen sinxir na snabduvawe. Upravuvaweto
so komunikaciite, sorabotkata i konkurencijata e mnogu
bitna za odr`uvawe na efektivna struktura na tro{ocite
vo sinxirot na snabduvawe. Iako Internetot ovozmo`uva
brz i evtin pristap do informacii i znaewe, sepak, za
postignuvawe i odr`uvawe na efektivna struktura na
tro{ocite vo sinxirot na snabduvawe, mora da se dizajnira
sinxirot na snabduvawe na na~in koj }e ozovmo`i efikasen
protok na stoki i uslugi.
Sekako, Internetot im ovozmo`uva na sinxirite na
snabduvawe zna~ajni mo`nosti za namaluvawe na tro{ocite i
podobruvawe na nivoto na uslugite. Ovie mo`nosti, me|u drugoto,
vklu~uvaat:
- Onlajn katalozi preku koi kupuva~ite mo`at direktno da
�
390
Giménez C., Lourenço H.R., (2004), str. 5.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Vlijanie na internetot vrz menaxmentot na sinxirot na snabduvawe
odberat i pora~aat proizvod od dobavuva~ite;
- Mo`nost za sledewe na pratkite;
- Mo`nost da se rezervira prostor vo skaldi{ta za o~ekuvani
-
-
-
-
-
-
isporaki na opredeleni lokacii;
Mo`nost da se planiraat izleznite pratki od
distributivnite centri na 24-~asovna osnova;
Sposobnost da se obezbedi 7-dnevna/24-~asovna usluga i
poddr{ka na potro{uva~ite {irum svetot;
Mo`nost da se primaat pora~ki od potro{uva~i {irum
svetot;
Mo`nost za elektronsko pla}awe na fakturite;
Mo`nost direktno da se komunicira so prodava~ite,
kupuva~ite ili koj bilo drug u~esnik vo sinxirot na
snabduvawe po pat na elektronska po{ta na 7-dnevna/24~asovna osnova;
Mo`nost da se namalat tro{ocite i vremeto za odgovor.
Analiza na postoe~kata situacija vo Republika Makedonija
i podgotvenosta na makedonskite pretprijatija za implementirawe
na e-menaxment na sinxirot na snabduvawe
So cel da se napravi analiza na postoe~kata situacija vo
Republika Makedonija vo odnos na aktuelnata sostojba i podgotvenosta
na makedonskite pretprijatija za implementirawe na e-menaxment
na sinxirot na snabduvawe, be{e sprovedeno istra`uvawe preku
veb - baziran pra{alnik, koj be{e ispraten do 68 menaxeri na
pretprijatija od razli~ni industrii vo Makedonija. Pra{alnikot
be{e odgovoren od strana na 55 menaxeri i samo tie odgovori se
�
Lancioni R.A., Smith M.F., Oliva T.A. (2000), str. 46-47.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
391
d-r Lidija Pulevska-Ivanovska
vlku~eni vo analizata.
Od vkupno 55-te anketirani menaxeri, 28% se od prozivodstveniot
sektor, 44% od uslu`niot sektor, a 28% od pretprijatija koi se
zanimavaat i so proizvodstvena i so uslu`na dejnost.
Sega{nata sostojba vo odnos na postavenosta na konceptot
na upravuvaweto so sinxirite na snabduvawe vo makedonskite
pretprijatija mo`e da se oceni kako nezadovolitelna, bidej}i samo
37% od pretprijatijata imaat poseben departman za logistika i
upravuvawe so sinxirot na snabduvawe, a ostanatite 63% nemaat.
Od pretprijatijata koi nemaat poseben departman, 77% planiraat
da osnovaat vo bliska idnina, 13% ne se sigurni, a 10% voop{to ne
go planiraat toa. Ova e ohrabruva~ki podatok, bidej}i uka`uva na
toa deka makedonskite menaxeri stanuvaat svesni za zna~eweto
na upravuvaweto so sinxirot na snadbuvawe. 54% od anketiranite
menaxeri smetaat deka e potrebno da se napravat organizaciski
promeni, so cel da se implementira konceptot na sinxirot na
snabduvawe, 33% smetaat deka nema potreba za organizaciski promeni
i ostanatite 13% nemaat mislewe po odnos na ova pra{awe.
Na pra{aweto: „Kako upravuvate so va{iot sinxir na
snabduvawe?”, dobieni se slednive odgovori: 34% imaat tesna sorabotka
so dobavuva~ite; 39% imaat tesna sorabotka so potro{uva~ite; 25%
koristat autsorsing; 23% sekoga{ imaat sigurnosni zalihi; 21%
koristat podizveduva~i; i 12% koristat vertikalna integracija.
Ovie se najpopularnite metodi koi gi koristat makedonskite
pretprijatija za upravuvawe so nivnite sinxiri na snabduvawe, dodeka
mnogu mal, re~isi zanemarliv procent koristat drugi sofisticirani
metodi, kako {to se: elektronska razmena na podatoci (Electronic
Data Interchange-EDI); e-nabavki; sistem to~no-navreme (Just-in-
392
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Vlijanie na internetot vrz menaxmentot na sinxirot na snabduvawe
time); poseben softever za menaxment na sinxirot na snabduvawe;
elektronski aukcii; 3PL logisti~ki provajderi; 4PL logisti~ki
provajderi, itn. Seto ova zboruva deka vo Makedonija pove}e mo`eme
da zboruvame za primena na tradicionalen koncept na menaxment
na sinxirot na snabduvawe, otkolku za e-menaxment na sinxirot na
snabduvawe.
13% od anketiranite meanxeri smetaat deka nivnoto pretprijatie
ne e voop{to uspe{no vo upravuvaweto so sinxirot na snabduvawe,
24% smetaat deka ne se uspe{ni, 28% smetaat deka se donekade uspe{ni,
17% smetaat deka se uspe{ni i samo 8% smeaat deka se mnogu uspe{ni
vo menaxmentot na nivniot sinxir na snabduvawe.
Ovie brojki se porazitelni, no mnozinstvoto menaxeri se svesni
deka postoi potreba za implementacija na pove}e sistemi za poddr{ka
na menaxmentot na sinxirite na snabduvawe vo makedonskite
pretprijatija. Pove}e od polovinata anketirani menaxeri smetaat
deka menaxmentot na sinxirite na snabduvawe bi bil strategiski
poddr`an so implementacijata na nekoi od slednive sistemi:
Material Requirements Planning (MRP), Manufacturing Resources Planning
(MRPII), Enterprise Resource Planning (ERP), Warehouse Management System
(WMS), Customer Relationships Management (CRM), Supplier Relationships
Management (SRM), Radio Frequency Identification (RFID), elektronska
trgovija i elektronska razmena na podatoci (EDI). Seto ova govori
vo prilog na faktot deka vo Republika Makedonija se ~uvstvuva
potreba i podgotvenost za postepeno voveduvawe na e-menaxment na
sinxirot na snabduvawe. Re~isi tri ~etvrtini od ispitanicite silno
veruvaat deka implementacijata na e-menaxmentot na sinxirot na
snabduvawe }e donese brojni beneficii za pretprijatijata, kako na
primer, podobar kvalitet i kvantitet na informacii, namaluvawe na
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
393
d-r Lidija Pulevska-Ivanovska
vemeto na proizvodstvo, namaluvawe na nivoto na zalihi, podobrena
operativna efikasnot, zgolemena koordinacija pome|u dobavuva~ite
i kupuva~ite, fleksibilnost i sl. I
����������������������������
pokraj nesomneno golemite
pridobivki od implementacijata na e-menaxmentot na sinxirot na
snabduvawe, sepak, pred da se pristapi kon negova primena, potrebno
e da se ispolnat neophodnite preduslovi od ekonomski, tehni~ki,
politi~ki i socijalen aspekt, kako i uspe{no da se sprovedat fazite
na negovo implementirawe vo makedonskite pretprijatija.
Zaklu~ok
Brziot razvoj na informaciskite tehnologii, a posebno
Internetot, predizvika revolucionerni promeni vo mnogu oblasti,
vklu~uvaj}i go tuka i menaxmentot na sinxirot na snabduvawe.
Interakcijata pome|u Internetot i menaxmentot na sinxirot
na snabduvawe dovede do definirawe na noviot koncept nare~en
elektronski menaxment na sinxirot na snabduvawe ili e-menaxment
na sinxirot na snabduvawe. Implementacijata na e-menaxmentot na
sinxirot na snabduvawe nosi brojni pridobivki za pretprijatijata,
kako na primer: avtomatizacija
�����������������������������������������������
na zada~ite vo vkupniot proces,
pristap do golem broj sinhronizirani informacii, namaluvawe na
nivoto na gre{ki, brzo i navremeno dostavuvawe odgovori, pokratok
rok na isporaka, namaluvawe na jazot me|u partnerite vo sinxirot i
niza drugi prednosti koi osiguruvaat podobri rezultati, efikasnost
i efektivnost vo raboteweto, a so toa i mo`nost za steknuvawe
konkurentska prednost.
Istra`uvaweto sprovedeno vo ������������������������������
Republika Makedonija
��������������������
poka`uva
deka kaj nas pove}e mo`eme da zboruvame za primena na tradicionalen
394
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Vlijanie na internetot vrz menaxmentot na sinxirot na snabduvawe
koncept na menaxment na sinxirot na snabduvawe, otkolku za emenaxment na sinxirot na snabduvawe. Sekako, ve}e se ~uvstvuva
potreba za postepeno voveduvawe na e-menaxment na sinxirot na
snabduvawe, vodej}i smetka za ispolnuvawe na neophodnite preduslovi
od ekonomski, tehni~ki, politi~ki i socijalen aspekt.
Koristena literatura:
1. Banjanin M.K., Petrovic L., Rovcanin M., Ruzin M. (2008), E-logisticke
platform i dimenzije e-SCM koncepata, Proceedings from the International
Conference “Management and Social responsibility” SYMORG 2008,
Faculty of Organizational Sciences, Belgrade, Serbia.
2. Giménez C., Lourenço H.R. (2004), “e-Supply Chain Management:
Review, Implications and Directions for Future Research”, Research
Group in Business Logistics, Working paper No. 17, October 2004.
3. Lancioni R.A., Smith M.F., Oliva T.A. (2000), “The Role of the Internet
in Supply Chain Management”, Industrial Marketing Management 29,
45-46.
4. Ross D.F. (2003), Introduction to e-Supply Chain Management: Engaging
Technology to Bulid Market Winning Business Partnerships, St. Lucie
Press.
5. Simchi-Levi D., Kaminsky P., and Simchi-Levi E. (2003), Designing and
Managing the Supply Chain: Concepts, Strategies, and Case Studies,
New York, McGraw-Hill.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
395
d-r Lidija Pulevska-Ivanovska
INTERNET IMPACT ON SUPPLY CHAIN MANAGEMENT
Lidija Pulevska-Ivanovska, Ph.D.
Summary
The fast growth and development of internet have changed the way of
functioning of companies. The Internet enables global communications by
significantly lower operating costs, as well as establishment of electronic trade
directly with clients or with other companies that later may establish cooperative
relations in the supply chain. As a result of the impact of e-trade on the logistic
fuknctions in companies, the distance between the suppliers, producers,
distributors, clients and customers is constantly decreasing. Today, information
technologies, and especially internet give a new dimension to the concept of supply
chain management and play a key role in the integration of the supply chain. ESupply Chain Management is replacing the old models of business operations
and is forcing companies to do reingninering of existing business processes. ESCM is a new dynamic concept that contributes to better functioning of the entire
supply chains, and thus increaseasing the competitive advantage of companies.
Key words: e-Supply Chain Management, e-logistics, information
technologies, Internet
396
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 397 - 409 (2011)
Gledaweto televiziski programi i koristeweto
na internet vo R. Makedonija
D-r Anita Ciunova-[uleska
Apstrakt
Celta na ovoj trud e istovremeno da se poka`e vrskata i
zavisnosta pome|u vozrasta i gledaweto televizija kaj naselenieto
vo R.Makedonija i vrskata i zavisnosta pome|u gledaweto televizija
i koristeweto na Internetot od strana na mladata populacija
vo R.Makedonija. Za potrebite na ovoj trud napraveni se dve
istra`uvawa. Prvoto opfati 109 ispitanici od razli~ni vozrasni
grupi (od 18 do 70 godini), a vtoroto opfati 204 ispitanici odnosno
mladi lu|e-studenti na vozrast od 20 do 24 godini..
Pri otkrivawe na zavisnosta pome|u vozrasta i gledaweto
televizija kako prva cel na istra`uvaweto, be{e izvr{ena i
sporedba na dobienite rezultati za gledaweto na televiziskite
programi po oddelni starosni grupi vo R.Makedonija, so rezulatite
koi gi objavuva AGB Nielsen i rezultatite, odnosno podatocite
koi gi objavuva Zavodot za statistika na R.Makedonija. Vtorata
cel be{e da se otkrie povrzanosta pome|u vremeto pominato vo
gledawe televizija i vremeto pominato na Internet kaj mladata
populacija vo R.Makedonija. Pokraj ovie dve celi, kako posebna cel
se nametna i testiraweto na hipotezi za vlijanieto na polot
i prethodnoto iskustvo od kupuvawe na Internet vrz vremeto
pominato na Internet.
Klu~ni zborovi: televiziski ku}i, TV - ~asovi, starost, Inernet,
koeficient na regresija, koeficient na determinacija, hipotezi
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
397
d-r Anita Ciunova-[uleska
1. Voved
Istra`uvaweto na vrskata pome|u vozrasta i vremeto pominato
pred televizor, kako i vremeto pominato na Internet e predmet na
anliza i predizvik za mnogu avtori. Taka, Norman H.Nie i D.Sunshine
Hillygus (2002 g.) trvdat deka vremeto pominato na Internet e na smetka
na vremeto pominato vo socijalni aktivnosti, hobi, ~itawe i gledawe
televizija. Spored Robinson, Kestnbaum, Neustadtl i Alvarez, korisnicite
na Internetot tro{at pove}e vreme na jadewe, sportuvawe i ~itawe,
a pomalku na gledawe televizija (11,5% od svoeto vreme go tro{at
na gledawe televizija) za razlika od onie koi ne koristat Internet
(15,2% od svoeto vreme go tro{at na gledawe televizija). Vlijanieto
na Internetot vrz televizijata e razli~no kaj razli~ni starosni
grupi, no istra`uvawata na Liebowitz i Zenter (2010 g.) poka`uvaat
deka rastot na koristeweto na Internetot nema nikakvo vlijanie vrz
gledaweto televizija kaj postarata populacija vo SAD. Spored Lee
i Leung (2006 g.), kolku pove}e korisnicite na Internet go korisat
Internetot za barawe novosti i informacii, tolku pomalku vreme
tro{at na tradicionalnite mediumi (televizija, vesnici) zaradi
zadovoluvawe na informativnite potrebi. Isto taka, spored niv,
koristeweto na Internetot za zabavni celi e vo negativna vrska so
gledaweto televizija za zabava, ili so drugi zborovi, koristeweto
na Internet za zabava go namaluva vremeto pominato vo gledawe
televiziski programi so zabavna sodr`ina.
������������������������������������������������������������������������������������
�����������������������������������������������������������������������������������
Norman H.Nie and D. Sunshine Hillyhus (2002), Where does Internet time come from?:
A Reconnaissance, IT&Society, Vol. 1, Issue 2, Fall 2002, pp. 1-20
Robinson, J.P, , Kestnbaum, M., Neustadtl, A., and Alvarez, A., (2002) Information technology and functional time displacement, IT & Society, 1 (1), pp.21-36
������������������������������������
Stan J Liebowitz, Alejandro Zentner, (2010) Clash of the Titans: Does Internet Use
Reduce Television Viewing?, The review of Economics and Statistics, ���������������
October 7, pp.
��������������
Lee, P.S.N., Leung, L., Assessing the displacement effects of the Internet, Telemat.
Informat. (2006), doi:10.1016/j.tele.2006.08.002
398
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Gledaweto televiziski programi i koristeweto na internet vo R. Makedonija
2. Metodologija na istra`uvaweto
Spored istra`uvawata za gledawe televizija vo R.Makedonija
sprovedeni vo 2010 godina, od strana na AGB Nielsen, decata do 9 godini
pominuvaat zna~itelno vreme gledaj}i televizija. Kaj pogolemite
deca (od 10 do 14 godini) i kaj tinejxerite (15 do 19 godini) se
zabele`uva namaluvawe na vremeto pominato vo gledawe televizija,
pri {to toa namaluvawe e prisutno zaklu~no so grupata na mladi
lu|e od 20 do 24 godini. Kaj vozrasnite lica od 25 godini pa nagore,
se zabele`uva zgolemuvawe na vremeto pominato pred televizor, pri
{to grupata na lica na vozrast od 60 do 64 godini se lica koi najmnogu
gledaat televizija. Imaj}i go ova predvid, prviot primerok vo ovoj
trud se sostoi od lica na razli~na vozrast koi `iveat i rabotat vo
R.Makedonija
Spored istra`uvaweto napraveno od Agencijata za elektronski
komunikacii na R.Makedonija vo juli 2010 godina, Internetot e
najmnogu koristen medium od strana na mladata populacija (u~enici
i studenti). Pribli`no 94% od mladata populacija vo R.Makedonija
koristi Internet.
���������������������������������������������������������
Imaj}i gi predvid ovie podatoci, primerokot za
vtoroto istra`uvawe vo ovoj trud se sostoi od lica na vozrast od 20
do 24 godini.
Istra`uvawata bea napraveni preku konstruirawe na dva
pra{alnika. Vo prviot pra{alnik, ispitanicite odgovaraa na
pra{awa za polot i za vozrasta, na pra{awe (kodirano) za vremeto
pominato vo gledawe televizija, pri {to od ispitanicite be{e
pobarano i da navedat kolku vreme pribli`no dnevno pominuvaat
vo gledawe televizija (vo minuti). Prviot pra{alnik be{e daden na
primerok od ispitanici od razli~na vozrast, formiran po principot
Аријана база на AGB Nielsen
�����������������������������������������������������������������
Агенција за електронски комуникации на Р.Македонија (�����������
www��������
.�������
aec����
.���
mk�)
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
399
d-r Anita Ciunova-[uleska
na sne`na topka. Prviot primerok se sostoe{e od 109 ispitanici
(od koi 47 ispitanici ili 43,1% od ma{kiot pol i 62 ispitanici ili
56,9% od `enskiot pol. Vidi tabela br.1)
Tabela br.1 Podatoci za ispitanicite od primerokot br. 1
primerok
10�9
prose~no vreme
pominato vo
gledawe TV: 2.7 ~asa
prose~na
starost
pol
ma{ki
pol:
43�����
,����
1���
0%�
prose~no vreme
pominato vo
gledawe TV: 2.5 ~asa
`enski
pol��:
56����
,���
9��
0%
prose~na
starost
ma`i
vreme
pominato vo
gledawe TV
pomalku
od 1 ~as
17,7��
0%
1 - 2 ����
~asa
24����
,���
8��
0%
2 - 4 ����
~asa
37����
,���
6��
0%
pove}e
od 4 ~asa
22,90%
43,7
`eni
43,7
prose~no vreme
pominato vo
gledawe TV: 2.8
~asa
40,6
Vo vtoriot pra{alnik ispitanicite odgovaraa na pra{awa
za polot, vozrasta, na pra{awa (kodirani) za vremeto pominato vo
gledawe televizija i za vremeto pominato na Internet, kako i toa�
dali imaat i kolkavo e nivnoto iskustvo so onlajn kupuvawe (kolku
pati dosega kup���������������������������������������������������
uvale preku Internet), pri {to od isptanicite be{e
pobarano da navedat i kolku vreme dnevno pominuvaat vo gledawe
televizija (vo minuti). Vtoriot pra{alnik be{e popolnet od strana
na studenti na Ekonomskiot fakultet pri Univerzitetot „Sv.Kiril
i Metodij“ vo Skopje od treta i ~etvrta godina na studii (vozrast od
20 do 24 godini). Vtoriot primerok se sostoe{e od 204 ispitanici od
koi 50 ispitanici ili 24,5% od ma{ki pol i 154 ispitanici ili 75,5%
400
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Gledaweto televiziski programi i koristeweto na internet vo R. Makedonija
od `enski����������������������������������������������������������
pol. Vidi tabela br.2) Pri~inata za vakvata procentualna
zastapenost na ispitanicite spored polot le`i vo faktot {to vo
strukturata na studenti zapi{ani na Ekonomksiot fakultet vo
Skopje, dominiraat studenti od `enskiot pol (vo 2010 godina, 69,7%
od site studenti se od `enskiot pol).
Tabela br.2 Podatoci za ispitanicite od primerokot br.2
`enski
pol
ma{ki pol
24,51%
pol
vreme pominato vo
pomalku od 1 ~as 25,70%
gledawe TV
vreme pominato na
Internet
prethodno iskustvo
iskustvo pri
kupuvawe onlajn
1 - 2 ����
~asa
2 - 4 ����
~asa
pove}e od 4 ~asa
34,30%
32,40%
8,20%
pomalku od 1 ~as
45,60%
1 - 2 ����
~asa
2 - 4 ����
~asa
pove}e od 4 ~asa
da
27,00%
19,60%
7,80%
27,00%
nema iskustvo
73,04%
1-5 ����
pati
6-10 ����
pati
11-16 ����
pati
nad��������
16 ����
pati
18,63%
5,88%
0,98%
1,47%
ne
75,49%
73,00%
Pokraj glavnite celi vo vrska so otkrivawe na zavisnosta
pome|u vozrasta i gledaweto televizija kaj naselenieto vo
R.Makedonija, i pome|u vremeto pominato vo gledawe televizija i
vremeto pominato na Internet kaj mladite lu|e vo R.Makedonija, vo
trudot bea testirani i dve hipotezi:
��������������������������������������������
Интерни извори од Економски факултет Скопје
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
401
d-r Anita Ciunova-[uleska
H1: Polot ima vlijanie vrz vremeto pominato na Internet
kaj mladite lu|e vo R.Makedonija
H2: Iskustvoto vo onlajn kupuvaweto ima vlijanie vrz
vremeto pominato na Internet kaj mladite lu|e vo R.Makedonija
3. Karakteristikite na `itelite na R.Makedonija vo pogled na
navikite za gledawe televizija
��������������������������������������������������������
Spored Sovetot za radiodifuzija na R.Makedonija vo 2010
godina, dozvola za emituvawe televiziska programa imale vkupno 78
trgovski dru{tva, od koi pet na dr`avno nivo preku terestrijalen
predavatel, 16 na dr`avno nivo preku satelit, 10 subjekti na
regionalno nivo (na podra~jeto na gradot Skopje) i 47 na lokalno
nivo. Koga na ova }e se dodade popularnosta na Internetot (internet
- penetracijata vo R.Makedonija vo juli 2010 godina iznesuvala 51%)
i mo`nosta za sledewe na programite vo `ivo preku Internet, kako
i golemata stapka na nevrabotenost (30,9% vo ~etvrtiot kvartal na
2010 godina)10, proizleguva deka postojat golem broj faktori koi
pridonesuvaat za golemiot broj ~asovi pominati pred televizorot
vo tekot na denot. Raboteweto na golem broj televiziski ku}i zna~i
deka makedonskiot televiziski pazar e dovolno golem za site tie da
mo`at uspe{no da opstojuvaat, no od druga strana toa zna~i deka i
konkurencijata e golema.
Spored podatocite od Zavodot za statistika na R.Makedonija,
vo 2004 godina prose~niot Makedonec pominuval nad 100 minuti
dnevno vo gledawe televizija (ma`ite pominuvale 128 minuti, a
http://www.srd.org.mk
�
www.aec.mk (����������������������������������������������������������������
Трето испитување на јавното мислење на крајните корисници за услугите понудени на пазарот на електронски комуникации во Р.Македонија) (пристапено на
14.04.2011 год.)
10�
www.stat.gov.mk
402
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Gledaweto televiziski programi i koristeweto na internet vo R. Makedonija
`enite 106 minuti gledaj}i televizija). Podatocite od 2004 godina
poka`uvaat deka ma`ite gledale pove}e televizija od `enite, kako
i deka vrabotenite lu|e pomalku gledaat televizija sporedeno so
nevrabotenite (vrabotenite ma`i pominuvale 114 minuti pred
televizorot, vrabotenite `eni 87 minuti vo gledawe televizija,
dodeka nevrabotenite ma`i pominuvale 153 minuti, a nevrabotenite
`eni 122 minuti vo gledawe televizija).11
Spored istra`uvaweto na AGB Nielsen, Makedoncite se
narod koj dosta vreme pominuva pred televizija (386 minuti dnevno.
Podatok na 01.09.2010 g.), pri {to `enite dnevno gledaat 20 minuti
pove}e televizija otkolku ma`ite. Golemata razlika vo vremeto
za gledawe televizija pome|u podatocite objaveni od strana na
Zavodot za statistika na R.Makedonija i podatocite na AGB Nielsen,
se sostoi vo toa {to AGB Nielsen istra`uvaweto go pravi preku t.n.
piplometri (uredi koi se povrzani so televizorot), pri {to se meri
vremeto od momentot koga se vklu~uva televizorot, pa sé do momentot
koga se isklu~uva, bez da se navleguva vo toa dali efektivno se
gleda programata ili ne. Vo R.Makedonija vakvoto istra`uvawe se
pravi preku 560 piplometri kaj 400 doma}instva preku koi se sledi
gledanosta na oddelnite televiziski programi.12
Tokmu razlikata vo navedenite podatoci od dvata izvora be{e
i pri~inata za pravewe na ova istra`uvawe, so cel da se poka`e
kolku lu|eto vo R.Makedonija navistina gledaat televizija i kakva e
sostojbata so gledaweto televizija po oddelni starosni grupi.
4. Analiza i rezultati
4.1. Vozrasta i vremeto pominato vo gledawe televizija: analiza
11
www.stat.gov.mk
12�������������������
www.agbnielsen.net
������������������
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
403
d-r Anita Ciunova-[uleska
So upotreba na regresiona analiza i so presmetka na
koeficientite na korelacija i determinacija, be{e analizirana
vrskata pome|u starosta i vremeto pominato vo gledawe televizija kaj
109 ispitanici na vozrast od 18 do 70 godini. Izborot na starosnata
granica e napraven od pri~ina {to licata postari od 18 godini
se polnoletni i sami odlu~uvaat za brojni pra{awa od `ivotot��,
vklu~itelno i za toa kako }e go pominuvaat svoeto vreme.
Rezulatatite od analizata poka`uvaat deka koeficientot
na korelacija pome|u vozrasta i vremeto pominato vo gledawe
televizija e 0,68, {to zna~i deka postoi direktna i silna vrska
pome|u ovie dve promenlivi. Dijagramot na rasturawe poka`a deka
vrskata e pravoliniska, {to zna~i deka so zgolemuvaweto na vozrasta,
lu|eto gledaat pove}e televizija i obratno. Koeficientot na
determinacija iznesuva 0,463, {to poka`uva deka 46,3% od varijaciite
vo ~asovite pominati vo gledawe televizija mo`e da se obajsnat
so vozrasta na lu|eto, a ostanatite 54% od vkupnite varijacii vo
zavisnopromenlivata (vremeto pominato vo gledawe televizija) se
rezultat na drugi faktori koi ne se zemeni predvid vo ovaa analiza.
Tabela br.3 Regresiona analiza
Model
1
starost
nestandardizirani
koeficienti
B
Std. Error
,465
,242
,053
,006
standardizirani
koeficienti
Beta
,680
t
Sig.
1,924
9,606
,057
,000
Koeficientot na regresija e 0,465 i od tabelata pogore mo`e
da se zaklu~i deka modelot na regresija go ima sledniot oblik: y’ =
0.465 + 0.053*x. Od ovoj model proizleguva deka lice na vozrast od 20
do 24 godini vo prosek efektivno gleda od 1,5 do 1,7 ~asovi televizija
404
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Gledaweto televiziski programi i koristeweto na internet vo R. Makedonija
dnevno, lice na vozrast od 30 godini vo prosek gleda 2,1 ~as televizija
dnevno, lice na 40 godini 2,6 ~asovi, na 50 godini 3,1 ~as, na 60 godini
3,6 ~asovi itn. Podatocite od tabelata br.1 poka`uvaat i deka vremeto
pominato pred televizor raste kako {to stareat lu|eto. Isklu~ok
e grupata na lu|e so nad 65 godini starost, pri {to na ova mo`e da
vlijaat pogolem broj faktori koi mo`e da bidat predmet na analiza
vo nekoi naredni istra`uvawa.
4.2. Gledaweto televizija i koristeweto na Internet
���������������������
kaj mladata
populacija vo R.Makedonija: analiza
Za da se otkie povrzanosta pome|u vremeto pominato vo gledawe
televizija i vremeto pominato na Internet kaj mladata populacija
vo R.Makedonija, istra`uvaweto opfati primerok od 204 studenti.
Spored istra`uvaweto, prose~noto vreme koe eden student dnevno
go pominuva vo aktivno gledawe televizija e 107 minuti, pri {to
studentite od ma{kiot pol prose~no dnevno gledaat po 105 minuti
televizija, dodeka studentite od `enskiot pol prose~no dnevno
gledaat po 108 minuti televizija.
Tabela br.4 Korelaciona analiza
vreme pominato
vo gledawe TV
vreme pominato
na Internet
vreme pominato
vo gledawe TV
Pearson Correlation
1
-,657(**)
Sig. (2-tailed)
N
.
204
,000
204
vreme pominato
na Internet
Pearson Correlation
-,657(**)
1
Sig. (2-tailed)
N
,000
204
.
204
** Correlation is significant at the 0.01 level (2-tailed).
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
405
d-r Anita Ciunova-[uleska
Koeficientot na korelacija od -0,657 poka`uva deka postoi
silna negativna korelacija pome|u vremeto pominato na Internet i
vremeto pominato vo gledawe televizija, odnosno deka namaluvaweto
na vremeto pominato vo gledawe televizija zna~i zgolemuvawe na
vremeto pominato na Internet.
4.3. Testirawe na hipotezi
Rezultatite od regresionata analiza vo vrska so hipotezite
deka polot ima vlijanie vrz pominatoto vreme na Internet kaj
mladata populacija (hipoteza 1) i deka prethodnoto iskustvo od
kupuvawe preku Internet ima vlijanie vrz vremeto pominato na
Internet kaj mladata populacija (hipoteza 2), dadeni se vo tabela
br. 7. Korelacionata analiza (Pearson-ov koeficient = 0,304, p=0.000)
poka`a deka nezavisnite promenlivi - pol i prethodno iskustvo so
kupuvawe na Internet ne se vo korelaciona vrska, {to zna~i deka
i dvete promenlivi mo`e da se zamat vo regresionata analiza (nitu
edna od niv ne treba da se izzeme i da se ignorira).
Tabela br.��������������������
5�������������������
Regresiona analiza
zavisna varijabla
nezavisni varijabli
pol
iskustvo so kupuvawe onlajn
vreme pominato na Internet
B
β
Sig.
-0,222
-0,150
-1,333
-0,921
0,184
0,358
Dvete nezavisni promenlivi imaat negativna korelaciona
vrska so zavisn�����������������������������
ata promenliva. Vrednosta na β za polot vo odnos na
pominatoto vreme na Internet ne e zna~ajna (=-0,222), {to zna~i deka
hipotezata 1 se otfrla, odnosno polot nema vlijanie vrz vremeto
pominato na Internet. Vrednosta na β za prethodnoto iskustvo so
kupuvawe onlajn vo odnos na pominatoto vreme na Internet isto taka
406
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Gledaweto televiziski programi i koristeweto na internet vo R. Makedonija
ne e zna~ajna, {to zna~i deka se otfrla i hipotezata br.2. Spored
rezultatite od tabelata, proizleguva deka polot i prethodnoto
iskustvo so onlajn kupuvawa nemaat vlijanie vrz vremeto koe mladata
populacija vo R.Makedonija go pominuva na Internet.
4. Zaklu~ok
Istra`uvaweto napraveno vo trudot poka`a deka prose~niot
Makedonec efektivno gleda televizija 2,7 ~asa vo tekt na denot,
pri {to ma`ite gledaat vo prosek 2,5 ~asa, a `enite 2,8 ~asa
dnevno. Najgolem del od ispitanicite (37,6%) gledaat televizija
od 2 do 4 ~as����������������������������������������������������
a dnevno. Dobienite podatoci zna~itelno otstapuvaat
od podatocite na AGB Nielsen, spored koi prose~niot Makedonec
pominuva 6,4 ~asa dnevno vo gledawe televizija, no pri~inata le`i
vo faktot {to tie podatoci se baziraat na merewe na vremeto koga
e vklu~en televizorot, bez ogled na toa dali televiziskata programa
se gleda efektivno ili ne, dodeka rezultatite od ova istra`uvawe se
odnesuvaat na efektivnoto gledawe televizija. Regresionata analiza
poka`a deka vozrasta zna~itelno vlijae na vremeto pominato vo
gledawe televizija.
Vtoroto istra`uvawe za mladata populacija poka`a silna
negativna vrska pome|u vremeto pominato na Internet i vremeto
pominato vo gledawe televizija, {to zna~i deka eden od faktorite
koi vlijaat na namaluvawe na vremeto pominato vo gledawe televizija
e Internetot. [to se odnesuva do mladata populacija, istra`uvaweto
poka`a deka nema zna~ajni razliki pome|u ma`ite i `enite koga
stanuva zbor za vremeto pominato na Internet (ispitanicite i od
dvata pola pominuvaat pribli`no isto vreme na Internet), kako i
deka prethodnoto iskustvo so onjaln kupuvawe ne vlije na vremeto
pominato na Internet.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
407
d-r Anita Ciunova-[uleska
Koristena literatura
1. Norman H.Nie and D. Sunshine Hillyhus (2002), Where does Internet time come
from?: A Reconnaissance, IT&Society, Vol. 1, Issue 2, Fall 2002, pp. 1-20
2. Robinson, J.P, , Kestnbaum, M., Neustadtl, A., and Alvarez, A., (2002)
Information technology and functional time displacement, IT & Society, 1 (1),
pp.21-36
3. Stan J Liebowitz, Alejandro Zentner, (2010) Clash of the Titans: Does
Internet Use Reduce Television Viewing?, The review of Economics and
Statistics, ������������
October 7, pp.
�����������
4. Lee, P.S.N., Leung, L., Assessing the displacement effects of the Internet,
Telemat. Informat. (2006), doi:10.1016/j.tele.2006.08.002
5. Arijana baza na AGB Nielsen (www.agbnielsen.net)
6. http://www.srd.org.mk
7. www.aec.mk (Agencija za elektronski komunikacii na
R.Makedonija: Treto ispituvawe na javnoto mislewe na krajnite
korisnici za uslugite ponudeni na pazarot na elektronski
komunikacii vo R.Makedonija)
8. www.stat.gov.mk
9. Interni izvori od Ekonomski fakultet Skopje
408
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Gledaweto televiziski programi i koristeweto na internet vo R. Makedonija
TIME SPENT ON wATCHING tv AND BROWSING iNTERNET IN
THE REPUBLIC OF mACEDONIA
The aim of this paper is to analyze the correlation between age and time
spent on watching TV in the R.Macedonia as well as correlation between time
spent on watching TV and on Internet among young population in the Macedonia.
Two surveys were made, first with 109 respondents aged from 18 to 70 and second
with 204 university students aged from 20 to 24.
In revealing the correlation between age and time spent on watching TV,
comparisons between the results from the survey and data published by AGB
Nielsen and data published by State Statistical Office of the Republic of Macedonia
were made. Besides this the correlation between time spent on watching TV and
time spent on Internets was analyzed and two hypothesis regarding the influence
of gender and previous on-line shopping experience on time spent on Internet
were tested.
Key words: TV broadcasting companies, TV hours, age, Internet, correlation
coefficient, hypothesis
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
409
410
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 411 - 424 (2011)
АНАЛИЗА НА ВОЛАТИЛНОСТА НА ПРИНОСИТЕ НА
МАКЕДОНСКИОТ БЕРЗАНСКИ ИНДЕКС
Д-р Драган Тевдовски
Апстракт
Во трудот се анализира однесувањето на приносите на Македонскиот
берзански индекс (МБИ10). Целта е да се моделира врската помеѓу
приносите и условната волатилност на МБИ10. Распоредот на дневните
лог - приноси на МБИ10 се карактеризиира со т.н. стилизирани факти на
приносите на берзански индекси и акции, како групирање на волатилноста
и поголема издолженост. Дополнително, функцијата на автокорелација на
квадрираните приноси опаѓа бавно. Се докажува присуството на ARCH
- ефекти во приносите на индексот. Поради тоа се анализира колку добро
различни форми на условни хетероскедастични модели ја предвидуваат
волатилноста. Се издвојува GARCH-M - моделот како најадекватен за
моделирање на дневните лог- приноси на Македонскиот берзански индекс.
Клучни зборови: волатилност��������������������������������������
, приноси, ARCH- ефекти, GARCH- модели.
1. Вовед
Во фокусот на трудот е врската помеѓу приносите и волатилноста
на Македонскиот берзански индекс (МБИ10). Се користат условни
хетероскедастични модели. Овие модели претставуваат надоградување на
авторегресивните интегрирани модели на подвижни средини (ARIMA).
ARIMA - моделите, како и класичниот линеарен регресионен модел, се
базираат на претпоставката дека варијансата на случајните грешки е
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
411
d-r Dragan Tevdovski
константна. Оваа претпоставка е позната под името хомоскедастичност.
Хомоскедастичноста значи дека варијансата на случајните грешки е
независна од независните променливи.1 Сепак, во случајот на приноси на
акции претпоставката за хомоскедастичност е нарушена. Варијансата на
случајните грешки не е константна. Ова се нарекува хетероскедастичност
и во основа значи дека варијансата на случајните грешки е зависна од
независните променливи. Во ваква ситуација, стандардните грешки на
коефициентите на регресија на ARIMA -моделите не се точни и тестирањето
на хипотезите за нивната значајност не е валидно. Затоа, многу поефикасни
оцени на коефициентите можат да се добијат ако хетероскедастичноста се
третира во моделите. Условните хетероскедастични модели се стационарни
процеси, каде маргиналната варијанса на процесот е константна, додека
условната варијанса од минатите вредности на процесот не е константна.
Со цел да се разбере суштината на овие модели, потребно е да се
разгледаат условната средина и варијанса на
за дадено
:
(1)
,
каде
ги означува информациите кои се достапни во времето
.
Вообичаено,
се состои од сите линеарни функции на минатите приноси.
Притоа, бидејќи сериската зависност на приносите на акции вообичаено е
слаба (ако воопшто постои), равенството за условната средина може да биде
поедноставено. Така, може да се претпостави дека
следи стационарен
ARMA(p,q) - модел:
(2)
,
каде k, p и q се ненегативни цели броеви, а
се независни променливи.
Редот на (p,q) на еден ARMA - модел може да зависи од фреквенцијата
на серијата на приноси. На пример, дневните приноси на берзанските индекси
често покажуваат мала сериска корелација, додека месечните приноси
412
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Analiza na volatilnosta na prinosite na Makedonskiot berzantski indeks
на индексите често не содржат никаква сериска корелација. Независните
(објаснувачки) променливи
можат да бидат најразлични. На пример,
вештачка променлива може да се користи за понеделник при испитување
на викенд - ефектот на приносите. Или, во моделот на вреднување на
капиталските имоти (англ. Capital asset pricing model):
независната променлива
го означува приносот на пазарното
портфолио.
Со комбининирање на равенставата (1) и (2), се добива
Условните хетероскедастични модели се интересираат за еволуцијата на
низ времето. Притоа, тие се разликуваат по начинот на кој
се моделира низ времето. Овие модели можат да се класифицираат во две
основни групи. Првата група ја сочинуваат моделите кои користат егзактна
функција за еволуцијата на
, додека втората група е составена од моделите
кои користат стохастичко равенство да ја опишат
. GARСH - моделот
припаѓа во првата група, додека моделот на стохастичка волатилност во
втората група.
Моделот за
од равенството (2) се нарекува равенство на
средината (англ. mean equation) на , додека моделот за
се нарекува
равенство на волатилноста (англ. volatility equation) на . Затоа, условните
хетероскедастични модели претставуваат динамички систем на равенства
кои се однесуваат на еволуцијата на условната варијанса на приносите на
акции.
1
2
DeFusco, McLeavey, Pinto, and Runkle (2004), стр.417.
Tsay(2005), стр. 100.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
413
d-r Dragan Tevdovski
2. Преглед на постојната литература
Постојат бројни научни студии кои ја испитуваат волатилноста на
берзите на развиените земји. Сепак, тоа не е случај и со волатилноста на
берзите на транзиционите економии од Југоисточна Европа. Главна причина
за тоа е што временските серии од овие земји се премногу кратки за сериозна
анализа. Кај нив, берзите се основаат на почетокот на деведесеттите години.
Берзите во земјите од Западниот Балкан се основаат дури и подоцна и кај
нив корисни податоци за анализа можат да се добијат само за последните
10 години.
Од земјите од поранешна Југославија, само Словенечката и Хрватската
берза досега се предмет на научно испитувување. Не постојат емпириски
студии за стохастичкото однесување на берзите во Босна и Херцеговина и
Црна Гора, додека пак, постојат само неколку студии за берзите во Србија
и Македонија.
Првата анализа на волатилноста на Хрватската берза е дело на Šestović
and Latković (1998 г.). Тие на податоците од основниот Хрватски берзански
индекс (Crobex) вршат оцена на GARCH(1,1) - моделот и покажуваат како
овој модел може да се користи за предвидување на волатилноста. Слични
цели и резултати на истражувањето се презентирани во Latković (2001, 2002
г.) и Levaj, Кamenarić, Mišković i Mokrovčak (2005 г.).
Egert and Koubaa (2004 г.) покажуваат дека збирот на параметрите
во GARCH(1,1) - моделот за Словенечката берза е повеќе од 1 и следствено
дека не е можно предвидување со овој модел. Сепак, нелинеарни GARCH
- модели како GJR – моделот, добро го моделираат Словенечкиот берзански
индекс.
Единствениот научен труд кој ја анализира волатилноста на
Македонската берза е на Kovačić (2008 г.).
414
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Analiza na volatilnosta na prinosite na Makedonskiot berzantski indeks
3. Методологија
Создавањето на условен хетероскедастичен модел се состои од
четири чекори:
1. Се специфицира равенството на средината, со цел да се отстрани
секоја линеарна зависност. Ако е потребно, се гради ARMA модел.
2. Се користат резидуалите на равенството на средината за да се тестира
постоењето на ARCH - ефекти. Ако ARCH - ефектите постојат, тогаш
резидуалите на моделот ќе бидат некорелирани, но не и независни, а
оваа карактеристика ќе биде видлива во функцијата на автокорелација
на квадратите на резидуалите, којашто ќе покажува присуство на
сериска корелација.
3. Се специфицира условен хетероскедастичен модел, ако ARCH
- ефектите се статистички значајни и се оценуваат равенствата на
средината и волатилноста.
4. Се врши проверка на моделот и ако е потребно - негова корекција.
4. Емпириски резултати
Предмет на набљудување се дневните лог - приноси на МБИ10 во
периодот од 4 јануари 2005 г. до 30 декември 2008 година. Во овој период,
карактеристиките на МБИ10 одговараат на т.н. стилизирани факти за
приносите на берзански индекси и акции. Прво, приносите на МБИ10 не
следат нормален распоред. Жарк-Бера (JB) - статистиката на распоредот
на дневните лог - приноси на МБИ10, изнесува 629.023. Бидејќи оваа
вредност е поголема од теоретската вредност на хи-квадрат - распоредот
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
415
d-r Dragan Tevdovski
со 2 степени на слобода (5.991), на ниво на значајност од 0.05 може да се
заклучи дека нултата хипотеза се отфрла, односно дека распоредот на лог приносите на индексот не е нормален. Второ, распоредот на лог - приносите
на МБИ10 има дебели опашки (екстремните вредности на емпирискиот
распоред на МБИ10 имаат поголема веројатност за остварување од тоа што
го претпоставува нормалниот распоред). На слика 1 е прикажан распоредот
на лог - приносите на МБИ10 спореден со нормалниот распоред. Трето,
распоредот на приносите на МБИ10 има висок врв и тенок струк (средината на
емпирискиот распоред на МБИ10 има поголема веројатност за настанување
од тоа што го претпоставува нормалниот распоред, додека вредностите
лево и десно од средината имаат помала веројатност за настанување од таа
кај нормалниот распоред).
СЛИКА 1: Распоредот на приносите на
МБИ10 во споредба со нормалниот
СЛИКА 2: Распоредот на лог - приносите
на МБИ10
распоред
Log prinosi
.1 0 0
40
.0 7 5
35
.0 5 0
30
.0 5
5
0
.0 0 0
15
-.0 5
10
-.0 5 0
5
-.0 7 5
0
-.1 -.0 8
-.0 4
.0 0
.0 4
.0 8
.1 -.1 0 0
100
00
300
400
500
600
700
800
Дополнително, линискиот дијаграм на дневните лог - приноси
на индексот (слика 2) покажува дека просечните приноси на индексот се
константни, но варијансите се менуваат низ времето и притоа, големи (мали)
промени имаат тенденција да бидат следени од големи (мали) промени,
416
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Analiza na volatilnosta na prinosite na Makedonskiot berzantski indeks
т.е. волатилноста има тенденција да се групира. Можат да се разликуваат
периоди со висока волатилност од периоди со ниска волатилност. Така,
волатилноста во 2007 година е повисока од таа во 2006 година.
Поради тоа што условната волатилност не може директно да се
набљудува, се користат апсолутни или квадрирани приноси. На слика 3 се
прикажани апсолутните и квадрираните дневни лог - приноси на МБИ10.
Тоа што двете серии имаат остар изглед, значи дека содржат варијации во
условната варијанса. Кога се користат квадрирани приноси, екстремните
приноси придонесуваат повеќе за условната волатилност и со тоа
доминираат на графикот. Дополнително, на корелограмите на апсолутните и
квадрираните приноси (слика 4) видливо е дека во двата случаи функцијата
на автокорелација опаѓа бавно, односно дека постојат повеќе коефициенти
на корелација кои се значајно различни од нула. Ова значи дека постои
долгорочна зависност во сериите.
СЛИКА 3: Апсолутни и квадрирани дневни лог - приноси на МБИ10
апсолутни приноси
квадрирани приноси
.0 9
.0 08
.0 8
.0 07
.0 7
.0 06
.0 6
.0 05
.0 5
.0 04
.0 4
.0 03
.0 3
.0 0
.0 .0 01
.0 1
.0 0
0 5M 07 0 6M 01
0 6M 07
0 7M 01
0 7M 07
0 8M 01
.0 00
0 5M 07 0 6M 01
0 6M 07
0 7M 01
0 7M 07
0 8M 01
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
417
d-r Dragan Tevdovski
СЛИКА 4: Корелограми на апсолутните и квадрираните дневни приноси на
МБИ10
апсолутни приноси
квадрирани приноси
Ljung – Box - статистиките со 10 временски разлики за сериите на
приносите и квадрираните приноси се статистички значајни (соодветните
p-вредности во двата случаи се еднакви на нула). Поради тоа, може да се
заклучи дека постои автокорелација во серијата на приносите и во серијата
на квадрираните приноси на МБИ10. Постоењето на автокорелација
во дневните лог - приноси на МБИ10, може да се интерпретира како
индикатор дека Македонската берза е информациски неефикасна, бидејќи
инвеститорите можат да користат историски податоци за да заработат повеќе
од просечната добивка преку купување и продавање на акции. Постоењето
418
Kovačić (2008).
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Analiza na volatilnosta na prinosite na Makedonskiot berzantski indeks
на автокорелација во квадрираните дневни лог - приноси на индексот е
индикатор за присуството на ARCH - ефектот во серијата.
За да се утврди дали се присутни ARCH - ефектите во дневните лог
- приноси на Македонскиот берзански индекс, потребно е да се изврши
формално тестирање. Прво, се конструира авторегресивен модел, со
цел да се отстрани секоја линеарна зависност. Функцијата на парцијална
автокорелација на приносите на индексот покажува дека само коефициентите
на парцијална автокорелација од прв и втор ред значајно се разликуваат од
нула. Поради тоа, идентификуваниот модел е AR(2), а оценетите параметри
на моделот се:
(0.0343) (0.0000)
(0.0000)
Присуството на ARCH - ефектите во резидуалите се утврдува со
помош на тестот на Енгл. Овој тест е еквивалентен на вообичаениот Fтест, кој се користи при утврдување на значајноста на коефициентите на
линеарната регресија. Така,
,
каде
ја означува случајната грешка, а
претставува претходно
утврден цел број и ја претставува големината на примерокот. Нултата и
алтернативната хипотеза се:
Нултата хипотеза гласи дека
временски разлики на квадрираните
резидуали имаат коефициенти чии вредности значајно не се разликуваат од
нула. Алтернативната хипотеза гласи дека барем еден коефициент е значајно
различен од нула. Правилото на одлучување е следното: Ако вредноста на
тест - статистиката е поголема од критичната вредност (која следи
распоред), тогаш се отфрла нултата хипотеза.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
419
d-r Dragan Tevdovski
Во случајот на дневните лог - приноси на МБИ10, оценетиот модел
на квадрираните резидуали е следниот:
Бидејќи F-статистиката изнесува 55.72 и е поголема од критичната вредност,
може да се заклучи дека нултата хипотеза се отфрла (p-вредноста изнесува
0,00). Ова значи дека барем еден коефициент пред квадрираните резидуали
со различни временски разлики е различен од нула, односно дека постојат
ARCH - ефекти. Поради тоа, опрвдано е користењето на GARCH - моделите
кај Македонскиот берзански индекс.
Следно важно прашање е дали волатилноста има тенденција да
се зголемува повеќе кога МБИ10 се намалува, отколку кога овој индекс
се зголемува за ист износ. Одговор на ова прашање дава тестот на Engle
and Ng (1993 г.). Овој тест се спроведува на резидуалите на симетричниот
GARCH(1,1) - модел. Ако GARCH(1,1) е доволен модел за приносите на
индексот, тогаш резидуалите на моделот не покажуваат пристрасност (англ.
bias) ниту кога индексот се намалува, ниту кога се зголемува, односно не
постои пристрасност со каков било знак, негативен или позитивен. Во овој
случај за приносите на индексот не е потребно да се користи асиметричен
модел, како EGARCH - моделот. Во спротивно, потребно е да се оцени
асиметричен GARCH - модел.
Спецификацијата на тестот на асиметријата на Engle and Ng (1993 г.)
е следната:
каде
е бинарна вештачка променлива која зема вредност 1, ако
и 0 во сите други случаи, а
. Првото равенство има за цел да
420
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Analiza na volatilnosta na prinosite na Makedonskiot berzantski indeks
ја утврди пристрасноста од кој било знак; второто равенство има за цел да
ја утврди пристрасноста од негативен знак; и третото равенство има за цел
да ја утврди пристрасноста од позитивен знак. Последното равенство го
претставува заедничкиот тест.
Тестот е применет посебно на трите алтернативи на GARCH(1,1) моделот, кои се разликуваат според претпоставката за распоредот на : (1)
стандардизиран нормален, (2) Студентов t - распоред и (3) генерализиран
распоред на грешки. Добиените p-вредности во сите случаи се поголеми од
0.05, од што може да се заклучи дека не постои асиметрија во дневните лог
- приноси на МБИ-10.
Се оценуваат три GARCH - модела за дневните лог - приноси на
МБИ10: GARCH(1,1), GARCH(1,1)-M и EGARCH(1,1)-M. Кај сите модели
се претпоставува дека следи Студентов t - распоред. Во сите три модела,
AR параметрите од равенствата на средината се статистички значајни на
1% ниво. Дополнителниот параметар - премија за ризик, кој се јавува во
GARCH-M и EGARCH моделите, има спротивен знак од оној што може да
се очекува. Овој параметар ја опишува врската помеѓу приносите и нивната
волатилност. Сепак, добиениот резултат за премијата не е невообичаен.
Glosten, Jagannathan, and Runkle (1993 г.) обезбедуваат преглед на
конфликтни резултати во емпириските истражувања и објаснуваат зошто
позитивната и негативната врска помеѓу приносите и волатилноста може
да биде конзистентна со теоријата. Една од причините зошто параметарот
на премијата на ризик е негативен, може да биде различната реакција на
приносите од „лоши” и „добри” вести. Дополнително, мора да се истакне
3
Kovačić (2008), за пократка серија од набљудуваната во овој труд (која го опфаќа
периодот од 04.01.2005 г. до 21.09.2007 година) утврдува присуство на блага асиметрија,
и тоа кај пристрасност од негативен знак. Ова значи дека во периодот на раст на МБИ10
(до септември 2007 година), волатилноста имала тенденција да се зголемува повеќе кога
МБИ10 се намалувал, отколку кога се зголемувал. Овие ефекти исчезнуваат во периодот на
опаѓање на берзата (од септември 2007 година).
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
421
d-r Dragan Tevdovski
дека добиената p-вредност покажува дека параметарот на премијата на
ризик не е статистички значаен.
Во равенството на волатилноста, првите три параметри - константната,
ARCH - ефектот и GARCH - ефектот се статистички значајни во сите три
модела. Вредностите на оценетите параметри на ARCH - ефектот и GARCH
- ефектот ја определуваат краткорочната динамика на волатилноста. Збирот
на оценетите вредности на овие два параметри е помала од еден, освен во
EGARCH(1,1)-M - моделот. Дополнително, збирот на оценетите вредности
на ARCH и GARCH - ефектите се блиски до 1 (за GARCH и GARCH-M), што
значи дека иновациите (шоковите) во условната варијанса се исклучително
истрајни, а тоа значи дека големите промени во приносите имаат тенденција
да бидат следени од големи промени, и малите промени имаат тенденција
да бидат следени од мали промени. Со ова, се потврдува присуството на
групирање на волатилниста во приносите на македонскиот берзански
индекс.
Параметарот на левериџ - ефектот не е статистички значаен. Овој
заклучок е конзистентен со веќе добиениот заклучок дека не постои
асиметрија во дневните лог - приноси на МБИ-10.
Информациските критериуми - AIC SBIC, го издвојуваат GARCH-M
- моделот како најадекватен за моделирање на дневните лог - приноси на
Македонскиот берзански индекс.
5. Предвидување на волатилноста
Со помош на избраниот GARCH(1,1)-M - модел на дневните лог приноси на МБИ10, извршена е интерполација на вредностите на индексот.
На слика 5 се прикажани приносите на индексот заедно со оценетите
вредности на моделот. Може да се види дека моделот добро ги опфаќа
варијациите во дневните приноси на индексот. Сепак, мора да се каже дека
екстремните вредности на МБИ10 не се апроксимираат соодветно.
422
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Analiza na volatilnosta na prinosite na Makedonskiot berzantski indeks
СЛИКА 5: Оценети вредности
на приносите на МБИ10 со
GARCH(1,1)-M - моделот
СЛИКА 6: Оценети вредности
на волатилноста на МБИ10 со
GARCH(1,1)- M моделот
.1 00
.0 08
.0 75
.0 07
.0 50
.0 06
.0 5
.0 05
.0 00
.0 04
-.0 5
.0 03
-.0 50
.0 0
-.0 75
.0 01
-.1 00
1 00
00
3 00
4 00
5 00
6 00
7 00
8 00
.0 00
1 00
00
3 00
4 00
5 00
6 00
7 00
8 00
Литература
Egert, B., and Y. Koubaa (2004), “Modeling Stock Returns in the G-7 and in
Selected CEE Economics: A Non-linear GARCH approach” William
Davidson Institute Working Paper, Number 603.
Kovačić, Zlatko J. (2008), “Forecasting Volatility: Evidence from the Macedonian
Stock Exchange”, International Research Journal of finance and
Economics 18: 182-212.
Latković, M. (2001), “Nesinhrono trgovanje i proračun sistematskog rizika”, Hagena.
Latković, M. (2002), “Risk management: Identification, measurement and
control”, Finansijska Teorija i Praksa, 26(2), 463-477.
Levaj, L., T. Kamenarić, J. Mišković i I. Mokrovčak (2005), Metode obrada signala
u ekonomiji, Fakultet Elektrotehnike i računarstva, Sveučilište Zagreb.
Šestović, D, and M. Latković (1998), “Modeliranje volatilnosti vrijednosnica na
Zagrebackoj burzi”, Ekonomski pregled, 49(4-5), pp. 291-303.
DeFusco, Richard A., Dennis W. McLeavey, Jerald E. Pinto, and David E. Runkle
(2004), Quantitative Investment Analysis, 2nd ed., CFA Institute, John
Wiley & Sons, Inc., Hoboken, New Jersey.
Tsay, Ruey S. (2005), Analysis of Financial Time Series, 2nd ed., John Wiley &
Sons, Inc., Hoboken, New Jersey.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
423
d-r Dragan Tevdovski
ANALYSIS OF MACEDONIAN STOCK EXCHANGE INDEX
RETURNS VOLATILITY
Dragan Tevdovski, Ph.D
This paper examines the behaviour of stock returns in an emerging stock
market, the Macedonian Stock Exchange. The focus is on the relationship between
returns and conditional volatility of the Macedonian Stock Exchange Index
(MBI10). The MBI10 daily returns time series displays stylized fact for returns
such as volatility clustering and high kurtosis. In addition, the autocorrelation
function of squared returns is slow decaying. We found existence of the ARCH
effects in the daily returns of the stock index. Therefore, we tested how accurately
GARCH type of models forecast volatility. The GARCH-M model with nonGaussian error distributions provide best forecasting accuracy.
Keywords: volatility, returns, ARCH effects, GARCH models, non-Gaussian
error distribution.
424
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 425 - 442 (2011)
ДАНОЧНО ОПТОВАРУВАЊЕ НА ПЛАТИТЕ ВО
РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА
Доц. д-р Предраг Трпески
Апстракт
Целта на овој труд е да понуди анализа на оптоварувањето на
платите во Република Македонија со давачки, како што се: персоналниот
данок од доход и социјалните давачки, кои ги опфаќаат придонесите за
пензиско и инвалидско осигурување, здравствено осигурување и придонесот
во случај на невработеност.
Во трудот ќе се дадат одговори на три гупи прашања: прво - како
зголемувањето или намалувањето на оптоварувањето на платите со
давачки влијаат врз пазарот на труд; второ - какво е оптоварувањето
на платите со давачки во Република Македонија и какви се ефектите што
произлегуваат од намалувањето на давачките; и трето - каде е местото
на Република Македонија според степенот на оптовареност на платите
со давачки, во меѓународни рамки.
Добиените резултати од истражувањето ќе им послужат како
на стручната и научната јавност при анализите на флексибилноста на
пазарот на трудот, така и на надлежните државни институции, како што
се: Министерството за финансии, Министерството за труд и социјална
политика, Фондот за пензиско и инвалидско осигурување и Агенцијата за
вработување, при конципирање на соодветни политики кои се во насока
на менување на давачките кои ги оптоваруваат платите во Република
Македонија.
Клучни зборови: даночно оптоварување на платата, персонален
данок од доход, социјални давачки, бруто плата, трошоци на трудот.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
425
Doc.. d-r ���������������
Predrag Trpeski
1. Основните карактеристики на даночниот систем на Македонија
По осамостојувањето на Република Македонија, на по­­че­то­кот на
деведесеттите години, со воспоставувањето на но­ви­от економски систем
се воведе и нов фискален систем, засно­ван врз начелата на па­зарност,
приватна сопственост, конку­рентност, ориентираност кон Ев­­­­ро­п­­ската
Унија, итн. Основната ориентација при изградбата на пос­тој­ниот даночен
систем беше негово осовременување и приближување кон даночните
системи на развиените земји, пред сe земјите - членки на ЕУ, кон што се
стреми Република Македонија. Уште со воведувањето на новиот даночен
систем во 1993/’94 година, утврдени се следниве видови на даноци кои се
карактеристични за современите даночни сис­теми: даноци на доход (данок
на добивка и персонален данок од до­ход); даноци на потрошувачка (ДДВ,
акцизи, царини и сл.) и даноци на имот (данок на имот, данок на наследство
и подароци, данок на промет на недвижности и права).
Понатаму, во овој дел од трудот, нема да се задржуваме на сите
видови даноци во даночниот систем на Р.М., туку само на оние кои зна­чат
оптоварување на платите.
Оптовареноста на работната сила со даноци и при­до­не­си претставува
значителен трошок на работодавците, па според тоа прет­ста­вува сериозен
проблем на македонската економија и на можноста да се креираат нови
работни места. Ова прашање беше доста диску­ти­ра­но во последнава декада.
Токму поради тоа, една од основните цели беше да се изнајде начин како да
се намали ова даночно оптова­ру­ва­ње на платите.
Оттаму, согласно со препораките на ММФ се пристапи кон: прво
- во­ведување на концептот на договарање, пресметка и ис­пла­та на бруто
плата на вработените; второ - плаќање на при­до­не­сите за здрав­стве­но
осигурување по час за работник кој рабо­ти со скратено работно време;
трето - намалување и хармони­зи­ра­ње на минималната основица за плаќање
на социјалните при­до­неси на 50% од просечната исплатена бруто - плата
������������������������������������������������������������
Република Македонија до 2008 година имаше аранжмани со ММФ.
426
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dano~no optovaruvawe na platite vo Republika makedonija
согласно со податоците на Државниот завод за статистика (што значи дека
сите придонеси од задолжително социјално оси­гу­ру­ва­ње се пре­сме­туваат
и се плаќаат на иста минимална основица, што прет­хо­д­но не беше случај);
четврто - воведување на највисока основица за плаќање на социјалните
придонеси во износ од четири про­сеч­ни плати, и на делот од платата повисок
од тој износ не се пресметуваат и плаќаат социјални придонеси.
Може да се каже дека до 2010 година, со промената на концептот
на договарање, пресметка и исплата на платите на вра­­бо­те­ни­те, во целост
се спроведоа сите препораки на ММФ кои придонесоа за намалување на
даночното оптоварување на работната сила.
Исто така и основицата за пресметување и плаќање на соци­јал­ни­те
придонеси е целосно усогласена и хармонизирана. Имено, основи­ца од која се
пресметуваат и плаќаат придонесите е платата на работникот. Доколку истиот
како плата добива износ помал од 50% од просечната плата во Републиката,
во тој случај основица за прес­ме­ту­ва­ње и плаќање на социјалните при­до­
неси е износ од 50% од просеч­на­та плата во Републиката (Слу­­ж­бен весник
на Република Македонија бр. 142/08). Пред да се направат овие промени,
различните видови на при­до­неси се пресметуваа и се наплатуваа од различни
основици кои се менуваа секој месец. Со усогласување и интегрирање
на основиците, но и со намалувањето на најниската осно­ви­ца, се олесни
административниот товар врз претпријатијата.
Со измените во Законот за придонеси од задолжително со­ци­јал­
но осигурување, предвидено е намалувањето на стапките на социјал­ни­те
придонеси, и тоа од 32% во 2008 година на 22% во 2011 година (27,9%
за 2009 и 26,5% за 2010 година). Имајќи го предвид ова нама­лува­ње, но
и намалувањето на пер­со­нал­ниот данок од доход на 12% во 2007 г. и од
2008 година на 10%, може да констатираме дека опто­варувањето на нето
- платата со даноци не само што е намалено, туку е предвидено да се на­
ма­лу­ва и во наредните години, до 2011 г. (Службен весник на Репу­бли­ка
Македонија бр. 142/08, бр. 64/09 и бр. 156/09). Но, како што ќе видиме
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
427
Doc.. d-r ���������������
Predrag Trpeski
подолу, во декември 2010 година се донесе Закон за измени и дополнувања
на Законот за придо­неси од задолжително со­ци­јал­но осигурување, со што
стапките на социјалните при­­донеси наместо да се намалат на планираните
22% за 2011 година, се намалија на 25%.
2. Оптоварување на платата со давачки
Оптоварувањето на цената (платата) со давачки, го прет­ста­­ву­ва от­ста­
пувањето од рамнотежата воспоставена помеѓу по­ну­дата и поба­ру­вачката
(на труд) како резултат на давачките, што води кон тоа по­­тро­­шувачите
(работодавачите) да платат повеќе, а производителите (работниците) да
добијат помалку.
Според Законот за понудата и побарувачката, доколку це­на­та се
зголеми како резултат на давачките, тогаш поба­рувачката ќе се нама­
ли. Исто така, доколку цената која на крајот ја добиваат понудувачите се
намали поради тоа што врз нив се прелева еден дел од давачките, тогаш
ќе се намали и понудата. Во овој случај, количината на аутпутот што ќе се
тргува на пазарот ќе се намали. Ова може да се види во долупри­кажаниот
графикон.
Графикон 1. Оптоварување на цената (платата) со давачки.
D
Цена (плата)
PD
S
b
a
P
PS
c
Q1
428
Q
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Количина (труд)
Dano~no optovaruvawe na platite vo Republika makedonija
Како што може да се воочи од графиконот, пред да се воведат давачките,
рамнотежата на пазарот е воспоставена во точ­ката ������������������������
a�����������������������
при количина Q��������
���������
и цена
P��������������������������������������������������������������������
. По воведувањето на давачките ситуацијата се менува. Потрошувачите ���
ќе
треба да пла­тат повисока цена �
PD, па ќе ја намалат побаруваната коли­чи­на
на �
Q1. И понудувачите ќе ја намалат по­ну­дата на Q
�1, бидејќи со воведување
на давачките еден дел од товарот ќе падне врз нив, па цената што тие ќе ја
добијат ќе изнесува P
�s и ќе биде пониска од рамнотежната цена.
Триаголникот �����������������������������������������������
abc��������������������������������������������
го претставува оптоварувањето на цената со
давачки. Разликата помеѓу P
�D и P
�S ја претставува вре­дно­ста на да­вач­ки­
те. Крајниот резултат е помал обем на размена на пазарот. Тука треба да
се напомене дека се тргнува од претпоставката каде елас­тич­но­ста на
побарувачката е пого­ле­ма, па товарот од давачките се рас­пре­делува помеѓу
потро­шу­вачите и понудувачите. Доколку пону­да­та и побарувачката се
перфектно нееластични на промената на цената, тогаш товарот ќе го сносат
потрошувачите, односно производителите.
Оптоварувањето на платата со давачки, всушност ја прет­ста­вува
разликата помеѓу износот на плата кој го плаќа работо­давачот (бруто плата), во која се содржани персоналниот данок од доход и придо­не­си­те за
социјално осигурување и износот кој го добиваат работниците (нето - плата).
Всушност, оптовареноста на платата со давачки се све­ду­ва на персоналниот
данок од доход и социјалните давачки (пошироко во OECD�����������������
���������������������
2004, ����������
p���������
. 23-25).
Овој графикон може да се искористи и во објаснување на оптоварувањето
на платата со давачки (во понатамошниот текст оп­то­варување на платата).
Имено, кривата ��
D� ������������������������������������������������������������
ќе прет­ста­ву­ва крива на по­ба­рувачка на труд, а цената �
PD
ќе биде бруто - платата исплатена на работниците. Кривата на понудата S�
�� ќе
���
ко­ре­спондира со трудот кој ра­бо­тниците се спремни да го понудат по различни
нивоа на нето плата (�
PS). Разликата што произлегува од бруто платата исплатена
од страна на фирмите (�
PD) и нето платата примена од работниците (�
PS) прет­
����������������������������������������������������������������������������
Персонален данок од доход и социјалните давачки како што се придонесите за
пензиско и инвалидско осигурување, здравствено осигурување и осигурување во случај на
невработеност.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
429
Doc.. d-r ���������������
Predrag Trpeski
ста­ву­ва оптоварување на платата. Ова оптоварување на платата го со­чи­ну­
ваат пер­со­нал­ниот данок од доход и придонесите за социјално оси­гу­ру­ва­ње.
Рамнотежното ниво во точката a���������������������������������������������
����������������������������������������������
претставува полна вра­бо­теност (�����������
Q����������
), додека
(��������������������������������������������������������������������
Q�������������������������������������������������������������������
1) го претставува фактичкото ниво на вра­бо­­теност во економијата.
При ваквото објаснување треба да се има предвид претпо­ставка­та
дека се работи за конкурентен пазар на труд, без минимални плати, силни
синдикати со јака моќ на преговарање, или сектори кои се штитат. Во случајот
на Македонија, намет­ну­ва­њето на минималните пла­ти преку колективните
договори, пот­тикнува рамна (перфектно не­еластична) крива на понудата на
труд, што може да имплицира зна­чител­на невработеност. Тоа е така, бидејќи
тогаш оптоварувањето на платата во целост би паднало на фирмите, затоа
што минималните плати не дозво­лу­ваат прелевање на дел од давачките врз
работ­ни­ци­те. Фир­ми­те би реагирале со намалување на вработеноста. Како
и да е, овој кон­цепт е валиден за пазарот на трудот во Македонија, па затоа
во натамошните делови од трудот ќе биде обработен.
Ефектите од воведувањето (или нивно намалување) на давачки се
детерминирани од еластичноста на понудата и поба­ру­вачката на труд, како
и од флексибилноста на пазарот на трудот. На перфектно фле­к­сибилен
пазар на труд, воведува­ње­то давачки нема да пре­дизвика трајни дисторзии.
Бидејќи платите се флексибилни нагоре и надолу, рамнотежата брзо ќе
се воспостави. Но, во реалноста не постои перфектно флексибилен пазар
на труд, па зголемување на цената на трудот, како резултат на воведување
(или зголемување) на давачките, ќе ја намали вра­бо­теноста и ќе ја зголеми
невработеноста. Тоа е така, бидејќи, како што и претходно констатиравме,
платите се нефлексибилни надо­лу. (пошироко
���������������������������������������
во Dolenc, 2005, p. 297-298).
3. Даночно оптоварување на платите во ����������
Македонија
Пресметката и уплтатата на персоналниот данок од до­ход, придо­
несите за социјално осигурување, каде влегуваат при­до­несот за пен­зи­
ско и инвалидско осигурување, придонесот за здрав­ствено оси­гу­ру­вање
430
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dano~no optovaruvawe na platite vo Republika makedonija
и придонесот за осигурување во слу­чај на невработеност, го сочинуваат
оптоварувањето на пла­та­та во Република Македонија. Од ви­сината на овие
издатоци зави­сат трошоците на трудот што во крајна инстанца паѓаат врз
ра­бо­тодавачите. Целокупната слика за опто­ва­ре­но­ста на трудот со давачки
е прикажана во дадените табели.
Табела 1. Персонален данок од доход и придонеси за социјално осигурување во Македонија.
��� %
Во
�
Пензиско и инвалидско
осигурување
Здравствено осигурување
Осигурување во случај на
невработеност
Оптоварување со
придонеси
Персонален данок од доход
Вкупно оптоварување
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2011*
21,2
21,2
21,2
19
18
15
17
9,2
9,2
9,2
7,5
7,3
6
7
1,6
1,6
1,6
1,4
1,2
1
1
32
32
32
27,9
26,5
22
25
15, 18 и 24
47, 50 и 56
12
44
10
42
10
37,9
10
36,6
10
32
10
35
Извор: Закон за персонален данок од доход и Закон за придонеси од задолжително социјално
осигурување.
*Се направија измени во Законот за задолжително социјално осигурување, со што
планираното намалување на давачките за социјално осигурување за 2011 година наместо
да се намали од 26,5% во 2010 година на 22% во 2011 година, се намали на 25%.
Табела 2. Оптоварување на платите со давачки во Македонија.
Во
��� %
�
2006 2007
2008
2009
Нето плата
100
100
100
100
Персонален данок од доход
13,7
10,8
8,9
5,5
Плата пред оданочување
113,7 110,8 108,9
105,5
Пензиско и инвалидско осигурување
35,5
34,5
33,96
27,9
Здравствено осигурување
15,4
15
14,7
11,1
Осигурување во случај на невработеност
2,7
2,6
2,56
2,2
Бруто плата
167,2 162,9 160,12 146,7
Даночно оптоварување на платата:
- како процент од нето��������
платата
�������
67,2
62,9
60,12
46,7
- како процент од трошоците на��������
трудот
������
40,2
38,6
37,54
31,8
Извор: Пресметки на мисијата на ММФ за 2006 и 2007 година. За 2008 и 2009
година пресметки на авторот.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
431
Doc.. d-r ���������������
Predrag Trpeski
���������������������������������������������������������������
O��������������������������������������������������������������
д табелата 1 може да се воочи дека најголемиот дел од опто­ва­
ру­вањето на платите со давачки се должи на придонесите за задол­жи­
тел­но социјално осигурување, односно повеќе од по­ло­вината од даноч­
ното оптоварување се должи на придонесот за пензиско и инвалидско
осигурување. Втор по го­ле­мина е придонесот за здрав­стве­но осигурување,
а потоа следуваат персо­нал­ни­от данок од доход со при­ближно и придонесот
за осигурување во случај на не­вра­ботеност.
Во табела 2 е земен периодот 2006 – 2009 година, со цел да се
прикажат разликите во оптоварувањето на платата по­ра­ди про­ме­ни­те во
персоналниот данок од доход и придонесите за задолжитело социјално
осигурување. Имено, како што може да се види, до 2006 го­ди­на имаше
прогресивна стапка на пер­со­на­лен данок од доход и тоа 15%, 18% и 24%,
за во 2007 година да се премине на рамен данок од 12%, а од 2008 година
наваму единствената даночна стапка изнесува 10%. Нама­лу­ва­ње­то на
придонесите за социјално осигурување започна од 2009 година и како што
може да се види од табелата, ќе продолжи до 2011 година.
Токму поради овие промени, во овој период има пер­ма­нен­тно
намалување на бруто платата. Имено, во 2006 година оптоварувањето со
давачки, како процент од нето платата изне­су­ваше 67,2%, но затоа пак во
наредните години перманентно се намалуваше и во 2009 година изнесуваше
46,7%. Првото на­ма­лу­вање на оптоварувањето на платата со давачки во
2007 го­ди­на, се должеше на воведувањето на рамниот данок од 12%. Нама­
лувањето во 2008 година продолжи поради намалувањето на стапката на
персоналниот данок од доход од 12% на 10%, до­дека пак намалувањето
во 2009 година се должи на намалување на стапките на задолжително
социјално осигурување. Големото на­ма­­лување на оптоварувањето на
платата со давачки како про­цент од нето платата во 2009 во однос на 2008
година, од 60,12% на 46,7%, се должи на намалувањето на стапките за за­
дол­жително социјално осигурување од вкупно 32% на 27,9%. Како што
може да се види од табела 1, намалувањето на стап­ки­те за задолжително
432
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dano~no optovaruvawe na platite vo Republika makedonija
социјално оси­гу­ру­вање (пензиско и инва­лидско, здравствено осигурување
и осигуру­ва­ње во случај на невработеност) е предвидено и за наредниот
период, поточно до 2011 година, па оттука можеме да констатираме дека
овој тренд на намалување на даночното оптоварување ќе продолжи.
Од табела 2 може да се види дека со намалување на опто­­ва­ру­вањето
на платата има перманентно намалување на тро­­шоците на трудот. Најголемо
намалување од 5,74 процентни поени има во 2009 година во однос на 2008, како
резултат на намалување на ста­п­ките на придонесите за соци­јално осигурување.
Врз основа на ова, можеме да заклучиме дека оптоварувањето на платите со
давачки во Република Македонија, било да е пресметано како про­цент од нето
платата или пак како процент од трошоците на тру­дот, има тренд на перманентно
намалување. Тоа можеме да го согледаме во графикон 2.
Графикон 2. Оптоварувањето на платата со давачки во Македонија.
Извор: Табела 2.
Но, тука треба да се има предвид и еден друг аспект. Нама­лу­ва­ње­то
на социјалните давачки, а во прв ред придо­не­си­те за пензиско, инвалидско
и здравствено осигурување, ја ставаат под знак прашалник финансиската
одржливост на пензискиот и здравствениот систем. И двата фонда (за
пензиско и инвалидско осигурување и за здравствено осигурување) низ
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
433
Doc.. d-r ���������������
Predrag Trpeski
годините имаат негативно салдо (дефицит), кое се финансира од Буџетот на
Републиката. Со намалување на при­до­не­си­те, овие дефицити ќе пораснат,
што може да го проблематизира функ­ци­о­нирањето на двата система. Тоа од
своја страна бара поголем ангажман на Владата преку директни дотации од
буџетот кон двата фонда.
Сепак, оваа реформа на Владата на РМ потфрли и не се оствари докрај.
Имено, буџетот на РМ не можеше да го издржи притисокот што го имаше
поради дефицитите во фондовите за пензиско и инвалидско оси­гурување
и здравствено осигурување. Затоа Владата, со доставувањето на Предлог
буџетот на РМ за 2011 година во де­ке­мври 2010 година, до Собранието на
РМ достави и Предлог за иаменување и допол­ну­ва­ње на Законот за при­до­не­
си од задолжително социјално осигурување, каде што утвр­де­ни­те стапки за
2011 година, на придоне­си­те за пен­зис­ко и инвалидско осигурување од 15%,
здравствено осигурување од 6% се зголемуваат на 17% и 7%, респек­тив­
но, а кај придонесот за оси­гу­ру­ва­ње во случај на невработеност се задржа
стапката од 1%. Така, пр­ви­ч­­ните проекции за намалувањето на бруто пла­та­та
во 2011 година не се остварија (Службен весник на РМ бр. 166 од 22.12.2010
година, Закон за изменување и дополнување на Законот за придонеси од за­
дол­­жително социјално осигу­ру­ва­ње).
Посебен аспект на разгледување е структурата на опто­ва­ру­ва­њето
на платата со давачки. Само придонесот за осигу­ру­ва­ње во случај на не­
вработеност во периодот 2006-2009 година го задржува своето уче­ство од 4%
во структурата на опто­варувањето на платата. Истото може да се каже и за
придонесот за здравствено осигурување, кој го задржа учеството од 24% во
структурата на оптоварувањето, со исклу­чок на 2006 година кога изнесуваше
23%. Кај пензиското и инва­лид­ско­то оси­гу­рување, како највисока давачка за
социјално осигурување и кај пер­со­нал­ни­от данок од доход има големи промени
во нивното учество во структурата на вкупното оптоварување на платата.
434
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dano~no optovaruvawe na platite vo Republika makedonija
Табела 3. Структура на оптоварувањето на платата со давачки во Македонија.
Во проценти
Персонален
Пензиско и
Осигурување во
Здравствено
данок
инвалидско
случај
осигурување
од доход
осигурување
на невработеност
2006
20
53
23
4
2007
17
55
24
4
2008
15
56
24
4
2009
12
60
24
4
Извор: Пресметки на авторот.
Графикон 3. Придонесите за социјално осигурување и персо­нал­ниот данок од
доход во периодот 2006-2009.
Извор: Табела 4
Ова е разбирливо, бидејќи во истиот период има драстично нама­лу­ва­ње
на персоналниот данок од доход, а тоа отвора простор не само да се намали
неговото учество, туку да се зго­ле­ми учеството на при­до­не­сот за пензиско и
инвалидско оси­гу­ру­вање, бидејќи истиот се намали, но за помал износ.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
435
Doc.. d-r ���������������
Predrag Trpeski
4. Меѓународна компарација на фискалното оптоварување на платите
Вкупното оптоварување на платата со давачки во Репу­бли­ка Маке­до­
нија во 2006 и 2007 година изнесуваше 40,2% и 38,6%, рес­пек­тив­но и беше
над просекот од земјите членки на ����������������������������������������
OECD������������������������������������
, кој во 2006 го­ди­на из­не­суваше
37,5%. Тука треба да се напо­мене дека оптова­ру­ва­ње­­то на плата со давачки
во земјите членки на ЕУ е повисоко од просекот на земјите член­ки на
OECD������������������������������������������������������������������
. Имено, просечното оптоварување на платата со давачки во земјите
членки на ЕУ во 2006 година изнесуваше 42,2%, што е над просекот во
OECD�����������������������������������������������������������������
. Оптоварувањето на платата со давачки во земјите членки на OECD�
�����
се движи од 15% од трошоците на трудот во Мексико, па сe до 55,3% од
трошоците на трудот во Белгија.
Во периодот 2006 до 2009 година, оптоварувањето на пла­тата како
процент од трошоците на трудот во Република Ма­ке­донија се на­ма­ли за
скоро 10 процентни поени, од 40,2% на 31,8%. Со ваквото на­ма­лување на
оптоварувањето на платата, Република Македонија е под просекот на ЕУ.
Имајќи ја предвид политиката во поглед на приодонесите за задолжително
социјално осигурување во наредниот период, можеме да конста­ти­ра­ме дека
оптоварувањето на платите уште повеќе ќе се нама­лу­ва и ќе биде меѓу
пониските во европските земји.
Секако дека воведувањето на концептот на бруто плата, како и
намалувањето на персоналниот данок од доход и при­до­не­сите за социјално
осигурување во неколку последователни го­ди­ни, имаат голе­мо влијание врз
намалувањето на трошоците на трудот. Сепак, во овој контекст треба да
се напоменат два мо­мен­ти. Прво - при воведување на концептот на бруто
плата, проследен со намалување на давачките кои ја оптоваруваат пла­тата,
некои фирми, пред сe јавните претпријатија и пого­ле­ми­те корпорации,
ова го искористија за да ги зголемат нето пла­тите, притоа задржувајќи ја
бруто платата на исто ниво. Второ - не­кои фирми ги намалија трошоците
на трудот како резултат на нама­лува­њето на персоналниот данок од доход
436
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dano~no optovaruvawe na platite vo Republika makedonija
и придонесите, со тоа што ги намалија бруто - платите. Можноста за пона­
та­мошно нама­лу­ва­ње на трошоците на трудот претставува добар сигнал
за инвеститорите и може да ја зголеми побарувачката на работна сила во
Република Маке­до­нија.
Но, како што претходно беше напоменато, ваквиот тренд беше
прекинат со донесувањето на Закон за изменување и дополнување на
Законот за придонеси од за­дол­­жително социјално осигу­ру­ва­ње од страна на
Собранието, а на предлог на Владата на РМ. Со овие измени, оптоварувањето
на платата со придонеси во 2011 година наместо од 26,5% да се намали на
планираните 22%, се намали на 25%.
Во секој случај, ваквите реформи даваат позитивен сигнал на инве­
сти­торите. Но исто така, тешко е да се поверува дека обемот на инве­с­ти­ции
ќе се зголеми само како резултат на овие промени во персоналниот данок од
доход и социјалните давачки. Имено, врз креирањето по­вол­на инвестициона
кли­ма, по­крај фискалната политика, влијаат и други фактори како што се:
ста­бил­носта, заштитата на сопстве­ни­чките права, регулацијата, сте­пе­нот на
корупција, инфра­стру­кту­рата, итн. Парцијалното подобру­ва­ње само на еден
од овие фактори, нема да ги даде очекуваните резултати.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
437
Doc.. d-r ���������������
Predrag Trpeski
Табела 4. Меѓународна компарација на вкупното даночно оптоварување на платата
помеѓу земјите членки на OECD������������������������
����������������������������
и Република Македонија.
В. Британија
Белгија
Германија
Австрија
Луксембург
Франција
Холандија
Шведска
Швајцарија
Норвешка
Финска
Грција
Данска
Исланд
Италија
Шпанија
САД
Ирска
Португалија
Турција
Чешка
Унгарија
Полска
Словачка
Јапонија
Кореја
Австралија
Канада
Нов Зеланд
Мексико
Македонија 2006
Македонија 2007
Македонија 2008
Македонија 2009
Како процент од трошоците на трудот
Персонален
Социјално осигурување
Фискално
данок од
Работник Работодавач
оптоварување
доход
33,9
15,9
8,3
9,7
55,3
21,3
10,7
23,3
52,5
17,5
18,0
17,0
48,1
11,5
14,0
22,6
36,5
12,3
12,3
11,9
50,1
10,9
9,5
29,7
44,4
11,7
19,7
13,0
47,9
18,2
5,3
24,4
29,8
9,8
10,0
10,0
37,3
18,7
6,9
11,7
44,2
19,3
5,5
19,4
41,2
6,8
12,5
21,9
41,3
30,1
10,6
0,6
28,7
23,0
0,2
5,5
45,2
13,9
7,0
24,3
39,1
10,8
4,9
23,4
29,0
14,6
7,1
7,3
23,1
8,8
4,6
9,7
36,3
8,2
8,9
19,2
42,8
12,8
12,3
17,7
42,6
7,4
9,3
25,9
51,0
14,6
10,6
25,8
43,7
5,3
21,4
17,0
38,5
7,1
10,6
20,8
28,8
6,4
10,8
11,6
18,1
3,1
6,6
8,4
28,1
22,4
0,0
5,7
32,0
15,0
6,6
10,4
20,9
20,9
0,0
0,0
15,0
3,1
1,3
10,6
40,2
8,2
0,0
32,0
38,6
6,6
0,0
32,0
37,5
5,6
0,0
31,9
31,8
3,7
0,0
28,1
Извор: ���������������������������������������
OECD�����������������������������������
2006, ����������������������������
p���������������������������
.14 и пресметки на авторот.
438
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dano~no optovaruvawe na platite vo Republika makedonija
5. Заклучок
Република Македонија има едно од најниските фискални
оптоварувања на платите во Европа. Тоа е резултат на воведувањето на
пониска, рамна стапка на пероснален данок на доход во 2007 и 2008 година
и сукцесивното намалување на социјалните давачи (придонесот за пензиско
и инвалидско осигурување, придонесот за здравствено осигурување и
придонесот за осигурување во случај на невработеност) во периодот од 2009
до 2011 година. Вкупното оптоварување на платата со давачки се намали од
преку 40% во 2006 на 35% во 2011 година. Н�������������������������������
амалувањето на даночното опто­­
ва­ру­вање на платата доведе до перманентно намалување на трошоците на
трудот. Најголемо намалување од 5,74 процентни поени има во 2009 во однос
на 2008 година, како резултат на намалување на ста­п­ките на придонесите
за соци­јално осигурување. Врз основа на ова, можеме да заклучиме дека
оптоварувањето на платите со давачки во Република Македонија, било
да е пресметано како про­цент од нето - платата или пак, како процент од
трошоците на тру­дот, има тренд на перманентно намалување.
Но, нама­лу­ва­ње­то на социјалните давачки, а во прв ред придо­не­си­те
за пензиско, инвалидско и здравствено осигурување, под знак прашалник ја
ставаат финансиската одржливост на пензискиот и здравствениот систем.
И двата фонда (за пензиско и инвалидско осигурување и за здравствено
осигурување) низ годините имаат негативно салдо (дефицит), кое се
финансира од буџетот на Републиката. Со намалување на при­до­не­си­те, овие
дефицити ќе пораснат, што може да го проблематизира функ­ци­о­нирањето на
двата система. Тоа од своја страна бара поголем ангажман на Владата преку
директни дотации од буџетот кон двата фонда. Од друга страна, на долг рок,
ваквото намалување на придонесот за пензиско и инвалидско осигурување
може да ја доведе во опаснот и одржливоста на пензиите, бидејќи во фондот
за пензиско и инвалидско осигурување ќе се прибираат помалку средства.
Иако првичната интенција со намалувањето на даночното
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
439
Doc.. d-r ���������������
Predrag Trpeski
оптоварување на платите беше да се намалат трошоците на трудот во
Македонија и да се поттикнат домашните и странските инвеститори да
инвестираат, сепак, ниското ниво на инвестиции покажува дека промените во
фискалната политика во насока на намалување на фискалното оптоварување
на платите и намалување на трошоците на трудот, не е доволно да ги поттикне
претприемачите да инвестираат. Реформите во фискалниот систем се еден
сегмент од инвестиционата клима и сами по себе не значат поголем обем
на инвестиции. За да се поттикнат претприемачите да инвестираат, мора да
се подобрат сите сегменти на инвестиционата клима без исклучок, и тоа:
ста­бил­носта, заштитата на сопстве­ни­чките права, регулацијата, сте­пе­нот на
корупција, инфра­стру­кту­рата, итн. Парцијалното подобру­ва­ње само на еден
од овие фактори нема да ги даде очекуваните резултати.
Оттука, намалувањето на давачките за социјално осигурување
во Македонија не е докрај оправдано, бидејќи од една страна, првичната
цел да се подобри инвестиционата клима не се оствари, а од друга страна
дефицитите во фондовите за пензиско и инвалидско осигурување и
здравствено осигурување се зголемија. Ова нужно го отвора прашањето
за редефинирање на идните насоки во однос на политиката на намалување
на давачките за социјално осигурување, пред се придонесот за пензиско и
инвалидско осигурување и придонесот за здравствено осигурување.
440
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dano~no optovaruvawe na platite vo Republika makedonija
Користена литература:
1. Behar, A., (2009), “Tax Wedges, Unemployment Benefits and Labor Market
Outcomes in the New EU Members”, AUCO Czech Economic Review, Charles
University Prague, Faculty of Social Sciences, Institute of Economic Studies.
2. Dolenc, P., (2005), “Tax Wedge on Labor: Sloveni v.s EU and OECD
Countries”, Proceedings of the 6th International Conference of the Faculty of
Management Koper Congress Centre Bernardin, Slovenia, 24–26 November.
3. OECD 2004, Taxing Wages 2002-2003.
4. OECD, Taxing Wage 2004-2005.
5. OECD 2006, Taxing Wages, Special Feature: The tax Treatment of Minimum
Wages.
6. Слу­­ж­бен весник на Република Македонија бр. 142/08.
7. Службен весник на Репу­бли­ка Македонија бр. 142/08.
8. Службен весник на Репу­бли­ка Македонија бр. 64/09.
9. Службен весник на Репу­бли­ка Македонија бр. 156/09.
10. Службен весник на Република Македонија бр. 166/10 година.
11. Закон за изменување и дополнување на Законот за придонеси од за­дол­­
жително социјално осигу­ру­ва­ње
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
441
Doc.. d-r ���������������
Predrag Trpeski
TAX WEDGE ON THE LABOR MARKET IN
THE REPUBLIC OF MACEDONIA
Predrag Trpeski, Ph.D.
Abstract
The task of this paper is to offer analysis for tax wedge on the labour
market in the Republic of Macedonia. In this sence we analyzed impact of personal
income tax and social charges (pension and disability insurance, health insurance
and insurance in case of unemployment) on labour market in Macedonia.
The paper offers answers on three groups of questions: first - how
increasing or decreasing of tax wedge will impact on labour market; second what is the tax wedge on the labor market in Macedonia and effects of diminishing
of personal income tax and social charges; third - international comparison of
tax wedge on the labor market and position of Macedonia.
The results of the survey will serve to the people from professional and
scientific sphere for analysis of the flexibility of the labor market, as well as the
relevant state institutions, such as the Ministry of Finance, Ministry of Labour
and Social Policy, Pension and Disability Insurance Fund and Employment
Agency, in conceptualization of appropriate policies aimed at changing the tax
wedge on the labor market in the Republic of Macedonia.
Key words: tax wedge, personal income tax, social charges, gross salary, labor
costs.
442
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 443 - 456 (2011)
VLIJANIE NA SVETSKATA FINANSISKA KRIZA VRZ
KVALITETOT NA FINANSISKOTO IZVESTUVAWE VO
REPUBLIKA MAKEDONIJA
M–r Atanasko Atanasovski, asistent
Apstrakt
Svetskata finansiska kriza ima golemo vlijanie vrz
finansiskoto izvestuvawe vo me|unarodni ramki i predizvikuva
golemi debati vo nau~nite i profesionalnite smetkovodstveni
krugovi. Celta na ovoj trud e da go adresira pra{aweto za vlijanieto
na finansiskata kriza vrz kvalitetot na izvestuvaweto vo
finansiskiot i nefinansiskiot sektor od makedonskata ekonomija.
Rezultatite od istra`uvaweto poka`uvaat deka kotiranite
kompanii od nefinansiskiot sektor se nedosledni vo po~ituvawe
na principot na konzervativizam, {to aludira na poslab kvalitet
vo izvestuvaweto za razlika od bankite vo Republika Makedonija
vo ~ii finansiski izve{tai neposredno i bez vremenski jaz se
inkorporirani negativnite efekti od ekonomskata situacija.
Klu~ni zborovi: finansisko izvestuvawe,
finansiska kriza, objektivna vrednost
konzervativizam,
Voved
Vo po~etokot na neodamne{nata finansiska kriza, neizvesnosta
povrzana so hipotekarnite hartii od vrednost i nivnata vrednost
predizvika nelikvidnost na pazarite i drasti~en pad na vrednosta
na svetskite berzi.
Koga nastapi krizata, vo letoto 2007 godina, se zgolemi nesigurnosta
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
443
M–r Atanasko Atanasovski, asistent
me|u bankite vo vrska so kreditnata sposobnost na ostanatite u~esnici
vo globalniot finansiski sistem, poradi zna~ajnite investicii vo
mnogu kompleksni, nerazbirlivi i so preceneta vrednost finansiski
proizvodi. Kako rezultat na drasti~niot pad na vrednosta na ovie
instrumenti, bankite se soo~ija so golemi zagubi i likvidnosni
problemi, poradi nemo`nosta da gi odlo`at svoite kratkoro~ni
obvrski i povlekuvaweto na likvidnost od finansiskite pazari.
Vo po~etokot na krizata se gleda{e kako na likvidnosen problem,
bidej}i solvetnosta be{e problemati~na samo za mal del od bankite,
ne igraj}i uloga na op{ta opasnost za celiot bankarski sistem. Koga
stanuva zbor za zemjite od Evropskata Unija, na krizata se gleda{e
kako na dale~na opasnost, bidej}i rastot na ekonomijata na ovie
zemji, iako namalen poradi krizata vo SAD, sepak se smeta{e kako
zasnovan na cvrsti fundamenti, kako {to se zna~ajniot i postojan
rast na izvozot i solidnata finansiska pozicija na individualnite
potro{uva~i i pretprijatijata.
Globalnata finansiska kriza go namali ekonomskiot rast, vlijae{e
na pazarite na kapital i go zgolemi delovniot rizik. Do onoj stepen
do koj ovoj rizik ja zgolemuva neizvesnosta vo vrska so sposobnosta
na edna kompanija da prodol`i da raboti vo kontinuitet, rizikot
bi trebalo da se reflektira vo obelodenuvawata vo finansiskite
izve{tai i vo revizorskite izve{tai. Neodamne{noto istra`uvawe
na revizorskite izve{tai vo SAD (^efers i drugi, 2010) poka`uva
deka brojot na izve{taite koi se modifikuvani za pretpostavkata za
kontinuitet se zgolemil od 14% za 2003 kako finansiska godina, na 21%
za 2008 kako finansiska godina. Analizata na ovie avtori poka`uva
deka pri~inite za zagri`enost proizleguvaat od operativnite zagubi,
neadekvatnost na rabotniot kapital, deficit vo zadr`anata dobivka
ili zgolemeni zakani od konkurencijata.
Spored studijata na Ernst i Jang od 2010 g. napravena na nad 60
444
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Vlijanie na svetskata finansiska kriza vrz kvalitetot na finansiskoto izvestuvawe vo
Republika Makedonija
kotirani kompanii, najgolem del od kompaniite morale da napravat
zgolemuvawe na evidentiranoto obezvrednuvawe na vrednosta na
nedvi`nostite, postrojkite i opremata, ili voop{to kaj sredstvata
vo celina. Istovremeno se zgolemeni i penziskite obvrski koi gi
imaat kompaniite kon privatnite penziski fondovi za vrabotenite.
Ne e za zanemaruvawe i pojavata na zgolemeno korigirawe i povtorno
prezentirawe na zna~ajni pozicii vo finansiskite izve{tai.
Edna od celite na na{eto istra`uvawe vo ovoj trud e da se utvrdi i
ispita frekvencijata na razli~nite vidovi na revizorsko mislewe,
osobeno da se utvrdi za~estenosta na izve{taite vo koi se potencira
pretpostavkata za kontinuitet vo periodot pred i za vreme na
najgolemiot zamav. Ova e neophodno, so cel da se utvrdi dali vo
periodot koga posledicite od svetskata ekonomska kriza zemaat zamav
vo Republika Makedonija (2009 godina spored oficijalnite podatoci
na Zavodot za statistika) se zgolemuva brojot na modificirani
izve{tai na nezavisnite revizori.
Ponatamu, smetame deka trud koj nastojuva da gi analizira implikaciite
na finansiskata kriza za finansiskoto izvestuvawe, treba da
sodr`i vo najmala raka istra`uvawe za promenite vo zna~ajnite
smetkovodstveni politiki vo periodot na kriza. Toa zna~i deka
treba da se odgovori na pra{aweto dali postojat zna~ajni promeni vo
smetkovodstvenite politiki povrzani so rezervaciite i ispravkata
na vrednosta na pobaruvawata na kompaniite, obezvrednuvawe na
sredstvata, koristenite metodi za vrednuvawe na zalihite. No isto
taka, koga stanuva zbor za bankite, toa se ispravkata na vrednosta
na kreditite, pokazatelite za kapitalna adekvatnost, vrednosta na
prezemenite materijalni sredstva i soodnosot pazarna vrednost
nasprema smetkovodstvenata vrednost na finansiskite sredstva i
obvrski.
Analizata na vlijanieto na finansiskata kriza vrz korporativnoto
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
445
M–r Atanasko Atanasovski, asistent
izvestuvawe vo Republika Makedonija ~ii rezultati gi iznesuvame
vo ovoj trud, ja naso~ivme kon akcionerskite dru{tva koi kotiraat
na oficijalniot redoven pazar na Makedonskata berza za hartii
od vrednost i posebno kon celokupniot bankarski sektor. Vakvoto
razdvojuvawe vo edna analiza e logi~no, ako se ima predvid
razli~nata priroda na finansiskoto izvestuvawe vo finansiskiot i
nefinansiskiot privaten sektor.
Teoretska ramka na izborot na smetkovodstveni praktiki
Pred da gi razvieme hipotezite koi se predmet na analizata
i istra`uvaweto pomesteni vo ovoj trud, neophodno e da dademe
teoretski osvrt na razli~nite motivi koi gi ima menaxmentot vo
finansiskoto izvestuvawe. Pozitivnata smetkovodstvena teorija ima
tri razli~ni stojali{ta i koncepciski objasnuvawa za motivite na
menaxmentot pri podgotovkata na finansiskite izve{tai: teorijata
na agencija, teorijata za povrzanost so pazarot na kapital i teorijata
na politi~ki tro{oci.
Spored teorijata na agencijata, menaxmentot ima dogovorni motivi
za podgotovka na finansiskite izve{tai koi proizleguvaat od
dogovorniot odnos so sopstvenicite. Ako akciite na dru{tvoto se vo
posed na pogolem broj na akcioneri, menaxmentot treba da gi podgotvi
finansiskite izve{tai so cel da si ja ispolni odgovornosta kon
sopstvenicite (Vots i Cimerman 1986). Imaj}i go predvid ovoj odnos,
menaxmentot e motiviran da gi pretstavi finansiskite izve{tai i
ottamu raboteweto vo {to podobra slika.
Spored teorijata za povrzanost so pazarot na kapital, se
pretpostavuva deka upravuvaweto so dobivkata i obelodenuvawata
imaat impakt na pazarot za kapital (berzite). Spored ovaa teorija,
menaxmentot mo`e da ima motivacija povrzana so vrednuvaweto na
446
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Vlijanie na svetskata finansiska kriza vrz kvalitetot na finansiskoto izvestuvawe vo
Republika Makedonija
kapitalot (sredstvata) na firmata (Filds i drugi, 2001) pri izborot
na primenetite smetkovodstveni politiki. Postoi tendencija kaj
menaxerite da izbiraat pooptimisti~ki smetkovodstveni metodi
i potransparenten priod vo izvestuvaweto, so cel najprvo da ja
reduciraat informativnata asimetri~nost me|u investitorite
i rakovodstvoto, ottuka da go reduciraat tro{okot na kapital,
kako i da ja zgolemat doverbata na investitorite i kreditorite vo
perfomansite na kompanijata.
Spored teorijata na politi~ki tro{oci, vladata mo`e da intervenira
koga se ostvaruvaat zna~ajni dobivki, so cel da napravi poramnomerna
distribucija na bogatstvoto vo op{testvoto (Vots i Cimerman 1986).
Bidej}i vladinite organi mo`at da gi iskoristat informaciite
od finansiskite izve{tai so cel da odlu~at da interveniraat
vo odreden sektor ili industriska granka, menaxmentot mo`e da
odlu~i da obelodenuva pove}e, davaj}i zadol`itelni i dobrovolni
informacii, no i da pravi izbor na porestriktivni, pretpazlivi
metodi za vrednuvawe so koi se doa|a do poniski vrednosti, so cel da
ja namali mo`nosta za intervencija, odnosno politi~kite tro{oci
(Vots i Cimerman 1986).
Site pogoreopi{ani motivi ne mo`at da postojat istovremeno,
me|utoa sepak nekoi od niv, vo zavisnost od situacijata, }e
preovladuvaat i }e vlijaat na izborot na primenetite smetkovodstveni
politiki. Generalno, izborot na smetkovodstvenite praktiki mo`e
da se kategorizira vo dve grupi: konzervativni i optimisti~ki
smetkovodstveni metodi, kade praktikite na obelodenuvawe mo`e da
bidat transparentni ili netransparentni (Nobs, 1998). Vo kontekst na
promenetite ekonomski uslovi, imaj}i gi predvid preovladuva~kite
o~ekuvani motivi kaj rakovodstvoto na makedonskite kompanii koi
najdobro mo`at da se opi{at so pomo{ na teorijata na politi~kite
tro{oci, za o~ekuvawe e da preovladuva izborot na popretpazlivi
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
447
M–r Atanasko Atanasovski, asistent
ili konzervativni smetkovodstveni praktiki. Poinaku ka`ano,
toa bi zna~elo deka ekonomskite priliki i ekonomskata situacija
vo na{ata dr`ava pod vlijanie na svetskata finansiska kriza,
direktno i neposredno se efektuirani vo finansiskite izve{tai na
ekonomskite entiteti bez pogolem vremenski jaz.
Konzervatizmot e eden od osnovnite koncepti vo finansiskoto
izvestuvawe. Ramkata na Me|unarodnite standardi za finansisko
izvestuvawe (MSFI) go definira konceptot na pretpazlivost ({to
vo smetkovodstvena smisla se izedna~uva so konzervatizam) kako
„vklu~uvawe na stepen na vnimanie vo rasuduvaweto, neophodno
vo praveweto procenki potrebni vo uslovi na neizvesnost, takvi
{to sredstvata ili prihodite da ne se preceneti, a obvrskite ili
rashodite da ne se potceneti”. Konzervativnoto smetkovodstvo
pretpo~ita priznavawe na nerealizirani zagubi, no ne i na
nerealizirani dobivki, {to pretpostavuva priznavawe na rashodite
porano, a na prihodite podocna. Firmite treba da izvestuvaat
spored najniskata alternativna vrednost za sredstvata i najvisokata
alternativna vrednost za obvrskite (Vats i Cimerman, 1986). Basu
(1997) go tolkuva konzervativizmot kako barawe za povisoko nivo na
verifikacija za priznavawe na dobrite nasproti lo{ite nastani.
Ottamu, lo{ite nastani se priznavaat porano od dobrite, odnosno
dobivkata gi reflektira lo{ite vesti porano od dobrite. Basu
(1997) gi koristi pozitivnite (negativnite) godi{ni prinosi na
akciite kako aproksimativ na dobrite (lo{i) vesti, {to se bazira
na hipotezata na efikasni pazari, koja veli deka godi{nite prinosi
za kratko vreme ja inkorporiraat informacijata.
Razvoj na hipotezi na istra`uvaweto
448
Centralnata ideja na ovoj trud se vrzuva za kvalitetot na
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Vlijanie na svetskata finansiska kriza vrz kvalitetot na finansiskoto izvestuvawe vo
Republika Makedonija
finansiskoto izvestuvawe vo uslovi na finansiska kriza, odnosno
vlijanieto na poslednata svetska finansiska kriza vrz kvalitetot na
izvestuvaweto od strana na kotiranite akcionerski dru{tva i bankite
vo Republika Makedonija. Kako {to prethodno be{e objasneto, vo
ovoj trud posebno se analizira privatniot nefinansiski sektor, a
posebno finansiskiot sektor pretstaven preku dominantniot del komercijalnite banki.
Soglasno teorijata na politi~ki tro{oci, motivot na menaxmentot vo
finansiskoto izvestuvawe bi bil pogolema pretpazlivost i primena
na konceptot na konzervativizam. Vo pretprijatijata od industrijata,
vo uslovi na kriza se o~ekuva primenata na ovoj princip da rezultira
so pogolemi iznosi na ispravka na vrednosta na pobaruvawata (poradi
namalenata likvidnost na firmite kako rezultat na namaluvaweto
na kreditnata aktivnost na bankite), priznavawe na obezvrednuvawe
na osnovnite sredstva (poradi zna~ajniot pad na cenite na dvi`niot
i nedvi`en imot), priznavawe na pogolemi zagubi pri sveduvawe na
zalihite na poniskata od nabavnata i neto - realizacionata vrednost
na krajot na periodot na izvestuvawe.
[to se odnesuva do rezultatite od revizijata i kredibilitetot na
finansiskite izve{tai, za o~ekuvawe se trendovi na vlo{uvawe
na revizorskite mislewa vo izve{taite na nezavisnite revizori
za makedonskite kotirani kompanii zemeno vo celina. Naj~estata
pri~ina za modifikuvawe na revizorskiot izve{taj vo uslovi na
finansiska kriza se odnesuva na sposobnosta na klientot da prodol`i
da raboti vo kontinuitet.
Imaj}i go predvid pogorenavedenoto, mo`eme da gi izvle~eme hipotezite
za istra`uvaweto koe e predmet na obrabotka vo ovoj trud, i toa:
H1: Izve{taite na revizorite za kotiranite dru{tva i bankite
vo Republika Makedonija se vlo{ile kako rezultat na svetskata
finansiska kriza.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
449
M–r Atanasko Atanasovski, asistent
H2: Vo periodot na finansiska kriza se zgolemuva konzervativizmot
vo podgotovkata na finansiskite izve{tai na kompaniite od
privatniot finansiski i nefinansiski sektor.
Metodologija na istra`uvaweto
Pri sproveduvawe na istra`uvaweto koristevme podatoci od
revidiranite finansiski izve{tai za site 27 kotirani kompanii
na oficijalniot pazar na Makedonskata berza za 2008 godina, kako
godina pred po~etokot, i 2009 godina kako godina vo koja najsilno
se ~uvstvuvaa posledicite od krizata. Najprvo gi analiziravme
revizorskite izve{tai za ovie kompanii za 2008 i 2009 godina, so
cel da gi klasificirame vo nekolku grupi spored vidot na dobieno
mislewe, i toa kompanii koi dobile: mislewe bez rezerva, mislewe
bez rezerva so obrnuvawe vnimanie, mislewe so rezerva, nepovolno
mislewe i vozdr`uvawe od davawe na mislewe. Ova klasifikacija ni
poslu`i za da gi analizirame promenite i da formirame ocenka dali
finansiskata kriza zna~ajno vlijaela na vlo{uvawe na revizorskite
izve{tai vo Republika Makedonija. Ponatamu gi analiziravme
ispravkata na vrednosta na pobaruvawata, priznavaweto na
obezvrednuvawa na osnovnite sredstva i sveduvaweto na zalihite na
neto - realizaciona vrednost vo 2009 godina nasproti 2008 godina
kako pokazateli za primena na principot na konzervativizam.
[to se odnesuva do finansiskiot sektor, gi analiziravme
revidiranite finansiski izve{tai na site banki vo Republika
Makedonija za 2008 i 2009 godina. Pokraj informaciite od mislewata
Spored Dr`avniot zavod za statistika na RM, stapkite na realniot porast na BDP vo 2008 i 2009 godina iznesuvaat 5% odnosno -0.9%, respektivno. Toa
upatuva na zaklu~ok deka 2009 mo`e da se smeta za godina na ekonomska kriza vo
Republika Makedonija.
Analizata gi opfa}a site 17 banki koi go so~inuvaat bankarskiot sektor vo Republika Makedonija. Vo analizata ne se opfateni {tedilnicite i
450
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Vlijanie na svetskata finansiska kriza vrz kvalitetot na finansiskoto izvestuvawe vo
Republika Makedonija
na nezavisnite revizori, analizirani se i karakteristi~ni
finansiski informacii koi upatuvaat na po~ituvawe na principot
na pretpazlivost vo izvestuvaweto, odnosno vremenskiot jaz na
efektuirawe na finansiskata kriza vrz finansiskoto izvestuvawe, i
toa: neto - dobivkata za godinata, ispravkata na vrednosta na kreditite
kako procent od celokupnoto kreditno portfolio, soodnosot na
objektivnata i knigovodstvenata vrednost na finansiskite sredstva,
prezemenite materijalni sredstva za naplata kako procent vo odnos
na vkupnite sredstva.
Rezultati od istra`uvaweto: deskriptivna statistika
Tabelata 1.1 ja prika`uva klasifikacijata i brojot na kompaniite
spored razli~nite vidovi izve{tai na revizorite za 2009 i 2008
godina. Iako kaj odredeni kompanii ima promena vo vidot na
revizorskoto mislewe koe go dobile, sepak ne mo`e da se izvle~e
zaklu~ok deka pojavata na vlo{uvawe na revizorskite izve{tai e
karakteristi~na vo periodot na najgolemo vlijanie na finansiskata
kriza vo Republika Makedonija, {to bi bilo indikator za vlo{uvawe
na kvalitetot na finansiskoto izvestuvawe.
Tabela 1.1
Вид на мислење
Број на анализирани компании
2009 год.
2008 год.
Чисто мислење
11
10
Чисто мислење со обрнување внимание
2
4
Квалификувано
13
11
Неповолно
1
1
Воздржување од давање
0
1
ostanatite dru{tva koi go so~inuvaat finansiskiot sektor, kako {to se osiguritelnite dru{tva, dru{tvata za upravuvawe so privatnite penziski i investicioni fondovi, itn.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
451
M–r Atanasko Atanasovski, asistent
Isto taka, podatocite od finansiskite izve{tai na kompaniite
koi gi analiziravme poka`uvaat deka kaj 47% od niv vo 2009 godina
se bele`i zabele`itelno zgolemuvawe, dodeka kaj 35% se bele`i
namaluvawe na procentot na ispravka na pobaruvawata. Toa zna~i
deka negativnite trendovi vo ekonomijata nemaat direkten i
neodlo`en impakt vo finansiskite izve{tai, {to od druga strana
pod znak pra{awe go stava kvalitetot na izvestuvaweto. Ova
konstatacija povtorno se potvrduva, ako se analizira i faktot {to
samo kaj edna tretina od kompaniite se bele`i malo namaluvawe na
prose~noto saldo na pobaruvawa. Samo 2 dru{tva od analiziranite
27 vo 2009 godina priznale vo finansiskite izve{tai zagubi koi
proizleguvaat od sveduvawe na vrednosta na zalihite na poniskata
od nabavnata i neto-realizacionata vrednost, a nitu edno dru{tvo
ne priznalo zagubi poradi obezvrednuvawe na osnovni sredstva.
Samo 56% od analiziranite kompanii poka`ale pad na dobivkata
ili zgolemuvawe na zagubata vo 2009 nasproti 2008 godina. Pritoa,
naj~esto procentualnoto namaluvawe na dobivkata e nezna~itelno,
{to mo`e da signalizira mo`na praktika na upravuvawe so
zarabotuva~kata (nepriznavawe na golemi dobivki vo periodite koga
ekonomskata situacija i ekonomskite perfomansi na dru{tvata se
izvonredni, so cel da se sozdade rezerva za netirawe na pogolemite
zagubi vo periodite koga ekonomskata situacija ne e povolna).
Analizata na revidiranite finansiski izve{tai na bankite vo
Republika Makedonija za 2008 i 2009 godina poka`a sosema razli~ni
rezultati i trendovi vo finansiskoto izvestuvawe. Duri 14 od
analiziranite 17 banki priznale pogolema ispravka na vrednosta
na kreditite vo 2009 godina nasproti 2008 godina, istovremeno
ostvaruvaj}i pomala neto - dobivka, {to upatuva na zaklu~ok za
pogolem konzervativizam vo izvestuvaweto. Vkupnata dobivka na
bankarskiot sektor se namaluva od 55,8 milioni evra vo 2008 godina
452
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Vlijanie na svetskata finansiska kriza vrz kvalitetot na finansiskoto izvestuvawe vo
Republika Makedonija
na 27,7 milioni evra vo 2009 godina, {to prestavuva pad od 50,4%. Vo
56% od analiziranite banki se bele`i vlo{uvawe na pokazatelot za
kapitalna adekvatnost i zgolemuvawe na vrednosta na prezemenite
materijalni sredstva vo odnos na vkupnite sredstva na bankata.
Samo edna banka vo 2009 godina dobila polo{o revizorsko mislewe,
odnosno mislewe so rezerva vo sporedba so prethodnata 2008 godina.
Zaklu~ok
Vo 2009 godina, makedonskata ekonomija za prvpat po podolgo
vreme zabele`a negativna stapka na ekonomski rast od 0.9% pad na
BDP, {to zna~e{e deka efektite od globalnata ekonomska kriza
silno se po~uvstvuvaa vo doma{nata ekonomija. Celta na ovoj trud e da
gi prika`e efektite i vlijanieto na ekonomskata kriza vo dr`avata
vrz kvalitetot na finansiskoto izvestuvawe na kotiranite dru{tva
i bankite vo Republika Makedonija. Rezultatite od istra`uvaweto
poka`uvaat deka kotiranite dru{tva od privatniot nefinansiski
sektor vo svoite finansiski izve{tai ne gi priznavaat vo celost
efektite od krizata, so tendencija da upravuvaat so prezentiranite
dobivki, {to mo`e da se smeta kako nedoslednost vo sledewe na
principot na konzervativizam kako indikator za kvalitetot
na eksternoto izvestuvawe. Od druga strana, istra`uvaweto vo
finansiskiot sektor poka`a dijametralno razli~ni rezultati,
odnosno bankite vo Republika Makedonija se pokonzervativni
koga stanuva zbor za finansiskoto izvestuvawe, a negativnite
makroekonomski pokazateli neposredno i bez zadocnuvawe se
efektuiraat vo finansiskite izve{tai.
Sepak, istra`uvaweto na finansiskite izve{tai na bankite uka`a
na odredeni slabosti vo obelodenuvawata koi se baraat spored
MSFI, kako na primer obelodenuvawata na objektivnata vrednost
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
453
M–r Atanasko Atanasovski, asistent
na finansiskite sredstva koi ne se vrednuvani spored objektivnata
vrednost. Osven vo slu~ajot na tri banki revidirani od ista revizorska
ku}a, vo finansiskite izve{tai na site ostanati banki obelodenetite
objektivni vrednosti se identi~ni so smetkovodstvenite vrednosti.
Bibliografija
1. Arnold P.J., 2009, “Global financial crisis: The challenge to accounting
research”, Accounting, Organisations and Society, vol.34, pp.803-809
2. Basu, S., 1997, “The Conservatism Principle and the Asymmetric Timeliness
of Earnings”, Journal of Accounting and Economics vol.24, pp. 3–37.
3. Beltratti A., Spear N., Szabo M.D., 2010, “The Value Relevance of Writedowns during the Subprime Fianncial Crisis”, пристапено на www.csef.it/
seminarpdf/beltratti.pdf
4. Bhimani A., 2008, “The role of a crisis in reshaping the role of accounting”,
Journal of Accounting Public Policy, vol.27, pp.444-454
5. Cheffers, M., Whalen, D. and Thrun, M., 2010, “2009 Going Concerns: A
Ten Year Review”, Audit Analytics, Sutton, MA.
6. E&Y, 2010, “How did the financial crisis affect the corporate financial
reporting?”, EYGM Limited, пристапено на http://www.ey.com/
Publication/vwLUAssets/Lessons_learned_ crisis_corp_ reporting_GL_
IFRS/$FILE/Lessons_learned_crisis_corp_reporting_GL_IFRS.pdf
7. Fields, T.D., Lys T. Z., Vincent L., 2001, “Empirical Research on
Accounting Choice”, Journal of Accounting and Economics, Vol. 31.
8. Goh, W. B., J. Yong K.O., 2009, “Market pricing of banks’ fair value assets
reported under SFAS 157 during the 2008 economic crisis”, Working
454
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Vlijanie na svetskata finansiska kriza vrz kvalitetot na finansiskoto izvestuvawe vo
Republika Makedonija
paper, Massachusetts Institute of Technology and Singapore Management
University.
9. Lewis M.K., 2009, “The origins of the sub-prime crisis: Inappropriate policies,
regulations, or both?” Accounting forum, vol.33, pp.114-126
10.Nobes, C. W., 1998, “Towards a General Model of the Reasons for International
Differences in Financial Reporting”, Abacus, Vol. 34, No. 2.
11.Roychowdhury S., Watts R.L., 2007, “Asymmetric timeliness of earnings,
market-to-book and conservatism in financial reporting”, Journal of
Accounting and Economics, vol.44, pp.2-31
12.Ryan S.G., 2008, “Accounting in and for the Subprime Crisis”, Accounting
Review, vol.83 (6), pp.1605-1638
13.Sikka P., 2009, “Financial crisis and the silence of the auditors”, Accounting,
Organisations and Society, vol.34, pp.868-873
14.Song, C. J., Thomas W. B., Yi H., 2009, “Value relevance of FAS 157
fair value hierarchy information and the impact of corporate governance
mechanisms”, Working paper, Virginia Tech and University of Oklahoma
15.Vichitsrawong T., Eng L.L., Meek G.K., 2010, “The Impact of the Asian
Financial Crisis on Conservatism and Timeliness of Earnings: Evidence from
Hong Kong, Malaysia, Singapore, and Tailand”, Journal of International
Financial Management and Accounting, vol.21, pp.32-61
16.Watts, R. L., and J. L. Zimmerman, Positive Accounting Theory, PrenticeHall International, 1986
17.Xu Y., Jiang A.L., Fargher N., Carson E., 2011, “Audit reports in Australia during
global financial crisis”, Australian Accounting Review, No.56, vol. 21 (1)
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
455
M–r Atanasko Atanasovski, asistent
THE IMPLICATIONS OF THE GLOBAL FINANCIAL CRISIS FOR
THE QUALITY OF FINANCIAL REPORTING IN REPUBLIC OF
MACEDONIA
M.Sc. Atanasko Atanasovski, assistant
Summary
The global financial crisis has considerable implications for the financial
reporting worldwide and initiates great debates in academic and professional
accounting gatherings. The objective of this paper is to address the question of
financial crisis implications for the quality of financial reporting in the financial
and non-financial sector of Macedonian economy. The results of the research
suggest that listed companies from the non-financial sector are inconsistent
in application of the conservatism principle signifying poor reporting quality,
unlike the banks in Republic of Macedonia whose financial statement directly and
without considerable time gap incorporate the negative effects of the economic
situation.
Key terms: financial reporting, conservatism, financial crisis, fair value
456
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 457 - 468 (2011)
VLIJANIETO NA SLOBODATA NA [email protected] NA
STOKI I USLUGI VRZ POJAVATA NA POVRATNA
DISKRIMINACIJA VO DUHOT NA EVROPSKOTO PRAVO
Аsistent m-r Angela Kuzmanova
Apstrakt
Vo ramkite na trudot }e bide napravena analiza dali slobodata
na dvi`ewe na stoki i uslugi rezultira so pojava na pozitivna
diskriminacija koja gi doveduva vo nepovolna ili povlastena
polo`ba zemjite - ~lenki na Evropskata Unija. Odgovorot
�������������
na
istra`uva~koto pra{awe }e se dobie so objasnuvawe na konceptot
na „pozitivna diskriminacija” od aspekt na pravnite propisi na
evropskiot zakonodavec i nacionalnite pravni normi, kako i preku
analiza na posebni slu~ai vo koi ovoj koncept e interpretiran od
strana Evropskiot sud na pravda.
Klu~ni zborovi: povratna diskriminacija, sloboda na dvi`ewe na
stoki i uslugi, merki so efekt ekvivalenten na kvantitativno
ograni~uvawe.
Voved
Ekonomskata integracija mo`e da se javi vo najrazli~ni
formi i tehniki. Istite go so~inuvaat spektarot vo koj stepenot na
povrzanost edna so druga na ekonomiite {to u~estvuvaat, stanuva sî
pogolem. Oblasta na slobodna trgovija se sostoi od aran`man me|u
dr`avite spored koj tie se soglasuvaat da gi otstranat site carinski
dava~ki (i kvoti) za trgovskite stoki {to gi razmenuvaat. Me|utoa,
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
457
Аsistent m-r Angela Kuzmanova
sekoja strana e slobodna ednostrano da go utvrdi nivoto na carinski
dava~ki za uvoz na stoki {to doa|aat nadvor od oblasta. Slednata
etapa e Carinskata unija. Tuka carinite i kvotite za trgovska
razmena me|u ~lenkite se otstraneti, no ~lenkite se soglasuvaat da
primenuvaat zaedni~ko nivo na carini za stoki {to vleguvaat vo
unijata odnadvor. Toa se narekuva zaedni~ka carinska ili zaedni~ka
nadvore{na tarifa. Potoa sledi Zaedni~kiot pazar i ovoj tehni~ki
poim podrazbira deka kon slobodniot protok na stoki vo ramki
na carinskata unija se dodava slobodniot protok na faktorite na
proizvodstvoto- trudot, kapitalot i uslugite. Na krajot doa|ame do
Ekonomskata unija. Ova pretstavuva zaedni~ki pazar vo koj postoi
celosno obedinuvawe na monetarnata i fiskalnata politika. Postoi
zaedni~ka valuta koja{to e kontrolirana od centralen organ i,
vsu{nost site zemji-~lenki stanuvaat regioni vo ramki na unijata.
Dogovorot za EZ e potpi{an vo Rim vo 1957 godina, so
centralna cel sozdavawe na zaedni~ki pazar. Za da bide izgraden
edinstveniot Zaedni~ki pazar, nepohodno e da se garantira sloboden
protok na stoki, uslugi, lica i kapital pome|u zemjite-~lenki. Vo
taa nasoka, Dogovorot za EZ vklu~uva odredbi (t.n. “fundamentalni
slobodi”) koi zabranuvaat sozdavawe na pre~ki za sloboden protok na
proizvodite i faktorite na proizvodstvo. Imeno, nepohodno e da se
razbere na~inot na koj ~lenovite 28-31 se vklopuvaat vo poop{tata
strategija vo odnos na slobodniot protok na stoki. ^lenovite
23-27 gi postavuvaat osnovite za Carinskata unija, me|utoa ako
rabotite zastanat tuka, slobodniot protok na stoka samo delumno
bi se realiziral. Dr`avite i ponatamu bi imale prostor da vovedat
kvoti za stokite {to mo`at da se uvezuvaat, ili pak da go popre~at
protokot preku merki koi imaat efekt ekvivalenten na kvotite.
D. Swann, “The Economics of the Common Market”, 7th edition, Penguin, 1992,
pp.11-12, in P. Craig
& G. De Burca, “EU Law”, 4th edition, Oxford University Press, 2007, p.605
458
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Vlijanieto na slobodata na dvi`ewe na stoki i uslugi vrz pojavata na povratna
diskriminacija vo duhot na Evropskoto pravo
Komunitarnite institucii morale da se osiguraat deka nivnata cel
za sozdavawe na zaedni~ki pazar i sloboden protok na stoki, nema
da bide sabotirana od strana na vlastite na zemjite-~lenki, sakaj}i
da gi za{titat nacionalnite proizvodi so sozdavawe na pre~ki na
slobodniot protok na stoki. Celta na ~lenovite 28-31 e da se spre~at
zemjite - ~lenki da se vpu{taat vo vakvite strategii.
Imaj}i predvid deka Evropskata Unija, kako i ostanatite
supranacionalni organizacii, nastojuva precizno da ja povle~e
grani~nata linija pome|u razli~nite nivoa na vlast (nacionalnata
i nadnacionalnata), definitivna linija pome|u ovie dve nivoa na
vladeewe nikoga{ ne bila povle~ena od strana na kreatorite na
razli~ni dogovori. Iznenaduva~ki, ova delikatno i politi~ki oboeno
pra{awe bilo ostavano na Evropskiot sud na pravdata, koj preku svojata
sudska praktika bi trebalo da gi specificira granicite i ambiciite na
razli~nite ~lenovi od dogovorite. Tolkuvaweto na ESP, na ~lenovite
28-31 e mnogu va`no za da se postigne integracija na edinstveniot pazar.
So nea, na frazata: “merki so efekt ekvivalenten na kvantitativno
ograni~uvawe” dobiva {iroko tolkuvawe, a poimot diskriminacija
se konstituira op{to za da se opfatat i direktnata i indirektnata
diskriminacija. Eden od na~inite koj e praktikuvan od strana na ESP
pri razgrani~uvaweto na celite na ~lenot 28 i nacionalnite zakoni na
zemjite-~lenki koi ja reguliraat trgovijata, e upotrebata na doktrinata
za ~isto vnatre{na situacija. Za da se analizira primenata na ovaa
doktrina, neophodno e da se napravi pregled na sudskite odluki doneseni
od strana na ESP vo razli~ni vremenski periodi. Isto taka, potrebno
e da se stavi akcent na povratnata diskriminacija koja proizleguva od
nastojuvaweto na evropskoto pravo da go garantira slobodniot protok
na stoki i uslugi.
P. Craig & G. De Burca, “EU Law”, 4th edition, Oxford University Press, 2007, p.667
Tryfonidou, Alina, The Outer Limits of Article 28 EC: Purely Internal Situations and
the Development of the Court’s Approach Through the Years (September 21, 2007) pg.2
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
459
Аsistent m-r Angela Kuzmanova
Pravna ramka
I pokraj prethodnite aktivnosti na ESP, pravnata ramka za
regulirawe na Zaedni~kiot pazar ne be{e celosno konfigurirana
sî do 1986 godina. Imaj}i go predvid nedostatokot na aktivnosti
vo taa nasoka, kako odgovor na povikot od strana na Sovetot na
Evropa , Evropskata komisija ja donese „Belata kniga”, kade {to
skicira{e detalna programa so specifi~en vremenski raspored
za ostvaruvawe na zaedni~kiot pazar. Kako posledica na „Belata
kniga”, zemjite-~lenki go ratifikuvaa Edinstveniot evropski akt.
Ovoj dokument sodr`i novi proceduri dizajnirani da go olesnat
kompletiraweto na Legislativata za zaedni~kiot pazar. Ne deka
site fazi na ekonomska integracija opi{ani pogore vo trudot se
celosno postignati, no legitimno e da se ka`e deka aktuelnata
pravna struktura na Zaedni~kiot pazar e postavena so Dogovorot za
EZ i toa so ~lenovite 23-25, 28-31, 39, 43, 49, 56 i 90-93. Zaedni~kiot
pazar (isto taka upotrebuvani Edinstven pazar ili Vnatre{en pazar)
podrazbira ~etiri slobodi koi se skicirani so soodvetnite ~lenovi
vo slednava tabela:
COM (85) 310
So silna izjava kako {to e slednava:”Vremeto za razgovori pomina.
Dojdeno e vreme za akcija.” Evropskata komisija izleze so programa vo Juni 1985
godina.
D’Alessio, Ignacio, The Free Movement of Goods and Services Has Resulted in
Reverse Discrimination, Which is Surely Contrary to Community Law in Spirit, If Not in Letter
(September, 16 2008) pg.5
460
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Vlijanieto na slobodata na dvi`ewe na stoki i uslugi vrz pojavata na povratna
diskriminacija vo duhot na Evropskoto pravo
Sloboda
Sloboden protok na stoki
Glavni ~lenovi
~len 23-25 od Dogovorot za EZ
~len 28-31 od Dogovorot za EZ
~len 90-93 od Dogovorot za EZ
Sloboden protok na rabotnici
~len 39 od Dogovorot za EZ
Slobodno obezbeduvawe na uslugi ~len 49 od Dogovorot za EZ
Sloboden protok na uslugi
~len 43 od Dogovorot za EZ
Slobodno osnovawe na firmi
Sloboden protok na kapital
Sloboden protok na pla}awa
~len 56 od Dogovorot za EZ
Kako rezultat na toa, skoro site fazi spored Svan objasneti na
po~etokot na trudot, se ispolneti. Faktorite na proizvodstvo mo`at
slobodno da se dvi`at vo ramki na Evropskata Unija. Se formira oblast
bez vnatre{ni granici, rezultiraj}i so koncept potesen od Oblast na
slobodna trgovija ili Carinska unija, a toa e Zaedni~ki pazar.
Sudska praktika na Evropskiot sud za pravda
^lenot 28 od Dogovorot e klu~nata odredba od pravnata ramka
koja go garantira funkcioniraweto na Zaedni~kiot pazar i istiot
glasi: ”Kvantitativnite ograni~uvawa na uvozot i site merki so
ekvivalenten efekt (MEKO) se zabraneti”. Dodeka pak, ~lenot 30 gi
sodr`i izzemawata za odredeni slu~ai vo koi dr`avata mo`e da go
ograni~i dvi`eweto na stokite. Poimot kvantitativno ograni~uvawe
Postoi u{te eden ~ekor ponapred, a toa e Ekonomska unija. Iako skoro
site zemji-~lenki imaat ista valuta (Evrozona), sî u{te ima u{te nekoi zemji so
razli~ni valuti i poradi toa nema edinstven ili zaedni~ki monetaren organ (Evropska centralna banka).
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
461
Аsistent m-r Angela Kuzmanova
za prvpat bil definiran vo slu~ajot Гедо (Geddo) i su{tinata e deka
istite sozdavaat celosno ili delumno ograni~uvawe na uvozot, izvozot
ili tranzitot na stoka. Dodeka pak, ekvivalentniot efekt pote{ko
se objasnuva, iako vo Direktivata 70/50 e napraven zna~itelen ~ekor
vo taa nasoka.
Sudskite odluki doneseni vo slu~aite: Dasonvil (Dassonville10),
a potoa i Kasis de Di`on (Cassis de Dijon11) na svoeviden na~in ja
reflektiraat premnogu intervencionisti~kata pozicija na ESP.
Imeno, vo prviot slu~aj, sudot ne ja preispituva diskriminatornata
namera na soodvetna odredba od nacionalnoto pravo i ima ekstenzivno
tolkuvawe na merkite koi mo`at da se podvedat pod poimot MEKO.
Taka, definicijata voop{to ne naveduva deka pravilata vsu{nost
diskriminiraat me|u doma{ni i uvezeni stoki. Ponatamu, vo vtoriot
slu~aj se zabele`uva svoeviden kontinuitet vo vakvoto sudsko
rationale, pa odlukata bila deka ~lenot 28 mo`e da se odnesuva na
pravila koi{to ne se diskriminatorni. Isto taka, sudot uka`uva
deka razumnite ograni~uvawa mo`at da ne bidat opfateni so ~lenot
28. Inaku, vo ovoj period od sudskata praktika na ESP, postoelo
generalno mislewe deka sudot na mnogu ekstenziven na~in go tolkuval
~lenot 28, odnosno istiot go primenuval vo vrska so nacionalnite
�����������
Case 2/73 Geddo v. Ente Nazionale Risi [1973] ECR 865.
Dir. 70/50 [1970] OJ L13/29,Art. 2 (3).
10�
Case 8/74 Procureur du Roi v. Dassonville [1974] ECR 837
Belgiskoto pravo predviduvalo deka stokite koi{to nosat oznaka na poteklo mo`at da se uvezuvaat edinstveno dokolku se pridru`eni so sertifikat od vladata na zemjata-izvoznik koja{to go garantira nivnoto pravo
na takva oznaka. Dasonvil uvezuval {kotsko viski vo Belgija od Francija,
bez da poseduva sertifikat od britanskite organi. Vakviot sertifikat
te{ko bi mo`el da se dobie za stoki koi{to ve}e se vo sloboden promet vo
treti zemji, kako {to bila situacijata vo slu~ajot. Dasonvil bil sudski gonet vo Belgija, a toj vo svoja odbrana tvrdel deka vakvoto belgisko pravilo
prestavuvalo MEKO.
11
462
Case 120/78 Rewe-Zentrale AG
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Vlijanieto na slobodata na dvi`ewe na stoki i uslugi vrz pojavata na povratna
diskriminacija vo duhot na Evropskoto pravo
merki koi{to na prv pogled izgledale deka nemaat nikakva vrska
so onevozmo`uvawe na slobodniot protok na stoki i uslugi, pa duri
istite bile sostaven del na sekoj pazarno - regulatoren re`im.
Svoeviden beleg vo pristapot na ESP ima negovata odluka
vo slu~ajot Kek (Keck12), iako istata predizvikala bura od reakcii
vo pravnata nauka. Tokmu ova go prinudilo ESP da ja preispita
svojata odluka i da ja smiri burata. Distinkcijata
�����������������������������
me|u pravilata
koi se odnesuvaat na odlikite na stokata i onie koi se odnesuvaat
na uslovite na proda`ba, se poka`ala krevka. ESP sî pove}e gi
vnesuva uslovite na proda`ba vo ramkite na ~lenot 28 ili so toa {to
gi tretira kako da se odnesuvaat na odlikite na stokite ili poradi
toa {to se primenuvaat neednakvo, fakti~ki ili pravno, na uvoznite
stoki. Pristapot do pazarite poleka se pribli`uva do glavnata uloga
na rasuduvaweto na ESP.13
Edna od celite na ~lenot 28 e da se izbegne situacijata vo koja po
pat na donesuvawe na nacionalni propisi se favoriziraat doma{nite
proizvodi vo odnos na uvezenite. Toa sekako pretstavuva na~in na
onevozmo`uvawe na slobodniot protok na stoki i uslugi. Podednakvo
interesni se slu~aite so direktna ili indirektna diskriminacija.
Ovoj ~len nao|a soodvetna primena i vo vrska so nacionlnite
odredbi koi se odnesuvaat na oznakata na potekloto na proizvodite
(na pr. slu~ajot Komisijata protiv Obedinetoto Kralstvo (Commision
v.United Kingdom14)). Nacionalnite odredbi na dr`avite-~lenki ne
bi bile vo sprotivnost so na~elata na Zaedni~kiot pazar dokolku
oznakata na potekloto podrazbira odreden kvalitet na stokite,
deka bile izraboteni od odredeni materijali i preku poseben vid na
12
Cases C–267 and 268/91 Criminal Proceedings against Keck and Mithouard [1993]
ECR I–6097
13
P. Craig & G. De Burca, “EU Law”, 4th edition, Oxford University Press,
2007, str.720
14
Case 207/83 Commission v. United Kingdom [1985] ECR 1201
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
463
Аsistent m-r Angela Kuzmanova
proizvodstvo ili dokolku potekloto uka`uva na posebnoto mesto vo
folklorot ili tradicijata na regionot za koj stanuva zbor.15
Isto taka, ~lenot 28 gi opfa}a dozvolite za uvoz i izvoz. Imeno,
ovoj ~len se primenuva i koga nacionalnite zakoni im postavuvale
barawa na uvezenite stoki, a istite ne bile potrebni za doma{nite
proizvodi (na pr. slu~ajot Komisijata protiv Italija (Commision.
v.Italy))16. Istiot pristap se gleda i vo odnos na diskriminatornite
izvozni pravila. Vo slu~ajot Bulie (Bouhelier17), francuskoto pravilo
koe{to nalaga proverka na kvalitetot na ra~nite ~asovnici za izvoz,
no ne i na onie nameneti za doma{niot pazar, go kr{i ona {to sega e
~len 29.18
Ponatamu, opredeluvaweto na cenite na uvezenite proizvodi e
u{te edna oblast kade {to se primenuva zabranata na predviduvawe
na merkite so ekvivalenten efekt po pat na nacionalno normirawe.
Imeno, opredeluvaweto na cenite mo`e da bide diskriminira~ko i
kako takvo pretstavuva onevozmo`uvawe na slobodata na dvi`ewe na
stoki i uslugi. ESP utvrdil deka holandskoto pravo go kr{i ~lenot
28 so faktot {to istoto predviduva minimalni proda`ni ceni na
odreden vid alkohol.19
15
Case 12/74 Commission v.Germany [1975] ECR 181; Case 113/80 Commission
v. Ireland [1981] ECR 1625
16
Case 154/85 [1987] ECR 2717
ESP smetal deka postapkite i barawata za podatoci pri registracija na
uvozni avtomobili, so {to nivnata registracija stanuva podolga, pokomplicirana i poskapa od onaa na doma{nite vozila. Ova e zabraneto spored
~len 28.
17
Case 53/76 Procureur de la République Besançon v. Bouhelier [1977] ECR 197.
18
P. Craig & G. De Burca, “EU Law”, 4th edition, Oxford University Press, 2007,
str.670
19�
Case 82/77 Openbaar Ministerie v. Van Tiggele [1978] ECR 25
Sudskata logika bila deka dozvoleno e da se opredeli samo maksimalniot iznos
na profit i na toj na~in bi se zemale predvid razli~nite proizvodni tro{oci za
razli~ni proizvodi.
464
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Vlijanieto na slobodata na dvi`ewe na stoki i uslugi vrz pojavata na povratna
diskriminacija vo duhot na Evropskoto pravo
^isto vnatre{na situacija i povratna diskriminacija
Glavanata ideja na Zaedni~kiot pazar e da se onevozmo`i
diskriminacijata. ����������������������������������������������
Vakvoto nastojuvawe na evropskiot zakonodavec
e izrazeno tacitno so ~lenovite 28-30 i eksplicitno vo ~lenot
90, odnosno diskriminacijata bazirana na nacionalnosta na
proizvodite pome|u zemjite-~lenki e zabraneta. So toa bi do{lo do
izedna~uvawe na doma{nite i uvezenite proizvodi. Tuka se postavuva
klu~noto pra{awe - dali izedna~uvaweto e celosno postignato.
Imeno, dokolku nacionalnoto pravo predviduva opredeleni merki
i barawa za doma{nite proizvodi, a istite spored ~lenot 28 se
nedozvoleni, dali ova doveduva do naru{uvawe na konkurencijata?
Uvezenite proizvodi penetriraat na istiot pazar bez da gi ispolnat
nacionalnite barawa predvideni vo zemjata vo koja se uvezuvaat
i toa so zna~itelno pomali tro{oci. Ova vsu{nost doveduva do
pojava na obratna diskriminacija, {to vo krajna linija e rezultat na
nadle`nosta na evropskoto i pravoto na zemjite-~lenki. Proizvodite
vo ~isto vnatre{nite situacii se pod re`imot na doma{noto pravo i
sî dodeka ostanuvaat vo tie granici, nemaat povrzanost so pravoto na
Evropskata Zaednica. Povratnata diskriminacija se slu~uva poradi
toa {to pravoto na Evropskata Zaednica gi obvrzuva dr`avite da gi
tretiraat proizvodite i uslugite od drugite zemji-~lenki na na~in
na koj ne planirale da gi tretiraat sopstevnite proizvodi i uslugi.20
Bidej}i ~lenot 28 ne se primenuva vo ~isto vnatre{nite situacii,
povratnata diskriminacija e vo soglasnost so evropskoto pravo.
Zatoa, vo slu~ajot Mathot (Mathot21) ESP odlu~il deka belgiskoto
pravo koe bara opredeleni detali da bidat navedeni na pakuvaweto
na belgiskiot puter, a istite ne se barale za puterot koj se uvezuva od
20
Ritter, Cyril, Purely Internal Situations, Reverse Discrimination, Guimont, Dzodzi and
Article 234 (June 16, 2006).
21
Case 98/86 Criminal Proceedings against Mathot (1987) ECR 809
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
465
Аsistent m-r Angela Kuzmanova
drugite dr`avi, ne go kr{i ~lenot 28. Vakvoto rezonirawe bi mo`elo
da pretstavuva svoevidna diskriminacija, odnosno gi favorizira
doma{nite proizvodi od aspekt na kvalitet na proizvodite, kako
i od aspekt na za{tita na pravata na potro{uva~ite. Konceptot
na povratna diskriminacija e prisuten vo odlukata na ESP po
slu~ajot Pistre (Pistre22), vo koj francuski dr`avjanin bil obvinet
za neovlastena upotreba na opisot “planinsko” na pakuvaweto na
proizvodite. Imeno, spored francuskoto pravo, ovoj opis mo`el
da se upotrebuva samo za proizvodite {to se izgotveni na doma{na
teritorija, od avtenti~ni surovi materijali i pritoa za istite bilo
neophodno odobrenie od dr`aven organ. Obvinetiot vo svoja odbrana
istaknal deka vakvata nacionalna odredba go kr{i ~lenot 28. Iako
stanuva zbor za ~isto vnatre{na situacija, sudot ne se proglasil
za nenadle`en. Naprotiv, odlu~il deka takvata odredba go kr{i
slobodniot promet, diskriminiraj}i gi stranskite proizvodi so
toa {to go ograni~uvaj pravoto na upotreba na navedeniot simbol
koj asocira na soodvetno nivo na kvalitet. Vo Francija takvite
proizvodi bi se prodavale bez opisot i na toj na~in bi se sozdala
nevidliva pre~ka na slobodnata trgovija.
Mo`ni re{enija i preporaki
Imaj}i gi predvid dosega{noto izlagawe i analiza na
postapuvaweto na ESP vo poedine~ni slu~ai, kako i zakonodavnata
aktivnost na komunitarnite institucii izrazena niz razli~ni
dogovori i spogodbi, se kristaliziraat nekolku klu~ni poenti.
Glavnata cel na Dogovorot za EZ e da se obezbedi funkcionirawe
na Zaedni~ki pazar. ����������������������������������������
Ovaa cel e motivirana kako od ekonomski
(polzuvawe na prednostite od ekonomija od obem), taka i od socijalni
22
466
Cases C – 321 – 4/94 Criminal Proceedings against Pistre (1997) ECR I – 2343
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Vlijanieto na slobodata na dvi`ewe na stoki i uslugi vrz pojavata na povratna
diskriminacija vo duhot na Evropskoto pravo
pri~ini (da se izbegnat eventualnite vooru`eni konflikti).
Funkcioniraweto na Zaedni~kiot pazar pretpostavuva otstranuvawe
na site barieri koi bi ja popre~ile slobodnata trgovija. ^lenot 28
od ovoj dogovor opfa}a {irok spektar na merki koi mo`at direktno
ili indirektno da vlijaat na trgovijata pome|u zemjite ~lenki. Ona
{to e va`no od aspekt na mojata analiza e toa deka komunitarnoto
pravo, poto~no ~lenot 28 gi opfa}a nacionalnite merki koi se
odnesuvaat na razmenata pome|u dr`avite, {to zna~i deka vo na~elo
odredbite koi reguliraat ~isto vnatre{nata situacija ne mo`at da
bidat vo kolizija so komunitarnoto pravo. Ottuka se postavuvaat
dve dilemi. Prvata e koga slu~ajot mo`e da se okvalifikuva kako
~isto vnatre{en, a vtorata e pojavata na povratna diskriminacija.
Vo odredeni situacii, za da se izbegne kr{eweto na ~lenot 28, se
postignuva sprotiven efekt, odnosno se diskriminiraat doma{nite
ili stranskite proizvodi. Imaj}i gi predvid ovie dilemi, spored
moe mislewe akcentot treba da se stavi na sudskata praktika na
ESP, odnosno negoviot kapacitet da odlu~uva vo konkretni slu~ai
analiziraj}i go nivniot praven i socijalen kontekst. Isto taka,
neophodno Evropskata Unija pravno da gi uredi, voobli~uvaj}i gi
vo soodveten praven akt. Sekako, interesno e da se razmisli dali
vakvite problemi mo`at da se nadminat ili ubla`at so dopolnitelna
harmonizacija na pravoto na zemjite-~lenki so ona na EU.
Referenci:
1. Ritter, Cyril, Purely Internal Situations, Reverse Discrimination, Guimont,
Dzodzi and Arti�������������������������������������������������������
cle 234 (June 16, 2006). Available at SSRN:http://ssrn.
com/abstract=954242;
2. D’Alessio, Ignacio, The Free Movement of Goods and Services Has
Resulted in Reverse Discrimination, Which is Surely Contrary to
Community Law in Spirit, If Not in Letter (September, 16 2008). Available
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
467
Аsistent m-r Angela Kuzmanova
at SSRN: http://ssrn.com/abstract=1268968;
3. Tryfonidou, Alina, The Outer Limits of Article 28 EC: Purely Internal
Situations and the Development of the Court’s Approach Through
the Years (September 21, 2007) Available at SSRN: http://ssrn.com/
abstract=1029248
4. P. Craig & G. De Burca, “EU Law”, 4th edition, Oxford University Press,
2007;
5. http://www.law-essays-uk.com/rss/lerss.xml
THE IMPACT OF THE FREE MOVEMENT OF GOODS AND
SERVICES ON CREATION OF REVERSE DISCRIMINATION WITHIN
THE EUROPEAN LAW
M.Sc. Angela Kuzmanova
Summary
In this paper I am analyzing if the free movement of goods and services has
resulted in reverse discrimination which brings the member states of European
Union in disadvantageous or privileged position. The answer of this research
question will be provided by explanation of the concept of positive discrimination
from the European law point of view, as well through analyzing specific cases in
which this concept has been interpreted by the European Court of Justice.
Key words: reverse discrimination, free movement of goods and services,
measures having equivalent effect.
468
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 469 - 484 (2011)
MARKETING PREKU SOCIJALNI MEDIUMI – ANALIZA
NA BIZNIS - PRAKTIKITE NA KOMPANIITE VO R.
MAKEDONIJA
Asistent Nikola Levkov
Apstrakt
Denes, sî pove}e se uka`uva na va`nosta {to ja imaat
socijalnite mediumi vo sproveduvawe na marketing - kampawite.
Ovoj trud pravi obid da ja pretstavi slikata za toa kako
kompaniite vo R.Makedonija gi iskoristuvaat pridobivkite na
marketingot preku socijalnite mediumi. Vrz osnova na dobienite
rezultati i izvedenite zaklu~oci, akademskata zaednica i biznis
- praktikata }e mo`at da imat pojasna pretstava za sostojbite
vo ovaa oblast. Trudot }e im poslu`i kako osnova za unapreduvawe
na nau~nata misla i marketing - aktivnostite vo ovoj domen vo
idnina.
Klu~ni zborovi: socijalen medium, marketing kampawa, Web 2.0,
Facebook, Twitter, YouTube.
Voved
Vo poslednite nekolku godini marketing - aktivnostite se
imaat promeneto radikalno, a vistinskoto mesto za barawe na takvata
promena e Internetot. Vo minatoto, pristapot do tradicionalnite
marketing - mediumi kako {to se televizija, vesnici, radio i spisanija,
bile ograni~eni samo na onie delovni subjekti koi raspolagaat so
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
469
Asistent Nikola Levkov
finansiski sredstva. No, po voveduvaweto na web 2.0 tehnologijata,
sekoj koj ima internet pristap mo`e da u~estvuva vo globalnata
internet - mre`a i da distribuira sopstvena sodr`ina.
Marketingot, a osobeno tradicionalnoto reklamirawe, bilo
tretirano kako ednonaso~en kanal na komunikacija kade marketarot
preku koristewe na razli~ni mediumi gi upatuval marketing porakite do prima~ot, odnosno celnata publika. Vakviot na~in na
reklamirawe so sebe nosi golem broj na ograni~uvawa vo sporedba
so onlajn - marketingot. Marketingot preku socijalnite mediumi
ovozmo`uva povisok stepen na interkativnost so potro{uva~ite
vo edno okru`uvawe koe e kontrolirano od samite korisnici
(potro{uva~i), okru`uvawe koe se karakterizira so povisok stepen
na sloboda, dijalog i koe im dava direkten pristap na potro{uva~ite
do marketing - aplikaciite (Tuten T, 2008 str.3).
Prednostite i korista koi marketingot preku socijalnite mediumi
mo`e da gi ozbezbedi za podobruvawe na raboteweto na kompaniite,
sî u{te ne e dovolno razjasnet duri i vo naukata. Od druga strana,
prisustvoto na socijalnite mediumi pome|u korisnicite rapidno
raste sekoja godina. Denes Facebook ima pove}e od 750 milioni aktivni
korisnici, Twitter denes ima pove}e od 200 milioni korisnici, a preku
3 bilioni videa na den se gledani na YouTube i 48 ~asa e vremetraeweto
na video - sodr`inite koi se zaka~uvaat na ovoj medium sekoj ~as.
Vlijanieto koe go imaat socijalnite mediumi vrz performansite na
kompaniite, najdobro mo`e da bide ilustrirano preku statistikata
napravena na 100 – te najdobro rangirani kompani na listata Fortune.
Vrz osnova na podatocite za 2010 godina, 79% od kompaniite koristat
470
http://www.facebook.com/press/info.php?statistics, Пристапено на 15.07.2011 год.
http://en.wikipedia.org/wiki/Twitter, Пристапено на 15.07.2011 год
http://www.youtube.com/t/press_statistics, Пристапено на 15.07.2011 год
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Marketing preku socijalni mediumi - analiza na biznis - praktikite na kompaniite vo R. M.
najmalku edna od glavnite socijalni platformi za komunikacija so
svoite klienti, 20% od kompaniite gi koristat site ~etiri glavni
socijalni tehnologii (Twitter, YouTube, Facebook i blogovi). Ovaa
statistika jasno poka`uva deka kompaniite pove}e ne se odnesuvaat
skepti~no kon upotrebata na socijalnite mediumi.
Socijalnite mediumi i Web 2.0
Izgleda deka ima golema konfuzija pome|u menaxerite i
akademskite istra`uva~i za toa {to sî mo`e da se podvede pod
terminot „socijalen medium“ i {to e toa {to socijalnite mediumi
gi pravi porazli~ni od konceptot na Web 2.0 tehnologijata i razvojot
na korisni~ki orientiranite sodr`ini. Verojatno glavnata razlika
e toa {to Web 2.0 tehnologijata e pove}e fokusirana na internet
- sodr`inata, odnosno sekoj korisnik mo`e da dodava i da kreira
sopstvena sodr`ina vo postojnata baza. Isto taka, korisnikot vo
najgolem broj slu~ai mo`e da vr{i izbor na sodr`ini vrz osnova na
sopstveni preferencii {to saka da gi dobiva. Socijalnite mediumi
se mnogu sli~ni na Web 2.0 tehnologijata, no va`na razlika e toa {to
tie se fokusirani na lu|eto i na razvoj na socijalna mre`a vo vid na
zaednica. Socijalnite mediumi pretstavuvaat razmena na kakvi bilo
informacii preku socijalnite internet - stranici i uslugi.
Kaplan and Haenlein (Kaplan.M & Haenlein.M, 2009 str. 62) vr{at
klasifikacija na vidovite socijalni mediumi na 6 glavni grupi vrz
osnova na slednite kriteriumi: kontekstot na socijalnoto prisustvo,
bogatstvoto na mediumite za samopretstavuvawe, nivoto na javno
sebeotkrivawe. [este razli~ni vidovi na socijalni mediumi se:
http://www.freshnetworks.com/blog/2010/02/how-the-global-fortune-100-are-using-social-media-some-statistics/ Пристапено на 15.07.2011 год
Eley, B., & Tilley, S. (2009) “Online Marketing Inside Out”, Melbourne: SitePoint
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
471
Asistent Nikola Levkov
blogovi i mikroblogovi, zaednici po sodr`ina, internet - stranici
na socijalnite mre`i, svetovite na virtuelnite igri, sorabotni~ki
proekti i zaednicite. Vo ramkite na ovoj trud nema da navleguvame
podetaqno vo objasnuvawe na sekoj od pooddelnite vidovi na socjalnite
mediumi, poradi poinakviot fokus i limitiraniot prostor.
Celi i strategija na marketingot preku socijalni mediumi
Marketingot preku socijalni mediumi e del od sevkupnata
marketing - strategija na kompanijata. Ovoj vid na marketing ne
treba da se tretira kako propraten dodatok ili da se primenuva
samo zatoa {to drugi go koristat. Strategijata za marketing preku
socijalni mediumi treba da go reflektira seto ona {to kompanijata
go prenesuva preku site ostanati mediumi.
Uspe{na marketing - kampawa preku socijalni mediumi e programa
koja treba da bide dobro obmislena, menaxirana i implementirana.
Marketingot preku socijalnite mediumi e del od marketing miks
- strategjata i treba dobro da bide integrirana so ostanatite
instrumenti na marketingot. Mnogu menaxeri smetaat deka zgolemuvaweto na obemot na proda`bata
e edinstvena cel koja treba da bide ostvarena od marketingot preku
socijalni mediumi. Imaj}i ja samo taa cel kako edinstvena, tie mnogu
~esto ne se podgotveni da investiraat vo marketing - kampawa preku
Vidi po{iroko kaj Kaplan.M & Haenlein.M, (2009) “Users of the world, unite!
The challenges and opportunities of Social Media”, Oxford: Elsevier
Jamie Turner and Reshma Shah, “How to Make Money with Social Media – A Insider
‘s guide on using new and emerging media to grow your businesss”, Pearson Education, Inc.
Publishing as FT Press Upper Saddle River, New Jersey, (2010)
Social Media Capability - Can you replicate social media success? White paper, US
Vignette Corporation, USA Publication Date: June (2009)
472
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Marketing preku socijalni mediumi - analiza na biznis - praktikite na kompaniite vo R. M.
socijalni mediumi, dokolku taa ne dovede do zgolemuvawe na proda`bata.
Mnogu avtori vo naukata uka`uvaat deka toa e pogre{en pristap.
Marketingot preku socijalni mediumi mo`e da dovede do ostvaruvawe
na pove}e celi koi potoa indirektno mo`at da dovedat do zgolemuvawe
na proda`bata. Kako pozna~ajni celi koi se izdvojuvaat se: generirawe
na novi potencijalni kupuva~i, zgolemuvawe na svesnosta za brendot,
privrzanost na potro{uva~ite kon brendot, monitoring na brendot,
generirawe prihod od proda`bite i dr. Strategijata za marketingot
preku socijalni mediumi e izvedena od biznis - celite kako i od marketing
- celite. Kako i sekoja druga marketing – strategija, marketingot preku
socijalni mediumi ima za cel da vlijae vrz odnesuvaweto na celnata
publika10. Pokraj integracijata na nivo na strategii, integracija mo`e
da se postigne i na nivo na platformi. Ova dopolnitelno }e pridonese
za podobro ostvaruvawe na marketing – celite, a potoa indrektno i na
biznis - celite.
Celi na istra`uvaweto
Glavnata cel na ova istra`uvawe e da se sogleda kako kompaniite
vo R.Makedonija gi koristat socijalnite mediumi vo sproveduvawe
na marketing- aktivnostite. Trudot pravi obid da obezbedi odgovori
na pove}e istra`uva~ki pra{awa:
1. Na koj na~in kompaniite vo R.Makedonija gi koristat
socijalnite mediumi za sproveduvawe na marketing Monique Reece , “Real - Time Marketing for Business Growth” - How to Use Social
Media, Measure Marketing, and Create a Culture of Execution, Pearson Education, Inc. Publishing as FT Press, Upper Saddle River, New Jersey, (2010)
10
Monique Reece , “Real‐Time Marketing for Business Growth” ‐ How to Use Social Media, Measure Marketing, and Create a Culture of Execution, Pearson Education, Inc. Publishing
as FT Press, Upper Saddle River, New Jersey, (2010)
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
473
Asistent Nikola Levkov
kampawi?
2. Koi se celite koi makedonskite kompanii sakaat da gi
postignat preku koristewe na marketingot preku socijalni
mediumi?
3. Koi socijalni platformi naj~esto gi koristat i kolku se
posveteni vo dobro odr`uvawe na svoite profili?
4. Dali nivniot nastap na socijalnite mediumi ima visoka
vidlivost i integriranost?
5. Dali kompaniite koristat nekoi tehniki za merewe na
uspehot od marketingot preku socijalni mediumi?
Metodologija na istra`uvaweto
So cel da se obezbedi odgovor na istra`uva~kite pra{awa,
be{e napravena selekcija na kompaniite koi se prisutni na
socijalnite mediumi. Se izvr{i selekcija na 30-te kompanii koi
kotiraat na oficijalniot pazar na makedonskata berza i se proveri
nivnto prisustvo na dvata najzna~ajni socijalni mediumi Facebook i
Twitter11. Kako kriterium za zna~ajno prisustvo naj~esto be{e zemen
brojot na fanovi na Facebook (minimum 1000) i brojot na komentari
na profilot na Facebook ostaveni vo poslednite 30 dena (minimum
1). Za Twitter kriterum za selekcija be{e broj na slediteli (followers)
(minimum 1000) i broj na tweets vo poslednite 30 dena (minimum 1).
Vaka zemenite kriteriumi se na relativno nisko nivo i istra`uva~ot
o~ekuva{e istite da bidat zadovoleni od pogolem broj kompanii.
11
Во рамките на овој извештај за 2010год. се презентирани резултатите во кои
двете платформи Facebook i Twitter се најчесто користените медиуми од страна на
компаниите па затоа тие беа земени и како критериум при селекција на компаниите во
Р.Македонија. Michael A. Stelzner, “Social Media Marketing Industry Report”, http://www.
SocialMediaExaminer.com
474
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Marketing preku socijalni mediumi - analiza na biznis - praktikite na kompaniite vo R. M.
Bidej}i golem broj od kompaniite koi kotiraat na oficijalniot
pazar na makedonskata berza ne gi zadovolija minimalnite
kriteriumi, listata na kompanii koi bea vklu~eni vo ispituvaweto
be{e nadoplneta i so drugi kompanii koi ne kotiraat na berzata, a
koi bea identifikuvani kako intenzivni korisnici na socijalnite
mediumi glavno preku nivnite oflajn marketing - kampawi. Na toj
na~in kreiranata kombinirana lista na kompanii koi imaat vidlivo
prisustvo na nekoj od spomenatite socijalni mediumi, bea vklu~eni vo
onlajn ispituvawe. Vkupniot broj na kompanii do koi be{e ispraten
pra{alnikot e 22, a brojot na dobieni popolneti pra{alnici e
16 ili stapkata na dobieni odgovori e 72%. Ispituvaweto be{e
sprovedeno so popolnuvawe na anketen pra{alnik so koristewe na
besplaten internet - softver www.kwiksurveys.com od strana na edno od
rakovodnite lica na marketing - sektorot vo selektiranite kompanii.
Proverkata na vidlivosta i integriranosta na socijalnite mediumi
koi kompaniite vo R.Makedonija gi koristat, be{e proverena preku
pregled na internet - stranicata na sekoja od kompaniite. Rezultatite
dobieni od sobirawe na podatocite bea analizirani i bea izvedeni
zaklu~oci.
Kriti~ka analiza na rezultatite od istra`uvaweto
Vrz osnova na podatocite za 30-te kompanii koi kotiraat
na oficijalniot pazar na Makednoskata berza, a dobieni preku
internet – opservacija, mo`e da se zaklu~i deka site, odnosno 100%
imaat sopstvena internet - stranica. Rezultatite za nivno prisustvo
na nekoj od socijalnite mediumi se: 17 kompanii (ili 56.6%) imaat
svoe prisustvo na socijalen medium i toa site 16 samo na Facebook,
a samo eden prisuten na Facebook i Twitter istovremeno. Ako gi
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
475
Asistent Nikola Levkov
proanalizirame rezultatite vo ova svetlo, bi mo`ele da ka`eme
deka primenata na socijalnite mediumi od strana na kompaniite e
na relativno visoko nivo. No dokolku se poglednat rezultatite od
aspekt na kriteriumite za selekcija, mo`e da se vidi deka najgolem
broj od kompaniite ne gi zadovoluvaat. Imeno, samo dve kompanii
imaat nad 1000 fanovi na nivniot profil na Facebook, a minimalniot
broj na 1 komentar mese~no go zadovoluvaat samo 2 kompanii. Koga
stanuva zbor za kompanijata prisutna na Twitter, i taa ne go zadovoluva
minimalnot kriterium od 1000 slediteli i minimum eden tweet
vo mesecot. Zatoa listata be{e nadopolneta so dopolnitelni 20
kompanii koi gi zadovoluvaat gorespomenatite kriteriumi, a koi ne
kotiraat na oficijalniot pazar na makedonskata berza.
Inaku, podatocite koi se prika`ani na grafikonot br.1 mo`e da
dovedat do pogre{ni zaklu~oci dokolku ne se zemat predvid brojkite
za minimum broj na fanovi, slediteli i komentari. Takvite brojki
spomenati pogore vo tekstot poka`uvaat deka najgolem broj od
kompaniite, iako imaat svoj profil odnosno se prisutni na nekoj od
socijalnite mediumi, istite ne gi koristat profesionalno. Slobodno
mo`e da se ka`e deka takvoto nivno prisustvo ne pretstavuva
voop{to del od nekakva marketing - strategija i ne postoi nikakva
usoglasenost so nivnite oflajn marketing - praktiki.
476
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Marketing preku socijalni mediumi - analiza na biznis - praktikite na kompaniite vo R. M.
Koga se analizira vidlivosta na socijalniot medium na internet stranicite na kompaniite koi kotiraat na oficijlaniot pazar na
Makedonskata berza, samo kaj edna kompanija mo`e da se uvidi jasno
ozna~en link za prisustvo na odreden socijalen medium na internet stranicata na kompanijata. Vakvata vidlivost be{e proverena preku
internet - proverka na internet - stranicite na sekoja od kompaniite.
Kaj istata kompanija be{e identifikuvan i zadovolitelen stepen
na integracija na nekolku socijalni mediumi i nivnata internet
- stranica. Site ovie rezultati poka`uvaat deka kompaniite koi
kotiraat na oficijalniot Pazar na makedosnkata berza sî u{te ne gi
koristat pridobivkite od socijalnite mediumi. Dvete kompanii koi
go zadovolija mnimalniot kriterium na broj na fanovi ili slediteli
i minimum 1 komentar - tweet mese~no, bea vklu~eni vo odgovarawe na
pra{alnikot. Vo ramkite na ovoj trud se prezentirani pozna~ajnite
rezultati od popolnuvawe na pra{alnikot.
Rezultatite za naj~esto koristenite platformi od strana na
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
477
Asistent Nikola Levkov
kompanite od R.Makedonija koi participiraa vo anketiraweto se
prika`ani na grafikonot br.2. Na pra{aweto sekoja od anketiranite
kompanii treba{e da gi zaokru`i site platformi na koi e aktivno
prisutna. Vrz osnova na rezultatite mo`e da se vidi deka tie se
kompatibilni vo golema mera so rezultatite dobieni vo izve{tajot
za 2010 godina za marketingot preku socijalni mediumi kako izve{taj
za dejnosta.12 Toa zna~i deka i makedonskite kompanii koi se aktivno
prisutni na socijalnite mediumi vo golema mera gi koristat istite
socijalni platformi kako i ostanatite kompanii vo svetot. Ona {to
mo`e mnogu lesno da se zabele`i e zna~itelnoto prisustvo na Facebook
od strana na site kompanii. Vakvite rezultati vo golema mera bea
o~ekuvani od strana na istra`uva~ot i gi potvrdija incijalnite
pretpostavki.
Na grafikonot br. 3 se prika`ani pridobivkite od koristeweto na
socijalnite mediumi, odnosno celite koi kompaniite naj~esto sakaat
12
Vidi po{iroko kaj Michael A. Stelzner, “Social Media Marketing Industry
Report”, http://www.SocialMediaExaminer.com
478
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Marketing preku socijalni mediumi - analiza na biznis - praktikite na kompaniite vo R. M.
da gi postignat preku socijalnite mediumi. Od distribucijata na
rezultatite mo`e da se sogleda va`nosta na razli~nite pridobivki
od koristewe na socijalnite mediumi koi kompaniite im gi dodeluvaa
vrz osnova na rangirawe. Kako pova`ni celi koi tie gi istaknuvaat
se: zgolemuvawe na proda`bata, zgolemena otvorenost na biznisot,
zgolemuvawe na internet - soobr}ajot i povisoko rangirawe na
nivnata internet - stranica od strana na internet - prebaruva~ite.
Dokolku vakvite rezultati povtorno se sporedat so izve{tajot od
2010 godina, mo`e da se vidi deka ima minorni razliki vo rangirawata
koi prete`no se rezultat na otstapuvawa {to se normalni kaj vakov
vid na ispituvawa.
Grafikon br.3 Pridobivkite od koristewe na marketingot preku
socijalni mediumi
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
479
Asistent Nikola Levkov
Na pra{aweto - koi merki za efektite od marketing preku
socijalni mediumi naj~esto gi koristite, odgovorite poka`uvaat
zna~itelna {arenolikost. Kako naj~esto koristena merka od strana
na kompaniite e soobra}ajot na internet - stranicata so 23%, potoa
brojot na fanovite, sleditelite i drugarite so 21%, svesnost za
reputacijata 18% i povtorno posetuvawe na internet - stranicata so
17 procenti. Objasnuvawe za primena na ovie merki davaat rezultatite
prezentirani na grafikon br2. Zo{to? Imeno, primenata na oddelni
metriki sekoga{ mora da bide kompatibilna so platformata koja
kompanijata ja koristi. Bidej}i golem broj od kompaniite imaat
profil na Facebook i se prisutni na Twitter, toga{ sosema e razbirlivo
zo{to najgolem broj od niv ja koristat merkata broj na fanovi
ili slediteli. Na grafikonot br.4 prika`ani se rezultatite za
razli~nite vidovi na alatki koi kompaniite gi koristat za merewe
na efektite od marketingot preku socijalnite mediumi.
480
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Marketing preku socijalni mediumi - analiza na biznis - praktikite na kompaniite vo R. M.
Vrz osnova na rezultatite prezentirani na grafikonot br.4 mo`e
da se zaklu~i deka najgolem broj od kompaniite go koristat Google
Analytics kako alatka. Edna od glavnite pri~ini zo{to Google Analytics
e naj~esto koristena alatka, e faktot {to toj e besplaten. Primenata
na ostanatite alatki e tesno povrzana so strategijata za nastap, a
i platformite koi konkretnata kompanija gi koristi. Isto taka,
va`no e da se napomene deka golem procent - duri 26% od kompaniite
ne koristat nikakva alatka. Ova e u{te eden dokaz deka golem broj od
kompaniite sî u{te ne go koristat marketingot preku socijalnite
mediumi na profesionalen na~in. Ova zna~i deka primenata na ovoj
vid marketing e sî u{te vo fazata na rana prifatenost od strana na
kompaniite, gledano na krivata na prifa}awe na tehnologiite. Ova ne
e za iznenaduvawe, dokolku imame predvid deka vo svetot prmenata na
ovoj vid marketing e sî u{te vo zarodi{, iako pozna~ajnite brendovi
maksimalno gi koristat pridobivkite na socijalnite mediumi.
Ograni~uvawa na istra`uvaweto
I pokraj toa {to ova istra`uvawe dava zna~ajni sogleduvawa za
sostojbata na marketingot preku socijalni mediumi vo R.Makedonija,
sepak rezultatite treba da se interpretiraat i da se i koristat so doza
na pretpazlivost. Prvo, primerokot na kompanii koj be{e vklu~en vo
ispituvaweto ne e reprezentativen i brojot na kompaniite vklu~eni
vo istra`uvaweto e relativno mal. Vtoro, podatocite bea sobrani
edinstveno vrz osnova na pra{alnik i internet - opservacija. Ne
be{e sprovedeno intervju so cel podlaboko razjasnuvawe na nekoi od
pra{awata i sobirawe na podetalni informacii za sostojbite. Isto
taka, subjektivniot pristap vo interpretacija na rezultatite mo`e
da pretstavuva zna~ajno ograni~uvawe na trudot.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
481
Asistent Nikola Levkov
Finalni zaklu~oci i preporaki
Celta na ova istra`uvawe be{e da ja uvidi sostojbata so
primenata na marketingot preku socijalnite mediumi od strana
na kompaniite vo R.Makedonija. Vakvite soznanija mo`at da bidat
osobeno korisni, kako za akademskata zaednica, taka i za biznis praktikata. Vrz osnova na dobienite rezultati mo`e so jasnost da
se ka`e deka koristeweto na socijalnite mediumi za ostvaruvawe na
marketing - celite vo R.Makedonija sî u{te e vo faza na zarodi{.
Za vakvata sostojba verojatno ima objektivni i subjektivni pri~ini.
Objektivnata e sigurno toa {to stanuva zbor za primena na relativno
nova tehnologija i marketing - pristap. Subjektivnata e sigurno toa
{to golem broj od kompaniite ne se zapoznaeni so mo`nostite koi
ovie mediumi gi nudat. Isto taka, golem broj od kompaniite ne se
zapoznaeni so metodologiite za sproveduvawe na efektivna strategija
za marketing preku socijalni mediumi. Najgolem broj od kompaniite
ovie mediumi sî u{te gi koristat na neprofesionalen na~in. Ovoj
trud dava edna dobra slika za sostojbite, a isto taka mo`e da pridonese
za zgolemuvawe na interesot vo koristewe na marketingot preku
socijalni mediumi od strana na makedonskite kompanii, sî so cel
unapreduvawe na nivnata konkurentnost na doma{niot i globalniot
pazar.
482
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Marketing preku socijalni mediumi - analiza na biznis - praktikite na kompaniite vo R. M.
Bibliografija
1. Eley, B., & Tilley, S. (2009) “Online Marketing Inside Out”, Melbourne:
SitePoint
2. Jamie Turner and Reshma Shah, (2010) “How to Make Money with
Social Media – A Insider ‘s guide on using new and emerging media to
grow your businesss”, Pearson Education, Inc. Publishing as FT Press
Upper Saddle River, New Jersey
3. Kaplan.M & Haenlein.M, (2009) “Users of the world, unite! The
challenges and opportunities of Social Media”, Oxford: Elsevier
4. Monique Reece , “Real-Time Marketing for Business Growth” - How to
Use Social Media, Measure
5. Michael A. Stelzner, “Social Media Marketing Industry Report”,
6. (2009) Social Media Capability - Can you replicate social media
success?,White paper, US Vignette Corporation, USA Publication Date: June
7. (2010)Marketing, and Create a Culture of Execution, Pearson Education,
Inc. Publishing as FT Press, Upper Saddle River, New Jersey
8. http://www.SocialMediaExaminer.com Pristapeno na 12.06.2011
9. http://www.facebook.com/press/info.php?statistics, Пристапено на
15.07.2011 год.
10.http://en.wikipedia.org/wiki/Twitter, Пристапено на 15.07.2011 год
11.http://www.youtube.com/t/press_statistics, Пристапено на 15.07.2011 год
12.http://www.freshnetworks.com/blog/2010/02/how-the-global-fortune-100are-using-social-media-some-statistics/ Пристапено на 15.07.2011 год
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
483
Asistent Nikola Levkov
SOCIAL MEDIA MARKETING – ANALYSIS OF BUSINESS
PRACTICIES OF COMPANIES IN REPUBLIC OF MACEDONIA
Teaching Assistant Nikola Levkov
Summury
The purpose of this research was to analyze and explore the way how
companies are using social media marketing in R. of Macedonia. This article
should provide evidence for SMM in the business practice and serve as an
incentive for raising attention for this concept of marketing in the country. This
article provide substantial information which shows that most of the companies
still do not have sufficient knowledge and expertise to use SMM in a proficient
way in order to support organizational competence and growth. The results from
this article can be used as a useful guideline for developing further strategies in
both areas academia and business practice in R. of Macedonia which will help
companies better to utilize benefits from SMM.
Key words: Social media marketing, marketing campaign, web 2.0, Facebook,
Twitter, YouTube.
484
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 485 - 502 (2011)
DALI CELTA E OSTVARENA I SREDSTVATA SE
OPRAVDANI? - OCENUVAWE NA EFEKTITE OD
PRIMENATA NA POLITIKATA ZA ZA[TITA NA
KONKURENCIJATA
asistent m-r Daniela Mamu~evska
Apstrakt
Politikata za za{tita na konkurencijata ima za cel da go
spre~i sekoj oblik na nekonkurentsko odnesuvawe na firmite i da
gi za{titi blagosostojbata na potro{uva~ite (consumer welfare)
i ekonomskata blagosostojba (social welfare). Denes, i ekspertite i
teoreti~arite se obiduvaat da dadat odgovor na pra{aweto kolku
uspe{no ovaa politika gi ispolnuva svoite celi. Bogatoto
������������������
iskustvo
od primenata na politikata za za{tita na konkurencijata vo
razvienite zapadni ekonomii ne mo`e da dade kone~na potvrda za
goleminata na nejzinite pozitivni efekti.
Vo ovoj trud }e bidat razgledani nekolku pristapi i
modeli koi se koristat vo ocenkata na efektite od primenata na
politikata za za{tita na konkurenicjata, kako i empiriskite
iskustva vo SAD, Holandija i Velika Britanija so cel da se obideme
da odgovorime na pra{aweto do koj stepen celta e ostvarena i
sredstavta se opravdani.
Klu~ni zborovi: Politika za za{tita na konkurencijata,
blagosostajba na potro{uva~i, ekonomska blagosostojba, efekti
od primena na politikata za za{tita na konkurencijata
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
485
m-r Daniela Mamu~evska
Voved
Po~nuvaj}i od 90-te godini na minatiot vek, vo razvienite
zapadni ekonomii kontinuirano raste interesot za merewe na
perofrmansite i efektite od primenata na makroekonomskite
politiki, kako i evaluacija na rabotata na dr`avnite institucii
i agencii zadol`eni za sproveduvawe na ovie politiki. Vo 1993
god. vladata na SAD go donese Zakonot za performansi i rezultati
na vladata (The Government and Performance and Results Act) ~ija cel e
podobruvawe na performansite vo raboteweto na dr`avnite agencii.
So ovoj zakon, agenciite (instituciite) se obvrzani da razvivaat i
implementiraat godi{ni planovi za realizacija na postavenite
programski celi vo soglasnost so raspolo`ivite resursi. Pokraj
toa, agenciite (instituciite) se obvrzuvaat da publikuvaat godi{ni
izve{tai za ostvarenite rezultati. Vo 1999 god. Ministerstvoto
za finansii na Anglija, kako proizvod od prethodno donesenite
dokumenti (Detalen izve{taj za potro{uva~kata na vladata)
(Comprehensive Spending Review) vo juli 1998 god. i Belata kniga
(White Paper) dekemvri, 1998 god.) go objavi dokumentot za analiza i
merewe na autputot i performansite na vladata, („The Government’s
Measures of Success: Output and Performance Analyses”) so koj se postavija
kriteriumite za merewe na uspe{nosta na vladata vo realizacijata
na zacrtanite celi i obezbeduvaweto na pokvalitetni javni uslugi.
Aktivnosti od ovoj vid bea prezemeni i vo drugi zemji (Kanada, zemjite
od Evropskata Unija, Avstralija i dr.).
����������������������������������������������������
Vo ramkite na ovie zakoni i dokumenti se opfateni i
instituciite zadole`eni za za{tita na pazarnata konkurencija i
blagosostojbata na potro{uva~ite. Konkretnoto merewe na nivnite
486
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dali celta e ostvarena i sredstvata se opravdani? - ocenuvawe na efektite od primenata na
politikata za za{tita na konkurencijata
performansi i efektite od sproveduvaweto na politikata za za{tita
na konkurencijata, vo nau~nite krugovi pottikna brojni diskusii
okolu metodologijata za merewe na nivnite rezultati i evaluacijata
na efektite, okolu definiraweto na celta na politikata za za{tita
na konkurencijata i po drugi sli~ni pra{awa.
Zatoa, vo ovoj trud prvo }e se osvrneme na celta na politikata
za za{tita na konkurencijata (ponatamu vo tekstot PZK) i izbraniot
standard za za{tita na blagosotojbata, metodologiite za procenka na
efektite od primenata na PZK i iskustvata na ova pole vo Holandija,
Amerika i Velika Britanija.
Osnovna cel na politikata za za{tita na konkurencijata
Funkcionalniot pazaren mehanizam ({to podrazbira efikasna
i efektivna konkurencija me|u pazarnite u~esnici) pretstavuva
navja`niot uslov za ostvaruvawe na efikasna alokacija na resursite,
za postignuvawe na odr`liv dolgoro~en ekonomski rast i razvoj i
za podobruvawe na op{testvenata blagosostojba. Za{titata na
interesot na potro{uva~ite i obezbeduvaweto na uslovi za slobodna
i fer pazarna konkurencija pome|u firmite, ~estopati se tretiraat
kako osnovni celi na politikata za za{tita na konkurencijata
(PZK).
Hay (2000) i Jenkinson (2000) upatuvaat na zaklu~okot deka
konkurencijata sama za sebe ne treba da bide cel, dokolku edna od
celite na PZK e podobruvawe na ekonomskata efikasnost. Taka,
spored Teorijata za industriska organizacija, celta na PZK e da ja
pottiknuva „ekonomskata efikasnost”, odnosno da ja maksimizira
sumata na diskontiranata neto sega{na vrednost na potro{uv~kiot i
proizvoditelskiot vi{ok. Odnosno, dokolku dadena pazarna struktura
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
487
m-r Daniela Mamu~evska
na kratok rok go namaluva potro{uva~kiot vi{ok, no na dolg rok
generira korist ~ija diskontirana neto sega{na vrednost e zna~ajna
pozitivna vrednost, toga{ postoeweto na vakvata pazarna situacija
e opravdano. Empiriskata analiza poka`uva deka utvrduvaweto
na celite na PZK i definiraweto na zakonite za za{tita na
konkurencijata ~estopati se pod vlijanie na dadenite socijalni i
istoriski okolnosti (uslovi), pa taka mo`e da im bidat dodeleni
i drugi celi, kako na primer, pottiknuvawe na vrabotenosta, na
regionalniot razvoj, na ekonomskata stabilnost i za{tita na malite
i sredni pretprijatija. Kako poseben primer treba da se istakne
PZK na EU, koja za edna od svoite glavni celi ja ima promocijata na
integracijata na evropskiot pazar.
Da zaklu~ime: [to vsu{nost pretstavuva PZK? Spored Motta
(2004), taa pretstavuva set od politiki i zakoni (i institucii,
zabele{ka na avtorot) koi treba da obezbedat uslovi za pazarna
konkurencija, koja nema da bide ograni~ena na na~in so koj se namaluva
ekonomskata blagosostojba. Odnosno, pazarnite u~esnici so soveto
deluvawe mo`at da ja ograni~at pazarnata konkurencija, no na na~in
koj nema negativno da vlijae vrz ekonomskata blagosostojba. Celta
na PZK na EU e da se za{titi pazarnata konkurencija kako na~in za
zgolemuvawe na blagosotojbata na potro{uva~ite i za obezbeduvawe
na efikasna alokacija na resursite. Vo antimonopolskoto
zakonodavstvo na SAD, glavnata cel e postavena na maksimizacija
na blagosotojbata na potro{uva~ite i promocija na ekonomskata
efikasnost preku ostvaruvawe na optimalna alokacija na resursite
vo uslovi na konkurentni pazari.
PZK vo pove}eto razvieni zemji se sostoi od tri glavni
elementi: (1) zabrana na dogovorite i praktikite so koi se
488
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dali celta e ostvarena i sredstvata se opravdani? - ocenuvawe na efektite od primenata na
politikata za za{tita na konkurencijata
ograni~uva slobodnata trgovija i konkurencijata, (2) zabrana na
antikonkurentskite praktiki i zloupotreba na pazarnata pozicija od
strana na dominantnata firma, (3) sledewe na spojuvawata i fuziite
me|u firmite.
Izbor na standard na blagosostojba kako kriterium za evaluacija
Sledno pra{awe na koe treba da se odgovori e koj standard na
blagosotojbata treba da se koristi kako kriterium za evaluacija na
efektite od primenata na PZK? Odnosno, dali pri definiraweto
na PZK i pri nejzinata implementacija da se vodi smetka samo za
blagosostojbata na ptro{uva~ite (consumer welfare) ili za ekonomskata
blagosostojba (social welfare).
Naj~est koncept koj se primenuva za sledewe na funkcioniraweto
na ekonomijata e konceptot na ekonomskata blagosostojba (social
welfare). Toj pretstavuva zbir od blagosostojbata na potro{uv~ite
(consumer welfare) i blagosotojbata na proizvoditelite (producer
welfare). Blagosostojbata na potro{uva~ite se definira kako
zbir od ostvarenite individualni potro{uva~ki vi{oci na site
potro{uva~i. Dodeka pak,
blagosostojbata na proizvoditelite
pretstavuva zbir od proizvoditelskite vi{oci (t.e. profitite) na
poedine~nite firmi. Pri ceteris paribus, zgolemuvaweto na cenata po
koja dobrata se prodavaat go namaluva vi{okot na potro{uva~ite, a
go zgolemuva vi{okot na proizvoditelite. Ekonosmakta blagosotojba
Potro{uva~kiot vi{ok pretstavuva razlika pome|u fakti~kata cena koja
ja pla}a potro{uva~ot i cenata koja e spremen da ja plati za konkretnoto dobro.
Potro{uva~kiot vi{ok e najmal vo uslovi na monopol, a najgolem vo uslovi na potopolna konkurencija.
�
Proizvoditelskiot vi{ok pretstavuva razlika pome|u pazarnata cena i
cenata na ~inewe na konkretnoto dobro. Vo uslovi na monopol, proizvoditelskiot
vi{ok e najgolem, a najmal vo uslovi na potpolna konkurencija.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
489
m-r Daniela Mamu~evska
e najmala vo uslovi na monopol, koga pazarnata cena se izedna~uva
so monopolskata cena, a taa e najgolema vo uslovi na potpolna
konkurencija, t.e. koga pazarnata cena }e se izedna~i so marginalnite
tro{oci na proizvodstvo na dobrata. Spored toa, efikasnata pazarna
konkurencija treba da obezbedi takva alokacija na raspolo`ivite
resursi so koja }e se maksimizira ekonomskata blagosostojba.
Izborot na standardot na blagosostojba vo golema mera
vlijae vrz procesot na ocenka i odlu~uvawe na instituciite za
za{tita na konkurencijata (IZK). Ova osobeno dobiva na zna~ewe
vo slu~aite na evaluacija na predlozite za fuzionirawe me|u
firmite. Na primer, implementacijata na PZK koja ima za cel da
se maksimizira blagosotojbata na potro{uva~ite, se razlikuva od
implementacijata na PZK koja ima za cel da ja zgolemi ekonomskata
blagosostojba. Taka, implementacijata na prvata pri donesuvaweto
na svoite odluki za konkretnite slu~ai, nema da gi zeme predvid
pozitivnite efekti vrz blagosostojbata na proizvoditelite, dodeka
pri implementacijata na vtorata PZK, nema da se dade golema
specifi~na te`ina na redistributivnite efekti me|u subjektite
vo analizata i odlu~uvaweto pri konkretnite slu~ai. So primena
na blagosostojbata na potor{uva~ite kako standard, predlogot za
spojuvawe na dadeni firmi }e bide odobren, samo dokolku zgolemenata
efikasnost vo raboteweto na spoenite firimi }e rezultira vo
namaluvawe na pazarnite ceni na nivnite proizvodi. Dokolku se
primenuva ekonomskata blagosostojba kako standard za odlu~uvawe,
toga{ predlogot za spojuvawe na dadeni firmi }e bide odobren
samo ako nivnoto spojuvawe vodi do zgolemuvawe na ekonomskata
blagosostojba.
Vo pove}eto zemji (SAD, EU, Velika Britanija, Holandija i
490
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dali celta e ostvarena i sredstvata se opravdani? - ocenuvawe na efektite od primenata na
politikata za za{tita na konkurencijata
dr.) vo nivnite regulativi za za{tita na konkurencijata, akcentot
voglavno e staven vrz za{tita na blagosostojbata na potro{uva~ite.
Ova e posbeno evidentno vo regulativite koi se odnesuvaat na sledewe
i kontrola na spojuvawata pome|u firmite. Na primer vo SAD,
spojuvaweto me|u firmite koi vodat do zgolemuvawe na pazarnata
koncentracija, mo`e da bide zabraneto dokolku spojuvaweto ne
rezultira vo zgolemuvawe na koristite za potro{uva~ite vo forma na
namaleni pazarni ceni i podobren kvalitet na proizvodite (Vodi~ za
horizontalni spojuvawa vo SAD). Vo ista nasoka e i regulativata na
EU za kontrola na spojuvawata, vo koja predlogot za spojuvawe me|u
dadeni firmi mo`e da bide odbien, dokolku spojuvaweto zna~itelno
ja popre~uva efektivnata konkurencija, odnosno negativno vliaje vrz
interesite na potor{uva~ite.
Pobornicite za primena na blagosostojbata na potro{uva~ite
kako standard za odlu~uvawe (eg. Buccirrossi et al.,2006)., Hay (2000)
and Chone and Linnemer (2008)), naveduvaat deka ~estopati firmite
koi se predmet na analiza i istraga poseduvaat pove}e informacii
od IZK, kako i toa deka ovie IZK ~esto pati vo svojata rabota i
vo procesot na odlu~uvawe se nao|aat pod pritisok na razni lobi
grupi na zaintrigiranite firmi. Zatoa primenata na ovoj standard
e opravdana bidej}i so za{titata na interesot na potro{uva~ite i
spre~uvaweto na zgolemuvaweto na cenite gi kompenzira problemot
na asimetri~nost na informaciite vo procesot na odlu~uvawe kako
i negativnite efekti od lobiraweto na firmite. Isto taka, tie
naveduvaat deka primenata na ovoj standard gi olesnuva analizata
i procesot na odlu~uvawe, bidej}i krajniot fokus e postaven vrz
�
www.usdoj.gov/atr/public/quidlines. (pristapeno 15.07.2011)
Regulation No.139/04, www.ec.europa.eu/comm./competition/mergers/legislation
(pristapeno 25.02.2011)
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
491
m-r Daniela Mamu~evska
analizata na pazarnite efekti vrz cenite. Ova posebno va`i vo
postapkite vo koi se odlu~uva po podnesenite predlozi za spojuvawe na
konkretni firmi, vo koi firmite }e bidat motivirani da predlagaat
spojuvawa koi vodat do zna~itelno podobruvawe na efikasnosta vo
raboteweto, so kraen pozitiven efekt preto~en vo namaleni pazarni
ceni.
Neven and Röller (2005) uka`uvaat na faktot deka
institucionalnite uslovi vo koi deluvaat IZK, igraat bitna uloga
vo izborot na standardot na blagosostojbata. Vo svoeto istra`uvawe
tie uka`uvaat deka vo uslovi na pogolema transparentnost i
odgovornost pri raboteweto na IZK, lobi-aktivnostite se pomalku
efikasni i ~estopati se realiziraat po indirektni kanali.
Sepak, teoreti~arite poka`aa deka stavaweto na glavniot
akcent vrz za{titata na blagosostojbata na potro{uva~ite, mo`e
na dolg rok da ima negativni efekti vrz ekonomijata, bidej}i
zanemaruvaweto na proizvoditelskiot vi{ok na dolg rok mo`e da
ima potencijalni negativni efekti vrz efikasnosta na firmite i
vrz nivnata blagosostojba. Ova e osobeno va`no za industriite vo
koi komponentata za istra`uvawe i razvoj e od su{tinsko zna~ewe
za nivniot razvoj. Strogata implementacija na PZK so glavna cel
za{tita samo na interesot na potro{uva~ite, mo`e negativno da se
odrazi vrz dolgoro~niot razvoj na ovie industrii. Zatoa, sè pove}e
raste konsenzusot pome|u ekonomistite (Motta, 2004, Williamson,1968,
Kovacic 2009) deka glavniot fokus vo implementacijata na PZK treba
da bide maksimizacijata na ekonomskata blagosotojba.
kako {to se transparentnosta vo raboteweto, lobirawata i odgovornosta
na instituciite kon za~uvuvaweto na javniot interes
492
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dali celta e ostvarena i sredstvata se opravdani? - ocenuvawe na efektite od primenata na
politikata za za{tita na konkurencijata
Metodogolgii za evaluacija na efektite od primenata na
politikata za za{tita na konkurencijata
Pred da se pristapi kon elaboracija na del od metodite koi se
primenuvaat pri evaluacija na efektite od primenata na PZK, nakuso
}e gi objasnime fazite na metodologijata za evaluacija na efektite
od primenata na ovaa politika. Prv ~ekor pretstavuva definirawe
na predmetot na evaluacija (dali }e se evaluira samo eden slu~aj
ili }e se evaluiraat ista grupa na slu~ai ili pak, }e se napravi
seopfatna evaluacija na primenata na regulativata za za{tita na
konkurencijata i na instituciite koi se zadol`eni za primena na
ovaa politika). ������������������������������������������������
Vo ovaa faza se definiraat i celite, sodr`inata
i vremenskata ramka na evaluacioniot proces. Slednata faza
pretstavuva fazata na evaluacija, vo koja se utvrduvaat kriteriumite,
indikatorite i metodite za evaluacija i se definiraat modelite koi
}e slu`at kako sporedbena osnova so fakti~kata pazarna sostojba po
prezemenata aktivnost na IZK. Tretata
������������������������������������
faza e fazata na podgotovka
na izve{taite i izvestuvawe za dobienite rezultati. Vo ovaa faza
e procesot za izvlekuvawe na zaklu~ocite od analizata, testirawe
na relevantnosta na dobienite rezultati, izveduvawe na zaklu~oci i
preporaki i nivno prezentirawe pred zainteresiranite strani.
Naj~esto priemnuvan princip za ocenka na sevkupniot neto
efekt od primenata na PZK, pretstavuva prvo - evaluacija na site
tro{oci povrzani so primenata na PZK (direktnite buxetski
tro{oci za finansirawe na rabotata na IZK, diretkni tro{oci
koi gi imaat firmite, a koi proizleguvaat od primenata na
regulativata za za{tita na konkurencijata, tro{ocite koi
proizleguvaat od alokativnata i proizvodstvenata neefikasnost
Za ova vidi pove}e kaj Kai Hüschelrath and Nina Leheyda (2010): A Methodology
for the Evaluation of Competition Policy, Discussion Paper No.10-081, ZEW
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
493
m-r Daniela Mamu~evska
na soodvetnite pazari, tro{ocite povrzani so lobirawe kaj
regulatornite institucii i socijalnite tro{oci povrazni
so redistribucijata na dohodot, i negativnite eksternalii)
i vtoro - evaluacija na korista od primenata na ovaa politika
(ekonomskata korist na soodvetnite pazari koi proizleguvaat od
zgolemenata alokativna i proizvodstvena efikasnost (prvenstveno
efektuirani preku namalenite pazarni ceni i podobreniot
kvalitet na postojnite i ponuda na novi proizvodi, zajaknuvawe
na efektot od odvra}awe od nedozvoleno pazarno odnesuvawe na
firmite, podobruvawe na distribucijata na dohodot i sl.). �������
Potoa,
so sumirawe na site evaluirani tro{oci i koristi se dobiva neto
efektot od primenata na PZK.
�������������������������������������������������������������
Delot za evaluacija na tro{ocite mo`ebi e za nijansa polesen
otkolku delot od analizata, koj se odnesuva na ocenka na korista
od primenata na ovaa politika. Vo nau~nite krugovi dosega se
primenuvani slednive metodi za analiza na koristita: merewe na
promenite vo ekonomskata blagosostojba, merewe na promenite vo
blagosostojbata na potro{uva~ite i merewe na promenite vo nivoto
na cenite. Nakuso }e bde prika`ana su{tinata na ovie metodi.
1. Merewe na promeni vo ekonomskata blagosostojba
Ova pretstavuva edna od najsofisticiranite metodi za merewe
na efektite vrz ekonomskata blagosostojba. Taka, promenite koi
nastanuvaat kako rezultat na odlukite od prezementie aktivnosti od
IZK, se prika`uvaat kako:
(1)
∆W m = ∆C
S m + ∆p m kade
ΔWm e promenata vo ekonomskata blagosostojba po
realizacija na odredena odluka na IZK, ΔCSm e promena na
Ovoj metod go primenija Postema B. et al. 2006, vo obidot da gi evaluiraat
efektite od primenata na regulativata za sledewe na fuziite me|u firmite vo
Holandija od strana na holandskata agencija za za{tita n a konkurencijata (NMA)
494
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dali celta e ostvarena i sredstvata se opravdani? - ocenuvawe na efektite od primenata na
politikata za za{tita na konkurencijata
potro{uva~kiot vi{ok po realizacija na odredena odluka na
IZK i Δπm promena vo profitot, t.e. proizvoditelskiot vi{ok
po realizacija na odredena odluka na IZK. Promenata vo
porto{uva~kiot vi{ok se presmetuva spored slednava formula:
2
∆C
S m = ((∆P*Q) + (1 2)∆P∆Q )m = ( P 2 * Q 2) * [( ∆P P)m + (1 / 2)( (∆P P) m) e ] (2)
kade ε ja pretstavuva cenovnata elasti~nost na pobaruva~kata izrazena
kako negativen broj, Q koli~ina i P e pazarnata cena. Izrazot
������� (�����
����
P/P)m
ja pretstavuva procentualnata razlika pome|u cenata po prezemenata
odluka i nivoto na cenata pred prezemenata odluka, i istiot se
presmetuva kako:
(2.a)
(∆P P)m = ( P 2 − P1) / P1 kade indeksite 1 i 2 gi se odnesuvaat na periodite pred i po odredena
aktivnost t.e. donesena odluka na IZK.
Potro{uva~kiot vi{ok e daden kako
p = ( PCM − r * K
I ) * P * Q (3)
kade PCM ja pretstavuva marginata cena-tro{oci (price-cost margin),
r e nominalna stapka na povrat i KI e koeficientot na obemot na
kapitalot vo odnos na proda`bata vo industrijata. Taka,
����������������
promenata
vo proizvoditelskiot vi{ok e dadena kako:
(4)
∆p m = p 2 − p 1 Znaj}i deka P1 = P 2 (1 + (∆P P)m) i
Q 2 = Q1 (1 + e (∆P P)m) promenata
vo proizvoditelskiot vi{ok mo`e da se prika`e kako:
(5)
∆p m = P 2 Q 2 [∆PCM m + Ω ∆PCM m − Ω( PCM 2 + rKI )]
kade ��
Ω� e zadadena kako: Ω = (∆P P)m [1 + e + e (∆P P)m ].
Izrazot ΔPCMm ja prika`uva razlikata pome|u vrednosta na marginata
cena-tro{oci pred i po prezemenite merki na IZK, soglasno so
nivnite prezemeni aktivnosti i se presmetuva kako: (5.a)
∆PCM m = PCM 2 − PCM 1 Premsetkata na efektite vrz ekonomskata blagosostojba se
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
495
m-r Daniela Mamu~evska
dobiva so presmetka na ravenkite (2) i (5). Ovaa merka e mnogu korisna,
dokolku ekonomskata blagosostojba se zema kako cel i kriterium
za evaluacija. Za da se koristi ovoj metod, potrebno e da se napravi
ocenka na vlijanieto na merkite vrz cenite i vrz marginite cenitro{oci, kako i procenka na cenovnata elasti~nost na pazarnata
pobaruva~ka i normalnata stapka na povrat na kapitalot.
2. Merewe na promenite vo blagosostojbata na
potro{uva~ot
Merewe na promenite vo blagosostojbata na potro{uva~ot pretstavuva
poednostaven metod za sledewe na efektite od aktivnostite na
IZK. Negovata primena pretpostavuva pribirawe na pomal obem
na podatoci. Pri mereweto na promenite treba da se zemat predvid
slednive faktori:
- obemot na prometot na relevantniot pazar;
- procentualnoto zgolemuvawe na cenata koe bi nastanalo dokolku
IZK ne bi prezele odredeni merki za sankcionirawe na monopolskoto
odnesuvawe na firmite ili pak, ne bi prezele merka za sledewe i
analiza na odredeno fuzionirawe me|u firmite;
- potencijalnoto vremetraewe na zgolemenite ceni, kako rezultat na
monopolskoto odnesuvawe na pazarot.
Postojat dva na~ina za ocenka na promenite vo blagosostojbata na
potro{uva~ite. Edniot e procenka na promenite vo potro{uva~kiot
vi{ok, a drugiot e presmetka na t.n. za{teda na potro{uva~ite.
Spored definicijata za potro{uva~ki vi{ok (vidi fusnota
1), procenkata na promenite se vr{i spored formulata:
∆C
S = q 2 ( p 2 − p)1 + 0.5(q1 − q 2) * ( p 2 − p1) (6)
kade p i q se vektori na individualnite ceni i individualnite
koli~ini, a indeksite 1 i 2 uka`uvaat na nivoto na cenite pred i
Za primenata na ovoj model vidi pove}e kaj Stephen Davies and Adrian Majumdar (2002).
496
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dali celta e ostvarena i sredstvata se opravdani? - ocenuvawe na efektite od primenata na
politikata za za{tita na konkurencijata
po intervencijata na IZK na dadeniot pazar. ������������������
Bidej}i promenite
vo q se negativno korelirani so promenite vo p, potro{uva~kiot
vi{ok sekoga{ }e bide pomal vo uslovi na zgolemuvawe na cenite. So
drugi zborovi, sekoja aktivnost so koja se spre~uva zgolemuvawe na
pazarnite ceni ili pak, so sekoja donesena odluka za sankcionirawe na
zloupotrebata na dominantnata pozicija na pazarot (ili spre~uvawe
na neefiksanite fuzii me|u firmite) so koja se namaluvaat pazarnite
ceni, vlijae pozitivno vrz zgolemuvaweto na potro{uva~kiot
vi{ok.
Na~inot na presmetka na za{tedata na potro{uva~ite e mnogu
sli~en na posledniot prika`an na~in. Za{tedata na potro{uva~ite
se definira kako suma na pari koja potro{uva~ite ja za{teduvaat
kako rezultat na spre~uvawe na porast na cenite vo tekot na odreden
vremenski period so prezemawe na konkretni merki za sankcionirawe
na monopolskoto odnesuvawe na pazarot. Za{tedata se presmetuva
kako proizvod od procenetoto spre~eno potencijalno zgolemuvawe
na cenata i godi{niot obrt na relevantniot pazar.
���������������������������������������������������������������
Na primer, ako se o~ekuva da se spre~i 10% porast na cenata na
relevantniot pazar so godi{en promet od 1 milijarda denari, toga{
za{tedata na potro{uva~ite se procenuva na 100 milioni denari
godi{no. Upotrebata na ovoj metod pretpostavuva procenka na
godi{niot obrt na relevantniot pazar, kako i procenka na o~ekuvanoto
zgolemuvawe na pazarnata cena vo otsustvo na intervencija od strana
na IZK. Od prilo`enoto se gleda deka ovoj na~in e mnogu ednostaven
za primena. No, negova glavna slabost pretstavuva toa {to ne gi
zema predvid odnesuvawata na potro{uva~ite, odnosno promenite vo
pobaruvanata koli~ina koi nastanuvaat kako rezultat na promenite
vo pazarnite ceni. Kako rezultat na ova, dobienata vrednost za
za{teda na potro{uva~ite mo`e da bide preceneta ili potceneta, vo
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
497
m-r Daniela Mamu~evska
zavisnost od uslovite i promenite koi nastanuvaat na relevantniot
pazar.
3. Merewe na promenite vo nivoto na cenite
Vo otsustvo na posofisticirani podatoci za pazarnite ceni, obemot
na trgovijata, elasti~nosta na pobaruva~kata, se koristi metodot na
merewe na promenite vo nivoto na cenite (Davis and Majumdar, 2002).
Ovoj metod sî u{te nema dobieno svoja cvrsta empiriska potvrda i
~estopati se koristi kako gruba ocenka za merewe na efektite od
prezemenite merki na IZK. Logikata na primena na ovoj metod se
bara vo primenata na SSNIP testot spored koj, ako monopolistot
mo`e profitabilno da gi zgolemi pazarnite ceni za 5%, toga{ firma
koja ima monopolska mo} na pazarot mo`e da napravi profitabilno
zgolemuvawe na cenite od minimum 1%. Pa
�����������������������������
taka, sekoe sankcionirawe
na antikonkurentno odnesuvawe na pazarot, pridonesuva da se spre~i
porastot na cenite za minimum 1%.
Efektite od primenata na politikata za za{tita na konkurencijata
Zemji koi posvetile najgolemo vnimanie na evaluacijata na
efektite od primenata na PZK se SAD, Velika Britanija i Holandija.
Koristej}i nekoi od pogoreobjasnetite metodologii za ocenka na
efektite od primenata na PZK, rezultatite po zemji se slednive:
Vo svojata analiza Kai Hüschelrath (2008) za slu~ajot na SAD
presmetal deka za 2004 godina vrednosta na procenetite pozitivni
efekti ja marginaliziraat vrednosta na vkupnite tro{oci
napraveni pri primenata na PZK. Odnosno, vkupnite tro{oci
(direktnite tro{oci na instituciite zadol`eni za sproveduvawe na
antimonopolskoto zakonodavstvo i politika, kako i indirektnite
tro{oci na kompaniite koi proizleguvaat od primenata na
498
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dali celta e ostvarena i sredstvata se opravdani? - ocenuvawe na efektite od primenata na
politikata za za{tita na konkurencijata
ovaa politika) iznesuvaat okolu 2.126 milioni dolari, dodeka
potencijalnite efekti od ovaa politika se proceneti na okolu 272,4
milijardi dolari.
Koristej}i ja metodologijata za merewe na za{tedata na
potro{uva~ite, Postema Bas et al. (2006) za periodot 1998-2002 godina
vkupnite efekti vrz blagosotojbata na potor{uva~ite vo Holandija
iznesuvaat 770 milioni evra. Prose~niot godi{en tro{ok za
sproveduvawe na ovaa politika vo istiot period iznesuval 120 milioni
evra, taka {to neto efektite vrz blagosostojbata na potro{uva~ite
godi{no vo prosek iznesuvaat okolu 72 milioni evra. Vo izve{tajot
na NMA za 2009 i 2010 godina neto efektite se zgolemile na 258
milioni evra, odnosno 289 milioni evra respektivno za 2009 i 2010
godina. Krjniot efekt po doma}instvo iznesuva 36 evra za 2009 god.,
odnosno 40 evra za 2010 godina.
Vo godi{niot izve{taj na OFT za 2010-2011 godina, so primena
na metodot za presmetka na za{tedata na potro{uva~ite, za periodot
2008-2011 godina, vkupniot benefit za potro{uva~ite vo Velika
Britanija od primenata na PZK godi{no vo prosek iznesuva 326
milioni funti, dodeka za istiot period vkupnite tro{oci godi{no
vo prosek iznesuvaat okolu 48 milioni funti. Karakteristi~no za
ovaa zemja e deka procenkite se zasnovani na podatoci dobieni od exante procenki za slu~ite, koi se, t.e. bile predmet na analiza na OFT.
Za site tri zemji karakteristi~no e toa {to ne gi zemaat
predvid indirektnite pozitivni efekti od primenata na PZK, kako
{to se efektite od odvra}awe od antikonkurentskoto odnesuvawe i
zloupotrebata na pazarnata mo}, efektite od podobrenata ponuda na
kvalitetni proizvodi, dinami~kite efekti prika`ani preku namalenata
alokativna i proizvodna neefikasnost i sl. Pri~inata
���������������������������
za ova e nivnata
nemo`nost za precizno kvantificirawe. Dokolku se napravi obid za
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
499
m-r Daniela Mamu~evska
nivno kvantificirawe i vklu~uvawe vo presmetkata na vkupnata korist,
toga{ pozitivnite efekti pove}ekratno }e gi nadminuvaat vkupnite
(direktni i indirektni) tro{oci od primenata na PZK.
Zaklu~ok
Odgovorot na pra{aweto: Dali celta gi opravduva sredstvata?
- e potvrden. Od prika`anite rezultati se gleda deka vo navedenite
zemji primenata na PZK nosi golema neto pozitivna korist za nivnite
ekonomii. Zaradi
�����������������������������������������������������
problemot so dostapnost do konkretni podatoci
za tro{ocite i korista od oddelnite akcii na IZK, dobienite
vrednosti se samo gruba procenka za realnite efekti. Me|utoa,
soznanijata sekako imaat svoja vrednost. Taka, analizata na efektite
od primenata na PZK postavuva brojni pra{awa kako zaklu~oci.
Imeno, od dobienite rezultati se ocenuva efikasnosta na postojnata
regulativa za za{tita na konkurencijata, a so toa i na efikasnosta
od primenata na politikata za za{tita na konkurencijata, odnosno se
ocenuva i efikasnosta na instituciite za za{tita na konkurencijata
koi se direktni nositeli i sproveduva~i na PZK. Za rezultatite
od analizata da bidat pokredibilni i so pogolema primenliva
vrednost, prepora~uvame analizite za efikasnosta na primenata na
PZK i raboteweto na IZK da se sledat po grupa na slu~ai i za srodni
pazari i da se reevaluiraat donesenite odluki za zabrana/odobruvawe
na dadeni fuzii me|u firmite. Na ovoj na~in dobivkata e dvojna:
porealna ocenka za tro{ocite i koristie od primenata na PZK,
detekcija i ostranuvawe na nesoodvetnite delovi vo regulativata za
za{tita na konkurencijata i sogleduvawe na slabostite vo procesot
na selekcija i donesuvawe odluki vo IZK, kako i sogleduvawe na
na~inite za nivno nadminuvawe.
500
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Dali celta e ostvarena i sredstvata se opravdani? - ocenuvawe na efektite od primenata na
politikata za za{tita na konkurencijata
Bibliografija:
• OECD (2005): Evaluation of the Actions and Resources of the Competition
Authorities;
• Kai Hüschelrath and Nina Leheyda (2010): A Methodology for the
Evaluation of Competition Policy, Discussion Paper No.10-081, ZEW;
• Stephen Davies and Adrian Majumdar (2002): The Development of
targets for consumer savings arising from competition policy, Economic
Discussion Paper 4, June, OFT;
• Kai Hüschelrath (2008): Is it worth all the Trouble? The Costs and Benefits
of Antitrust Enforcement?, Discussion Paper No.08-107, ZEW;
• Postema Bas, Goppelsroeder M. and Peter van Bergeijk (2006): "Cost and
benefits of merger control", Kyklos Vol.59, No. 1, 85-98;
• Buccirossi P. Lorenzo C. Duso T., Fridolfsson S.O., Spagnolo G. and
Vitale C. (2006): "Ex-post review of merger control decisions. A study
for the European Commission prepared by Lear-Laboratorio di economia,
antitrust, regolamentazione;
• Massimo Motta (2004): Competition policy- Theory and Practice,
Cambridge University Press;
• Neven Damien J., Röller(2005): "Consumer surplus vs.welfare standard
in a political economy model of merger control", International Journal of
Industrial Organization 23, pp.829-848;
• Tim Jenkinson (2000): Readings in Microeconomics, Oxford University
Press;
• NMA Outcome van NMA –opterden, resultaten voor 2009 en 2010, NMA
2011;
• Office of Fair Trading, Annual Report and Accounts 2010-11, OFT, London
2011.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
501
m-r Daniela Mamu~evska
Has the mission is completed and resources are
justified? – Evaluation of competition policy
enforcement
assistant Daniela Mamucevska, M.Sc.
Summary
Competition policy is designed to deter and prevent anticompetitive
conduct of business practices and to protect consumers’ welfare and social
welfare. To which extent the enforcement of competition law accomplishes
the objectives of competition policy and what its effects in the economy are is
a very difficult question to answer. The vast experiences of competition policy
enforcement cannot unambiguously prove its positive effects.
This paper discusses several models for assessing the effects of
implementation and reviews some empirical evidence regarding competition
policy and the assessment of competition policy enforcement in the USA, UK and
the Netherlands.
Key word: Competition policy, competition authorities, consumer welfare, social
welfare, effects from competition policy enforcement.
502
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 503 - 518 (2011)
KVANTIFIKACIJA NA RIZIKOT NA ZEMJA
VO REPUBLIKA MAKEDONIJA
M–r Aleksandar Naumoski, asistent
Apstrakt
Utvrduvaweto na tro{okot na kapitalot e te{ko vo
razvienite pazari, a u{te poproblemati~no e negovoto utvrduvawe
na pazarite vo podem. Investiraweto vo zemjite vo podem e
porizi~no, no nosi i pogolem prinos. Klu~no pra{awe e dali prinosot
od investiraweto na multinacionalnite korporacii vo zemjite
vo podem treba da bide nagraden so dopolnitelna kompenzacija za
ekvivalentna investicija vo razviena zemja. Literaturata nudi
razli~ni alternativi za presmetka na tro{okot na kapitalot za
investiraweto vo zemjite vo podem. Mo`e da se zaklu~i deka op{toprifateno e deka rizikot na zemja e relevanten za investirawe
vo zemjite vo podem i e klu~na komponenta vo procenata na
tro{okot na kapitalot kaj ovie investicii. Rizikot na zemja e
nediverzificirliv, {to }e se obideme da doka`eme i vo ovoj trud, a
potoa i da ponudime alternativni pristapi za toa kako rizikot
na zemja da se konvertira vo premija za rizik na zemja, koja ponataka
}e bide sostavna komponenta vo modelite za utvrduvawe na cenata
na kapitalot.
Klu~ni zborovi: multinacionalni kompanii, rizik na zemja, premija
za rizik, zemji vo podem, kreditna margina, krediten rejting
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
503
M–r Aleksandar Naumoski
Voved
Op{to e prifateno deka rizikot e relevanten vo investiraweto
i deka porizi~nite investicii treba da mu donesat pogolem prinos
na investitorot vo sporedba so pomalku rizi~nite, za da se smetaat za
dobri investicii. O~ekuvaniot prinos kaj investicijata ednostavno
e zbir na bezrizi~nata stapka i premijata za rizik, koja e nagrada
za prezemeniot rizik. Kolku e porizi~na investicijata, tolku treba
da bide pogolema i nagradata za investitorot. Centralnata debata
koja se vodi vo teorijata i praktikata na sovremenite korporativni
finansii e kako da se izmeri rizikot i kako da se konvertira taa
merka vo o~ekuvan prinos koj treba da izvr{i kompenzacija za
prezemeniot rizik. Vo modelite na rizik i prinos vo vrednuvawe i
korporativnite finansii, centralno mesto zazema utvrduvaweto na
premijata za prose~nata premija za rizik, koja se narekuva pazarna
premija za rizik. Toa se potvrduva vo najprimenuvaniot CAPM - model
vo teorijata i praktikata denes.
Od druga strana, investiraweto vo zemjite vo podem, kako {to
se zemjite od Latinska Amerika, Jugoisto~na Evropa i Azija se smeta
za porizi~no, otkolku investiraweto vo golemite i razvienite
zemji, kako {to se SAD, Japonija i zapadnoevropskite zemji. Sekako
deka i prinosite koi se ostvaruvaat vo zemjite vo podem se pogolemi.
Utvrduvaweto na baranata stapka na prinos vo slu~ajot na razvienite
zemji naj~esto se pravi so primena na CAPM - modelot. No, i pokraj
negovata teoretska izdr`anost, toj poka`uva golemi slabosti vo
praktikata. Baranata stapka na prinos e u{te pote{ko da se utvrdi
za investiraweto na kapital vo zemjite vo podem. Najgolemiot broj
avtori se soglasuvaat deka investiciite vo zemjite vo podem treba
504
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Kvantifikacija na rizikot na zemja vo Republika Makedonija
da dobijat dopolnitelna kompenzacija za dopolnitelniot rizik koj
proizleguva od investiraweto vo tie zemji. Odnosno, deka vo baranata
stapka na prinos, rizikot na zemja treba da bide nagraden so premija
za rizik na zemja, za ekvivalentna investicija vo razvienite zemji.
Celta na ovoj trud e da doka`e deka rizikot na zemja e relevanten
i deka treba da se nagradi so dopolnitelna premija za rizik. Zatoa,
}e doka`eme deka rizikot na zemja ne mo`e da se diverzificira, i
kako takov toj ima pazarna komponenta koja treba da se nagradi so
premija za rizik. Sleduva istra`uvaweto na na~inite za merewe na
rizikot na zemja i kako da se konvertira rizikot na zemja vo premija
za rizik na zemja, aplicirano vo slu~ajot na Republika Makedonija.
Diverzificirlivosta na rizikot na zemja
Investiraweto vo zemjite vo podem, kako {to se zemjite od
Latinska Amerika, Azija i Jugoisto~na Evropa, e sekako porizi~no,
otkolku investiraweto vo SAD, zapadnoevropskite zemji, Japonija
ili drugi razvieni zemji. No, dali treba da postoi dopolnitelna
premija za rizik na zemja za investiraweto vo zemjite vo podem?
Spored CAPM, edinstveniot rizik koj e relevanten e pazarniot
(nediverzificirliviot) rizik. Taka, dokolku rizikot na zemja mo`e
da se diverzificira, toga{ nema potreba od dopolnitelna premija
za rizik i obratno. Za da se diverzificira rizikot na zemja, kako
{to naveduva Damodaran (2003), najprvo e potrebno marginalniot
investitor da bide globalno diverzificiran.
Sepak������������������������������������������������
, globalnata diverzifikacija ne e dovolna za da
se postigne diverzifikacija na rizikot na zemja. Pokaj ova,
kako {to naveduva Damodaran (2003), potrebno e da postoi niska
korelacija pome|u prinosite na razli~nite pazari za da mo`e da
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
505
M–r Aleksandar Naumoski
se diverzificira rizikot na zemja. Studiite od pred tri – ~etiri
decenii, kako onaa na Levy i Sarnat (1970), utvrduvaat deka vo toj
period postoela niska korelacija pome|u pazarite. No, studiite od
poslednite godini go poka`uvaat obratnoto. Yang, Tapon i Sun (2006)
utvrdile deka korelacijata pome|u pazarite se zgolemila zaradi
globalizacijata na investitorite i firmite. Taka, tie ja ispituvale
korelacijata pome|u osumte najrazvieni pazari za periodot od 1988
do 2002 godina. Utvrdile deka korelacijata vo periodot od 1998 do
2002������������������������������������������������������������������
god. bila pogolema, otkolku vo periodot od 1988 do 1992 god. kaj
site ispituvani pazari. Taka na primer, korelacijata pome|u Hong
Kong i SAD se zgolemila od 0,48 na 0,65, a pome|u Velika Britanija
i SAD od 0,63 na 0,82. O~igledno e deka stanuva zbor za visoki
korelacii. Ponataka, Ball i Torous (2000) utvrdile deka korelaciite
se zgolemuvaat zna~itelno vo periodi na zna~ajni krizi i ekonomski
potresi. Taka, Damodaran (2011) poka`uva deka pome|u 12 septemvri
i 16 oktomvri 2008 god., godinata na golemata svetska bankarska i
finansiska kriza, indeksite na site berzi vo svetot se dvi`at nagore
i nadolu vo ista mera, pri {to pazarite vo podem poka`uvaat ne{to
pogolema volatilnost. Sli~no, Longin i Solnik (2001god.) utvrdile
deka korelaciite pome|u pazarite se pogolemi pri me~kin pazar,
otkolku na bikov pazar. Site ovie istra`uvawa poka`uvaat deka
korelacijata pome|u pazarite vo posledno vreme e navistina golema
i so toa rizikot na zemja ne mo`e da se diverzificira.
Merewe na premijata za rizik na zemja vo Republika Makedonija
Republika Makedonija e zemja vo podem so mlad pazar na
kapital. Iako Makedonskata berza na dolgoro~ni hartii od vrednost
e osnovana u{te vo 1995 godina, vo prvite desetina godini be{e vo
506
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Kvantifikacija na rizikot na zemja vo Republika Makedonija
celosno zati{je, a interesot na investitorite naglo be{e izrazen vo
periodot od 2005 do 2008 god. Makedonskiot berzanski indeks MBI10,
zapo~nuvaj}i od 1.000 den. na samiot po~etok na negovoto voveduvawe,
na 4.01.2005 god. za dve godini porasna za deset pati, ostvaruvaj}i
maksimalna vrednost od 10.057 den. na 31. 08. 2007 god. Informaciite
za pojavata na svetskata kriza i bankrotot na bankite vo SAD,
pridonese za drasti~en pad na indeksot i obemot na trguvawe. Za
edna i pol godina indeksot padna na okolu 2000 denari, na koe nivo se
odr`uva i denes, od po~etokot na 2009 godina. Periodot na golemata
likvidnost be{e pridru`en i so golem rast, a vo sega{niot period na
slaba likvidnost ima i relativno mal obem na trguvawe vo sporedba
so periodot od 2006 godina do 2008 godina. Anualiziranata standardna
devijacija za celiot period od voveduvaweto na MBI10 na 4. 01.2005
god. sè do 7. 07. 2011 god. iznesuva 26,45%, merena so dnevnite prinosi.
Za trigodi{niot period od 1. 06. 2006 god. do 31. 06. 2009 god. istata
ovaa merka iznesuvala 29,06%. O~igledna e golemata volatilnost na
prinosite na ovoj mlad pazar.
Makedonskiot pazar na akcii spored razgrani~uvaweto
na Stulz (1999) e segmentiran pazar. Zakonskata regulativa ne im
dozvoluva na individualnite investitori da kupuvaat akcii vo
stranstvo, osven na institucionalnite investitori. Pritoa,
interesot na individualnite investitori e na premnogu nisko nivo
za kupuvawe na udeli vo investicionite fondovi. So toa, mo`e da se
re~e deka makedonskite investitori ne mo`at da ostvarat globalna
diverzifikacija. Toa e prv preduslov koj poka`uva deka rizikot na
zemja ne mo`e da se diverzificira, a ovoj rizik treba da se nagradi so
premija za rizik. Vo prodol`enie davame osvrt na nekolku pristapi
za merewe na premijata za rizik na zemja za Republika Makedonija.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
507
M–r Aleksandar Naumoski
Grafikon 1. Dvi`ewe na MBI10 i dvi`ewe na prometot na
Makedonskata berza
Tekovna kreditna margina na suverena obvrznica. Ova e
naj~est pristap za merewe na premijata za rizik na zemja. Republika
Makedonija ima izdadeno serija od obvrznici za denacionalizacija
koi se denominirani vo evra. Vo analizata ja zemame poslednata,
desettata emisija na obvrznicata za denacionalizacija RMDEN10
izdadena vo mart 2011 godina, koja e denominirana vo evra. Taa dospeva
na 1 juni 2021 godina. Na 7.07.2011 god. ovaa 10-godi{na obvrznica se
prodava{e za 87,43% od nejzinata nominala, a prinosot do dostasuvawe
iznesuva 4,58%. Vo isto vreme, germanska 10-godi{na vladina
obvrznica ima prinos do dostasuvawe od 2,95%, avstriskata e 5,2%,
a repernata 10-godi{na vladina obvrznica za evro - zonata spored
508
Podatokot e zemen od Bloomberg vo realno vreme
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Kvantifikacija na rizikot na zemja vo Republika Makedonija
Evropskata centralna banka, ima prinos do dostasuvawe od 4,4%.
Ottuka, kreditnata margina iznesuva 1,67% vo odnos na germanskata,
-0,58 vo odnos na avstriskata i 0,22% vo odnos na repernata obvrznica
za evro - zonata.
Ponekoga{����������������������������
, podatokot za marginata na CDS se smeta za
podobra merka. Republika Makedonija ne e izdava~ na CDS, a samo za
aproksimacija }e go zememe indeksot za zemjite vo podem Markit CDX
Emerging Markets koj go publikuva International Swaps and Derivatives
Association (ISDA). Kreditnata margina spored ovoj indeks, na ovoj den
iznesuva 0,0209%. Smetame deka ova ne e relevantna merka za premijata
za rizik na zemja za Republika Makedonija.
Sinteti~ka kreditna margina. Kreditniot rejting na zemjata koj
go dodeluvaat kreditnite rejting – agencii, mo`e da se konvertira vo
premija za rizik na zemja. Spored istra`uvaweto na Damodaran (2011),
za sekoj krediten rejting ima tipi~na kreditna margina. Marginata
e iska`ana spored rejtingot na Moody`s. Republika Makedonija ne e
rangirana od strana na ovaa agencija. Nejziniot dolgoro~en krediten
rejting koj e dodelen od Standard&Poor`s za izlo`enost vo doma{na valuta
e BB+, a za stranska valuta e BB. Ekvivalenten rejting spored Moody`s
bi bil Ba1 i Ba2 respektivno. Za ovoj rejting spored evidencijata na
Damodaran (2011) kreditnata margina iznesuva 2,4%.
Relativna standardna devijacija na pazarite na akcii.
Dokolku pretpostavime linearna vrska pome|u pazarnata premija za
rizik i standardnata devijacija na prinosite na pazarot na akcii,
toga{ premijata za rizik na zemja vo podem, mo`eme da ja izvedeme od
Indeksot e sostaven od 14 zemji izdava~i na CDS od tri regioni: (1) Latinska Amerika; (2) Isto~na Evropa, Bliskiot Istok i Afrika; (3) Azija.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
509
M–r Aleksandar Naumoski
slednava ravenka:
Tuka, ERPzemjaH e pazarnata premija za rizik vo zemja vo podem,
ERPSAD e pazarnata premija za rizik vo SAD, a
e relativnata
standardna devijacija od soodnosot na σzemjaH i σSAD, {to treba da ja
reflektira razlikata so koja }e se korigira premijata za rizik vo
razviena zemja. Tuka kako reper e zemen pazarot na akcii vo SAD, za
da se dobie premijata za rizik vo zemjata vo podem.
Procenetata implicitna pazarna premija za rizik vo SAD
vo momentot iznesuva 5,72%. Ovaa golemina ja zemame kako reper
za premijata za rizik na zrel pazar na kapital. Anualiziranata
standardna devijacija na indeksot na amerikanskiot pazar S&P 500
na 7.07.2011, presmetana za period od dve godini nanazad so primena
na dnevni prinosi, iznesuva 16,54%. Vo isto vreme, standardnata
devijacija na MBI10 na Makedonskata berza na dolgoro~ni hartii od
vrednost iznesuva 21,33%. Ovaa golemina e presmetana na ist na~in
kako i taa za S&P 500. So primena na ovie golemini, procenata na
pazarnata premijata za rizik vo Republika Makedonija na 7.07.2011god.
e na sledniov na~in:
Premijata za rizik na zemja vo Republika Makedonija mo`e da se
izolira na sledniot na~in:
Podatokot e obezbeden od web sajtot na Damodaran; ostanatite podatoci se
dobieni so kalkulacii na avtorot na ovoj trud so primena na Microsoft excel 2007, i
podatoci za dvi`ewata na S&P 500 i na MBI10 za dvegodi{en period od 8.07.2009
do 7.07.2011
510
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Kvantifikacija na rizikot na zemja vo Republika Makedonija
Kreditna margina plus relativna standardna devijacija. Ovoj
pristap pravi soedinuvawe na prethodnite pristapi. Kaj ovoj pristap
se vr{i korigirawe na kreditnata margina na zemjata so relativnata
standardna devijacija. Kreditnata margina spored mnogumina
avtori se smeta za dobra merka za rizikot na zemjata, no sepak taa
pretstavuva merka za kreditniot rizik na zemjata, odnosno rizikot
deka vladata na taa zemja nema da gi ispla}a dogovorenite obvrski.
Se podrazbira deka rizikot na zemjata treba da bide pogolem otkolku
samo kreditniot rizik na zemjata. Zatoa, kreditnata margina se
korigira so relativnata standardna devijacija, dobiena kako soodnos
pome|u volatilnosta na pazarot na akcii i volatilnosta na pazarot na
dr`avni obvrznici. Ova pretstaveno vo izraz e na sledniot na~in:
Tuka, CRP e premijata za rizik na zemja; CDF kreditnata margina na
zemjata (country default spread); a
e relativnata standardna
devijacija.
Pogore navedovme deka sinteti~kata kreditna margina spored
S&P - kreditniot rejting za R. Makedonija iznesuva 2,4%. Bidej}i
vo momentot na Makedonskata berza se trguva samo edna vladina
obvrznica so rok na dostasuvawe od 10 godini, a toa e RMDEN10
koja se pojavi na sekundarniot pazar na 8.06.2011god., pri {to za nea
nemame dvegodi{ni podatoci, presmetana e anualizirana standardna
devijacija i za nea i za pazarot na akcii, samo za 21 den na trguvawe - od
8.06. 2011god. do 7.07. 2011god. Pritoa, σMBI10 = 8,53% , a σRMDEN10 = 1,78%.
O~ekuvano, volatilnosta na obvrznicite e drasti~no
pomala od volatilnosta na celiot pazar na akcii. Od ovie podatoci,
premijata za rizik na zemja }e ja izvedeme na sledniot na~in:
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
511
M–r Aleksandar Naumoski
Pazarnata premija za rizik vo R. Makedonija, so dodavawe na
premijata za rizik na zemja kon pazarnata premija za rizik na zrel
pazar, (vo slu~ajov go zemame SAD), bi bila 11,51% + 5,72% = 17,23%.
Sepak, mora da se naglasi deka rezultatite od ovaa presmetka mora da
se zemat so rezerva, zaradi premnogu kratkiot period na serijata na
prinosite koja se zema za reprezentativna.
Koja premija za rizik na zemja da se izbere?
Podolu, tabelata br. 1 dava sistematiziran prikaz na
rezultatite od pogornite pristapi. O~igledno premijata za rizik
na zemja drasti~no se razlikuva vo zavisno od pristapot. Najmala e
spored pristapite na kreditna margina, a najvisoka i drasti~no pogore
e spored pristapot na korigirana kreditna margina so relativna
standardna devijacija. Koj pristap da se izbere? Kreditnata margina
dobiena spored posledniot pristap drasti~no e povisoka, a pred sè ne
e reprezentativna zaradi kratkata vremenska serija na prinosite koi
bea zemeni vo analizata. Ova mo`e da bide reprezent za presmetka
na tro{okot na kapitalot, koj multinacionalnite kompanii go
vlo`uvaat vo R. Makedonija, samo na ultrakratki rokovi. Prvite dva
pristapi davaat podatok koj e izveden od dolgoro~nite perspektivi
za stopanisuvawe vo zemjata, pa taka premija za rizik na zemja koja
se dvi`i od 1,66% do 2,4% bi bila najrelevantna da se zeme vo ovoj
moment za premetka na tro{okot na kapitalot za investirawe vo R.
Makedonija. Sekako, izborot na goleminata na premijata za rizik na
zemja zavisi od procenata na analiti~arot i od negovite o~ekuvawa
za prosperitetot na zemjata na dolg rok. Prepora~uvame kako
512
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Kvantifikacija na rizikot na zemja vo Republika Makedonija
najrelevantna golemina vo ovoj moment da se zeme premija za rizik na
zemja od 1,66%, i vkupna pazarna premija za rizik od 7,38% za kapitalot
investiran vo Republika Makedonija.
Tabela 1. Pazarna premija za rizik i premija za rizik na zemja vo R.
Makedonija, juli, 2011god.
Pristap
Pazarna
premija za
rizik vo zrel
pazar (SAD)
Premija za
rizik na zemja
vo
R. Makedonija
Vkupna pazarna
premija za
rizik vo
R. Makedonija
5,72%
0,02%
5,74%
5,72%
0,22%
5,94%
5,72%
1,67%
7,39%
5,72%
2,40%
8,12%
5,72%
1,66%
7,38%
5,72%
11,51%
17,23%
Kreditna margina
Markit CDX Emerging Markets
vo odnos na reperna
obvrznica od evro - zonata
vo odnos na germanska
obvrznica
sinteti~ka kreditna margina
Relativna standardna
devijacija na pazarite na
akcii
Kreditna margina plus
relativna standardna
devijacija
Zaklu~ok
Investiciite vo zemjite vo podem se porizi~ni����������
, otkolku
investiciite vo razvienite zemji. Prinosot na investiciite vo
zemjite vo podem treba da bide nagraden so dopolnitelna premija
za rizik na zemja za ekvivalentna investicija vo razviena zemja.
Empiriski e potvrdeno deka postoi izrazita vrska pome|u rizikot na
zemja i prinosite na investiciite vo zemjite vo podem, no nema takva
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
513
M–r Aleksandar Naumoski
zavisnost vo razvienite zemji. Zemjite vo podem imaat segmentiran
pazar, nivnite pazari retko se celosno integrirani so svetskiot
pazar na kapital i investitorite ne mo`at da izvr{at globalna
diverzifikacija i da go eliminiraat rizikot na zemja. U{te pove}e
{to empiriskite analizi poka`uvaat izrazito visoka pozitivna
korelacija pome|u prinosite na razli~ni pazari. Toa bara rizikot
na zemja da se zeme predvid vo ocenata na tro{okot na kapitalot pri
investiraweto vo zemjite vo podem. Ovoj trud nudi nekolku na~ini
kako da se izmeri rizikot na zemja i kako toj da se konvertira vo
premija za rizik koja e sostavna komponenta vo modelite za procena
na tro{okot na kapitalot za investiraweto vo zemjite vo podem.
Najednostavna merka za rizikot na zemja e kreditnata margina
pome|u prinosite na suverenite obvrznici izdadeni od zemjite vo
podem denominirani vo SAD$ ili evra, i prinosot na komparabilna
obvrznica izdadena vo SAD ili EU. Isto takva pazarna mera e
marginata na kreditnite svopovi, ~ij pazar drasti~no se razvi vo
poslednive godini. Problemot kaj ovie pristapi, iako se smeta deka
nudat naja`urirani pazarni informacii, e {to zemjata mo`e da nema
izdadeno obvrznica ili CDS. Kako alternativa se nudi kreditniot
rejting na zemjata, koj ñ e dodelen od strana na nekoja me|unarodna
kreditna agencija (S&P, Moody`s, Fitch) ili ocenata na rizikot
na zemja od strana na PRS Group koja smetame deka e najrelevantna
i najseopfatana merka koja ja dava ovaa ocena zemaj}i gi previd
fundamentite vo sekoja zemja (politi~ki, ekonomski finansiski).
Mo`e da se koristat i drugi formi na pazarni podatoci od relativnata
volatilnost na pazarot na akcii ili pazarot na obvrznici. Site
pristapi naj~esto davaat razli~ni rezultati. Analiti~arot mo`e
da se potpre na nekoj od niv, zavisno od svoite proceni i tekovnata
514
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Kvantifikacija na rizikot na zemja vo Republika Makedonija
situacija.
Vo slu~ajot na Republika Makedonija������������������������
, utvrdena e premija za
rizik na zemja koja se dvi`i od 0,22% do 11,51%. Imaj}i go predvid
dolgoro~niot ekonomski prosperitet na zemjata kako mlada ekonomija
vo podem, smetame deka vo juli 2011 god. najdobro e da se zeme premija
za rizik na zemja vo iznos od 1,66% i celosna pazarna premija za rizik
od 7,38% za utvrduvawe na baranata stapka na prinos na investiraniot
kapital.
Bibliografija
[1]Ball, C. and Torous, W., (2000), “Stochastic correlation across international
stock markets”, Journal of Empirical Finance, V7, 373-388
[2]Bekaert, G., Harvey C. (1995) “Time-Varying World Market Integration.”
Journal of Finance, 50, pp. 403-444
[3]Claessens, S., Dasgupta, S., and Glen J., (1998) “The Cross-Section of
Stock Returns: Evidence from the Emerging Mar­kets.” Emerging Markets
Quarterly, pp. 4-13
[4]Damodaran, A., (2003), “Country Risk and Company Exposure: Theory
and Practice”, Journal of Applied Finance, Vol. 13, No. 2, Fall/Winter
2003. Available at SSRN: http://ssrn.com/abstract=480963
[5]Damodaran, A., (2011), “Equity Risk Premiums (ERP): Determinants,
Estimation and Implications – The 2011 Edition”, Available at SSRN:
http://ssrn.com/abstract=1769064
[6]Diamonte, R., Liew, J., and Stevens, R., (1996), “Political Risk in Emerging
and Developed Markets”, Financial Analysts Jour­nal, pp. 71-76
[7]Erb, C., Harvey C.R., Viskanta T. (1996a), “Expected Returns and Volatility
in 135 Countries.” The Journal of Port­folio Management, pp. 46-58.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
515
M–r Aleksandar Naumoski
[8]Erb, C., Harvey, C.R., Viskanta T., (1995), “Coun­try Risk and Global
Equity Selection.” The Journal of Portfolio Management, pp. 74-83.
[9]Estrada, J., (2000) “The cost of equity in emerging markets: A downside
risk approach “, Emerging Markets Quarterly, pages 19-30
[10] Estrada, J., (2001) “The cost of equity in emerging markets: A downside risk
approach (II)”, Emerging Markets Quarterly, Vol. 5, No 1, pages 63 – 72
[11] Godfrey, S. and Espinosa, R. (1996) “A Practical Approach to Calculating
Costs of Equity for Investment in Emerging Mar­kets” Journal of Applied
Corporate Finance, pp. 80-89
[12] Harvey, C. (1995) “Predictable Risk and Returns in Emerging Markets.”
Review of Financial Studies, pp. 773-816
[13] Harvey, C. R., (2004), “Country Risk Components, the Cost of Capital,
and Returns in Emerging Markets”, Available at SSRN: http://ssrn.com/
abstract=620710 or doi:10.2139/ssrn.620710
[14] Lessard, D., (1996), “Incorporating Country Risk in the Valua­tion of
Offshore Projects”, Journal of Applied Corporate Finance, pp. 52-63.
[15] Levy, H. and Sarnat, M., (1970), “International Diversification of
Investment Portfolios”, American Economic Review, 60(4), 668-75
[16] Longin, F. and B. Solnik, (2001), “Extreme Correlation of International
Equity Markets”, Journal of Finance, v56 , pg 649-675
[17] Markowitz, H., (1959), “Portfolio Selection”, New Haven and London:
Yale University Press, 1959
[18] Patel, S. (1998) “Cross-Sectional Variation in Emerging Mar­kets Equity
Returns—-January 1988-March 1997”, Emerging Markets Quarterly, pp.
57-70.
[19] Roll, R. and Ross, S. (1994) “On the Cross-Sectional Relation Between
Expected Returns and Betas”, Journal of Finance, 49, pp. 101-121.
[20] Rouwenhorst, G., (1999), “Local Return Factors and Turnover in
516
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Kvantifikacija na rizikot na zemja vo Republika Makedonija
Emerging Stock Markets”, Journal of Finance, pp. 1439-1464.
[21] Stulz, R. (1995) “Globalization of Capital Markets and the Cost of Capital:
The Case of Nestle”, Journal of Applied Corporate Finance, 30-38.
[22] Stulz, R. (1999) “Globalization, Corporate Finance, and the Cost of Cap­
ital”, Journal of Applied Corporate Finance, pp. 8-25.
[23] Yang, L., Tapon, F. and Yiguo, S., (2006), “International correlations
across stock markets and industries: trends and patterns 1988-2002”,
Applied Financial Economics, 16: 16, 1171-1183
QUANTIFICATION OF THE COUNTRY RISK IN THE REPUBLIC OF
MACEDONIA
Teaching assistant Aleksandar Naumoski M.Sc.
Summary
Investments in emerging countries are riskier than investments in
developed countries. The return on investment in the emerging countries should
be rewarded with additional country risk premium of an equivalent investment in
developed countries. There are empirical evidence confirming the strong relation
between the country risk and the returns on investment in emerging countries,
but no such dependency in developed countries. Emerging markets countries
are segmented markets, rarely fully integrated with world capital markets and
investors cannot make global diversification and to eliminate the country risk.
It requires country risk to be taken into account in the assessment of the cost of
capital for investment in emerging countries. This paper offers several ways to
gauge country risk and how to convert it into risk premium which is an integral
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
517
component in the models for estimating the cost of capital for investment in
emerging countries.
The simplest measure of country risk is the default spread between yields
on sovereign bonds issued by emerging countries denominated in U.S. $ or
Euros and the yield on comparable bonds issued in the U.S. or EU. Another
such market based measure credit default swaps spread, market which has grown
dramatically in recent years. The problem with these approaches, although
considered as most updated market information is that the country haven`t such
government bonds or CDS. As an alternative is the sovereign credit rating of the
country that is assigned by an international credit rating agency (S&P, Moody
`s, Fitch) or the assessment of country risk by the PRS Group, which we consider
a relevant and most comprehensive measure that is derived taking into account
the fundamentals in each country (political, economic, financial). One can use
other forms of market data as it is the relative stock market volatility or bond
market volatility. All approaches often give different results. Analyst can rely on
some of it depending on his personal estimates and the current situation.
In the case of the Republic of Macedonia it is estimated a country risk
premium that moves from 0.22% to 11.51%. Given the long-term economic
prosperity of the country as a young emerging economy, we believe that in July
2011 it is best to take a country risk premium of 1,66%, and overall market
risk premium of 7.38% for determining the required rate of return on invested
capital.
Key words: multinational companies, country risk, risk premium, country risk
premium, emerging markets, default spread, sovereign rating, country risk score
518
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 519 - 537 (2011)
ODNOSITE POME\U INTELEKTUALNIOT KAPITAL
I SISTEMITE ZA MEREWE NA REZULTATITE VO
REPUBLIKA MAKEDONIJA
M-r Marina Serafimoska, asistent
Apstrakt
Zna~eweto na intelektualniot kapital vo sovremenoto
delovno istra`uvawe od informati~kata era e sî pogolemo. Poradi
toa, celta na ova istra`uvawe e da se ispita odnosot pome|u
karakteristikite na kompaniite i zna~eweto na intelektualniot
kapital, kako prvo pra{awe i vlijanieto na intelektualniot
kapital vrz fokusot i celta na sistemite za merewe na rezultatite,
kako vtoro pra{awe. Za celite na ova istra`uvawe, kompaniite se
podeleni vo dve grupi- kompanii koi mu pridavaat golemo zna~ewe na
intelektualniot kapital i kompanii koi ne mu pridavaat golemo
zna~ewe na intelektualniot kapital. Kompaniite koi mu pridavaat
golemo zna~ewe na intelektualniot kapital, primenuvaat i
posovremeni i integrirani sistemi za merewe na rezultatite, koi
go vklu~uvaat intelektualniot kapital i koi opfa}aat merila koi
se orientirani kon idninata, dodeka pak site kompanii, bez ogled na
koja grupa pri{pa|aat, na nivo na cela kompanija i na nivo na centir
na odgovornost, primenuvaat merila na rezultatite koi gi koristat
kako benxmarkovi i merila koi se fikusiraat na minati rezultati,
onosno finasiski merila.
Klu~ni zborovi: intelektualen kapital, sistemi za merewe na
rezultatite, merila na rezultatite
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
519
M-r Marina Serafimoska, asistent
Voved
Dene{niot razvoj na ekonomija koja se karakterizira glavno
so nematerijalni sredstva i sî po~estite diskusii za finansiskite
i nefinansiskite merila, ja nametnuva potrebata od primena na
integrirani sistemi za merewe na rezultatite i vklu~uvawe na
intelektualniot kapital vo niv, kako i negovo vklu~uvawe vo
smetkovodstveniot sistem, kako za interno, taka i za eksterno
izvestuvawe.
Poznato e deka globalizacijata predizvika fundamentalni promeni
vo svetskata ekonomija, politika, kultura i delovno okru`uvawe. Se
slu~ija mnogu nastani povrzani so izlo`enosta na rizik na stranskite
investitori, kako rezultat na neadekvatni finansiski informacii,
{to na kraj predizvika povlekuvawe na ve}e investiranite
sredstva, {to mo`e da dovede i do kolaps na celi ekonomii (Harding,
1998). Od druga strana, doma{nite i stranskite investitori sî
pove}e se fokusiraat na mereweto na rezultatite vo kompaniite.
Tradicionalnite smetkovodstveni merila na rezultatite, pred
sî, se finansiski i kvantitativni i sî pomalku mo`at da izlezat
vo presret na sovremenite barawa za merewe na nematerijalnite
sredstva, kako {to e intelektualniot kapital. Poradi ova, sî pove}e
se nametnuva potrebata od naporedna primena i na nefinansiski
merila, odnosno na integrirani sistemi za merewe na rezultatite.
Praktikata ima doka`ano deka najdobri rezultati se postignuvaat
preku kombinirawe na finansiski i nefinansiski merila. Isto
taka, treba da se napomene deka ne postoi merilo koe samo po sebe
mo`e da ja prika`e kompletnata slika za rezultatite na kompanijata
(Mayer, 2002). Stejkholderite koi se soo~eni so ograni~uvawata na
520
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Odnosite pome|u intelektualniot kapital i sistemite za merewe na rezultatite vo
Republika Makedonija
tradicionalnoto finansisko izvestuvawe i tradicionalnite merila
na rezultatite, vo integriranite sistemi za merewe na rezultatite
i vrednuvaweto na intelektualniot kapital, gledaat kako na novi
na~ini za merewe na rezulttaite i prezentirawe na realnata vrednost
i realnite rezultati na kompaniite.
Uspe{en sistem za merewe na rezultatite pretstavuva instrument koj
im pomaga na menaxerite da gi sledat delovnite rezultati za da go
vrednuvaat stepenot do koj e ostvarena strategijata. Poradi va`nosta
na intelektualniot kapital vo dene{nite kompanii, imperativno e
deka dizajnot i implementiraweto na sistem za merewe na rezultatite
treba da bidat dovolno inovativni za da go opfatat pridonesot na
takvite nematerijalni faktori, kako {to se znaeweto, odnosite so
kupuva~ite i odnosite so dobavuva~ite.
Prvata cel e da se ispita dali goleminata na kompaniite vo
Makedonija, industrijata vo koja dejstvuvaat i nivnata sopstveni~ka
struktura, se povrzani so nivniot stav kon intelektualniot kapital.
Vtorata cel na istra`uvaweto e da se ispita dali stavot na kompaniite
kon intelektualniot kapital e povrzan so nivoto na razvienost i
primenuvawe na sistem za merewe na rezultatite.
Pregled na literatura i postavuvawe na hipotezi
Vo dene{noto sovremeno delovno okru`uvawe, intelektualniot
kapital pretstavuva krucijalen izvor za kreirawe na vrednost
vo kompaniite. Poradi toa, kompaniite sî pove}e posvetuvaat
vnimanie na upravuvaweto i evidentiraweto na intelektualniot
kapital. Kompanija koja kotira na berza i ~ie dejstvuvawe se bazira
na intelektualen kapital, se karakterizira so pove}ekratna pazarna
vrednost vo odnos na nejzinata smetkovodstvena vrednost. Razlikata
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
521
M-r Marina Serafimoska, asistent
pome|u ovie dve vrednosti mnogu ~esto e golema i dovolno zna~ajna
za da и se pridade poseben tretman vo smetkovodstvoto. Spored
Dzinkowski (February 2000) ovaa razlika pretstavuva intelektualen
kapital i za negovo evidentirawe i namaluvawe na razlikata pome|u
smetkovodstvenata i pazarnata vrednost, {to spored nego se dol`at
vo najgolema mera na neevidentiraniot intelektualen kapital,
treba da se pronajdat novi koncepti i praktiki vo finansiskoto i
upravuva~koto smetkovodstvo. Od druga strana strana, Organizacijata
za ekonomska sorabotka i razvoj (OECD), intelektualniot kapital go
definira kako ekonomska vrednost na dve kategorii nematerijalni
sredstva vo kompaniite: (a) organizaciski (strukturen) kapital
– znaewe koe ostanuva vo ramkite na kompaniite i (b) ~ove~ki
kapital – znaeweto, ve{tinite i iskustvoto {to go poseduvaat
vrabotenite, a {to go nosat so sebe koga zaminuvaat (OECD, 1999).
Treba da se napomene deka vo literaturata se sre}ava i tret vid na
intelektualen kapital - intelektualen kapital povrzan so odnosite
so kupuva~ite (relational capital) i drugite eksterni stejkholderi,
{to pretstavuva del od organizaciskiot i ~ove~kiot kapital koj se
odnesuva na odnosite so eksternite stejkholderi i nivnata percepcija
za kompanijata (CIMA, 2003) Iako postojat slu~ai (Roslender & Fincham,
2001) koga intelektualniot kapital se poistovetuva so gudvilot, i
iako toa poistovetuvawe e logi~no, sepak op{toprifateno e deka
intelektualniot kapital pretstavuva nov izvor na kreirawe na
vrednost vo kompaniite i e eden del od smetkovodstvenata kategorija
gudvil (Guthrie, 2000). No, toa {to treba da go nadopolni celiot ovoj
proces so evidentirawe i izvestuvawe na intelektualniot kapital se
sistemite za merewe na rezultatite, koi, kako i smetkovodstveniot
sistem, treba da evoluiraat kon podobro, realno i objektivno
522
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Odnosite pome|u intelektualniot kapital i sistemite za merewe na rezultatite vo
Republika Makedonija
opfa}awe i prika`uvawe na intelektualniot kapital.
Kompaniite nastojuvaat da go merat intelektualniot kapital i
za interni i za eksterni celi. Za interni celi, toa naj~esto se
postignuva preku ramkata na uramnote`eni perspektivi (Balanced
Scorecard) (Kaplan и Norton, 1996) i Skandija Navigatorot (Skandia,
1994), kako i preku Prizmata na rezultati, a za eksterni celi
preku Lanecot na vrednosti na Lev (Lev, 2001). Edna studija ima
identifikuvano pet glavni pri~ini za zna~ajnosta i potrebata za
merewe na intelektualniot kapital (Marr, Gray, & Neely, October 2003).
Prvo, mereweto na intelektualniot kapital mo`e da im pomogne na
kompaniite da formuliraat delovna strategija. Vtoro, mereweto
na intelektualniot kapital mo`e da dovede do razvivawe na klu~ni
indikatori za rezultatite koi }e go pomognat ocenuvaweto na
izvr{uvaweto na strategijata. Intelektualniot kapital, duri i
ako soodvetno se izmeri, bi imal mnogu mala ili nikakva vrednost
dokolku istiot ne se povrze so strategijata na kompanijata.
Treto, intelektualniot kapital mo`e da se meri kako pomo{ pri
vrednuvaweto na spojuvawa i prezemawa na kompanii, poto~no za
opredeluvawe na cenata {to }e ja plati kompanijata koja gi steknuva.
Чetvrto, koristeweto na nefinansiskite merila na intelektualniot
kapital mo`e da bide povrzano so sistemot na nagraduvawe vo
kompanijata. Pettata pri~ina e eksterna i pretstavuva informirawe
na eksternite stejkholderi za intelektualniot kapital {to go
poseduva kompanijata. Pokraj navedenata pri~ina za merewe na
kapitalot za eksterni celi, vklu~uvaweto na intelektualniot
kapital vo eksternoto izvestuvawe mo`e: (1) da go zatvori jazot
pome|u knigovodstvenata i pazarnata vrednost, (2) da obezbedi
podobra informacija za „realnata vrednost” na kompanijata, (3) da
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
523
M-r Marina Serafimoska, asistent
ja namali informaciskata asimetrija, (4) da ja zgolemi mo`nosta
za zgolemuvawe na kapitalot preku obezbeduvawe na vrednuvawe
na nematerijalnite sredstva, i (5) da ja zgolemi reputacijata na
kompanijata (Holmen, Summer 2005). Mereweto i prezentiraweto na
nematerijalnite sredstva i na intelektualniot kapital, ima brojni
pridobivki za kompaniite. Taka, dokolku mereweto i prezentiraweto
na intelektualniot kapital e relevantno i navremeno, dobienite
informacii im pomagaat na investitorite da go ocenat potencijalot
na kompanijata za idnite zarabotki, {to }e im pomogne da odr`at
stabilni ceni na akciite, a od druga strana go namaluvaat rizikot i
tro{ocite na kapitalot (CIMA, 2003).
Od dosega iznesenoto, nesomneno mo`e da se dobie pretstava za
zna~eweto na intelektualniot kapital za kompaniite. Sepak, sî
u{te postojat kompanii koi ne mu pridavaat podednakvo zna~ewe
na intelektualniot kapital. Poradi toa, prvoto pra{awe koe }e se
ispituva vo ovaa studija e:
P1: [to gi razlikuva kompaniite koi go smetaat intelektualniot
kapital za mnogu zna~aen od onie {to ne go smetaat intelektualniot
kapital za zna~aen?
Intelektualniot kapital i negovoto merewe i prezentirawe treba da
bidat sostaven del od sistemite za merewe na rezultatite. Kako i kaj
intelektualniot kapital, taka i kaj sistemite za merewe na rezultatite
e kreirawe na vrednost. Iako intelektualniot kapital e del od
BSC, Skandia i drugi integrirani pristapi za merewe na rezultatite,
kompaniite ne sekoga{ gi implementiraat ovie pristapi. Generalno e
poznato deka kompaniite, osobeno vo Makedonija, najgolemiot akcent
od mereweto na rezultatite go stavaat na finansiskite rezultati i
524
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Odnosite pome|u intelektualniot kapital i sistemite za merewe na rezultatite vo
Republika Makedonija
finansiskite merila. Mereweto na rezultatite glavno se sveduva
na crpewe podatoci od finansiskite izve{tai i nivno aplicirawe
vo odredeni finansiski pokazateli. Od druga strana, mnogu studii
(Ittner & Larcker, 1998) (Abdel-Maksoud & Abdel-Kader, 2007) naglasuvaat
deka nematerijalnite sredstva, a osobeno intelektualniot kapital
podobro e da se merat so nefinansiski merila koi vo golema mera gi
nadminuvaat nedostatocite na finansiskite merila, iako i tie imaat
svoi nedostatoci (Ittner & Larcker, November 2003). Sepak, kompaniite od
industriskata era dolgo vreme odbivaa da obelodenuvaat nefinansiski
merila poradi konkurencijata, a od druga strana, kompaniite od
informati~kata era imaat sfateno deka nefinansiskite merila im
ovozmo`uvaat mnogu poto~no da go izmerat nivniot intelektualen
kapital, ovozmo`uvaj}i im konkurentska prednost pred kompaniite
od industriskata era (Usoff, Thibodeau, & Burnaby, 2002).
Iako denes vo Republika Makedonija ima firmi koi primenuvaat
odreden sistem za merewe na rezultatite, golem e brojot na firmite
koi voop{to nemaat implementirano sistem za merewe na rezultatite
ili presmetuvaat samo odredeni finansiski pokazateli. Posledicite
od ova odat na stranata na uspehot na kompaniite, odnosno profitot,
a kompaniite koi nemaat sistem za merewe na rezultatite imaat i
pomal uspeh na pazarot i pomala profitabilnost. Od druga strana,
zasilenata konkurencija, globalizacijata i stranskite investicii,
im nametnuvaat na kompaniite da ja zgolemat svesnosta za zna~eweto
na sistemite za merewe na rezultatite i nivno implementirawe.
Intelektualniot kapital, kako komponenta koja dodava vrednost vo
kompaniite, nesomneno treba da bide del od ovie sistemi za merewe na
rezultatite. O~ekuvano e deka kompaniite koi mu pridavaat pogolemo
zna~ewe na intelektualniot kapital imaat i porazvieni sistemi za
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
525
M-r Marina Serafimoska, asistent
merewe na rezultatite. Vo kontekst na ova, vtoro pra{awe koe e cel
na istra`uvawe vo ovoj trud e:
P2: Do koj stepen zna~eweto na intelektualniot kapital vlijae vrz
primenata i celta na sistemite za merewe na rezultatite?
Metodologija na istra`uvaweto
Za sproveduvawe na ova istra`uvawe koristen e pra{alnik od 10
pra{awa (Usoff, Thibodeau, i Burnaby, 2002) koj be{e dostaven do 40
kompanii vo Makedonija. Odgovor vratija 22 kompanii od razli~ni
dejnosti i razli~na golemina. Celta na pra{alnikot be{e sledna:
• Da opredeli kolku e zna~aen intelektualniot kapital za
kompanijata,
• Da opredeli kako merilata na rezultatite go opfa}aat
intelektualniot kapital na nivo na centar na odgovornost i
na nivo na cela kompanija,
• Da opredeli do koe nivo merilata na rezultatite se fokusiraat
na minatite rezultati na nivo na centar na odgovornost i na
nivo na cela kompanija,
• Da predeli na koe nivo merilata na rеzultatite na nivo na
centar na odgovornost i na nivo na cela kompanija se koristat
kako benxmarkovi so drugite entiteti,
• Da opredeli do koe nivo merilata na rezultatite na nivo na
centar na odgovornost i na nivo na cela kompanija, se koristat za
identifikuvawe na mo`nostite za iden uspeh na kompanijata i
526
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Odnosite pome|u intelektualniot kapital i sistemite za merewe na rezultatite vo
Republika Makedonija
• Da opredeli do koe nivo merilata na rezultaтite se koristat
za opredeluvawe na plati, poka~uvawa, bonusi i promocii na
vrabotenite.
Vo tabelite 1 i 2 prika`ana e deskriptivna statistika za kompaniite
koi se predmet na istra`uvawe.
Tabela br.1: Opis na primerokot: broj na
Tabela br.2: Opis na primerokot:
vraboteni, opseg na dejstvuvawe i
Klasifikacija na kompaniite po
dominantna sopstvenost industrii
Broj na vraboteni
1-9
10-49
50-249
< 250
Opseg na
dejstvuvawe
Lokalno
Nacionalno
Me|unarodno
Sopstvenost
Doma{na
Stranska
n
%
0
1
13
8
0
5
59
36
1
10
11
5
45
50
12
10
55
45
Industrija
Bankarstvo
Telekomunikacii
Proizvodstvo
Trgovija
Komunalii
Broj na
odgovori
1
3
16
1
1
Od ispituvanite kompanii, skoro site se sredni ili golemi spored
brojot na vraboteni. 59% od ispitanite kompanii imaat broj na
vraboteni pome|u 50 i 250, a 36% od kompaniite imaat pove}e od
250 vraboteni. Spored opsegot na dejstvuvawe, samo edna kompanija
dejstvuva lokalno i toa od dejnosta na komunaliite, dodeka pak, 45% od
kompaniite se nacionalni, a 50% rabotat i na me|unarodniot pazar.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
527
M-r Marina Serafimoska, asistent
Od aspekt na dominantnata sopstvenost, 55% od kompaniite imaat
dominaten doma{en sopstvenik(ci), dodeka pak, 45% od kompaniite se
so dominantna stranska sopstvenost. Vo Tabelata br. 2 se prika`ani
razli~nite industrii opfateni so primerokot. O~igledno e
deka primerokot se razlikuva po golemina, opseg na dejstvuvawe,
sopstvenost i vid na industrija.
Celta na prvata faza od ova istra`uvawe e da se ispita odnosot pome|u
karakteristikite na kompaniite i zna~eweto {to tie mu go pridavaat
na intelektualniot kapital. Zna~eweto na intelektualniot kapital
mo`e da se utvrdi od prvoto pra{awe vo pra{alnikot: „Kolku e
va`en intelektualniot kapital za va{ata kompanija?” Mo`nostite
za odgovor bea dadeni na skala od 1 do 5, kade 1 zna~i voo{te ne e va`en,
3 va`en e, a 5 ekstremno e va`en. Vrz osnova na ova, i spored Usoff et al.
(2002), kompaniite koi na ova pra{awe imaat odgovoreno od 1 do 3 se
klasificirani kako „intelektualniot kapital ne e mnogu zna~aen”,
a kompaniite koi imaat odogovoreno so 4 ili 5 se klasificiraat
vo „intelektualniot kapital e mnogu zna~aen”. Karakteristikite
na organizacijata se testirani od aspekt na broj na vraboteni,
dominantna sopstvenost i pazar na dejstvuvawe i za da se opredelat
zna~ajnite odnosi pome|u ovie karakteriski na organizacijata i
zna~eweto na intelektualniot kapital, presmetani se Hi-kvadrat
testovi, dodeka pak, za vidot na industrijata presmetani se samo
deskriptivni rezultati.
Celta na vtorata faza od ova istra`uvawe e da se ispita odnosot
pome|u zna~eweto na intelektualniot kapital i sistemite za merewe
na rezultatite vo kompaniite. Kako i vo prethodnata faza, kompaniite
se podeleni vo dve grupi, spored zna~eweto na intelektualniot
kapital za niv. Za ova testirawe izvr{eni se neparametriski Mann-
528
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Odnosite pome|u intelektualniot kapital i sistemite za merewe na rezultatite vo
Republika Makedonija
Whitney - testovi so pomo{ na statisti~kiot softver SPSS, so cel
da se opredeli dali postojat zna~ajni razliki pome|u dvete grupi
od pove}e aspekti na sistemite za merewe na rezultatite - na nivo
na centri na odgovornost i na nivo na celata kompanija, kako i pri
koristeweto na sistemite za merewe na rezultatite za nagraduvawe
na vrabotenite.
Rezultati od istra`uvaweto
Prvoto pra{awe se odnesuva na efektot na razli~nite organizaciski
karakteristiki vrz percipiranoto zna~ewe na intelektualniot
kapital vrz kompanijata. Generalen zaklu~ok i glavniot nedostatok
na istra`uvaweto e maliot primerok i nesrazmernata distribucija
na kompaniite vo dvete grupi. Poradi toa, site zaklu~oci vo ovoj del
treba da se nosat krajno vnimatelno i da se zemat so rezerva.
Tabela br. 3: Karakteristikite na kompaniite i zna~eweto na
intelektualniot kapital
Intelektualen kapital
Mnogu zna~aen
Ne mnogu zna~aen
%
%
A. Broj na vraboteni χ² = 8,556; p-value = 0,014
1–9
0
0
10 – 49
100
0
50 – 249
100
0
< 250
50
50
B. Dominantna sopstvenost χ² = 0,041; p-value = 0,840
Doma{na
83
17
Stranska
80
20
V. Pazar na dejstvuvawe χ² = 4,950; p-value = 0,084
Lokalen
0
100
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
529
M-r Marina Serafimoska, asistent
Nacionalen
Me|unaroden
G. Industrija vo koja dejstvuvaat
Finansii
Telekomunikacii
Proizvodstvo
Trgovija
Komunalii
90
81
10
19
100
100
81
100
0
0
0
19
0
100
Od tabelata mo`e da se zaklu~i deka intelektualniot kapital e
mnogu zna~aen za kompaniite, so isklu~ok na golemite kompanii so
nad 250 vraboteni, koi se vo delot na industrisko proizvodstvo ili
komunalii ({to mo`e da se vidi i od delot G vo tabelata) kade seu{te
ne se pridava zna~ewe na intelektualniot kapital i ~ove~kite resursi
na nivo na koe bi trebalo da bide. Ponatamu, kompaniite bez ogled
dali imaat dominanten stranski ili doma{en kapital, mu pridavaat
golemo zna~ewe na intelektualniot kapital, {to pretstavuva golem
~ekor napred za doma{nite kompanii, kaj koi mo`e da se zabele`i
zgolemuvawe na svesnosta za ~ove~kite resursi. Isto taka, golem
procent (90, 81 respektivno) od kompaniite koi dejstvuvaat i na
nacionalniot i na me|unarodniot pazar, intelektualniot kapital go
ocenuvaat kako mnogu zna~aen, so isklu~ok na kompanijata od dejnosta
komunalii koja dejstvuva na lokalen pazar.
Vtoroto pra{awe ja ispituva vrskata pome|u intelektualniot
kapital i sistemite za merewe na rezultatite. I za ovaa analiza
kompaniite bea podeleni vo dve grupi, kompanii za koi zna~eweto
na intelektualniot kapital e visoko i kompanii za koi zna~eweto
na intelektualniot kapital e nisko. Tabelata br. 4 gi prika`uva
napravenite testovi na dvete grupi i opsegot vo koj tie se razlikuvaat
od aspekt na koristeweto na sistemite za merewe na rezultatite.
530
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Odnosite pome|u intelektualniot kapital i sistemite za merewe na rezultatite vo
Republika Makedonija
Delot A gi poka`uva rezultatite na nivo na cela kompanija.
Kompaniite za koi e zna~aen intelektualniot kapital primeuvaat
merila na rezultatite koi go otslikuvaat IK (t-vrednost = -2,403, pvrednost = 0,016). O~ekuvano, ne postoi statisti~ki zna~ajna razlika
pome|u kompaniite za koi e zna~aen intelektualniot kapital i onie
vo koi ne e zna~aen, od aspekt na toa dali merilata na rezultatite se
koristat kako benxmarkovi (t-vrednost = -0,719, p-vrednost = 0,472)
i dali se fokusiraat na minati rezultati (t-vrednost = -1,928, pvrednost = 0,054). Toa bi zna~elo deka site kompanii, bez ogled dali
intelektualniot kapital go imaat oceneto kako nizok ili kako
visok, koristat merila na rezultatite kako benxmarkovi i nivnite
merila na rezultatite se fokusiraat na minati rezultati. Od druga
strana, postoi statisti~ki zna~ajna razlika za toa dali merilata
na rezultatite se fokusiraat na identifikuvawe na mo`nite idni
uspesi (t-vrednost = -2,649, p-vrednost = 0,008), t.e. kompaniite koi go
imaat oceneto zna~eweto na
Tabela 4: Efekt na zna~eweto na IK vrz sistemite za merewe na
rezultatite
Kompanii so
visok IK
A. Sistemi za merewe
na rezultatite na nivo
na kompanija
Merilata na rezultatite
go opfa}aat IK
Merilata na rezultatite
se koristat kako
benxmarkovi
Merilata na rezultatite
se fokusiraat na
minatite rezultati
Kompanii so
nizok IK
prosek
SD
prosek
SD
MannWhitney test
p-value
4,167
0,618
3,250
0,500
-2,403
0,016
3,611
0,916
3,000
1,414
-0,719
0,472
4,056
0,873
3,000
0,817
-1,928
0,054
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
531
M-r Marina Serafimoska, asistent
Merilata na rezultatite
se fokusiraat na
identifikuvawe na
mo`nostite za idni
uspesi
B. Sistemi za merewe na
rezultatite na nivo na
centri na odgovornost
Merilata na rezultatite
go opfa}aat IK
Merilata na rezultatite
se koristat kako
benxmarkovi
Merilata na rezultatite
se fokusiraat na
minatite rezultati
Merilata na rezultatite
se fokusiraat na
identifikuvawe na
mo`nostite za idni
uspesi
V. Koristewe na
merilata na rezultatite
za nagraduvawe na
vrabotenite
Merilata na rezultatite
se koristat za da se
opredelat
zgolemuvaweto
na platata, bonusite i
promociite
4,333
0,594
3,250
0,500
-2,649
0,008
3,778
0,732
2,250
0,957
-2,628
0,009
3,222
1,352
2,250
0,957
-1,441
0,150
3,778
0,878
2,750
1,258
-1,475
0,140
4,056
0,725
3,250
0,500
-1,969
0,049
4,167
0,707
2,500
1,000
-2,832
0,005
intelektualniot kapital visoko, primenuvaat merila na rezultatite
koi gi identifikuvaat mo`nite idni uspesi, za razlika od kompaniite
koi go ocenile intelektualniot kapital kako ne mnogu zna~aen.
Ishodot kaj merilata na rezultatite na nivo na centri na odgovornost
se sli~ni so onie na nivo na kompanija. Na nivo na centri na
odgovornost, kompaniite koi go imaat oceneto intelektualniot
kapital kako zna~aen, imaat merila na rezulatite koi go inkorporiraat
intelektualniot kapital (t-vrednost = -2,628, p-vrednost =
0,009) i merila na rezultatite koi mo`at da gi identifikuvaat idnite
532
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Odnosite pome|u intelektualniot kapital i sistemite za merewe na rezultatite vo
Republika Makedonija
mo`ni uspesi (t-vrednost = -1,969, p-vrednost = 0,049), za razlika od
kompaniite koi go imaat oceneto intelektualniot kapital kako
ne mnogu zna~aen. Od druga strana, ne postoi statisti~ki zna~ajna
razlika pome|u dvete grupi na kompanii za toa dali nivnite merila
na rezulatatite se koristat kako benxmarkovi (t-vrednost = -1,441, pvrednost = 0,150) i dali merilata se fokusiraat na minatite rezultati
(t-vrednost = -1,475, p-vrednost = 0,140).
Delot V od Tabelata br. 4 poka`uva deka kompaniite koi go ocenuvaat
na visoko nivo zna~eweto na intelektualniot kapital, mnogu e
poverojatno svoite sistemi za merewe na rezultatite da gi koristat
za opredeluvawe na platite, bonusite i promociite (t-vrednost = 2,832, p-vrednost = 0,005). Prosekot na ovie kompanii na skala od 1 do
5 iznesuva 4,167, a na kompaniite koi go imaat oceneto zna~eweto na
intelektualniot kapital na nisko nivo, ovoj prosek iznesuva 2,5.
Zaklu~ok
Zna~eweto na intelektualniot kapital vo sovremenoto
delovno okru`uvawe pove}ekratno e potvrdeno. I rezultatite od
ova istra`uvawe poka`uvaat deka kompaniite, bez ogled na nivnata
golemina, dominantna sopstvenost i rasprostranetost na pazarot,
sî pove}e posvetuvaat vnimanie na intelektualniot kapital. Iako
rezultatite od istra`uvaweto ne se celosno reprezentativni poradi
maliot primerok, sepak, o~igledno e deka karakteristikite na
kompaniite nemaat nekoe golemo vlijanie vrz toa dali kompaniite
go ocenuvaat zna~eweto na intelektualniot kapital na visoko ili na
nisko nivo.
Vi{okot zna~ewe {to mu se pridava na intelektualniot kapital
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
533
M-r Marina Serafimoska, asistent
upatuva na toa deka kompaniite treba da inkorporiraat merila vo svoite
sistemi za merewe na rezultatite, koi }e go merat i }e go prika`uvaat
intelektualniot kapital. Toa se potvrduva i od istra`uvaweto,
bidej}i kompaniite koi go ocenuvaat intelektualniot kapital kako
visok, vo svoite sistemi imaat inkorporirano merila koi go merat
intelektualniot kapital od razli~ni aspekti (vo prosek vakvi merila
primenuvaat 4,67 na skala od 1 do 5). Isto taka, sosema o~ekuvano e i
kompanite koi povisoko go ocenuvaat zna~eweto na intelektualniot
kapital da primenuvaat merila koi se orientirani kon idninata,
a toa zna~i napu{tawe na tradicionalnite finansiski merila i
orientirawe kon nefinansiskite merila, koi se podobri za merewe
i za prezentirawe na intelektualniot kapital. Od druga strana, bez
razlika dali kompaniite go ocenuvaat zna~eweto na intelektualniot
kapital na visoko ili nisko nivo, site kompanii primenuvaat
merila na rezultatite koi se koristat kako benxmarkovi i koi se
fokusirani na minatoto. I dvete kategorii se karakteriziraat so
tradicionalni finansiski merila koi generalno prodol`uvaat da
se primenuvaat vo site kompanii i koi, i pokraj site kritiki, ne go
gubat svoeto zna~ewe i vo sovremenoto delovno okru`uvawe.
Od aspekt na izvestuvaweto na intelektualniot kapital, dosega
intelektualniot kapital se evidentira samo za interni celi i za
nego ne se izvestuva do eksternite stejkoholderi, glavno poradi
toa {to ne postoi soglasnost za prifatliv pristap za merewe na
intelektualniot kapital, i poradi toa {to merilata koi se koristat
ne se usoglaseni so smetkovodstvenite standardi (Holmen, Summer
2005). Za da se nadminat ovie nedostatoci, potrebno e da se izvr{i
izvestuvaweto na intelektualniot kapital da bide inkorporirano
kako vo nacionalnata, taka i vo me|unarodnata regulativa i
534
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Odnosite pome|u intelektualniot kapital i sistemite za merewe na rezultatite vo
Republika Makedonija
me|unarodnite smetkovodstveni standardi, no ova ostanuva da bide
predmet na nekoe idno istra`uvawe.
Bibliografija:
Abdel-Maksoud, A. B., Abdel-Kader, M. G. (2007). Non-Financial
Performance Measurement and Management Practices in Manufacturing Firms:
A Comparative International Analysis. Vo Studies in Managerial and Financial
Accounting (Tom 17). Oxford: Elsevier JAI.
CIMA. (2003). Understanding Corporate Value: Managing and Reporting
Intellectual capital.
Dzinkowsky, R. (February 2000). The Measurement and Management of
Intellectual Capital: An Introduction. Management Accounting , 32-36.
Guthrie, J. (2000). The Management, Measurement ant the Reporting of
Intellectual Capital. CIMA Publishing .
Harding, F. (1998). Corporate Credibility - Why a Harmonized Global
Accountancy Framework Matter. International Accounting Standards
Committee.
Holmen, J. (Summer 2005). Intellectual Capital Reporting. Management
Accounting Quarterly , 6 (4), 1-9.
Ittner, C. D., Larcker, D. F. (November 2003). Coming Up Short on
Nonfinancial Performance Measurement. Harvard Business Review , 88-95.
Ittner, C. D., Larcker, D. F. (1998). Inovations in Performance Measurement:
Trends and Research Implications. Journal of Management Accounting
Research (10), 205-238.
Kaplan, R. S., Norton, D. P. (1996). The Balanced Scorecard: Translating
Strategy into Action. Cambridge, Mass.: Harvard Business School Press.
Lev, B. (2001). Intangibles: Management, Measurement and Reporting.
Washington D.C.: Brookings Institution Press.
Marr, B., Gray, D., Neely, A. (October 2003). Why Do Firms Measure their
Intellectual Capital. Journal of Intellectual Capital , 441-464.
Mayer, M. W. (2002). Rethinking Performance Measurement beyond the
Balanced Scoecard. Cambridge: Cambridge University Press.
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
535
M-r Marina Serafimoska, asistent
OECD, O. f.-o. (1999). International Conference Measuring and Reporting
Intellectual Capital: Experiences, Issues and Prospects.
Roslender, R., Fincham, R. (2001). Thinking Critically about Intellectual
Capital Accounting. Accounting, Auditing and Accountability Journal , 14 (4),
383-398.
Skandia. (1994). Visualizing Intellectual Capital in Skandia. Supplement to
Skandia’s 1994 Annual Report.
Usoff, C. A., Thibodeau, J. C., Burnaby, P. (2002). The importance of
Intellectual Capital and its Effect on Performance Measurmeent Systems.
Managerial Auditing Journal , 17 (1/2), 9-15.
Serafimoska, M. (2009). Performance Measurement Systems and their
Implementation in Manufacturing Companies in Macedonia. 9th Manufacturing
Accounting Research Conference. Munster, Germany.
536
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Odnosite pome|u intelektualniot kapital i sistemite za merewe na rezultatite vo
Republika Makedonija
RELATIONSHIP BETWEEN INTELLECTUAL CAPITAL AND
PERFORMANCE MEASUREMENT SYSTEMS IN REPUBLIC OF
MACEDONIA
Teaching Assistant Marina Serafimoska, MSc
Abstract
The importance of the intellectual capital in today’s contemporary
business environment in the informatics era is becoming increasing. Thus, the aim
of this paper is to investigate the relationship between company’s characteristics
and the importance of the intellectual capital as first research question and the
effect of the intellectual capital over the performance measurement systems as
second research question. For the objective of this paper, companies are divided
into two groups, companies that have assessed the intellectual capital as high
importance and companies that have assessed intellectual capital with low
importance. Companies with high importance of the intellectual capital have
implemented more contemporary and integrated performance measurement
systems comprising intellectual capital and forward looking measures in them,
while all companies, regardless on which group they belongs, on corporate and
departmental level have implemented performance measures used as benchmarks
and backward looking performance measures, i.e. financial measures.
Key words: intellectual capital, performance measurement systems, performance
measures
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
537
538
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
God. ekon. fak. t. 46 s. 539 - 552 (2011)
РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА И РАМКАТА НА СТАНДАРДИ НА
СВЕТСКАТА ЦАРИНСКА ОРГАНИЗАЦИЈА ЗА ОБЕЗБЕДУВАЊЕ И
ОЛЕСНУВАЊЕ НА ГЛОБАЛНАТА ТРГОВИЈА
М-р Катерина Тошевска-Трпчевска
Апстракт
Во 2005 година Светската царинска организација ја донела Рамката
на стандарди за обезбедување и олеснување на глобалната трговија. Со
оваа Рамка, биле дефинирани седумнаесет стандарди, групирани во два
столба (Царина – Царина и Царина – Бизнис), чие исполнување би требало
да овозможи спроведување на целосно безбедна и олеснета меѓународна
трговија.
Основните елементи на Рамката на стандардите се: користење
на системи за анализа и проценка на ризиците во царинското работење,
примена на предвремени електронски информации, користење на современа
опрема и технологија за контрола на стоката и примена на концептот за
овластени економски оператори.
Република Македонија спровела голем број елементи од Рамката на
стандарди. Примената на системот за анализа на ризиците и користењето
на современа опрема за контрола на стоката, се веќе имплментирани
концепти во секојдневната работа на Царинската управа на Република
Македонија.
Царинската управа има направено и голем напредок во примената
на разни алатки за промовирање на концептот на електронска царина и
целосна примена на предвремени електронски информации во процесот на
царинење. Во оваа насока, особено е значајно да се спомене досегашната
ефикасна примена на Едношалтерскиот систем за увоз и извоз и
почетокот на имплеметацијата на Електронскиот систем за управување
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
539
m-r Katerina To{evska-Trp~evska
со документи.
Примената на концептот за овластени економски оператори е
последниот значаен елемент на Рамката на стандарди кој останува да се
имплемнтира. За имплементација на овој концепт, донесена е целокупната
законска регулатива, а треба да се донесат соодветни упатства и
прирачници, како и да се преземат поголеми заложби од страна на
Царинската управа за промовирање на концептот во практиката.
Клучни зборови: Рамка на стандарди, управување со ризици,
предвремени електронски информации, современа опрема и технологија,
овластен економски оператор.
Вовед
Светската
царинска
организација
претставува
независна
меѓувладина организација, чија задача е решавање и подобрување на
разни аспекти и проблеми од царинското работење. Светската царинска
организација претставува форум за меѓународна соработка и размена на
информации и искуства меѓу земјите-членки во областа на царинското
работење. Организацијата има донесено повеќе конвенции и препораки за
подобрување на ефикасноста на царинските администрации и подобрување
на нивната соработка, а спроведува и програми за тренинг и техничка помош
за изградба на капацитетите, главно на помалку развиените земји и на оние
кои имаат потреба за тоа.
Во однос на подрачјето за олеснување на трговијата, Светската царинска
организација ги има донесено можеби најважните документи за овозможување
на олеснета, но истовремено и безбедна трговија во светот. Тоа се Рамката
на стандарди за обезбедување и олеснување на глобалната трговијата (SAFE
Framework of Standards to secure and facilitate global trade) или скратено - Рамка
на стандарди (SAFE Framework) и програмата за спроведување на концептот
Овластен економски оператор (Authorized economic operator).
540
GOD. EKON. FAK. TOM. 46 S. 1- 604 (2011)
Republika Makedonija i ramkata na standardi na svetskata carinska organizacija za
obezbeduvawe i olesnuvawe na globalnata trgovija
Рамка на стандарди за обезбедување и олеснување на глобалната
трговија
Потребата за донесување мерки и инструменти што ќе овозможат
спроведување на меѓународна трговија која ќе биде безбедна и воед