Uzmite šaku svežeg pepela
Ili bilo čega što je prošlo
videćete da je to još uvek vatra
ili da to može biti.
Branko Miljković
(iz pesme Pohvala vatri)
.
.
.
.
6
Sadržaj
strana
Uvod.........................................................................9
1. Period Austrougarske.........................................12
1.1.Banat 1720. godine......................................12
1.2.Regulacija Begeja.................. .....................15
1.3.Kolonizacija Nemaca...................................19
1.4.Prodaja pustara.............................................21
1.5.U pustari Kendereš.......................................23
1.6.Izgradnja Katarine .......................................28
1.7.Život u Torontalu.........................................34
1.8.U Srpskom vojvodstvu i tamiškom
Banatu............................................................43
1.9.Pod upravom Ugara......................................50
2. Nestale naseobine Srba u Kendereškoj
pustari.................................................................68
7
3.Vreme Kraljevine Jugoslavije.............................73
4. Propast Katarine................................................91
5. U Federativnoj Narodnoj Republici
Jugoslaviji...........................................................97
5.1.Kolonizacija Katarine
i nastanak Ravnog Topolovca..........................97
5.2.Osnivači Ravnog Topolovca.......................106
5.3.Zavičajna mesta topolovačkih
kolonista.........................................................120
Zaključno razmatranje..........................................124
Korišćena literatura...............................................127
Prilozi....................................................................130
I. Kratak pregled zbivanja u vezi naselja
od 1720. do 1947. godine..............................130
II. Prvi stanovnici rođeni u Ravnom
Topolovcu nakon kolonizacije 1945/46.......135
III. Na mapama nekad i sad..............................138
IV. Veličina atara, važniji datumi
i nazivi naselja...........................................140
Iz recenzije............................................................142
8
UVOD
Ravni Topolovac je naselje koje se nalazi u srednjem Banatu 20 kilometara severoistočno od Zrenjaninina. Osnovala ga je Katarina Kiš krajem 18. veka doseljavanjem Nemaca na porodično imanje.Posle Drugog
svetskog rata ispražnjeno nemačko selo Katarinu naselili su kolonisti iz razrušenih i opustelih krajeva Bosne i
Hercegovine. Šta se sve odigralo na prostoru Praedije1 i
naselju od osnivanja do nastanka Ravnog Topolovca pokušaćemo da prikažemo u ovoj knjizi.
Tek je izgradnjom Begejskog kanala u srednjem
Banatu od 1733. godine, to jest isušivanjem močvara,
bilo moguće u (Kenderes Praedie) Kendereškoj pustari
organizovati stalno naselje i život na plodnom zemljištu. Iako je prostor pustare bio naseljavan, za vreme
Turaka i austroturskih ratova naseobinama Srba, naselja
stalnog tipa nisu mogla opstati. Razlog tome su nepre1
Praedija nemački naziv za srednjobanatske pustare
9
dvidive poplave, ratovi, progoni, polunomadski način
života stanovništva i druge nedaće.
Ojačavajući granice prema Turskoj, a i s težnjom
da Banat pretvori u plodno područje, Austrougarska je
izvršila obimne radove na isušivanju močvara, kolonizaciji pre svega Nemaca i gradnji naselja na isušenim i
oceditim mestima. Banat je pretvoren u jednu od najbogatijih provincija u državi. Jedno od tih izgrađenih naselja je i Katarina (Kathreinfeld)2.
Naselje je od 1794.godine, od kada se vodi njegovo
postojanje, prošlo kroz periode društveno-ekonomskih
promena i vlasti koji su uticali na njegov razvoj. Nije
razarano tokom ratova,ali je nakon Drugog sveskog rata
promenilo etnički sastav i u njemu je organizovan drugačiji način života i zasnovano novo naselje.
Živeći polunomadskim načinom života Srbi su prvi
upoznali Kendereške pustare i močvare. Međutim, Austrougarska će posle isušivanja močvara i kolonizacija
organizovati naselje stalnog tipa koje i danas postoji.
Ovo je priča o tome, od nastanka stalnog naselja i
života u njamu,kroz periode promene vlasti i društvenoekonomskih odnosa koji su presudno uticali na razvoj i
život homogene celine, započet kolonizacijom nemačkog stanovništva u okvirima:
a) Austrougarske monarhije pod upravom Komore,
za vreme Torontala, SrpskeVojvodine i Ugarske uprave;
b) Kraljevine Jugoslavije, posle Prvog svetskog rata,
do promene etničkog sastava stanovništva nakon kolo2
Katalinfalva mađarski naziv, Katarina srpski naziv i Ravni Topolovac naziv posle Drugog
svetskog rata
10
nizacije Vojvodine posle Drugog svetskog rata, odnosno
iseljavanja nemačkog stanovništva koje se stavilo u službu Trećeg Rajha; i
c) Federativne Narodne Republike Jugoslavije, prve
organizacije i početka zajedničkog života, od strane doseljenih kolonista, iz ratom razorenih krajeva Bosne i
Hercegovine; u naselje koje će dobiti naziv Ravni Topovac. Osvrnućemo se i na naseobine Srba i propast Katarine.
S prolećnom setvom 1946. godine počeće život kolonista u Katarini. Promenivši etnički sastav, naselje je
dobilo novu strukturu stanovništva i u njemu je organizovan drugačiji način života.
Dakle, reč je o naselju, posmatrano vremenski kroz
dve osnovne odrednice: prostru i stanovništvu, od nastanka zaključno sa kolonizacijom 1946. godine odnosno osnivanjem Ravnog Topolovca.
Pred čitaocem stoji pregled tih događanja.
Autor
11
1. PERIOD AUSTROUGARSKE
1.1. BANAT 1720. godine
Kada je Požarevačkim mirom 1718. godine oslobođen Banat3 od Turaka, ostao je sve do 1779. godine pod
Dvorskom komorom4, nije priključen Ugarskoj već se
kao krunska oblast pripojio direktno Carskom dvoru u
Beču. Na predlog osvajača Banata, Evgenija Savojskog, Banat je postao posebna Komorska oblast zbog
svog graničnog položaja prema Turskoj, a i zbog ekonomskobankarskih razloga.
3
Banat je prostor oivičen rekama: s juga Dunavom, sa zapada Tisom, sa severa Morišom, a sa
istoka erdeljsko-banatskim pobrđem i Černom. Temišvar se računao centrom Banata. Kada
govorimo o Banatu u ovoj knjizi onda se to odnosi na vojvođanski deo Banata, u užem smislu, područje srednjeg Banata, okolina Zrenjanina.
4
Komora se zvala Carska administrativna uprava .
12
Sve do 1720. godine Banat je bio ogromna pustara
ili močvara. Reke se uopšte nisu mogle razaznati jer su
se gubile u beskrajnim baruštinama, ševarima i šumarcima, i bile su stanište ptica, divljih zveri, insekata u kojima su se krili hajduci, odbegli seljaci. Samo je Begej u
srednjem Banatu plavio oko 200.000 kj najplodnije zemlje svake godine. Vode Tamiša i Begeja su se često
spajale.
Sl.1 - Banatski pejzaž
Sve do inkorporacije 1777. godine austrijski vladar
je bio jedini vlasnik zemlje u tamiškom Banatu. Kmet
nije imao određenu parcelu na kojoj je gazdovao.Komorska administracija nije vodila evidenciju ni o zemlji, ni
o broju kmetova, ni o veličini pašnjaka i pustara. Mnoga sela nisu znala tačno veličinu i prostor svog atara.
Zemlje je bilo na pretak, a stanovnika malo. Porez se
razrezivao na pojedina sela. Seoski knezovi delili su
svake godine atar među seoskim stanovništvom. Ovakvo haotično stanje prekinuto je ukidanjem zajedničke
13
svojine nad zemljom, oko 1785. godine, osnivanjem zemljišnih knjiga, kategorizacijom zemlje i veličine sesije. A 1779. godine uveden je austrijski feudalni sistem
u posedovne odnose u Banatu.
Pustara KENDEREŠ prostor na kome se nalazi selo Ravni Topolovac i njegov atar, našla se u Tamiškom
Banatu i pripala Bečkerečkom distrikatu (županiji).
Kendereške močvare bile su povezane tkz.botoškom
Šozom sa Tamišom preko koje je prirodnim tokom voda
dolazila i oticala u Tamiš.
Obodna i ocedita mesta Banata su naseljavana.
Srbi5 su činili veliku većinu naseljenog stanovništva.
Kendereš su oko 1720. godine oivičavala sledeća naselja: Sveti Đorđe, Torak i Botoš6, pustara Vida, ritski
deo, slatine i Šoze, pustare: Martinci,Despotovac i Klečanske pustare. Okolnim pustarama i Kenderešom krstarili su hajduci i pljačkaši te se kroz njih bilo opasno kretati.
Posle ratova Austrougarske i Turske na području od
Dunava do Moriša između Tise i Temišvara, prema nekim procenama, moglo je biti oko 50.000 srpskog življa.
Banatom se nije moglo putovati bez vodiča.
Turska uprava i ratovi vođeni od 1683-1718. godine
doveli su Banat u teško stanje. Mnoga naselja su opustela, a poneka su jedva životarila. Plitka korita reka koje
su se stalno razlivale odražavali su sliku zaostale provincije u čijem su se pejzažu naizmenično smenjivale mo5
Osnovna privredna delatnost Srba u Banatu u to vreme bilo je stočarstvo, trgovina stokom,
ribarstvo. Zemljoradnjom su se bavili veoma malo i to samo za svoje potrebe, dok su zanatlije bile retke.
6
Malim delom Kendereš pusta izbijala je na Tamiš u blizini Neuzine prema Botošu.
14
čvare i pustare sa retkim naseljima i raštrkanim naseobinama oko kojih su unaokolo pasla stada goveda, ovaca
i konja, naseljavana uglavnom srpskim življem.
Sl.2 - Banatske pustare i močvare prekrivale su srednji Banat sve do
regulacije reka, u prvom redu Begeja.
1.2. REGULACIJA BEGEJA
Da bi se zapušteno zemljište pretvorilo u obradivo,
počelo se kopanjem kanala. Regulaciju Begeja ostvario
je general Mersi7, na osnovu planova holandskog inženjera Fremoa.
7
Klaudije Florimund Mersi bio je na čelu državne komorske administracije Banata i za
nepunih dvadeset godina, koliko je bio na vlasti, pretvorio je Banat iz zaoustale u jednu od
najnaprednijih oblasti Austrougarske Monarhije i Evrope.
15
U periodu od 1728. do 1733. godine između Temišvara i Kleka iskopan je kanal dužine oko 70km. Radove na regulaciji reke i izgradnji nasipa obavljali su
kmetovi. Samo u jednoj godini županija je morala da
daje preko 1.530.000 manuelnih kuluka8 i da plaća po
6 xr9 dnevnu naknadu radnicima za ručni rad, a 12 xr
ako su radili sa zapregom. Regulacija Begeja bila je mukotrpan i naporan posao. Izgradnjom prevodnica između Begeja i Tamiša kod Kostolca u Krašovskoj županiji i Temišvara omogućena je regulacija nivoa vode i
vodenog saobraćaja na Begeju. Begej je imao prvorazrednu ulogu za snabdevanje Temišvara, naročito brašnom.
Sl.3 - Begejske popolave. Begej je svake godine plavio oko 200 000 kj. zemlje
u srednjem Banatu sve do regulacije 1833. god.
Pored čišćenja od zaglibljivanja kod Itebeja od početka 19. veka izgrađeni su i nasipi, najpre na levoj oba8
Na kopanju Begejskog kanala biloje svakodnevno angažovano od ranog jutra do kasne večeri oko 8.000 ljudi, nije se radilo zimi i kada to vremenski uslovi nisu dozvoljavali.
9
xr=krajcer, Bečka valuta.
16
li, koji je ujedno služio i kao put za vuču plovila uz reku, a zatim i na desnoj.
Sve do 1840. godine dužnost Županije bila je da se
stara o održavanju i čuvanju nasipa. Godine 1840.
odbrana od voda prešla je na zainteresovane vlasteline,
koji su obrazovali vodne zajednice. Održavanje Begeja i
kanala pričinjavalo je Županiji velike teškoće. Stoka,
koja je preko nasipa išla da se napaja na reci, uništavala
je nasip, što Županija nije mogla da spreči ni sa najtežim kaznama. Komora je prilikom otvaranja brane gledala samo interese transporta, pa je često puštala toliko
vode u Begej da je reka plavila i po nekoliko hiljada
jutara zemlje, a istovremeno bi Tamiš potpuno presušio
a zaostala voda u njemu usmrdela se i postala zarazna i
za stoku i za ljude, zbog toga je Županija bila u sukobu
sa komorskom administracijom.
Poboljšanje plovnog puta Begejskog kanala pod nadzorom Fremoa izvršeno je u periodu 1759/60. godine.
Sve dok nije izgrađeno pristanište u Velikom Bečkereku plovidba brodova na Begeju obavljala se otežano. Splavovi, kojima se uglavnom prevozilo drvo, često su oštećivali osetljive nasipe i mamuze Begejskog
kanala, te se zbog toga njihova plovidba morala regulisati posebnim propisom: mogli su saobraćati samo na
desnoj obali, pristajati na određena mesta i imati krmanoša i veslačku posadu. Na Begeju su radile i skele, a
prvi mostovi pravljeni su od drveta. Oni su brzo propadali, usled dejstva vremenskih fakora, vode i leda.
Vodenim saobraćajem preko Begejskog kanala prenosilo se drvo i drvena građa iz Krešoseverinskih plani17
na i izvozile žitarice, pre svega pšenica. Begejom je dopremljena građa za izgradnju Katarine. Rečni saobraćaj
na Begeju dobiće prvorazredni značaj. Izgradnjom Begejskog kanala močvarna područja između Tamiša i
Begeja u pustari Kendereš su nestajala i pretvarana u
plodno zemljište, ostali su samo sporadični ritovi.
Sl.4 - Begejski kanal, čijim je kopanjem oslobođeno preko 200 000 kj
plodnog zemljišta za obradu u srednjem Banatu.
Za pretvaranje pustara i močvara u plodnu zemlju
bili su potrebni ljudi, kojih je bilo malo. Najpogodniji
za kolonizaciju bili su Nemci iz Nemačke. Nemačka
je u to vreme imala viškove radne snage koje nije mogla uposliti u tadašnjoj privredi, dok je sa druge strane
Austrougarska težila da ojača nemački etnički sastav
stanovništva na graničnim područjima prema Turskoj.
Osim toga Nemci su bili lojalni državi, preduzimljivi i
radni i kao takvi pogodni za naseljavanje.
Regulacijom Begeja stvoriće se uslovi u Kendereškoj pustari za stalno naseljavanje i razvoj zemljoradnje
i stočarstva.
18
1.3. KOLONIZACIJA NEMACA
Kolonizacija je bila planska i organizovana od strane Komore, ali su i spahije često dovodile koloniste na
svoje prostrane latifundije. Dolazili su i sami ljudi,odbegli kmetovi i sl. Komora je na svoje posede u Banatu
naseljavala pre svega Nemce iz Nemačke, ali je bilo i
drugih naroda. Naseljavanje Nemaca počelo je još 171718. godine. Ipak, glavne i najveće kolonizacije Nemaca
obavljene su : 1720-tih, 40-tih i 60-tih. Prva- Eugenska,
drugu je izvela Marija Terezija, a treću Josip II. Komora je vršila naseljavanje na svoje posede u vidu spahije.
Na ogromne poslove oko kolonizacije bila je uključena Bečka banka.10 Bečka banka je, kreditirajući velike državne poslove i spahije u otkupu i naseljavanju pustara kmetovima za rad na spahiskim imanjima, videla
svoj interes.
Za vreme Josifa II, posle novog rata sa Turcima pored Nemaca doseljavaju se Mađari i Rumuni.Osim ovih
bilo je i drugih kolonizacija, ali u znatno skromnijim
obimima. Zakonom su bili strogo regulisani uslovi naseljavanja. Naselja su planski11 građena, a Komora i spa10
Izuzetni izdaci rata od 1741-1748. prisilili su M. Tereziju da Tamiški Banat založi na 10
godina za 10 miliona forinti Bečkoj banci, koja je bila najača novčana institucija srednje
Evrope u to vrema. Bečka banka će upravljati Banatom od 1769. do 1779. godine.
11
Kotmanov plan za nove naseobine.
19
hije, na čijim su se posedima vršila naseljavanja, bili
su u obavezi da u centru naselja izgrade crkvu, birt,
zgradu za potrebe administracije, školu i bunar pitke vode. Sva zemlja se nije mogla podeliti. Ostavljan je takozvani "iberland" koji je služio kao rezerva i za nove
naseobine.
Nemački doseljenici su pristizali lađama12. Jedan od
polaznih centara u Nemačkoj bio je Ulm. U prvoj kolonizaciji najviše je bilo vojnika i zanatlija, a kasnije su
to uglavnom bili nezaposleni, beskućnici i siromašni ljudi po zanimanju zanatlije i zemljoradnici koji su se nadali boljem životu. Nemci su imali vrlo povoljne uslove za naseljavanje. Dobijali su: osnovni alat, ponekad i
gotove kuće i bili oslobađani poreza od 6 do 10 godina.
Doseljeni Nemci su sa sobom donosili i nova iskustva
u oblasti zanatstva, vinogradarstva, građevinarstva, stajskog stočarstva, zdravstva i opšte organizacije rada.
Ojačavajući južne granice prema Turskoj u Banatu,
s nemačkim stanovništvom lojalnog državi,ujedno rešavajući problem nezaposlenosti u Nemačkoj, Austrougarska je imala višestruke koristi, naročito u težnji da ogro
mna, retko naseljena plodna prostranstva Banata pretvori u bogatu provinciju iz koje će crpiti poljoprivredne
proizvode, rudu i drvo, te je sveobuhvatno organizovala
i pomagala kolonizaciju.
12
Tako na primer Pančevo na Dunavu i Perlez na Tisi bili su mesta iskrcavanja nemačkih kolonista u Banatu .
20
1.4. PRODAJA PUSTARA 1780. godine
Pustare su se do 1780.godine. davale u zakup, kako
od strane Komore tako i Bečke banke (koja je upravljala Banatom od 1759-1769.) bogatim trgovcima-zakupcima koji su bili osnovali i društva zakupaca pustara13.
Kada je Banat formalno uključen u sastav Ugarske, zemljište nije dato ugarskom plemstvu, već je licitacijom
rasprodato. Za manje posede centar prodaje bio je u Temišvaru, dok su se veći posedi prodavali u Beču. Zemlju su uglavnom kupovali bogati trgovci i plemići.
Licitaciona imanja su tako zaokruživana, da svaki
spahiluk pored njiva dobije šumu i ritove. Kupovinom
dobara novi vlasnici sticali su sva prava koja su po ugarskim zakonima pripadala vlastelinu, kako nad zemljom,
tako i nad njenim stanovnicima. Zakonom su bila zaštićena plemićka imanja od prodaje i svakog drugog načina otuđivanja, te su plemićki posedi u Torontalskoj županiji ostali nepromenjeni sve do revolucije 1848. godine.
Od naselja Itebej, Sv.Đurađ, Torak, Elemir i Aradac
sa pustarama Senmihalj, Kendereš, i delova pustara
Martinci i Despotovac formiran je Itebejsko-elemirski
spahiluk. Itebejsko-elemirsko vlastelinstvo sa 37.000 kj.
13
Banatischen Predien Societat
21
zemlje prodato je za 643.750 xr. erdeljskom trgovcu Isaku Kišu, na aukciji u Beču 1793.godine. Porodica Kiš
bila je najimućnija u Erdelju. Po poreklu su bili pokatoličeni i pomađareni Jermeni. Dobili su plemićke titule od Marije Terezije 1761. godine. Kupovinom Elemirsko-itebejskog spahiluka postali su najveće spahije14 u Temišvarskom torontalu. Kišovi će izgraditi naselja: Katarinu i Ernestinovo i naseliti ih Nemcima, a doseliće Nemce u Sv. Đurađ i Elemir.
Prodajom pustara Komora će imati finansijske koristi, dok će spahije u potrebi za radnom snagom težiti
da što pre i sa dovoljno kmetova nasele svoje posede.
14
Spahijski odnosi vlastelina i kmeta bili su regulisani Urbarom. Konstrukcija Banatskog
urbara, pravnih odnosa između spahije vlasnika zemlje i kmeta u biti je identična sa drugim
urbarima. Bit ugovora između vlastelina i kmeta je sledeća: Ja tebi dajem stan, oranicu,
livadu, pašnjak, pa čak i poneka moja regalna prava; a ti treba da mi platiš za ovo
odgovarajuću najamninu. Pošto trgovina i zanastvo kod nas slabo napreduju, a živimo od
zemljoradnje i stočarstva, pa ti je teško da dođeš do novca, dozvoliću ti, da mi u novcu daš
neku malenkost, a ostalo da polagano odradiš u kuluku. Dozvoljavam ti i to da mi godišnje
daš neki deo svoje koristi od prinosa sa zemlje i od stoke (devetinu ili desetinu). Banatski
kmet mnogo bolje je živeo nego kmet u Ugarskoj. Bio je oslobođen nekih obaveza; npr.
crkvene desetine, da ne daje duge vožnje i sl., a imao je i neke povlastice. Ovi odnosi su
važili do građanske revolucije 1848/49. godine.
22
1.5. U PUSTARI KENDEREŠ
Sl.5 -CRKVENI BAŠTANSKI KRST, (KIRCHENGARTENKREUZ) mesto na kome je Katarina Kiš, vlasnica poseda, donela odluku o gradnji
crkve i naselja. Posle njene smrti nemački naseljenici su ga smatrali svojim
svetim mestom sve do iseljavanja.
23
Na mestu gde se nalazio ovaj krst, pored crkve, pronađen je ubijen i sahranjen Nikolaus Kiš, vlasnik poseda. Ovo mesto je bilo povod za osnivanje Katarine (ili
Kathreinfelda ).
SUPRUGA POSEDNIKA NIKOLAUSA KIŠA
DE ITEBE POSLE OVE TRAGIČNE NESREĆE
ODLUČI DA IZGRADI NA OVOM MESTU CRKVU
I SELO. TEK JE OD 1808-1812. BILO MOGUĆE
PODIGNUTI CRKVU NA PLANIRANO MESTO
KRAJ KRSTA. PO ŽELJI KATARINE SELO JE
DOBILO NJENO IME KATHARINENFELD(KATARININO POLJE).
Nekoliko godina posle nesreće, oko 1790. godine
počelo se sa planiranjem, parcelisanjem i naseljavanjem
mesta. Skoro svi prvi naseljenici došli su iz sela severnog Banata. Naravno mnogi su dolazili iz drugih mesta, ali direktno iz Nemačke nije bio nijedan, mada su
mnogi tamo bili rođeni, svi su došli iz okoline Katarine15.
Crkva je 136 godina služila za potrebe hrišćanskokatoličke vere, a razrušena 1948. godine. Crkveni baštanski krst bio je svetilište naseljenika, a prolazeći pored
njega prekrstilo bi se sa strahopoštovanjem i staro i
mlado. Katarina fon Lukač Isekuc po tadašnjim zakonima za osnivanje i izgradnju novih mesta u Monarhiji,
dala je iz sopstvenih sredstava da se izgrade od tvrdog
materijala: parohijski dom, crkva, škola, hotel i zgrada za potrebe administracije. Kišovi će iskopati bunar
pijaće vode u centru sela i na putnom pravcu Pardanj
15
Prema: Till J, Unvergessliche Heimat Kathreinfeld in Banat
24
nedaleko od sela izgraditi vetrenjaču za potrebe mlevenja žita.
Kroz Katarinu je prolazio glavni pravac puta
Bečkerek - Pardanj (Međa) - Temišvar. Projektovan je
pravac puta za Lazarevo (Lazarfeld nazvano po Lazaru
Lukaču), Despotovac (Ernestinovo nazvano po Erne Kišu,) i Sv. Đurađ (Žitište).
Katarina je poticala iz bogate porodice Isekuc.
Rođena je u Elisabetopol-Transilvania, 1756. godine.
Plemenita, obrazovana, pravedna, pobožna i izuzetne
lepote bila je omiljena kod Katarinskih kmetova.
Donela je sa sobom veliki miraz u porodicu Kiš. Imala
je sina Antona. Umrla je u Temišvaru, gde je i živela,
1830. godine a sahranjena u Katarini, mestu koje je
nosilo njeno ime 150 godina.
Sl.6 - Grb crkvene zastave katarinske spahinice Katarine Kiš
rođene Isekuc, 1756-1830.
25
Sl.7 - Katolička crkva u Katarini, koju je sagradila Katarina Kiš rođ.
Isekuc od 1808. do 1812. godine, obnovljena 1923. godine.
26
Veliki nenaseljeni prostor Kendereške pustare, a
usto pogodna lokacija u središtu spahiluka, kao i tragedija, bili su osnovni razlog da Katarina Kiš donese odluku o izgradnji naselja na mestu događaja.
*
KISS u ELEMER u ITTEBE
_______________
________________
Isak KISSII Jakob
Nikolaus KISS de Ittebe
KATHARINA KISS
geb. Isekutz
1756.-1830.
Agoston KISS de Elemir et Ittebe Anton KISS de Ittebe 1780-1844.
Ana Bogdanovicz
Katharina LEGHARD 1779-1856.
Erno Miklos Gergely
1799.
1849.
Karl Katharina Jakob Nikolaus KISS de Ittebe
Helena DAMASKIN
Avgustina Rozalija
Nikolaus Helene Elemir
1852.-1909.
-1896.
Katharina
Ilona Blaskovicz
Schratt
Sl.8 - Porodično stablo Kišovih
Katharina Anton
Napomena: Zaokružena imena bila su svojevremeno posednici Kathreinfelda (Katarine).
27
1.6. IZGRADNJA KATARINE
Potpomognuta Bečkom bankom (Wiener Bank ),
Katarina počinje izgradnju naselja. Neprestano stiže
građevinski materijal: cigla, crep, kreč, građa sa Karpata, kopa se i dovlači zemlja sa oboda sela. Prva kuća je
napravljena sredinom 1780. godine u centru sela. Katarina je određena za parohijsko mesto. Parohijska zgrada
je urađena između 1785-1790. godine. Parohijska zgrada i hotel (birc) u centru sela služe kao prihvatilišta novodošlih stanovnika. Ubrzo stiže vest o pobuni16 kmetova u Torku. Torački kmetovi,koji su trebali da prevoze pristiglu građu sa Begeja17, to odbijaju, ne priznaju
nove spahije. U gušenju pobune učestvuje i vojska.
Radovi na izgradnji sela ubrzo se nastavljaju. Prve
kuće su uglavnom građene od naboja i ćerpića, a cigla je
služila za temelje, odžake i podrume. Sve su ličile jedna
na drugu.18 Okućnica sa kućom imala je površinu predviđenu za jednu sesiju za zemljoradničke porodice, dok
su placevi zanatlija bili manji, tim što su oni dobijali i
zanatlijski alat. Broj glavnih kućnih placeva iznosio
je 135, od toga za koloniste sa punom sesijom 115 i 20
manjih placeva. U međuvremenu tome je dodato još 19
kuća.
16
Zabeležene su pobune kmetova i u Kleku.
Za Begejski kanal odomaćiće se naziv Begej, a za Begej Stari Begej.
18
Nameštaj kmetova sastojao se od stola, klupa, kreveta i sanduka.
17
28
Pravljene su uzdužne placne kuće sa sobom za boravak, kuhinjom sa otvorenim ognjištem, sporednom prostorijom (druga soba), podrumom, iznad špajz (i štala),
a duž cele kuće bio je hodnik poduprt drvenim stubovima sa ulaznim vratima od ulice. Prednji i zadnji zabat
zatvarani su uglavnom drvenim daskama. Kuće su pokrivane trskom.
Godine 1797. izgrađena je iza hotela i takozvana
Ovoda-školska zgrada koja će služiti sve do 1890. godine kao škola i zabavište, a kasnije samo kao zabavište.
Od 1794. godine Katarina se računa kao naseljeno
mesto sa 149 kuća.
Godine 1808. počinje izgradnja parohijske crkve,
najveće i najlepše u spahiluku, i jedne od većih u Banatu, sa koje se mogao videti ceo Itebejsko-elemirski
spahiluk, a za vreme lepog vremena oko pola Banata.
Na imendan Katarininog sina Antona, 13. juna bišop
Kosegi postavio je kamen temeljac crkve. U olovo zalivena povelja na latinskom jeziku postavljena je u
temelju crkve. Dvanaestog avgusta 1812. godine crkva
je predata na upotrebu. Više slikara je radilo na oslikavanju ikona, a najpoznatiji su bili Mihael Munkači,
poznati slikari iz tog perioda a znatno kasnije čuveni bečkerečki crkveni slikar Jozef Goigner.
Jozef Goigner rođen je u Kizbulu 1835. godine u Tirolu. Kao mlad
akademski slikar naselio se u Velikom Bečkereku 1864. godine. Radio je
ikone na crkvama u Beču i Budimpešti, zatim u Dragutinovu, Opovu,
Botošu, Ilandžu, Srpskoj i Rumunskoj Ečki, Nadašu, Žablju, Kikindi,
Pančevu, Čonngradu, Tordi, Hidegkutu, Sečnju, Boki, Baču,
Katarini, Vatzenu, Čeneju, Feneju, katoličkoj i gimazijskoj crkvi u
Velikom Bečkereku. Velikobečkerečki ,,Nedeljni list'' rado je pisao o
njegovoj monumentalnosti i živopisnim kompozicijama boja.
29
U crkvi su ugrađene orgulje, te su za vreme većih
svečanosti iz crkve dopirali njeni zvuci. Toranj crkve
bio je visok 46 metara do krsta, dok je krst bio još 4
metra visok. Godinu dana nakon završetka crkve stigla
su dva zvona iz Temišvara, a kasnije će se postaviti još
dva, ukupno četiri.Godine 1812. po završetku izgradnje
crkve, čime je završena i izgradnja Katarine, održana je
veilka ceremonijalna proslava i svečani ručak uz učešće
brojnih zvanica iz Torontala i Monarhije. Celo naselje
je za tu priliku okrečeno i svečano ukrašeno.
Uplaniran je i isparcelisan Katarinski atar. Nemci
su dobijali po 1 sesiju 19 zemlje i osnovni alat. Preostao je spahijski alodijum i tkz. "iberland".
Važili su spahijski odnosi sve do građanske revolucije 1848/49. godine. Na privatnim spahijskim imanjima sklapali su se ugovori-kontrakti koji su se posle
izvesnog vremena obnavljali pa su se ovi naseljenici
zvali konrtakualisti. Ugovori su bili slični urbarima koji su važili na komorskoj (državnoj) zemlji. Prvi ugovori u Katarini, sa Katarinom sklopljeni su na 30 godina.
Katarina je urađena po Kotmanovom planu koji je
bio zakonski propisan , za nove naseobine u to vreme,
po principu šahovskih polja sa širokim ulicama. Glavna
ulica (druga-srednja) koja se nalazila na glavnoj poštansko-putničkoj i vojnoj poštanskoj liniji PetrovaradinBečkerek-Temišvar je šira dok su prednja (prva) i (treća) zadnja, kao i preke uže.
19
Zemlja je deljena prema sesijama. Puna sesija iznosila je 32 kj i to: 22 kj oranica, 6 kj rita
3 kj pašnjaka i 1 kj okućnica. Mere: 1 katastarsko jutro=1600 kvadratnih hvati, 1
hvat=1,8964 metra, 1 mađarsko jutro= 1200 kvadratnih hvati, motika=200 kvadratnih hvati,
1 lanac= 2000 kvadratnih hvati
30
Plan kućnih placeva u Katarini prema
20
Kotmanu
Sv..Đurađ
W
1
Pardan
Sl.9 - Plan prvih kućnih placeva u Katarini
Kišovi su za potrebe mlevenja žita Katarine izgradili vetrenjaču na putnom pravcu Veliki Bečkerek- Pardanj, istočno nedaleko od sela, preko puta peći za ciglu.
Dvadesetdrugog septembra 1830. godine u Temišvaru u porodičnoj kući u 74. god. umrla je Katarina Kiš
rođ. Lukač-Isekuc. Sahranjena je uz velike počasti u
porodičnu grobnicu u naselju koje je nosilo njeno ime.
Iza njenog kovčega stajala je cela opština Katarine i
velikodostojnici iz Temišvara i okolnih opština.21 Od
tada su stanovnici Katarine, grobnicu Katarine Kiš smatrali svojim svetim mestom i Baštanski Crkveni Krst
20
Brojevi kuća ređali su se od prvog placa pa nadalje, dok ulice nisu označavane. Širina
glavne ulice (sredne) je 20 hvati, prednje i zadnje po 15 hv, dok su poprečne široke po 10 hv.
21
Kako je prenela štampa tog vremena.
31
sve do iseljavanja 1945. godine neprestano zasipali cvećem.
Katarina je smišljeno i planski građena, izgradnjom
velike crkve, parohijskog doma, hotela i škole, a obzirom da se mesto nalazilo na glavnom poštanskom putu i u središtu spahiluka22, računalo se da će vremenom
dobijati u značaju.
Sl. 10 - Izgled jedne od prvih kolonističkih nemačkih kuća u Banatu
Toponimi koje su Nemci upotrebljavali za lokacije u Katarini:
Prednja ulica .....................zvali su.............. prvu ulicu
Srednja ulica ili glavna.................................druga ulica
Zadnja ulica...................................................treća ulica
Ale ili ulazna..................................................Ljubuška, odnosno M. Tita
Velika raskrsnica..........................................raskrsnica u centru sela
Nova ulica......................................................Poljska ulica
Ovoda.............................................................stara škola iza hotela preko puta
velike škole
22
Prema Fenješu 1838.godine Kišovi (Kiss) su bili vlasnici sledećih mesta: Aradac
Srpski, Aradac Totski, Elemir, Erneszthaza (Banatski Despotovac), Ittebe Rac, Itebe
Magyar, Kathreinfeld, Szent Mihalz (Mihajlovo) Torak Kis, Torak Nagz, Szent Gyorgy
(Žitište) ,a Lazar Lukač: Ečka, Klek, Lazarfeld (Lazarevo), Lukićevo, Jankahid (Jankov
Most.)
32
Velika škola..................................................školska zgrada iza crkve
Velika gostiona............................................. hotel (lokacija današnja škola)
Mala gostiona.................. ............................ gostiona koja se nalazila na sadašnjoj pijaci
Gostiona..........................................................kafana na stanici
Šank............................................................... Kručajev dućan-kafana
Gale................................................................Žel. stan. preko puta opšt. radila
do 1923.god.
Bikara............................................................ bikara ( lokacija Lovački dom)
Kendereš........................................................celokupni atar
U Kenderešu su bili toponimi: mali Kendereš, veliki Kendereš, Kedereš,
stari Kendereš, zadnji Kendereš, Katarinska poljana, Rišan poljana, Kindel poljana, Šoze, Šoze polje, Šuplje livade, Pustara kendereš, Plan
polje, Špic polje itd.
Legenda: H-hotel, P-prodavnice, M-mesare, C-crkva, G-gostione, B-bikara
P.D.-parohiski dom, Z-zabavište, S-škola, Ž. st- železnička stanica,
Pk- pekara, L- lokali
Sl.11 - Plan mesta opštine Katarina
33
1.7. ŽIVOT U TORONTALU
Period od 1779. do 1848. godine predstavlja zaokruženu celinu u Torontalskoj županiji23. Godine 1779.
uspostavljaju se feudalni odnosi, a 1848/49. godine ukida se feudalni poredak i započinju zakoni kapitalističkog privređivanja. Ovo je period kontrakata (ugovora)
u Banatu.
Sedište Torontala bio je Veliki Bečkerek.
Sl.12 - Drveni most u Velikom Bečkerek. Prvi mostovi na Begeju građeni su
od drveta.
23
Banat je više teorijski nego praktično 1779. godine predat Ugarskoj i inkoporiran u tri
županije: Torontalnu, Tamišku i Krašovsko-severinsku. Josip II je, međutim, još 1781. godine
izdao dekret o Banatu kojim ga je potčinio raznim dvorskim ustanovama, banatskom
administrativnom telu i vojsci.
34
Posle Katarinine smrti od 1830.godine posedom je
upravljao njen sin Anton Kiš de Itebe. Hroničari su
zabeležili da se požrtvovano očinski i sa ljubavlju brinuo o posedu i naselju. Imao je veliki ugled kod Katarinskih kmetova. Biran je u upravu Zemaljske skupštine Torontala 1820-1840. godine u Temišvaru. Odlikovan je titulom Kraljevskog dvorskog savetnika. Mada je Katarina iscrpljivana kolerama i nedaćama uspevao je da održava procvat naselja. Pod njegovim vođstvom iskopana su dva glavna odvodna kanala kroz
Katarinski atar. Umro je 2. januara 1844. godine, kako
je štampa prenela: "očinski prijatelj opštine od srčanog udara. Za njegovim kovčegom žalila je cela opština
Katarine."
Po nemačkim kućama stanovalo je u proseku u početku po 11,5 osoba. Razlog tome je običaj nemačkih
kmetova da stari ostaju u istoj kući sa mladima. U selu
je 1800. godine bilo 159 kuća. U Katarini su alodijalno
zemljište (zemljište I klase) kmetovi dobijali kao kontraktualisti-kertisi, a bilo je i 14 duvandžija u komadu
u svojstvu trajno arendiranog zemljišta, gde su se obaveze prema spahiji računale po 1kj. Osnovne obaveze
kmetova bile su porez, kuluk i desetina.
U to vreme Bečkerek je 1789. godine otkupom od
Bečke banke dobio stepen privilegovane varoši sa pravom na magistrat, pravo da ne daje kuluk, pravo na vašare i ostale privilegije24.
24
Mada je te privilegije dobio od Marije Terezije, morao ih je ponovo otkupiti zbog zaloga
Banata kod Bečke banke.
35
Zemlju su kolonisti u početnom periodu doseljavanja obrađivali na ugar, takozvanim pustarskim načinom, što znači, da se nije obrađivala svake godine, nego ostavljala da odleži jednu godinu. Žitarice su bile primarni proizvodi. Setva pšenice imala je za kmetove
prvorazredni značaj. Osim pšenice sejale su se i druge
kuture: zob, ječam, kukuruz, raž, proso, duvan, lan i
kudelja. Oralo se plitko kravama. Nemci nisu držali volove, a konje su počeli da upotrebljavaju za oranje tek
oko 1810. godine. Sejalo se ručno, želo srpom klečeći25,
a vršilo sa konjima, a kasnije i mlatilicama (tkz. "nemački" način), na konjski pogon.
Sl.13 - Mapa Torontala iz 1860. godine rađena u Novom Sadu
25
Kosa je znano kasnije počela da se upotrbljava za žetvu pšenice.
36
Stoka se napasala po pašnjacima i nepooranom zemljištu. Bila su to stada: goveda, ovaca i konja. Svinje
su se gajile samo za lične potrebe. Stoka se držala na
otvorenom preko cele godine, pa je bilo dosta uginuća a
posle 1800. godine počelo se prelaziti na držanje u zatvorenom zimi, doziđivanjem štala u produžetku kuća.
Bilo je malo pčelarstva i uzgoja svilene bube mada je
država nastojala da razvije ove delatnosti. Preovlađivao
je manuelni rad uz pomoć poljoprivrednog alata i zaprege. Prva vršalica za žito pojavila se tek posle 1843.
godine. Meljava žita sa vetrenjačama, usled nesigurnog faktora vetra 1800-1801. godine prešla je na suva če. Izgrađena je opštinska suvača na mestu nekadašnjeg
mlina. Jedna suvača je na placu kuće br. 80 Mihaela Šire postojala sve do 1920. godine i služila je za dobijanje
uglavnom kukuruzne prekrupe.
"Iberlan" se izdavao delimično u zakup i po njemu
su pasla spahijska stada, dok je na alodijumu koji nije
bio urbarno zemljište26 izgrađen spahijski majur27. Na
njemu je postavnjen nadzornik, bile su izgrađene štale
za stoku i zgrade u kojima su stanovali spahijski panduri, poljari, biroši i čobani. Tu se vršilo još i spahijsko žito.
Sve dok nije iskopan arterski bunar na velikoj raskrsnici, dubine 160 metara ispred velike gostione, voda
za kuvanje donosila se sa Begeja iz Sv. Đurađa, obično
nedeljom. Voda se iz bunara točila kroz dve cevi, a pu26
Spahijska zemlja koja nije bila razdeljena . Postojale su tri vrste spahijske zemlje: sesiona
ili zemlja pod urbarom ili kontraktom, alodijum koji se obrađivao za spahiju i iberland koji su
obično spahije davale u zakup.
27
Nekadašnji"Đurin salaš"je prvi izgrađeni majur u ataru Katarine kao spahijski majur.
37
mpala pomoću dva točka. Jedna cev je služila za točenje vode u sude za vodu za kućne potrebe, dok se dru gom voda dizala na visini do 4 metra i služila je za točenje vode za potrebe parnjača koje su pokretale vršalice,
burad, vatrogasne potrebe i sl. Jedan od prvih bunara
bio je i bunar vode za piće ispred opštinske zgrade. Iz
njega je voda dugo godina tekla sama ali je polako počela da se smanjuje da bi na kraju prestala da teče.
Opštinska uprava. Na čelu naselja bio je postavljen
knez. On je bio ponizan posednicima imanja. Knezovi su su bili: Peter Braun oko 1804.godine, Johan Riter 1805-6. godine, Hajnrik Hold 1806-8. godine, Johan Riter 1811-13.godine, Jozef Hedrik 1815-23. godine, Jozef Kindl 1825-36. godine.
Škola. Radila je opštinska škola u zgradi Ovoda.
Kod opštinske škole svi troškovi padali su na teret
opštine Katarina, a glavnu brigu i nadzor u radu škole
vodila je crkva. Među prvim učiteljima bili su: Johan Lorenc i Vilhelm Hag, Jakob Bradler, Jozef Fogl
itd. Zbog porasta broja dece u naselju opštinski oci će
1846. godine podići na slobodnoj livadi iza crkve takozvanu Veliku školu uzduž ulice.
Saobraćaj. Svi putevi su bili lošeg kvaliteta, zemljani. Duž puteva, a i po naselju sađeni su dudovi, zbog
ishrane svilene bube, a i zbog hlada i zaštite od vetrova.
Na kolskim putevima su se mogli videti pešaci, grupe
seljaka, konjanici, dvokolice, seljačka zaprežna kola sa
konjima, goveđa zaprega. Rekama su se izvozili viškovi žitarica. Bio je živ vodeni saobraćaj na rekama, Tisi
i Begeju. Za prevoz drveta, a pogotovo seljačkih proi38
zvoda najpogodnija sredstva bile su dereglije i veći čamci koji su se uzvodno kretali vučom konja (kopitarenjem) duž obala, a često i ljudi osuđenika na vuču.
Trgovina. Kmetovi su trgovali na malo,dok su spahije trgovale na veliko. Pšenicom se trgovalo u Bečkereku i Turskom Bečeju, koji je bio i najveći centar za
otkup žita u celoj Monarhiji.
Po 32 kj zemlje oslobođenog poreza na nekoliko
godina nije bilo dovoljno u početku za organizaciju malog poseda, pošto dosljeni Nemci nisu imali mnogo
iskustva u obradi zemlje. Prvih nekoliko godina za
novodošle bio je najteži period. Učmala pustara i kuće izgrađene na brzinu nisu prvoj generaciji Nemaca
pružile povoljne uslove za život. Tada se prostor srednjeg Banata nazivao grobnicom kolonista.
Kolera. Zabeležena je i velika smrtnost. Epidemija
kolere donešene iz Erdelja, izbila je u leto 1831. godine
Od ove bolestu umrla su u Katarini 192 stanovnika.
1836. godine kolera se ponovo pojavila. Ovoga puta
odnela je 35 žrtava. Kolera je zahvatila mesto i za vreme mađarske revolucije 1849. godine. Donele su je
izbeglice iz okolnih sela28 i trajala od sredine juna do
kraja septembra usmrtivši preko 100 ljudi.
Godine 1811. bila je devalvacija novca za 4/5. Zlato
i srebro povučeno je iz opticaja.
Bilo je i nerodnih godina i nedaća kada se samo preživljavalo.
28
Za vreme revolucije 1848/49. Mađari nisu dirali Katarinu, dok su se Nemci u njoj držali
neutralno.
39
Dvadesettrećeg januara 1837. godine jak zemljotres
je porušio veliki broj kućnih dimnjaka i napravio pukotine na zidovima kuća i crkvi. Zemljotres se ponovio i
23. januara 1838. godine.
Godine 1816. voda je prekrila ceo kraj. Sa izuzetkom od tri jutra, ceo atar Katarine je bio pod vodom.
Vode je bilo i u avgustu, a sledeća 1817. godina bila je
izuzetno plodna.
Godine 1817. pod upravom Antona Kiša, posednika imanja, prokopana su dva odvodna kanala od sela do
Šoze i između Kleka i sela do Šoze dubine 2 hv i 2,5
hv. Zemlja se sa dna kanala iznosila pomoću lestvica.
Godine 1841. ceo atar je bio pod vodom. Posledice
su bile nemaština, skupoća i glad.
Godina 1849. je godina najezde skakavaca, rata, gladi i kolere.
Međutim, početkom XIX veka polako se prelazi sa
pustarske poljoprivrede i dvopoljskog, na tropoljski29 sistem u ratarstvu i delimično đubrenje.
Žitne konjukture i stalne potrebe Beča i drugih velikih gradova kao i vojske za žitom i stokom, omogućile
su seljaku bolji plasman proizvoda i sticanje novca za
kakvu takvu akumulaciju, pa se može govoriti o stabilizaciji prilika u ovom periodu30. Počela je obnova i proširenje kuća.
Omiljena kombijatura, mesto za odmor konja i putnika diližanski i luksuznih ekipaža na poštansko-putni29
Jedan deo zemlje sejao se jesenjim, drugi prolećnim usevima, a treći deo ostavljao kao
ugar.
30
Velike administrativne državne građevine i crkve koje i danas postoje u Banatu potiču iz
tog perioda.
40
čkom pravcu Veliki Bečkerek -Temišvar31 bio je Katarinski hotel (ili Velika gostiona) sa gostionom i konačištima reprezentativnog izgleda. Moćna građevina sa
velikim podrumom, jakih zidova i masivnom jakom
drvenom konstrukcijom krova, ulazom sa ugla preko širokih stepenica između dva okrugla stuba, koja su držala natkrovlje, davala su posebnu draž ulasku u veliku
gostinsku salu. Duž dvorišne strane nalazio se široki
hodnik sa koga se preko tri stepenice spuštalo u letnju baštu. Velika gostiona je bila pokrivena trskom,
ali joj je krov oko 1850. godine zamenjen biber crepom. Pored više gostinskih soba i šank prostora bio je
tu i stan za gostioničara i njegovu familiju. Taj izged
će se zadržati do kraja Prvog svetskog rata. Pomenuta
prevozna sredstva bila su namenjena uglavnom za prevoz pošte, vojnih, spahijskih i komorskih službenika, crkvenih i državnih lica koji su se rado odmarali u
Katarinskom hotelu.
Iako je život naseljenika u Katarini praćen teškoćama, ipak se osećao stalni napredak, kome su doprinosile povoljne cene pšenice, stoke i duvana, i povlašteniji položaj seljaka u Torontalu. Ovo potvrđuje i narodna
pesma iz 1840-tih godina:
O ti srećni Torontale,
Sreća ti je naklonjena,
Bogatstvom te obdarila,
Svakim dobrom obasula!
31
Sve do 1830. godine dok nije uspostavljen i drugi pravac puta (Petrovaradin-)
Bečkerek-Sv Đurađ-Pardanj-Temišvar, pa i kasnije dok su postojala dva putna pravca. Ovim
putem prenošena je vojna pošta iz Petrovaradina za Temišvar.
41
Sl.14 - Katarina (Kathreinfeld) sa okolinom
42
1.8. U SRPSKOM VOJVODSTVU I
TAMIŠKOM BANATU
Sl.15 - Srpska Vojvodina u 1848.
Godina 1848/49. bila je godina krupnih istorijskih
promena u Evropi, raskid sa feudalizmom i pojava kapitalističkih društveno-ekonomskih odnosa i buržoaskih
revolucija.
Erne Kiš jedan od najistaknutijih predstavnika loze Kiš kao komandant, kasnije general mađarske vojske Hanover-husarskog puka, pristupio je revolucionarnoj vladi Lajoša Košuta, koji nije priznavao austrijski apsolutizam u Monarhiji, sa težnjom da otcepi
43
Ugarsku od Austrije. Upućuje se da uguši ustanak Srba
u okolini Kikinde, a potom u okolini Šajkaša. Zauzeo
je Perlez, ali ga je Stevan Knićanin potukao kod Botoša na Pančevačkom frontu, pa je prebačen u Debrec.
Austrijancima su u pomoć pritekli i Rusi. Ugarska revolucionarna vojska pretrpela je poraz kod Vilagoša 7. septembra 1848. godine, zarobljen je Erne Kiš i zajedno
sa drugim zarobljenicima pogubljen u Aradu. Sahranjen
je u Katarini, ali su mu kosti kasnije prenete u elemirsku katoličku crkvu.
Sl.16 - Spomen ploča Erneu Kišu na katoličkoj crkvi u Elemiru
Za pomoć Austriji u gušenju ustanka, Vojvodina
dobija status krunske oblasti pod nazivom Srpsko Vojvodstvo i Tamiški Banat sa sedištem u Temišvaru. Car
je zadržao titulu velikog vojvode. Ukida se mađarski jezik. Uveden je Bahov apsolutizam i centralizacija. Seljaci dobijaju slobodu i nezavisnost od spahija a pitanje
44
zemlje rešavaju posebne komisije.
Godine revolucije bile su teške za stanovnike Katarine. Krila kontraktima-ugovorima su pokidana.
Nikolaus Kiš de Itebe sin Antonov i njegova visoko obrazovana žena Helena, rođena von Damaskin de
Nemet od 1844. godine nakon Antonove smrti preuzeli
su imanje. Pišući s pijetetom o njima, hroničari navode
da je zahvaljujući njima naselje dobilo izgled kakav ga
svi pamte. Razrešeni su i imovinski odnosi između kmetova i posednika imanja, finansijski problemi oko zajma podignutog od strane opštinske uprave od Mađa rske banke za izgradnju opštinske zgrade. Problemi su
nastali usled nerodnih godina i kolere. U ovom periodu
velike zasluge u Katarini imao je dr Jakob Puc, lični lekar porodice Kiš, na prevazilaženju u posedovnim odnosima između posednika imanja i kmetova tj. prelasku iz
feudalnih odnosa na kapitalističko privređivanje u Katarini.
Posledice prelaska na kapitalističku privredu.
U Katarini se zapaža razvoj zanatstva. Zanatski
proizvodi su bili vezani sa potrebama poljoprivrede.
Svoje proizvode zanatlije su prodavale i po trgovištima.
Raspadaju se velike nemačke porodične zadruge.
Grade se nove i popravljaju stare kuće . Kao materijal se
sve više koristi cigla i malter, naročito za ulične fasade
kuća koje se obnavljaju. Mesto trske za pokrivanje kuća
upotrebljava se crep. Naselje se širi i razvija. Počela je i
gradnja prvih prekih gradskih kuća.
Iz Bečkereka su stizalenovine na nemačkom jeziku.
45
Sl.17 -"Nedeljni list" novine koje su izlazile u Veliki Bečkerek 1858. godine
Službeni jezik je nemački. Središte sreza bio je Sv.
Đurađ dok je Katarina imala opštinu sa sopstvenom
upravom. Na čelu uprave mesto kneza postavljen je načelnik. Načelnik je bio birano lice. Imao je svoj Štab i
službenike protokola. Opštinska uprava je postala instrument centralne vlasti i imala je ograničenu i veoma
malu ulogu u odlučivanju, te je često sprovodeći centralističku politiku Bahovog apsolutizma protiv interesa i potreba sranovništva, stvarala napetost i nezadovoljstvo u narodu, sve do ukidanja apsolutizma 1860.
godine.
U selu je radila osnovna škola sa četiri razreda. U
ovo vreme opštinske škole prelaze u državne.
Broj učenika:
godina
školski obavez. pohađa - školu
1851.
358
314 87,4%
1853.
327
296 90,5%
1857.
390
348 89,2%
1861.
380
380 100%
46
Učitelji su bili: Mihael Fesl, Georg Stasni, Nikolaus
Mening.
Zavodi se sve više sistem plodoreda u obradi zemlje
a napušta ugar. I dalje se sejala uglavnom pšenica i ostale žitarice, kukuruz, zatim duvan, a sve više i detelina.
Kulturom deteline pašnjaci se oslobađaju za zemljoradnju, postepeno se prelazi na delimično stajsko stočarstvo. Posvećuje se više pažnja đubrenju njiva. Zastupljeno je gajenje svilene bube, a mogle su se videti i košnice pčela. Po okućnicama su prisutni vinova loza,
voće i razno povrće. Godine 1855. pod vinovom lozom
bilo je zasađeno 140 kj najviše u okolini sela prema Sv.
Đurđu.
Javljaju se majuri oko kojih se nalaze veće parcele
obradive zemlje. Pojavom majura to jest ukrupnjavanjem poljskih imanja čiji je vlasnik neograničeni gospodar, vrši se prelaz na kapitalističko privređivanje.Raspadom feudalnih odnosa jedan broj seljaka pretvara se u
želire-bezemljaše, nadničare, sezonske radnike, biroše
itd. Jedan broj bezemljaša pravio je manje kuće obodom
sela (Poljska ulica).
Veći broj nemčkih porodica je u Katarini uglavnom posedovala punu sesiju zemlje, a prilikom stvaranja novih porodica nastojalo se, da se i one dokopaju
pune sesije. Prihodom od jedne sesije ( 1 sesija=32 kj
od toga 22 kj alodijuma, 6 kj pašnjaka i 3 kj rita )
mogle su se ostvarivati dobiti. Za obradu jedne sesije
bilo je potrebno od 6 do 8 konja. Gajenju konja posvećivala se velika pažnja.Započinje i upotreba poljoprivrednih mašina. U obradi zemlje bolje stojeći Nemci anga47
žuju sluge (biroše), magde i najamne sezonske radnike.
Sezonski radnici su obično odsedali na majurima ili i u
u hotelu32u centru sela, dok je birošima gazda obezbeđivao stan i hranu. Radilo se neprestano od jutra do mraka, od ranog proleća do kasne jeseni. Zimi se odmaralo i
za vreme loših vremenskih prilika.
Stanje zemljišnog fonda pre i posle revolucije 1848/49.
.
1826.
1855.
kj
hv
kj
hv .
Opštinski urbar
2.486 400
4.024
njive i livade
5.131 400
3.937
slobodno
124 500
pašnjaci
400
vinogradi
140
.
Svega
7.741 1.300
8.501
.
prema dr A. P. Petri
Žito, goveda, ovce i duvan bili su najtraženiji proizvodi. Duvan su otkupljivali trgovci33 iz Trsta i Fijume
(Rjeke). Žito se prodavalo uglavnom u Bečkereku.
Velika najezda skakavaca veličine 10 cm poništila
je žetvu 1849. godine.
Godine 1855. izvršeno je premeravanje atara i uvedene su gruntovnice na posede.
Raspadom feudalnih odnosa pojavio se u Katarini
majurski način obrade zemlje, kapitalistički odnosi, sa
32
Hotel je pretvoren u školu, a kasnije je na tom mestu izgrađena nova sadašnja škola.
Najveća trgovina Banata odvijala se na liniji Temišvar -Turska i Temišvar -Trst, Fijuma
(Rijeka). Pšenica se transportovala iz Bečkereka rečnim putem do Slavonskog Broda, a odatle dalje kopnenim saobraćajem do Trsta i Fijume.
33
48
posednicima imanja s jedne strane i radnom snagom koja će raditi na tim imanjim. Uspostavljeni su tržišni
odnosi privređivanja.
&
Godine 1860. objavljeno je carsko rešenje o ukidanju
Srpskog Vojvodstva i Tamiškog Banata.
Od 1860-67. godine., bilo je vreme tkz. provizorijuima, izdavanjem Oktobarske diplome 1860. godine, ukida se Ba hov apsolutizam i uvodi Ustav.
&
Nagodbom između veleposedničkih krugova Ugarske i
vladajućih krugova Austrije 1867. godine stvorena je
dualistička Austrougarska monarhija, pa su Nemci u
Katarini došli pod upravu Ugarske.
&
49
1.9. POD UPRAVOM UGARSKE
Sl.18 - Spomenik Erneju Kišu u V. Bečkereku podignut 1906. godine
rad vajara Radnaji Bele
Selo je dobilo mađarski naziv Katalinfalva. Mesto
je 1869. godine brojalo 2040 žitelja.
Najpre je pripalo Sv. Đurađu, a kada je ovaj srez
ukinut 1877. godine i spojen sa Velikobečkerečkim,
mesto je pripalo Veliko Bečkerečkom srezu. Zvanični
jezik u Banatu postao je mađarski34 i trajao sve do
34
Mada praktično nikad nije uveden, ali je bio obavezan da se uči u školi od 1886. godine.
50
1918. godine. Krajem 19. veka prokopavaju se odvodni
kanali kroz selo. Otvara se niz trgovačkih i zanatskih
radnji. Sve više se dele kućni placevi na decu i na
njima niču nove moderne preke kuće gradskog tipa,
opremane savremnim nameštajima. Popravljaju se i
obnavljaju i stare kuće. Mesto trske krovovi se prekrivaju crepom.
Stanje kuća i stanovnika u Katarini od 1860.do 1910.
god.
br. kuća
stanovnika stan. po kući
1860.
235
1998
8,5
1870.
285
2147
7,5
1880.
310
2067
6,6
1890.
367
2392
6,5
1900.
377
2071
5,4
1910.
430
1819
4,2
Od 430 kuća iz 1910. godine, 176 je bilo pokriveno trskom, a 254 crepom, od naboja je bilo 296,
cigla i naboj 107 a same cigle 25 i 2 drvene. (prema dr
A. P. Petri). Davala se prednost gradnji poprekih kuća
oblika slova L.
Nakon 1880. godine građena je nova opštinska zgrada. Opštinska uprava dokupila je susednu kuću i na duplom placu izgradila popreku,duž ulice novu savremenu
zgradu. U dvorištu u jednoj sporednoj zgradi s prednje
strane nalazilo se poštanski ured. Tu su se nalazile još
i šupe za vatogasne sprave, zatvorska ćelija i stan pisara.
Najveći rang u opštinskoj upravi imao je načelnik.
On je bio birano lice, kao simbol vlasti imao je u svom
uredu zastavu sa grbom, izricao je manje novčane ka51
zne i zatvor do tri dana. Pored njega je imao zamenika
i dva do tri protokolista, blagajnika i vođu protokola,
kao i opštinski savet od kojih je pola članova određivao
zakonodavac, a druga polovina je bila birana. Opština
je donosila sve važne odluke u vezi života i rada
naselja. Načelnici su bili: Filip Dubon 1858. godine,
Albert Gion 1872. godine, Kaspar Rimenšnajder 1873.
godine, Jozef Puc, Nikolaus Keks oko 1910. godine,
Johan Šic oko 1914. godine, Johan Gale itd.
Zbog porasta broja dece, 1890. godine dograđena
je velika škola, duž crkvene bašte sa dve školske učionice i velikom verandom kako bi deca za vreme lošeg
vremana mogla tu da se sklone. Godine 1908. zgrada
duž ulice produžena je za još jedan učiteljski stan.
Školovanje je produženo sa 4 na 6 godina. Školski
sistem je podržavljen. Ukinute su opštinske škole i
uveden državni jedinstveni sistem obrazovanja tj.
državne škole. Mada je imala uticaja i crkva, škole su
odvojene od crkve i stavljene pod patronat države.
Obavezno učenje mađarskog jezika u škole uvedeno je
1886.godine. Opština je u vezi školstva bila po strani,
ali je imala poreske školske obaveze. Ovaj sistem
obrazovanja zadržao se i u Staroj Jugoslaviji. U to
vreme bili su učitelji: Hofman, Bek Tesling, a Johan
Holinger je od 1880. godine bio 40 godina na dužnosti
učitelja. Od 1910. godine bio je još učitelj i Franc
Masong.
Strani kapital je prodirao u Ugarsku. Banke su neprestalno nudile kredite za razvoj industrije. Po
selima je cvetalo zelenaštvo. Veliki broj ljudi ostao je
52
bez imovine. Od njih će se regrutovati radna snaga za
industriju. Liberalni kapitalizam smenjivao se bankovnim.
Kraj kolere. Naselje 1866.godine ponovo potresa
epidemija kolere i u dva navrata odnela je 34 žrtve.
Ponovo kolera u Katarini 1873. godine. Do 31. jula
odnešeno je 55 leševa na groblje. Na salašima puste
Kendereš u drugoj polovini meseca oktobra iste godine
kolera je odnela još 10 žrtava.
Kolera je bolest koja se tiho i iznenadno pojavljuje
u vidu epidemije i iznenada nestaje. Znaci kolere su dugotrajni i neprestani proliv. Uzročnik je bacil kolere.
Moguće je preživeti, ali je najčešči ishod smrt. Zahvaljujući naučniku dr Robertu Kohu otkriven je uzročnik bolesti, vakcina i lekovi protiv ove opake bolesti.
Koleru koja se pojavila u Katarini 1893. godine i
okolnim mestima uspeo je da suzbije dr Jakob Puc iz
Katarine. Za požrtvovanje i doprinos u borbi protiv ove
opake bolesti odlikovan je carskom srebrnom medaljom za zasluge. Od tada se kolera više nije pojavljivala u srednjem Banatu i Katarini.
Dr Jakob Puc, rođen je u Katarini 1848 godine kao sin Jakoba
Puca i Margarete (rođ.Miler). Završio je medicinu u Budimpešti i Beču.
Od 1873. godine bio je vojni lekar broj jedan u Bečkoj vojnoj bolnici,
zatim opštinski i okružni lekar kao i lični lekar porodice Kiš. 1892. i
1893.godine uspešno je savladao koleru u Katarini
i okolini.
1894.godine na predlog Bakteriološkog instituta i prof. dr Prajsa u
Budimpešti odlikovan je Srebrnom medaljom zasluga. Umro je u Sv.
Đurađu (Žitište) 1936. godine. Štampa ga je označila kao prijatelja
ljudi, dobrotvora i pomagača siromašnih.
Ugari se skoro svuda seju i upotrebljavaju razne kulture, ali ipak pšenica je i dalje strateški proizvod. Plodored, đubrenje i pristizanje nove mehanizacije omogu53
ćuje ekonomsko uzdizanje seljaka. Nicali su u okolini
sela i zasadi vinograda i voćnjaka.
Godina gladi bila je 1863. Pojavio se skorbut.
Trinaestog juna 1894. godine navršilo se sto godina
od postojanja naselja Katarine nazvanog po osnivačici
Katarini Kiš. Cela godina bila je obeležena stalnim proslavama u znaku ovog jubileja.
Tada su izneseni i ovi zanimljivi podaci:
Dugovečni iz Katarine:
Ime
iz
starost
živeo-la do
Moldovan Marija Imperija
103
7.8.1807.
Šafer Matias
Germanija 100
27.10.1812.
Harde Kunigunde Imperija
95
9.9.1820.
Šreder Mihael
Germanija 102
4.5.1827.
Hofman Regina
Holand
106
7.11.1827.
Felnek Barbara
Bayern
92
4.1.1831.
Beken Vilma
Hatzfeld
90
4.12.1844.
Holc Hajnrih
Grossjetsch
90
10.7.1845.
Geten Ana
Germanija
94
2.2.1846.
Vajs Johan
Wesprim
98
26.3.1855.
Giling Regina
Hatzfeld
93
1.11.1858.
Kneht Pete
Kathreinfeld
91
16.1.1868.
Rauš Magdalena Charleville
95
26.4.1870.
Holc Ana
Perjamos
90
24.8.1873.
Spahiluk nestaje. Kišovi Nikolaus i Elemir, su lazarevačkim zemljoradnicima 1904. godine u Kenredeš
ataru prodali 400 kj zemlje u Plan polju i 200 kj u Špic
polju. Godine 1906. prodato još 351 kj, a 1908. godine
preostalih 740 kj. Ukupno 1691 kj prešlo je u posed
54
lazarevačkih zemljoradnika. Time su nestali poslednji
ostaci nekada velikog spahiluka u Kenderešu.
Drugog aprila 1901. godine u 6 sati posle podne jak
zemljotres rušio je kamine i pravio pukotine po kućama.
Devetnaestog februara i 3. marta 1903. godine, ponovili su se zemljotresi.
Sl.19 - Prolazak voza kroz Katarinu (Katalinfalvu).
Selo je 1898. godine povezano prugom35 uskog
koloseka Veliki Bečkerek-Žombolj. Velikoposednik
grof Čekonić, privredno veoma zainteresovan za izvoz
svojih proizoda sa ogromnog poseda,finansirao je izgradnju pruge i vozni park. Koncesije su podeljene 1897.
godine. Do 1923. godine Katarina je imala i drugu železničku stanicu preko puta opštine zvala se stanica Gale.
Voz je stajao 2 minuta pred okukom u centru. Na Katarinskoj stanici voz se zadržavao oko 15 minuta i uzimao
vodu za kotao. Putovanje: Bečkerek polazak 12.25,
35
Voz je i pre toga počeo saobraćati iz Velikog Bečkereka do stanica koje su bile izgrađene.
55
Katarina dolazak 13.45, trajalo je 1 sat i dvadeset minuta. Voz se kretao brzinom oko 25 km/čas. Pruga je odigrala veliki značaj za razvoj teretnog i putničkog saobraćaja. Voz je prolazio šest puta dnevno kroz selo.
Pored ustaljivanja kapitalističkih odnosa u načinu privređivanja, prolazak železnice doveo je do razvoja putničkog i teretnog saobraćaja olakšavajući transport viškova poljoprivrednih proizvoda, pre svega žita, repe i
drugih, kao i brže povezivanja sa ostalim delovima
države.
Sl.20 - Voz zvani ,,ćiro" saobraćao je prugom uskog koloseka Veliki
Bečkerek-Žombolj a kasnije u staroj Jugoslaviji do Radojeva od 1898. do
1969.godine36.
36
Prema izjavi Petra Kurilića, poslednjeg šefa stanice na ovoj pruzi, saobraćaj je ukinut 1968,
uveden je tada lokalni teretni i putnički voz do Banatskog Karađorđeva, a 1969.godine
železnička pruga je prestala da bude u upotrbi.
56
Sl.21 - Parna vršalica, služila je za vršidbu žita.
Uveliko se radi sa parnim vršalicama.
Prve vršalice su pokretali konji. Godine 1890. Čepel
je konstruisao parnu mašinu za pokretanje dreša. Ona
nije bila samohodna nego su je vukli konji do mesta
vršidbe.
Godine 1910. kupio je Anton Adler i Johan Letang
samohodnu vršalicu firme Hofer-Šranc. Kratko posle
toga Georg Knap postao je posednik jedne iste takve.
Trgovalo se žitaricama, stokom, zanatskim, i drugim
poljoprivrednim proizvodima.
Polako se izdvaja i sloj bogatijih Nemaca, koji svoju decu šalju na školovanje u Temišvar, Veliki Bečkerek i dalje u Beč, Budimpeštu i Nemačku.
U ataru sela napreduje majurski(salaški) način obrade zemlje, niču novi majuri (salaši). Najveći su Jakob
salaš (Đurin salaš), Lilin majur (Veliki salaš), Terezin
majur, Lajošov majur itd...
Traženjem zanatskih proizvoda za poljoprivredu razvilo se zanatstvo, pa su postojali zanati: potkivački, ko57
larski, kovački, krojački, užarski, kožarski i sl, za ishranu: mesarski, pekarski, za higijenu berberski. Od ostalih
stolarski, zidarski i dr. Bilo je dovoljno da se vlastima
podnese prijava uz dokaz da je lice punoletno i odmah
se dobijala dozvolu za otvaranje zanatske ili trgovinske radnje. Pojavom vršalice pojavili su se i mašinbravari. Zanatski proizvodi su bili traženi pa su zanatlije
imale dosta posla . Kriza poljoprivrede izazivala je i krizu zanatstva. Počeli su se javljati i putujuće zanatlije.
Sl.22 - Bečkerečka pijaca, na koju su katarinski Nemci iznosili svoje
zanatske i druge proizvode na prodaju
Na mestu gde se nalazila jedna suvača 1890. godine opština je donela odluku za gradnju modernog parnog mlina. Anton Letang radio je kao prvi mlinar
oko 20 godina. Mlin je imao kapacitet 100 džakova dnevno. Parna mašina imala je 12 ks. Svakog jutra oglašavala je sirenom početak rada mlina.
58
Oko sredine 1880. godine Peter i Hans Šic, otac i
sin, počeli su izgradnju peći za pečenje cigle, istočno
od sela na Pardanjskom putu. Pored opeke radio se
biber crep i bunarska cigla. Peter i Hans Šuc smatrali su
se u to vreme najbogatijim stanovnicima sela.
Intezivira se razvoj stajskog stočarstva. Svaka kuća
imala je i svoj bunar (đermaš) za napajanje stoke, a po
ataru sela iskopani su bunari za napajanje konja,
goveda i ovaca na ispaši. Za obradu atara i rad oko
stoke angažovan je veliki broj biroša, čobana, najamnih
sezonskih radnika i nadničara.
Pregled kretanja broja domaćih životinja:
___ Vrsta
1860.g
1878.g
goveda
580
517
konji
624
919
svinje
800
968
ovce
350
132
ukupno
2.354
2.538
Opis tipičnog seoskog domaćinstva i načina života,
koji će se ustaliti i trajati do kraja postojanja Katarine.
Sobe. O čistoći sobe brinula se domaćica. Nameštaj
se sastojao od kreveta sa nogarima na obe strane zida.
Pored oba kreveta bile su klupe sa naslonima koji su se
mogli spustiti i poslužiti za proširenje kreveta i većeg
prostora za spavanje u zavisnosti od uzrasta dece. U sredini sobe nalazio se sto sa četiri stolice.U istoj boji je
bio sav nameštaj. Na zidu prema ulici, između dva prozora, nalazio se kućni oltar, sa ikonama okačenim na
zid, poređanih u obliku krsta i stender sa svećom koja
59
se palila za vreme crkvenih svečanosti, dana sećanja na
umrle i sl. Ovde se porodica sakupljala uveče na molitvu. Nalazio se u sobi još ormar, zidni sat, a pored ulaznih vrata stajao je stočić za veš. Prozori su zastrti sa zavesama, ručni rad domaćice. U novim kućama ovaj tipični ambijent zamenjivan je bogato opremljenim savremenim luksuznim nameštajem koji se nije razlikovao
od bolje opremljenih gradskih kuća. Kuhinja kolonista
Nemaca, je imala otvoreno ognjište, sa formiranim izlazom za dim u obliku levka, na vrhu dozidanim odžakom
kroz tavan, koji je napolje odvodio dim. Ognjište je građeno od cigle. U ovom delu kuhinje se sušilo i meso.
Kuhinja se nalazila između soba i bila je podeljena na
dva dela zidom, deo za kuvanje i deo sa posuđem. U
drugom delu kuhinje nalazio se kredenac sa tanjirima i
ostalim posuđem. Iz kuhinje se zimi ložilo u glinene
peći ili kamine koje su se nalazile u sobama. Na taj su
se način zagrevale sobe. U nove kuće su se kupovali štednjaci, a sobe su zimi zagrevale kamin pećima. Špajz.
Služio je kao ostava za mast, zimnicu: pekmez,salatu,
kiseli kupus,med, brašno, hleb itd. Najčešće je bio iznad
podruma i imao bi samo jedan mali prozor za cug. Tu je
često bilo i novo sedlo ili konjski am,koje se upotrebljavalo u svečanim prilikama kad bi se išlo kod rođaka ili
poznanika u susedno mesto na kakvu svečanost.
Podrum. U njemu su se držala burad sa vinom i rakijom, a zimi krompir, u pesku: paštrnak, šargarepa, celer, cvekla itd. Tavan. Služio je uglavnom za smeštaj
žitarica. U hodniku su bili otvori oko 15 cm sa tavana
kroz koje su kroz laneni šlauf punjeni džakovi sa žitom
60
za prodaju ili mlevenje. Ekonomski objekti: Ambar ili
salaš 1 hv širok i 5/4 hv visok, dugačak zavisno od potreba, opšiven okolo letvama sa razmakom 5cm između
njih. Služio je za smeštaj kukuruza. Leti je u njemu spavao biroš ili najstariji sin u kući. Štale. Štala za konje i krave nalazila se u produžetku kuće. Do nje se
kroz hodnik iz kuće uvek moglo doći po suvom. Konji i krave bili su razdvojeni na dve strane i privezani za
jasle. Iza svakog grla bila je tabla o podacima. Mokraća
se skupljala kanalom u cisternu ukopanu u zemlji. U jednom slobodnom uglu štale uvek je stajalo seno za jedan dan. Tu se nalazilo i mesto gde bi spavao biroš ili
najstariji sin. Neko je uvek spavao u štali da ne bi
došlo do neke nesreće. Štala se morala čistiti svake večeri i prostirati slamom. Svinjci su uglavnom grtađeni
ispod kotarki. Živina se slobodno kretala po dvorištu.
Rado su gajeni i golubovi.
Dvorište. Imalo je obavezno bunar sa đermom. Bilo je
neprestano u upotrebi. Sa ulice su bile dve kapije. Velika je služila za prolaz konja i kola, dok je mala služila
za isterivanje stoke na ispašu i kao druga ulazna vrata.
Dvorište je odvajano od bašte na kojoj su bila vrata za
prolazak u baštu. Preko dvorišta, uz baštu, nalazile su
se razne šupe za mašine, seno, plevu, detelinu i slično.
U produžetku kuće bila je šupa za kola. U dvorištu se
sadilo veliko drveće orah, dud, bagrem, te bi se leti
držala ispod njega stoka na prenoćištu. U dvorištu se
vršila pšenica. U jesen je dvorište bilo prepuno stogova,
koji su služili za zimsku ishranu konja, goveda i ovaca i
61
slama za prostirku. U dvorištu, duž hodnika, se nalazila uska ograđena baštica u kojoj je domaćica gajila cveće i bila je simbol njene urednosti.
Kuće su obavezno najmanje jednom godišnje detaljno sređivane i krečene.
Kućna bašta je služila za uzgoj povrća i voća za porodične potrebe.
Komšijski odnosi su bili razvijeni u uzajamnoj pomoći pri radu i u svim prilikama. U slobodno vreme
igrale su se karte. Zbog omasovljenosti igranja karata
postojala je izreka: "Karte bolje zagrevaju nego ugalj."
Seljaci su rado odlazili u gostione na kuglanje i kartanje.
U velikoj i maloj gostioni održavani su balovi, igranke i priredbe. Slavljeni su katolički praznici:Božić, Nova godina, Uskrs i drugi.Svadbena veselja bogato su priređivana.
Nemci su se snabdevali vodom za piće iz kvartovskih arterskih bunara.
Oko 1905. godine bilo je iseljavanja ekonomski
dobro stojećih porodica u Ameriku, s ciljem još većeg
bogaćenja.
Građanske partije sa nejasnom orjentacijom i ciljevima, pojaviće se relativno kasno, sa više sklonosti kaudruženjima tipa "Bauernverein"37. Pravo glasa imalo je
oko 5% stanovništva.
1875.godine uvedene su kilogramske i metarske mere.
1896. godine. -uveden je matični ured.
Zemljotresi su potresli naselje 1901. i 1903. godine.
37
udruženje seljaka
62
*
Vest o sarajevskom atentatu pokrenula je mobilizaciju 26. jula.1914...Dobošar je kroz selo javljao.. .."da se
svi obaveznici odmah lično prijave svojoj komandi u
Temišvaru".....Mobilisani su svi vojni obaveznici do 36
godina. Posle vojne mobilizacije, a nakon obavljanja jesenjih radova, izvršena je mobilizacija prevoznih sredstava, kola i konja. Odlazak vojnih obaveznika i smanjenje radne snage odrazilo se na poljoprivredu, jer se
oranice nisu mogle na vreme obrađivati. 1918. godine
za rad u poljoprivredi bio je angažovan veliki broj starije dece pristigle iz Nemačke.
*
Stanje u Austrougarskoj bilo je veoma teško. Austrougarskom je zavladala teška ekonomska kriza. Cene
životnih namirnica naglo su skakale. Ratni porazi, dezeterstvo, inflacija, ekonomska kriza, sve je ukazivalo na
skori raspad Monarhije.
63
SLIKE IZ ŽIVOTA NEMAČKIH KOLONISTA
(Umetničke slike banatskih Nemaca slikara)
Sl.23 - Orač ili brazda
Sl.24 - Seoski ambijent
64
Sl.25 - Pred crkvom
Sl.26 - Poljski motiv
65
Sl.27 - Žetva pšenice
Sl.28 - Poljski ambijent
66
Sl.29 -Zimski ambijent, đeram u ataru koji je služio za napajanje
konja, goveda i ovaca
Sl.30 - motiv sa salaša
67
2. NESTALE NASEOBINE SRBA U
KENDEREŠKOJ PUSTARI
O nasebinama i njihovom izgledu. Naseobine
Srba, van palanki po Banatu, postojale su za vreme turske vlasti i austrijsko-turskih ratova. Nisu se razlikovale mnogo jedna od druge. Srbi su stanovali u malim raštrkanim naseljima. Bilo zbog neke sile ili svoje potrebe
naselja su se često selila. U jednom izveštaju iz 1699.
godine, Austrougarskom Dvoru o stanju kod Srba stoji:
"oni (Srbi) nigde ne grade, ne zidaju, nego borave u kolibama i zemunicama kako bi mogli, odmah kad zatreba,
na drugo mesto preseliti". Obično su na jednom prostoru menjali lokaciju, prostor na kome su spahije određivale da mogu da se nastanjuju ili zbog poplava, a i u potrazi za boljom ispašom. Promene na druge lokacije bile su i usled ratova, progona, bolesti (kolere), bezvlašća, hajdučije i sl.
Izgled naseobine. U centru naselja bio je postavljen
veliki drveni krst ili crkva, građena od istog materijala
kao i kuće, oko koje je bilo groblje. Kuće su građene od
pruća ili busenja ukopane u zemlju oblepljene blatom, a
68
pokrivane trskom ili senom. Nizale su se prema putnim
pravcima, koji su ujedno bili prolazi za stoku u okolni
atar. Naseljenici su se bavili uglavnom stočarstvom.Stoka je i leti i zimi skoro uvek bila na otvorenom. Sve je
izgledalo kao da su ljudi upravo stigli i privremeno
ostaju tu. Tako je udešavano da se naseljenici mogu
svakog trenutka podignuti i zajedno sa stokom i celokupnim domaćinstvom odseliti, bez neke veće štete ili žalosti.
Tako je u znatnoj meri bilo sve do kraja 18. veka,
odnosno okončanja austrijsko-turskih ratova, kada je
izvršeno definitivno orgnizovanje Srba u velika naselja.
.
Na čelu sela bio je knez. Obično je tu bio i pop ili
kakvo crkveno lice koje je ujedno bilo učitelj i spisatelj.
Kendereške naseobine. Naseobine za koje se pouzdano zna da su postojale u Kenderečkoj pustari bile
su Kendereš i Topolovac.
U turskom popisu srpskih naslja u Banatu iz 1660.
godine Topolovac se navodi kao srpsko naselje. Na mapama iz tog vremena prva lokacija naselja je na Tamišu
između Botoša i Sečnja, a za potrebe Pećke patrijašije
popisana su i imena naseljenika. Na Mersijevoj mapi38
naselje je označeno kao pusto. Međutim na mapi Torontala iz 1800.godine (Karabinski, Atlas) kada još građena Katarina na prostoru Zlatice39 u Katarinskom ataru uneseno je naselje Topolovac. Iz matičnih knjiga
naselja vidi se da je naseljeno Srbima i Rumunima, ka38
Kada je stupio na dužnost Marsi je napravio mapu svih naseljenih mesta u Banatu 17231725. godine.
39
Poljoprivredno dobro Zlatica formirano je 12.11.1946. na prostoru Katarinskog atara (4200
kj. i dela Botoškog atara 970 kj).
69
snije se o njemu ne zna ništa. Verovatno su Srbi, koji
su naseljavali Topolovac, koji je ucrtan u mapi iz
1800. godine a za koji se zna da je egzistirao, prebegli
za vreme mađarske revolucije 1848/49, ili ranije preko
Botoškog atara na područje Granice40 (Krajine) Nemačko-banatskog puka, u čijem teritorijalnom sasavu je
bio i Botoš, dok su se Rumuni preselili najverovatnije
u Torak.
Prema mapama, naselje Kendereš je menjalo lokaciju, a to su bile današnje lokacije Zlatica, Đurin salaš i
lokacija iznad ciglane. Na jednoj austrijskoj mapi iz
1717. godine označeno je kao naseljeno, ali se već na
Mersijevoj mapi iz 1723-25.godine označava kao pusto.
Priča čongradskih pustolova41. Za vreme mađarske
uprave Banatom (1867.-1918.),uhvaćena je jedna grupa
pustolova, koji su tražili nešto i kopali po Katarinskom
ataru. Kada su pohvatani, austrougarskim, odnosno mađarskim vlastima na saslušanju su izjavili: da su došli iz
Čongrada, međuse su govorili mađarski, ali su tvrdili da
nisu Mađari nego Srbi, čiji su preci iz Kendereša za vreme Turaka pobegli u Čongrad. Pre begstva sve dragocenosti koje su imali stavili su pod crkveno zvono u bunar a bunar zatrpali. Kada su stigli, a prema mapi kojom
su raspolagali, nisu mogli da se orjentišu, jer su nesta le velike topole i močvare koje su bile glavni orjentiri,
pa su kopali na više mesta.
*
40
Banatska Granica imala je tri oblasti pod nadležnosti: Nemačko-banatskog , Srpsko-banatskog i Vlaškog puka.
41
prema nekim izvorima Kečkemetskih. Prema jednoj nemačkoj legendi u Kendereškoj pustari postojalo je naselje koje se zvalo Sveta Marija. Nemamo dokaza za ovu tvrdnju.
70
Nepredvidive popolave, sumorna zbivanja, ratovi i
polunomadski način života bile su glavne karakteristike
za vreme Turske uprave Banatom i perioda austrijskoturskih ratova koje su opredeljivale tip naselja Srba po
Banatu u ovom periodi van palanki.
Ubrzo posle proboja Solunskog fronta dolazi do
raspada Austrougarske monarhije. Srpska vojska je ušla
6.11.1918. godine u Banat. Pre toga 27.10.1918. godine bio je formiran Srpski narodni odbor kao središnja
uprava za Banat, Bačku i Baranju. Za predsednika je
biran Jaša Tomić. Srpske trupe pod komandom pukovnika Dragutina Ristića ušle su u Veliki Bečkerek 17.
novembra 1918. godine. Celokupna vlast bivše Torontalske županije prešla je u ruke Srpskog narodnog veća u Velikom Bečkereku. 1.decembra 1918. proglašena je država Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca.
Katarina (Katalinfalva) se našla u novoj državi Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca.
71
Sl.31 - Raspad Austro-Ugarske monarhije
Sl.32 - Kraljevina Jugoslavije -administrativna podela
72
3. VREME KRALJEVINE
JUGOSLAVIJE
Nakon Prvog sveskog rata 1918. godine mesto je
pripalo Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca.
Prema popisu iz 1921. godine u mestu je živelo
1870 stanovnika. Površina atara opštine Katarina iznosila je 9.017 kj. Mesto je posedovalo poštu, železničku
sranicu, opštinski mlin, osnovnu školu, dečje zabavište,
rimokatoličku crkvu, župni ured, ciglanu, opštinsku
električnu centralu za potrebe mesta, hotel, gostione,
mesare, prodavnice, zanatske radionice, stanicu za osemenjavanje konja i krava, javno kupatilo, rasadnik.
Većina stanovništva bavila se poljoprivredom, međutim, pored poljoprivrednika u selu je bilo: 4 krojača, 7
obućara, 2 čizmara, 9 kovača, 5 stolara, 1 pinter, 5 zidara, 4 mlinara, 12 ciglara, 2 pekara, 6 mesara, 11 frizera koji su išli po kućama, 10 trgovaca, 3 gostioničara,
direktor škole, 5 učitelja i 2 vaspitačice, lekar, apotekar,
babica, 2 učitelja muzičara , 4 pisara, zatim: poštar, poljar, čuvar vinograda, zvonar i pastiri koji su živeli na
salašima Kendereške puste.
Crkva. Crkva je bila dominirajuća zgrada u selu.
Renoviranje crkve izvršena je 1923. godine. Potpuno je
73
renoviran krov i izvršene unutrašnje detaljne rekonstrukcije i doterivanje. U zapadnom krilu crkve nalazile su
se 24 mermerne ploče 75x75cm. Na 12 su bila ispisana
imena i datumi. Iznad njih preko jedne stene bio je natpis koji je glasio:što ste vi; to smo bili mi-šta smo mi to
ćete postati vi! Iznad ovog natpisa nalazio se u mermeru
plastično urađen porodični grb familije Kiš.
*
WAS IHR SEID; DAS WAREN WIERWAS WIR SEID; DAS WERDET IHR!42
*
Natpisi na mermernim pločama su glasili:
(vidi stranu
27!)
1. Anton Issekutz x 1723, in Elizabethopol/ Transsilvanien, +20.10.1795.
in St. Georgen (63 Jare alt)
2. Jakob KISS de Ittebe x 1809 in Temesvar, Sohn des Anton Kiss de
Ittebe und der Katharina LEGHARD, +02.11.1809 in St. George (6 Monate
alt)
3. Anna LUKACS, geb. ISSEKUTZ, x 1756 in Elisabethopol/ Transsilvanien, + 27.12.1812 in St. George (55 Jahre alt)
4. KATHARINA LUKACS, geb. ISSEKUTZ, x 1756 in Elisabethopol
/Transsilv., Vormund des Grundherrn Anton KISS de Ittebe, + 22.09.1830
in Temesvar (74 Jahre alt)
5. Macellus Lukacs x1743, aus Transsilvanien, Witwer, + 24.08.1831 in St.
Georgen (88 Jahre alt)
6. Katharina KISS, x 1808 in Temesvar, Tochter des Anton KISS de Ittebe
und der Katharina LEGHARD, + 30.10.1833 in St. Georgen (25 Jahre alt)
7. Anton KISS de Ittebe, x 1780 in Bellye, Grundherr der Gemeinde seit
1795, +16.01.1844 in St. Georgen (64 Jahre alt)
42
Što ste vi;to smo bili mi-šta smo mi;to ćete postati vi!
74
8. Erno KISS de Ittebe et Elemir, x 13.6.1799 in Temesvar, General des
Freiheitskrieges und Blutzeuge der Revolution 1848/49, Hingerrichtet am
06.10.1849 in Arad. Von 1849 bis 1872 ruhte der Tote in der Familiengruft
in Kathreinfeld, dann wurde die Gebeine nach Elemir gebracht und dort in
der Kirche beigesetzt.
Sl.33 - Skica Katarinske crkve obnovljene 1923 godine
9. Katharina KISS, x 1852 in St. Georgen, Tochter des Nikolaus KISS de
Ittebe und der Helene Damasskin de Hajdusicza, + 25.02. 1852 in St.
Georgen (5M)
10. Anton KISS de Ittebe, x 1852 in St. Georgen, Zwilligsbruder von 9.,
+01.3.1852 in St.Georgen (5M)
75
11. Karl KISS de Ittebe, x 1806 i n Temesvar, Sohn des Anton Kiss de
Ittebe und der Katharine, +23.03.1855 in St. Georgen ( 49 Jahre alt);
12. Katharina KISS, geb. LEGHARD, x1779 in Logos/Banat, Gattin des
Anton KISS de Ittebe, +28.11.1856 in Pest, in der Familiengruft beigesetzt
am 16.12.1856.
U crkvi se nalazila statua Katarine Kiš kako u naručju drži sina
Antona kakva je zatečena u trenutku saopštenja o smrti supruga, u prirodnoj veličini, rad nepoznatog vajara. Pored glavnog, postojala su dva
sporedna oltara, Katarinin i Jozefov. Katarin oltar, u čast osnivačice
podigao je sveštenik Johan Balas 1824. godine. Svake godine, na
Katarinin dan 25. novembra dopuštala se misa na ovom oltaru. On je
postavljen sa zapadne strane. Drugi sporedni ili Josefov oltar, uz dopust
crkvenih vlasti podigao je 1928/29. godine Peter GION br. kuće 34, posle
nesreće i smrti sina Josefa.
Jedno zvono na crkvi je vremenom napuklo, a dva je odnela pred Prvi
sveski rat austrougarska vojska. Pored jednog preostalog, omladina je nakon uspešnih muzičkih turneja po Evropi i Americi, nabavila još jedno.
Orgulje su detaljno renovirane i štimovane, kao i crkveni sat.
Postojale su i dve zastave za koje niko nije znao čije su i od kada potiču.
Crkveni baštanski krst nalazio se na pola puta od velike crkvene gvozdene kapije i crkvenih vrata. Bio je visok oko 3 metra sa gvozdenom ogradom oko 1,5 metar u kvadrat. Krst i ograda su bili obojeni u crno, dok je
korpus neko vreme imao zlatni sjaj. Na njega je posle Katarinine smrti
neprestano polagano sveže cveće do iselenja. Sa zapadne strane crkve uz
Katarinin oltar nalazio se Nikolausov grob i baštanski crkveni krst.
Na istočnoj strani od crkve stajao je jedan stari kameni baštanski krst,
sa belom mermernom tablom. Tekst na tabli nije bio nigde čitljiv.
1924.godine podignut je spomenik od belog mermera, poginulim i nastradalim u Prvom sveskom ratu na površini 3x3 m visine 3 m sa ispisanim
imenima nastradalih. Okolo je imao stubiće od domaće presovane cigle. Na
njemu su bila upisana 54 imena. Nalazio se sa zapadne strane crkve.
Zvonik crkve do krsta imao je visinu 46 metara, a sam krst bio je visok
4 metra. Crkva je ukupno bila visoka 50 metara.
Najveći crkveni dostojnici u Katarini bili su : Johan Balas od 1795.
do 1841.godine , Stefan Mezek od 1841. do 1866., dr Alojzis Ebner od
1866. do 1887., Franc Holz-Holz od 1887. do 1938. i dr Martin Sabo od
1938.do 1948. godine.
Groblje. Bilo je ograđeno kanalima i živom ogradom. Desno od ulaza
nalazio se zvonik sa zvonom visine 4,5 m. Nedaleko je bila kućica površine
4x6m napravljena u vrme kolera i u nju su se odlagali kovčezi. Levo, 10 m
od ulaza na groblje, bila je kapela koju je sagradio D Budo Miško. Bila je
visina 6,5 m sa zvonom. Na sredini širokog puta kroz groblje nalazio se
76
veliki grobljanski krst visine 4 m i mogao se videti sa svakog mesta u
groblju, a da bi se prošlo pored njega moralo se sagnuti. Posebno je bio deo
groblja za samoubice i deo za sasvim malu decu. Bila su tu još dva
arterska bunara za zalivanje cveća i šupa sa kolima za prevoz umrlih.
Katarina je važila za jedno od najsređenijih, najuređenijih i bogatijih seoskih mesta u okolini. Selo je dobilo naziv Katarina. (Od 1920. do 1923. zvalo se Katarinovac.)
Sl.34 - Ulaz u selo Katarinu (ulazna ulica)
77
Sl.35 - Prva ulica (prednja)
Sl.36 - Druga ulica (srednja ili glavna)
78
Sl.37 - Treća ulica (zadnja)
U Petrovgrad se odlazilo veoma često radi trgovine,
zapošljavanja, školovanja, a kupovale su se kuće i radnje.
Fabrike u Petrovgradu, kao sirovine sve više zahtevaju industrisko bilje koje se i u Katarini sejalo.
Sl.38 - Petrovgrad je važio kao jedan od najrazvijenijih industrijskih
gradova u Kraljevini Jugoslavi
79
Katarina je prvo bila pod upravom Beograda, a kasnije u Dunavskoj banovini. Razvijala se uspešno, imala je najsavremenije mašine za obradu zemlje, naročito pšenice, nije zaostajala ni u stočarstvu. Ručna setva je
potpuno potisnuta sejalicama, žetva pšenice je obavljana kosačicama samovezačicama sa konjskom zapregom,
vršila se vršalicama na parni ili dizel pogon, a žito skladištilo na tavanima. Sejala se vrsta pšenice Bankut na
oko 70% površina koje su bile pod pšenicom, a od
ostalih sorti najviše Sekač. Bio je razvijen i majurski način poljoprivrede. Ugar se skoro nije mogao videti nigde. Plodored je preovlađujući, dominirala je pšenica i
kukuruz. Od ostalih kultura sejale su se još detelina, repa, duvan, zob, ječam itd.
Poljoprivredne kulture koje su sejane u Katarini.
Pšenica. Najmanje 40% ukupne zasejane površine
bila je pšenica. Prinos je bio 15 duplih centi po jutru.
Klas je bacao od 20 do 30 zrna. Nije se davala stoci.
Isključivo se prodavala i upotrbljavala za potrebe ishrane domaćinstva. Za vršenje pšenice, pored dve postojeće vršalice, Peter Šic je kupio najsavremeniju vršalicu
1919. godine, a takođe 1923. godine Franc Vurc, i Matias Hipfl nabavili su vršalice koje je pokretao traktor.
Zavisno od žetve maksimalni kapacitet vršalica bio je
200 do 250 džakova dnevno. Raž se nije vrla nego se
izmlaćivalo seme da bi se ražena slama koristila za pravljenje vezova za kukuruzinu. Zrno se upotrebljavalo za
ishranu stoke. Ječam. Jesenji ječam sejao se za ishranu stoke, a prolećni za preradu u pivo. Zob. Zob se seja
la za ishranu konja, ali se davala i drugoj stoci.
80
Kukuruz. Zauzimao je iza pšenice najveće površine,
uportebljavao se za ishranu svinja, stoke i prodavao.
Kukuruz se krunio u proleće. Za krunjenje su postojali
ručni i krunjači na dizel pogon. Metlaš. Upotrebljavao
se za izradu metli i izvozio. Suncokret. Sejao se nakon
izgradnje fabrike ulja u Bečkereku za potrebe uljare.
Od uljarica sejale su se još ricinus i soja. Konoplja.
Sejala se za kućne potrebe, pravljenje džakova, užadi,
prekrivača za krevete, peškira. Period obrade kudelje
bio je tokom zime do februara i njome su se najviše ba vile žene. Krompir se sejao za potrebe domaćinstva. Seme se menjalo svake dve do tri godine. Šečerna repa.
Od 1911. godine počela se sejati šećrna repa za potrebe Bečkerečke šećerane. Transportovala se železni com. Stočna repa. Sejala se za ishranu svinja preko zime. Duvan. Sejao se za potrebe industrije duvana. Njegova proizvodnja bila je monopolisana od strane države. Lucerka. Lucerka se sejala kao stočna hrana, isto
tako crvena detelina i muhar.
Za obradu poljoprivrede u upotrebi je bilo traktora
i paromobila mada je konjska zaprega nosila glavni teret. Bili su to uglavnom rasni krupni teretni konji, a
mesto poznato po uzgoju dobrih konja. Posedovana je
i prateća mehanizacija koju su pokretali konji.
Stočarstvo.
Konje su kao radnu životinju držali svi i rado negovali. Najrasprostranjenije vrste su bile engleski nonius i arapski gidran. To su uglavnom jaki koščati konji
jednako dobri kao tegleći i trkaći.Katarina je bilo poznato mesto po uzgoju dobrih konja rase nonijus i gidran.
81
Goveda. Govedarstvo je bilo u usponu od 1890. godine kada su uvezena rasna alpska goveda. Ova goveda
su potiskivala stepsku rasu. Bila su pogodna za štalski
uzgoj. Svinje. Uzgoju svinja pridavalo se dosta značaja. Banatske svinje bile su tražene za izvoz. Izvožene su
na Bečku i Prašku pijacu, a takođe dosta i u Rumuniju.
Ovce. Ovce su se držale više za lične potrebe zbog mesa, vune i mleka, ali su se i prodavale .
Svako jutro u ranu zoru otvarale su se seljačke kapije i izgonila stoka koju su prihvatali čobani i terali na
ispašu tokom leta.
Još se držala razna živina koja se i prodavala, a svilena buba, pčele i golubovi uglavnom za porodične potrebe. Svi proizvodi su se mogli prodati u Bečkereku.
Isto tako, koža, vuna, živina i perje bili su traženi.
Nabavljana su rasna grla stoke za osemenjavanje
konja i krava. Oformljena je stanica za osemenjavanje
na izlazu iz sela u ispustište za stoku preko puta groblja.
Nabavku rasnih grla stoke za osemenjavanje podržavala
je država.
Mlin i ciglana. Mlin i ciglana bili su poznati po
kvalitetu proizvoda. Godine 1925. Opština je stari
dotrajali motor parnog mlina zamenila dizel motorom,
a 1932. godine su renovirana mlinska postrojenja. Mlin
je davao šest vrsta meljiva. Seljaci (žitelji) iz okolnih
mesta su donosili žitarice na meljavu u opštinski mlin.
Ušur je iznosio 4%. Poslednji majstor mlinar bio je Jakob Tajs od 1930. godine. Iako je u Banatu bilo previšemlinova od potreba nakon gubljenja austrougarskog
82
tržišta, mlin je uspevao da pronalazi svoj interes u
poslovanju zahvaljujući najviše kvalitetu meljave.
Posle rata početkom 20-tih obnovljena je ciglana.
Postavljene su nove šupe, obnovljen je dimnjak kojeg
je oluja oštetila, preorjentisana peć za korišćenje uglja.
Ciglanu je preuzeo Fric Šic jedan od sinova Petera
Šica. Ciglanu je 1930. godine otkupio Čontoš Janoš. Od
kvalitetne gline dobijala se prvoklasna opeka ručne izrade. Na zemljanim radovima oko izrade cigle kao nezamenljivi radnici kubikaši bili su angažovani Mađari. Oni
su radili grupno i imali su svog predradnika koji bi pogađao posao.
Gostione. Opštinska uprava je veliku gostionu, dvorište u kome se nalazila jedna zgrada, štala, šupa i plac
dala na aukciju. Kupio ju je, Anton Hipfel. Preuređen
je i spoljni i unutrašnji izgled zgrade. Zgrada je izgubila svoju nekadašnju draž. U dvorištu su napravljene šupe koje je koristilo mlekarsko društvo za otkup mleka i
za dalju preradu. Posle smrti Antona Hipfela 1936.
godine hotel je došao u ruke Princ Jakoba. Hotel je bio
u stalnoj upotrebi od gradnje do iseljavanja. Pored
hotela ili velike gostione kako su ga meštani zvali
postojala je i mala gostiona na mestu današnje pijace.
Nakon Prvog svetskog rata posednik je Jozef Topka,
a sredinom 1925. godine preuzeo ga je Franc Lok, koji
je modernizovao i uvećao salon za ples, a u dvorištu
napravio kuglanu43. Širo Jani je oko 1930. godine
otvorio na železničkoj stanici treću gostionu, otkupivši
jedan mali dućan. U dvorištu je napravio asfaltiranu
43
Mala gostiona je peuređena u prvi Dom kulture u Ravnom Topolovcu
83
kuglanu. Pored svoje prodavnice Andreas Kručaj je
tokom radnog vremana u jednom malom sporednom
prostoru držao šank i točio alkoholna pića.
Duž srednje ulice postojale su na ćoškovima trgovačke radnje, a u njihovoj blizini mesare. Trgovačkih
radnji je bilo 4 do 5 i tri mesare. Preko puta male gostione bio je manji lokal i berbernica, a u susedstvu pekarska radnja. Iza Velike škole, prema groblju, postojao je takođe manji lokal. Bilo je desetak zanatskih radionica.
Najpoznatije trgovačke radnje su držali Andreas
Kručaj, Širo Franc broj kuće 66, Matias Gion broj kuće
102.
Zanatlije su svoje proizvode radili za potrebe poljoprivrede, ali su ih prodavali i preko radnji koje su katarinski Nemci posedovali u Petrovgradu.
U selo su često navraćali putujući trgovci i zanatlije. Trgovci su otkupljivali perje. Iz Rumunije su dolazili prodavci grnčarskih i porcelanskih proizvoda koje
su razmenjivali za pšenicu. Pinteri su se pojavljivali
pred vršidbu za popravku velikih drvenih kaca u kojima se držala voda za slučaj požara. Sajdžije su popravljale velike zidne satove po kućama. Po gostionama su
navraćali putujući harmonikaši i svirači itd.
Trgovalo se najviše stokom i pšenicom. Pšenica je
bila konjukturna sve do 1925. godine, kada je cena
počela da opada, s pojavom jeftinije američke pšenice u
Evropi. Kriza poljoprivrede i zanatstva počela je 1926.
godine . Katarinski Nemci su zahvaljujući upotrebi savremene mehanizacije koja je pojeftinjavala proizvo84
dnju uspevali da se održe, ali ne i bez potresa. Usled
uvođenja mehanizacije, smanjile su se velike potrebe za
sezonskim radnicima i nadničarima, ali ih je i dalje bilo.
Cena nadnica značajno je opala. Zbog niskih nadnica
1933. godine izbio je štrajk radnika na vršalicama. Zabeležena je i pobuna meštana zbog niske cene otkupa
duvana, čija je proizvodnja bila monopolisana, pa pošto ga nisu hteli predati došlo je do sukoba sa kontrolorima -filansima.
Nemci su veliki značaj pridavali školovanju, tako
da je veliki broj njih završavao najveće škole.
Univerzitetski profesori bili su:
1) Prof. dr Josef Schutz, Erlangen, BRD (r. 1922)
2) Akad. Rat dr Nikolaus Thiel, Giesen, BRD (r. 1926)
Lekari: 1) Dr. med. Andreas Krutschay, Hinterberg, Austrija r. 1908,
2) dr med. Franc Massong, Sarča, Jugoslavija r. 1900+1944, 3)dr. med.
Jakob Putz St. Georg (1848, +1939), 4) dr med. Hans Rollinger, Va ndelia, USA r.1926, 5) dr med. Franc Schleich Pazmand, Mađarska
(x1902+1957) 6) dr .med. Sepp Tarillion, Arnstadt, DDR r. 1905.
Veterinari; 1) Dr vet. Matthias Jochum, Chicago, USA, r. 1904.
Apotekari; Mag pharm:1) Anton Globuschutz Hollenstadt BRD r.1904,
2) Nikolaus Schleich, Wien, Austrija r.1910, 3) Johann Schutz, Vršac,
Jugosl. +1942, 4) mag. pharm. Dr phil. Peter Topka, Volders, Austrija
1906+1955
Advokati dr. jur. 1) Franc Brettschneider, 3) Nikolaus Massong, 4)Grete Topka, 5) Matthias Wild;
Inženjeri; 1) dipl. ing. Hans Baumkirch BRD, 2) Peter Globuschutz
SRD,3)Anton Herold, Jugoslavija, 4)Klaus Till, BRD, 5)Franc Wurt, Argentina, Inženjeri građevine:
6)Dominik Kollinger, BDR, 7) Franc Lettang USA, 8) Nikolaus Miheilo -witsch,.B-RD
Oficiri: generali, 1)Nikolaus Bansagi-Till, 2)Anton Bratschko, 3)Jakob
Ven-Wehner, ostali oficiri, 4)Johann Keks44, 5)Peter Keks, 6)Emil Massong
Gimnaziski i srednjoškolski profesori: 1) Josef Galle, 2) Helmut Loffel,
3) Viktor Loffel, 4) Walter Loffl, 5) Alois Massong, 6) Edmund Schiro,
44
Johan Keks, major, bio zapovednik južnog krila ss-trupa Bečkereka, uhvaćen i streljan u
logoru Bečkerek 1945.godine.
85
7) Nikolaus Schiro 8) Matthias Stumpf. ušitelja 11, vaspitačice 2, tehničara 3, bankarskih službenika 3, finansijskih 1, poštanskih 1, u administraciji i upravi 4, osiguranje 2 i carina 1.
Izdvojio se znatan broj bogatijih meštana, koji su
na posedima stalno angažovali biroše i magde za rad,
dok je glavne poslove i nadzor na salašima vodio
nadzornik koji je bio uglavnom angažovano stručno
lice. Najveća koncetracija salaša bila je na prostoru
današnje Zlatice45. Prema nekim podacima bilo ih je
preko dvadesetak, dok su ostali bili raštrkani po ostalom delu atara.
Razvijao se kapitalistički način privređivanja.
Jedan broj stanovništva i dalje je loše živeo.
U selu su delovale političke partije, kao i društva
Soko, Kulturbund itd. Pred sam rat pojaviće se nacionalistički ispadi, a za vreme rata svoje delovanje razvile su nacističke organizacije najviše preko Kulturbunda.
Političke partije.
Nemačka partija. Najpre je 1922. godine osnovana
Partija Nemaca u Žombolju (Hetzfeldu) koji je u to vreme pripadao Kraljevini SHS, a kasnije su osnivane mesne organizacije. U maloj gostioni Jozefa Topke 12. marta 1922. godine u prisustvu velikog broja meštana
održana je osnivačka skupština mesnog saveza Partije
Nemaca . U rukovodstvo su izabrani Franjo Holc predsednik, a njegov zamenik bio je Jozef Šic. Nemačka
partija je u Skupštini Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca jedno vreme imala 8 predstavnika. Partija Nemaca
bila je dominirajuća politička partija u Katarini. Bio je
45
Ovde je postojala i druga zaustavna žel. stanica u blizini Terez majura.
86
poneki pripadnik i drugih partija koje su delovale u Kraljevini Jugoslaviji.
Udruženja:
Crkveni hor. Služio za potrebe crkve.
Muško pevačko društvo. Negovalo je nemačke pesme.
Alojz Luis Masong, svršeni akademski muzičar, uspeo
je da ga ojača i utvrdi u kvalitetu. Posle većeg broja nastupa hor je u potpunosti učvrstio svoj kvalitet u muzici.
Udruženje seljaka. Glavna aktivnost ovog udruženja seljaka sa sedištem u Temišvaru bila je kreditiranje
i razvoj poljoprivrede. Mesno udruženje u Katarini imalo je svoje sedište u Velikoj gostioni. U dvorištu zgrade 1923. godine izgradilo je sebi jednu sobu gde su stizali stručni časopisi i novine iz poljoprivrede. Ovo društvo je razvilo u Katarini vinogradarstvo i pčelarstvo.
Sportsko društvo. Sportski fudbalski klub "E Meč"
iz Katarine 1920. godine odigrao je prvu fudbalsku utakmicu sa klubom Sv. Đurađ. Radilo je i atletičko društvo Soko. Opštinska uprava dala je sportskom društvu
plac iza groblja na upotrebu za fudbal i sport. Iskopana
je i rupa i napunjena peskom za skok u vis i u dalj i napravljene staza za trčanje i druge sportske discipline.
Ove terene koristila je i školska omladina koju je preko
leta podučavao neko vreme Klaus Širo, student telesnog vaspitanja.
Muzičko udruženje. Ovo udruženje je negovalo folklor i muziku. Georg Krezan, muzičar, osnovao je jednu dečju klapu i uvežbao, obukao ih kao mađarske kadete i 1909. godine odveo na gostovanje u Hamburg.
Posle velikog uspeha i publiciteta ova klapa je gostova87
la po Evropi i Americi. Jedan od roditelja dece zaputio se u Ameriku, pronašao grupu, posvađao se sa Krezanom i vratio decu kući. Georg Krezan ostao je da živi
u Americi kao muzičar. Umro je u SAD 1974. godine u
91 godini života. Konrad Masong ga je zamenio. Klapa je napravila uspešne nastupe i u Beogradu. Sedmorica članova ove klape služili su kao vojni muzičari gde
su našli zaposlenje.
Studentsko udruženje ,, Lotarginija; Pošto je Katarina imala dosta studenata dr Klaus Masong osnovao je Akademsko udruženje koje su nazivali Lotaringa. Bilo je aktivno za vreme semestralnih ferija. Organizovalo je najviše pozorišne komade, npr. Švabe od
Karla Molera i sl. Nastupalo je sa uspehom i u drugim
mestima.
Društvo Agrarija. Sedište mu je bilo u Novom Sadu
Ono se bavilo unapređenjem ishrane svinja. Zapalo je u
veliku krizu kada je uvezen kontigent prasadi iz Nemačke za tov.Veliki broj interesanata članova Agrarije preuzeo je ove prasiće. Zbog neodgovarajuće klime i ishrane kao i razlike u valuti uzgajivači su pretrpeli velike
štete.
Vatrogasno društvo. Osnovano je sredinom 1880.
godine. Služilo je za potrebe gašenja požara i u paradne svrhe. Posle Prvog sveskog rata prestalo je da radi. Obnovio ga je učitelj Franc Lofl 1933. godine.
Devojčice majke božje. Podržavalo je i učvršćivalo
verske običaje među omladinom.
88
Društvo za sahrane. Organizovano je za vreme kolere radi zbrinjavanja velikog broja umrlih. Ono je bilo
novčano nadoknađivano.
Kulturbund i mesne grupe Kulturbunda osnivane su
već od 1920. godine sa ciljem održavanja nacionalne
kulture. Pred rat i tokom Drugog svetskog rata pretvorile su se u žarišta nacističke idelogije.
Kuće su redovno krečene i održavane. Popravljen
je znatan broj starih i izgrađen veliki broj novih savremenijih kuća. Selo je povezano kamenim putem do
Begej-Svetog Đurađa.
Naselje je elektrificirano. U jesen 1938. bilo je celo
selo obezbeđeno sa elekričnom energijom za osvetlenje. Mlinski dizel motor je pokretao generator. Za zasluge u eletrifikaciji sela odlikovani su Ordenom Kralja Petra drugog reda u srebru Lorenc Šic i Johan Vener. Skoro svaka kuća imala je struju koja je služila
isključivo za osvetlenje. Postavljena je i ulična rasveta.
Pročišćena su dva velika poljska kanala za odvodnjavanje atara koje je izgrado Anton Kiš.
Katarinski Nemci su se hranili raznovrsno i svakodnevno svežim mesom. Sveže meso su nabavljali tako
što je mesarama, koje su bile raspoređene duž srednje
ulice naizmenično dopremana stoka za klanje, pa su kupovali meso prema dnevnoj potrebi.
Svaki kvart je imao svoj arterski bunar za piće, kao
i mnoge kuće, a postojala su četiri iz kojih je voda sama tekla.
Arterski bunari su postojali u Prednjoj ulici, broj kuće 7, 17,25 i 43,
u Srednjoj ulici ispred kuća broj 56, 61 i 74, u Zadnjoj ulici ispred
89
brojeva kuća 112,115, 119, 124, 127, 130 i 131 u Ulaznoj ulici br. kuće 166,
u Novoj ulici (Poljska) ispred broja kuća 241 i 255 i Veliki arterski
bunar ispred Velike gostione. Voda je sama izdašno tekla iz bunara na
železničkoj stanici, ispred kuće br 79, kao i na ciglani. Dva arterska
bunara bila su u groblju, njih su o svom trošku podigli Šafer Nikolaus i
Šic Jozef.
Selo su povremeno potresale poplave. Jedna od najvećih zbila se pred rat 1940. godine, a velika poplava
bila je i 1942. godine.
90
4. PROPAST KATARINE
Pod nemačkom okupacijom 1941-44. godine sprovođene su apsolutne i bezpogovorne ratne privredne me
re. Izvršena je mobilizacija sposobnih lica za vojsku, a
selo priključeno u službu Trećeg rajha. Sposobni za vojsku će se mobilisati kao pripadnici SS divizije Prinz
Eugen.
Od druge polovini 1944. godine počeće iseljavanje
nemačkog stanovništva i trajaće do 1947. godine kad se
iselilo skoro svo nemačko stanovništvo Katarine.
U leto 1944. godine bile su naređene pripreme za
iseljavanje. "Sve pripremiti za iseljavanje, najvažnije
spakovati kola držati u pripravnosti spremna za dugi
put." Sve je bilo spremno samo se čekala naredba polaska. U međuvramenu ruske trupe su brzo prodirale iz
Rumunije prema Banatu. Rusi su noću 28. i 29.septembra kod Modoša ušle u srednji Banat pošto su prema
severu potisnuli Mađare. SS-Policijska divizija pod pritiskom Rusa povlačila se prema severu. Na taj način
ceo Banat od Hetina do Vršca bio je slobodan. Preko
Jaše Tomića, (Modoša) Krajišnika, (Stefanfelda) poljskim putem Krajišnik (Stefanfeld) pravac Lazarevo
91
(Lazarfeld) praćeni neprestanom jakom kišom, zaklonjeni kukuruznim poljima, i noći, sa partizanskim odredima46 Rusi su prošli kroz prostor između nemačkih
sela Sutjeska (Sarča), Despotovac (Ernestinovo), Lazarevo (Lazarfeld), Katarinu i Klek i našli se pred Petrovgradom skoro bez ikakvog otpora. Prvi otpor dat je
kod Ečke.
Nemci su se ubrzano povlačili s namerom da na Tisi
organizuju otpor. Bio je to 31. korpus 46. armije47 Drugog ukrajinskog fronta. Petrovgrad je 2. oktobra 1944.
godine bio oslobođen. Više nije bilo govora o iseljavanju. Putni pravac preko Petrovgrada kojim je trebala da
se kreće iseljenička kolona nije bio slobodan. Partizani
su 10. oktobra 1944. godine preuzeli vlast u Bečkereku.
Zatečene nemačke jedinice48 su napustile Katarinu
3. oktobra 1944. godine. Sa njima je kamionima otišao
i jedan broj naseljenika uglavnom saradnika fašizma.U
zoru 4. oktobra 1944. godine ruski vojnici su zaposeli
Katarinu. Naređeno je da se odmah preda vojni materijal, oružje, municija, radio aparati, motorna vozila, bicikla, konjska oprema i ostali vojni materijal pred opštinu. Oko 20. oktobra svu vlast u Katarini preuzeli su partizani. Preko zime 1945. godine u Katarini je bio bolesnički logor za iznemogle, ranjene, bolesne i stare Nemce.
Vojna uprava je uvedena 1. novembra 1944. godine,
koja će trajati do 15. februara 1946. godine. Vojna uprava za Banat, Bačku i Baranju izdala je naređenje koma46
Jedinice Petog banatskog partizanskog odreda
Komadant 46 armije bio je general potpukovnik I.T.Šlemin
48
U mestu je bila Druga četa trećeg bataljona štabne jedinice Bečkerek sa oko 40 vojnika.
47
92
ndantima mesta o postupanju prema Nemcima i angažovanju za rad: . "svo muško radno sposobno stanovništvo od 16 do 60 godina podleže radnoj obavezi. Radne
službe biće okupljene u odgovarajućim kasarnama i logorima i upućivane na rad kako to budu zahtevale prilike... U radnim logorima vladaće vojnička disciplina"...
U 6 sati ujutru, 18. aprila 1945.godine izdato je naređenje da se svi stanovnici od najmlađeg do najstarijeg u roku od jednog sata skupe pred crkvu. Organizovan je Radni logor. Škola i nekoliko okolnih kuća služile su za smeštaj stanovništva i Radni logor... Radno
sposobni obavljali su poljoprivredne i ostale poslove za
kojima bi se ukazala potreba. Obzirom da je naselje bilo stavljeno u službu neprijatelja, vršena je zaplena imovine i pri tome su prikupljani podaci o vlasniku i njegovom držanju za vreme rata a osumnjičeni su predavani
sudu. Posle odluke suda imovina je konfiskovana. Pokupljen je sav živi i mrtvi inventar iz kuća i smešten u nekoliko sabirnih mesta. Konfiskovana imovina
predata je na raspolaganje Glavnoj poljoprivrednoj komisiji za Vojvodinu što će poslužiti za oformljenje fonda za potrebe Agrarne reforme i kolonizacije.
Jedan deo sposobnih muškaraca i žena za rad biće
prebačen i transportovan u ruske radne logore. Većina stanovništva preko 75 posto, je prebačena u logor
Knićanin, (Rudolsgnad/Banat) ostali deo u Pertovgrad
i Sv. Đurađ, a nešto je ostalo u Katarini. Radni logor
Katarina je raspušten u oktobru 1945. godine.
Prema nemačkim podacima i podacima Katoličke crkvene opštine Katarina u raznim logorima strada93
lo je oko 480 stanovnika Katarine, najviše u Knićaninu
(Rudolfsgnadu), preko 80% od ukupnog broja stradalih u logorima.
Kao pripadnici Vermahta izginulo je oko 46 mobilisanih vojnih obveznika Katarine širom raznih ratišta. Jedan manji deo stanovnika je ostao u selu.
Mada je ogromna većina nemačkog stanovništva
bila već iseljena iz Vojvodine zajedno sa povlačenjem
Nemačke armije, zatečenom nemačkom stanovništvu
u Vojvodini nije dozvoljavano iseljavanje u Nemačku,
iako je ono to tražilo, sve do odluke mirovne konferencije.
Od 17. jula do 2. avgusta 1945. godine održan je
sastanak velikih sila u Potsdamu o konačnoj sudbini
okupirane teritorije Trećeg Rajha i nemačkih manjina u
istočnim i jugoistočnim evropskim zemljama. Činjenica
je bila da su jugoslovenski Nemci uglavnom već bili
iseljeni. Odlukom Podsdamskog sastanka,..tri vlade(vlada SAD, SSSR i Velike Britanije)," priznaje se da se
mora preduzeti iseljavanje u Nemačku, nemačkog stanovništva, ili jednog njegovog dela, koje je ostalo u
Poljskoj, Čehoslovačkoj i Mađarskoj". Jugoslavija nije
spominjana jer je iseljavanje Nemaca iz Jugoslavije značilo fait accomli-rešeno činjeničnim stanjem. Delu stanovništva koji je ostao u selu dozvoljen je opstanak ili
iseljavanje po volji. Većina se kroz par godina iselila.
Katarinski Nemci o svom položaju i propasti Kathreinfelda49: Trideset godina posle rata nazivali su nas
fašistima. Ogromna većina našeg stanovništva to zaista
49
parafrazirano prema knjizi: Rasimus Hans, Kathreinfeld (1794.-1945.), Munchen, 1982.
94
nikada nije bila. Bilo je pojedinaca i grupa. Odmah na
početku na nas je vršena strahovita i neprekidna propaganda preko pojedinaca i grupa članova Kulturbunda. Naša je omladina sva mobilisana. Jedno nam je
pričano, a drugo se dešavalo. Kada su sa terena počele da stižu vesti od naših, nismo verovali da je to moguće. Međutim, kako smo saznavali istinu, bilo nam je
jasno da se moramo seliti, da ovo nije 1914. godina.
Oklevali smo. Nismo imali izbora. Nismo nikome želeli
zlo, nismo nikoga izazivali, shvatili smo da smo primorani i uvučeni u nešto protiv naše volje, što nismo želeli
što je značilo našu propast, opstanka nam nije bilo.....
*
Naselje ( Katharinenfeld ili) Kathreinfeld nemački
naziv, Katalinfalva mađarski naziv i Katarina srpski naziv) osnovano 13. juna 1794. godine od strane Katarine Kiš rođ. Isekuc prestalo je da postoji 18. aprila
1945. godine.
*
Procenjuje se da danas 2008. godine živi oko 9 hiljada raseljenih potomaka nekadašnjih stanovnika Katarine po raznim mestima u svetu i to najviše u Saveznoj Republici Nemačkoj oko 75%, dok su ostali razasuti širom sveta po: Austriji, Mađarskoj, SAD, Kanadi, Argentini, Srbiji,državama bivše Jugoslavije, Australiji, Brazilu i Rumuniji. Međusobno su povezani i održavaju kontakte.
*
95
Sl.39 - Iseljavanje (umetnička slika)
96
5. U FEDERATIVNOJ NARODNOJ
REPUBLICI JUGOSLAVIJI
5.1. KOLONIZACIJA KATARINE i
NASTANAK RAVNOG TOPOLOVCA
Kolonizacija Katarine izvršena je 1946. godine
stanovništvom iz ratom razorenih i opustelih krajeva
Bosne i Hercegovine. U mesto je doseljeno 373 porodice sa 2380 članova. Selo je dobilo naziv RAVNI
TOPOLOVAC50. Agrarna reforma i kolonizacija 194548. pripremana je sveobuhvatno, planski i organizovano
Savezni zakon o agrarnoj reformi i kolonizaciji donet
25.8.1945. godine pratio je veliki broj drugih saveznih
i republičkih zakona, rešenja, uputstava, uredbi i raznih
akata FNRJ.
50
Mada se pouzdano ne zna, najverovatnije je da se naziv sela preneo od naselja Topolovac
koje je egzistiralo na ovim prostorima, a prema načinu kako su Srbi svojim naseobinama davali imena, ime potiče od drveta topole. Epitet Ravni dobio je da ne bi pošta lutala u naselje
istog imena u Hrvatskoj, a po ravnici u kojoj se nalazi, jedno vreme se zvao i Banatski.
97
Sl.40 - Pravoslavna crkva u Ravnom Topolovcu
Komisija za naseljavanje boraca u Vojvodinu,
najčešće je nazivana Glavna, obavljala je sve poslove
naseljavanja preko svojih mesnih i sreskih komisija,
prema planu Agrarnog saveta u saradnji sa Glavnom
poljoprivrednom komisijom za Vojvodinu koja joj je
stavila na raspolaganje zemlju za naseljenike, fondove
zgrada, pokućstvo, živi i mrtvi iventar, hranu i seme.
Veliku ulogu je igrala i Komisija za agrarnu reformu i
kolonizaciju pri vladi FNRJ.
Bosansko-hercegovački rejon naseljavanja u Banatu
bio je trougao Zrenjanin, Jaša Tomić, Kikinda. "Sve su
98
to velika i lepo uređena sela. Skoro kroz svako selo prolazi željeznička pruga. Kuće su solidno građene i prostrane, vrlo dobro očuvane, snabdevene svim potrebnim
nameštajem. Svako selo raspolaže sa 60-80 krava i sa
80-100 konja. Pošto je sačuvan relativno mali broj stoke
koja se može staviti na raspolaganje naseljenicima, to je
odlučeno da se stoka ne deli na pojedina gazdinstva, nego da služi za potrebe svih poljoprivrednika u jednom
selu."51
Jesenju obradu zemlje 1945. godine vršile su mašinske traktorske stance koje je Ministarstvo poljoprivrede u tu svrhu organizovalo. Svi transporti kolonista
stigli su u Katarinu vozom. Putovalo se prosečno od
10-15 dana uz veća zadržavanja na usputnim stanicama.
Prvi transport kolonista stigao je u Katarinu 17.9.
1945. godine sa 57 porodica iz Stoca, a zatim su redom
pristizali ostali transporti iz Mostara, LjubinjaTrebinja 52, Konjica, Tuzle itd. da bi 1946. godine plan
kolonizacije bio izvršen.53 Zatečen je jedan broj Nemaca, koji su ostali u naselju 1945. godine. Svi koji su želeli da se isele, prelogorovani su na Zlaticu, a sposobni
za rad su imali radnu obavezu i svima je ubrzo dozvoljeno iseljavanje. Jedan manji broj porodica ostao je da živi u selu.
51
Iz izjava V. Šegrta, ministra poljoprivrede u vladi BiH, nakon posete mesta predviđenih za
naseljavanje kolonista iz BiH 1945. godine.
52
Ne dugo po pristizanju ovog transporta rođen je i prvi muški stanovnik u R. Topolovcu,
Obradović M. Jovo, koji će odmah dobio nadimak Lala.
53
20.9.1945. stigao je Mostarsko-Ljubuški sa 30 porodica, 2.10. 1945. Ljubinsko-Trebinjski
sa 111 porodica, 3.10.1945. Konjički sa 57 porodica, a tokom 1946 god. stigli je Tuzlanski
transport kao i doseljenici iz Sanskog Mosta, Bosanske Krupe , Zvornika i ostalih mesta sa
ukupno 118 porodica.
99
Ishrana novopristiglih kolonista organizovana je zajednički preko narodnih kuhinja "kazana". Nju je organizovao Mesni narodni odbor uz pomoć Uprave narodnih dobara.
Sve konfiskovane kuće nisu podeljene. Jedan broj
boljih kuća u centru, ostavljen je za potrebe sela. Prilikom dodeljivanja kuća kolonisti su dobijali i kućni iventar. Mada je bilo nepravilnosti oko podele kuća, mnogi su smatrali da su zaslužili više, a bilo je i samovoljnog useljavanja. Osnovnu ulogu u ispravci nepravilnosti imao je Agrarni savet. Raspodele i preraspodele kuća vršene su uglavnom tokom 1945. i 1946. godine.
Prema sugestiji Raspisa o kolonizaciji sva zemlja u
ataru podeljena je u tri podjednaka poteza A, B i C, tako
da je svaki potes vezan za selo, a zemlja dodeljivana u
sva tri potesa tj. tri parcele. Okućnice do 1 kj nadoknađivane su u okolini sela (poljske bašte). Favorizovana
je Seljačka radna zadruga u dodeli zemlje u potezima, a
salaši su dodeljivani istoj.
Tokom februare i marta 1946. godine kolonistima
koji su pristigli deljena je zemlja54. Odmah se pristupilo unosu zemlje i poljoprivrednog iventara u Seljačku radnu zadrugu. Tako je postupljeno i sa kolonistima koji su pristigli tokom 1946. godine. Udruživanje u
Seljačku radnu zadrugu bilo je uslovljeno zbog nedostatka radne stoke i poljoprivrednog iventara, kao i državno-političkim razlozima. U zadrugu se unosila sva raspoloživa imovina osim kuće za stanovanje, pomoćnih
zgrada i okućnice, na kojoj je zadrugar mogao sa svo54
U proseku po 8-12 kj po porodici, zavisno od broja članova porodice i nekih drugih uslova .
100
jom porodicom gajiti živinu i nešto stoke, povrće, voće i slično. U zadrugama su rad obavljale radne brigade u kojima su za rad bili razvrstani sposobni članovi
porodica zadrugara. Prihod se delio po broju radnih dana, tzv. trudodana, pošto se odbiju troškovi i sredstva za
fondove.
Na kolonističkoj zemlji, u celoj Vojvodini 400.000
kj bio je donesen plan setve od koga nije bilo odstupanja. Prolećnom setvom 1946. godine počeće novi ži vot kolonista. U jesen 1946. godine Uprava narodnih
dobara formirala je u južnom ataru sela koji graniči sa
Botošom državno poljoprivredno imanje ,,Zlatica''.
Ubrzo je otpočela i izgradnja55 ekonomskog dvorišta
Zadruge. Organizovane su radne brigade za rad na po
ljoprivrednim poslovima. Zasnovan je zajdnički kolektivni život preko Seljačke radne zadruge. .
Pre dolaska u Katarinu, kolonisti su živeli pretežno
u planinskim krajevima u kojima je stočarstvo imalo veći značaj nego poljoprivreda, te su raspolagali relativno
oskudnim znanjima i iskustvom u poljoprivrednoj proizvodnji. Međutim, njihovo uključivanje u vojvođanske
privredne tokove, posebno u poljoprivrednu proizvodnju, podrazumevalo je osetnu preorjentaciju u privređivanju i ovladavanje nekim novim znanjima npr.o uzgoju
pojedinih žitarica i industrijskog bilja, na dobijenoj zemlji. Bili su primorani da obavljaju neke poljoprivredne poslove za koje u starom kraju mnogi nisu ni čuli.
Radilo se o usvajanju niza novih delatnosti, koje su
55
Štale i ostale zgrade na ekonomiji Seljačke radne zadruge građene su materijalom iz obodnih kuća sela. Zbog nedostatka materijala rešeno je da se izgradnja nastavi i u tu svrhu upotrebi cigla sa "švapske crkve".
101
iziskivale ne samo raspolaganje određenim znanjem, nego i izvesno iskustvo, pa čak i novi ritam rada, a svega
toga je kod kolonista bilo malo. Ne bi se moglo reći da
organi za sprovođenje kolonizacije nisu vodili računa
o svim navedenim okolnostima, a osobito o tome da koloniste što pre osposobe za privređivanje, jer je u krajnjoj liniji od toga i zavisio uspeh kolonizacije. U tu
svrhu su prema potrebi osnivani: tečajevi u oblasti poljoprivrede, zatim domaćički tečajevi, tečajevi za higijenu, analfabetski, kao i drugi, koji su trebali da utiču
na prilagođavanje kolonista novim životnim uslovima,
okolnostima i novom načinu privređivanja u poljoprivredi.
Može se reći da su razlike između novog i starih
krajeva bile prilično velike. One su se javljala u klimi,
nadmorskoj visini, hidrografiji, vegetaciji, zanimanjima,
načinu ishrane, odevanju , tipu kuća i naselja itd. Sve je
to zahtevalo novu organizaciju života i načine privređivanja. Kolonisti su u novom kraju nailazili na dosta novina i teškoća, te je trebalo dosta napora da se one savladaju. Najbrže prilagođavanje novim uslovima ispoljavala je omladina. Ona je prva počela da stiče praktična
znanja putem tečajeva i kurseva.
Pesma je bila sastavi deo života kolonističke omladine Katarine. Pevalo se na ulici, u kući, radnoj brigadi,
omladinskom domu. Igralo se uz pesmu i bez muzike,
najčešće kozaračko i hercegovačko kolo. Pevale su se
zavičajne i pesme iz rata. Kolonisti su od muzičkih instrumenata sa sobom doneli nekoliko gusli i šargiju.
102
Mnogi su došli u vojničkom ili mešavini vojničkog
i civilnog odela sa oružjem, narodnoj nošnji, delovima
narodne i građanske nošnje, titovkama, cokulama, opancima, odeći dobivenoj od UNR-e (Ujedinjeni narodi)
itd.
Postepeno je počelo uključivanje kolonista u život i
rad nove sredine. Glavnu vlast u naselju preuzima Mesni narodni odbor, oslanjajući se i sprovodeći političku
liniju KPJ. U prvim zadacima Mesni narodni odbor morao je da posvećuje veliku pažnju ishrani, stabilizaciji i
smeštaju tek pristiglog stanovništva, organizaciji zdravstvene zaštite, kulturno-prosvetne delatnosti, pripremama za prolećnu setvu i slično56. Prvi predsednik Mesnog
narodnog odbora bio je Vojin Ćupina. U opštinsku
zgradu stare Katarine useliće se predstavničke strukture narodnih vlasti. Oformljene su ubrzo i društvenopolitičke organizacije i izabrani njihovi rukovodioci. Formiraju se: ćelije KPJ, SKOJ-a (Saveza komunističke omladine Jugoslavije), organizacije USAOJ-a (Ujedinjeni savez antifašističke omladine Jugoslavije), NOF (Narodno
-oslobodilački front), AFŽ (Antifašističko-veće žena)
NO (Narodna omladina) i druge.
Na mesto predsednika Tamiškog sreza kandidovan
je i postavljen Risto Kolak iz Katarine.
Zbog nedostatka školskog prostora, usled velikog
broja dece iz više generacija, kojoj je rat omeo redovno
školovanje, Velika gostiona preurediće se u drugu ško56
U tom smislu treba istaći i značaj posete tek prispelim kolonistima u Katarinu, Moše Pijade,
predsednika Agrarnog saveta Jugoslavije i V. Šegrta, ministra poljoprivrede u vladi BiH.
Slobodna Vojvodina. 21.9.1945.
103
lsku zgradu. Osnovno školovanje će se produžiti sa 6 na
8 godina i uvesti tkz. mala i velika matura.
Mala gostiona adaptiraće se i preurediti u omladinski dom.
Ruše se obodne kuće sela i priprema materijal za
izgradnju objekata ekonomskog dvorišta Seljačke radne
zadruge. Uprava Seljačke radne zadruge useliće se u
prvu zgradu do zgrade Fronta (Parohijskog doma) u glavnoj ulici. Seljačka radna zaduga dobiće naziv "Hercegovina". Za prvog upravnika postavljen je Anđelko Milić.
Organizovaće se uskoro i Zemljoradnička zadruga.
Mlin pod nazivom " Narodni heroj Novica Domazet" nastaviće svoj rad sa novoobučenim radnicima, kolonistima, a i ciglana će malo kasnije obnoviti svoj rad.
Prvi upravnik Mlina bio je Dušan Cerovina, a ciglane Čontoš Janoš, koga je ubrzo zamenio Lazar Soldo.
Počela je obnova i izgradnja. Narodni front57 kao
najšira društvena organizacija i produžena ruka vlasti
igrao je osnovnu ulogu u obnovi i posleratnoj izgradnji.
Sedište Mesnog narodnog fronta bio je nekadašnji Parohijski dom. Aktivnost Narodnog fronta zavisila je od
prisustva i delovanja političkih organizacija u okviru
njega na prvom mestu KPJ, a zatim i masovnih političkih organizacija: AFŽ-a ( Antifašistički front žena ),
USAOJ-a (Ujedinjenog saveza antifašističke omladine
Jugoslavije) i dr. Mesni narodni front Topolovca organizovaće veliki broj radnih akcija i slati omladinu na
Savezne radne akcije i izgradnju širom tadašnje FNRJ.
57
Pravi naziv je Jedinstveni narodnooslobodilački front (JNOF)
104
Zbog ogromnih oskudica u ishrani stanovništva i
preteće gladi, država organizuje obavezan otkup poljoprivrednih proizvoda, koji se naslanjao na politiku agrarne reforme i kolonizacije. U otkupu su bili angažovani
politički organi, organizacije vlasti, ministarstva, organi
državne kontrole, organi i rukovodioci narodnih odbora, organi milicije, Uprave državne bezbednosti i drugi.
Uredbom o otkupu 1945/46. godine i prometu hlebnog
žita predviđeno je da sva pravna i fizička lica koja proizvode žitarice obavezno predaju sve viškove zato ovlašćenim preduzećima. Za Vojvodinu to je bilo preduzeće "Poljopromet". Otkupljene količine slivaće se u Centralni žitni fond. Količinu obaveze određivao je Mesni odbor stim da je za ishranu po glavi domaćinstva
ostavljano od 110 do 290 kg žitarica od čega je najmanje 1/4 bio kukuruz. Isto tako uredbom o tovu i prometu svinja bilo je pradviđeno da se sa svakih 5-10 kj
predaje po jedna tovna svinja. Obavezan otkup nije
imao poteškoća kod Seljačkih radnih zadruga. Poteškoća je bilo kod zemljovlasnika koji nisu bili uključeni
u Seljačke radne zadruge. U režimu otkupa, za seljaka
je 1946. godina bila povoljnija. Tada mu je za slobodno
iznošenje na tržište bilo ostavljeno 10-30% proizvoda.
Proizvodnja žitarica usled nedostatka kvalitetnog semena i nedovoljne pripreme zemljišta 1945. godine bila je
mizerna, a 1946. proizvodnja je podbacila usled suše.
S promenom etničkog sastava stanovništva sela, uz
promene društveno-političkih odnosa stvarali su se uslovi za novu organizaciju naselja. Ratom razrušena privreda, ekomski teška situacija, nemaštine i oskudice,
105
nova sredina i načini privređivanja, običaji koji su sa
sobom doneli doseljenici iz raznih krajeva, novo okruženje, bili su stanje iz koga su kolonisti 1946. godine
počeli da grade nov život i razvoj Ravnog Topolovca.
Nije posebno određen ni jedan datum za dan nastanka Ravnog Topolovca, nego je na predlog Agrarnog
saveta, koji je dat za sva kolonistička naselja uzeto da to
bude prolećna setva 1946. godine koja je obeležena
radno.
*
Sve naseljeničke porodice učestvovale su u Drugom
svetskom ratu u borbama protiv fašizma. Njihova imovina je uglavnom popaljena, porušena , razorena i opljačkana. Iz njihovih redova u borbama je izginulo 102 člana, a 111 su bili žrtve fašizma, 30 su bili nosioci Partizanske spomenice 1941.godine. Domazet Novica je proglašen za narodnog heroja. Doseljeno je 95% srpske i
5% hrvatske narodnosti.
*
5.2. OSNIVAČI RAVNOG TOPOLOVCA
Sve doseljeničke porodice nisu ostale da žive u Ravnom Topolovcu. Već tokom 1946. godine otpočelo je
vraćanje nekih porodica u stari kraj. Vraćanje kolonista
u stari kraj nastavljeno je tokom 1947. godine i kasnije.
Povratak doseljeničkih porodica u stari kraj i nemogućnost njihovog prilagođavanja novoj životnoj sredini bi106
lo je uslovljeno najrazličitijim razlozima: zdravstvenim,
stariji su se vraćali jer nisu mogli da se priviknu novim
uslovima života, neki da bi očuvali svoju imovinu u starom kraju itd.
Napuštene kuće povratnika poslužiće kao osnova za
razrešenja problema cepanja porodica. Problem se javio
odmah pri doseljavanju kod nosilaca kolonizacije koji
su na svojim spiskovima imali više porodica. Naime,
mnogi su pored svoje porodice doveli i porodice poginulog brata, sina, zeta i slično, te se pojavio problem
njihovog smeštaja, a bilo je i drugih problema.
Većina kolonističkih porodica vezala je svoju životnu sudbinu za Ravni Topolovc i ostala da živi u naselju
doprinoseći i dajući mu izgled kakav danas postoji. Sa
njima je ostao da živi i jedan broj zatečenih starosedelačkih porodica.
Porodice osnivači Ravnog Topolovca doseljene
1945-46. godine i ostale da žive u naselju:
1) AVLIJAŠ PETAR sa 9 članova58, VISOKO59
2) ADAMOVIĆ BLAGOJE sa 6 članova, BOSANSKA KRUPA, Benkovac
3) ANDRIĆ ŠĆEPAN sa 13 članova, KONJIC, Borci60
4) BAJAT LAZO sa 9 članova, TREBINJE , Korlati
5) BAJAT JOVO sa 7 ćlanova, STOLAC, Kljenci
6) BEBEK JAKOV sa 8 članova, LJUBUŠKI , Vinjica
7) BELOVIĆ VUKAN sa 9 članova, STOLAC, Hrgud
58
Data imena su nosioci kolonizacije i ubrojena su u broj članova domaćinstva.
Tadašnje sresko mesto odseljavanja
60
Mesto odseljavanja
59
107
8) BELOVIĆ GOJKO sa 6 ćlanova, STOLAC, Hrgud
9) BERIBAK DUŠAN sa 3 člana, KONJIC
10) BIBERDžIĆ ĐORĐO sa 8 ćlanova, STOLAC, Kljenci
11) BILAL ALEKSA sa 4 člana, VISOKO
12) BISKUP VASO sa 6 članova, TREBINJE, Dračevo
13) BIJELIĆ ALEKSA sa 7 članova, LJUBINJE, Dubočica
14) BJELICA LAZAR sa 8 članova, KONJIC, Đesim
15) BJELICA SIMO sa 10 članova, KONJIC, Đesim
16) BJELICA LUKA sa 7 članova, STOLAC, Meča
17) BOGDANOVIĆ KRSTINA sa 5 članova, LJUBINJE, Do
18) BOŽIĆ SIMO sa 10 članova, TREBINJE, Grmljani
19) BOGDANOVIĆ STOJAN sa 5 članova, ZVORNIK, Pilica
20) BOKUN DUŠAN sa 4 člana, TREBINJE, Rapti
21) BOŠKOVIĆ JOSIP sa 9 članova, TREBINJE, Mrkonjići
22) BRBOR RUŽA sa 4 člana, LJUBUŠKI, Vitina
23) BUDINČIĆ BRANKO sa 6 članova, LJUBINJE, Bančići
24) BUNDALO DRAGAN sa 2 člana, Podbrđani
25) VASILJEVIĆ ILIJA sa 4 člana, BRČKO, Bukovac
26) VASIĆ BOŽIDAR sa 5 članova,
ZVORNIK, Jasenica
27) VASIĆ RAJKO sa 5 članova, SREBRENICA, Mleča
28) VASIĆ MILAN sa 5 članova, TREBINJE, Veličani
29) VEINOVIĆ VASO sa 9 članova, BOSANSKA KRUPA, Benkovac
30) VIDOJEVIĆ ĐURO sa 8 članova, KONJIC, Zagorica
31) VUKANOVIĆ ILIJA sa 10 članova, TREBINJE, Dobromir
32) VUKASOVIĆ RISTO sa 8 članova, TREBINJE, Žakovo
108
33) VULIĆ TRIFKO sa 5 članova, LJUBINJE, Strujići
34) VULIĆ VLADO sa 4 člana, KONJIC, Čičevo
35) VUKIĆ STOJAN sa 7 članova, ZVORNIK, Pilica
36) VUKOJEVIĆ ANĐELKO sa 9 članova, TREBINJE, Sedlari
37) VUKOSAV SPASO sa 8 članova, KONJIC, Spiljani
38) VUKOSAV LUKA sa 5 članova, KONJIC, Spiljani
39) VUKOSAV KRSTO sa 4 člana, KONJIC, Spiljani
40) VUČIĆ MIJO sa 7 članova, LJUBUŠKI, Proboj
41) MIHOLJČIĆ VASO sa 5 članova, STOLAC, Drežnica
42) GAVRIĆ MILORAD sa 6 članova, BJELJINA, Pukiš
43) GALIĆ JOZO sa 6 članova, LJUBUŠKI, Bjela
44) GLAVAN TODOR sa 4 člana, TREBINJE, Dubljani
45) GAJINOV MILAN sa 3 člana, ZRENJANIN, Kumane
46) GLUHAJIĆ STEVO sa 7 članova, TREBINJE, Drjenjani
47) GLUHAJIĆ VUKAN sa 8 članova, TREBINJE, Drjenjani
48) GOLUBOVIĆ ANĐELKO sa 8 članova, KONJIC, Blace
49) GOLUBOVIĆ MIHAILO sa 3 člana, KONJIC, Blace
50) GRBO PAJO sa 5 članova, STOLAC, Kubaš
51) GRBO TODOR sa 6 članova, STOLAC, Kubaš
52) GRBO SAVA sa 8 članova, STOLAC, Kubaš
53) GRK OBRAD sa 6 članova, STOLAC, Kljenci
54) GRUBJEŠA JOVANKA sa 4 člana, LJUBINJE
55) GUDELJ TODOR sa 7 članova, KONJIC, Hondići
56) DANGUBIĆ GOSPAVA sa 3 člana, LJUBINJE, Žrvanj
57) DELIĆ ILIJA sa 4 člana, SANSKI MOST, Lipnik
109
58) DELIĆ JANJA sa 4 člana, TREBINJE, Veličani
59) DOBRANIĆ SPASOJE sa 3 člana, STOLAC, Meča
60) DESPOT MIHAILO sa 4 člana, SANSKI MOST, Lipnik
61) DOMAZET RINDO sa 5 članova, LJUBINJE, Vlahovići
62) DOMAZET VUKAN sa 5 članova, LJUBINJE, Vlahovići
63) DOMAZET FILIP sa 7 članova, LJUBINJE, Vlahovići
64) DOMAZET ANĐELKO sa 6 članova, LJUBINJE, Vlahovići
65) DOMAZET MIHAILO sa 9 ćčanova, LJUBINJE, Vlahovići
66) DOMAZET ĐOKO sa 14 članova, LJUBINJE, Vlahovići
67) DOMAZET MILAN sa 7 članova, STOLAC, Predolje
68) DOSTIĆ DANICA sa 5 članova, TREBINJE, Veličani
69) DOSTIĆ JOVO sa 5 članova, TREBINJE, Veličani
70) DRAGOVIĆ DANILO sa 5 članova, STOLAC, Hrgud
71) DRAGIČEVIĆ CVJETIN sa 5 članova, GRADAČAC, Žavar
72) DUKA ANDRIJA sa 3 člana, STOLAC, Kljenci
73) ĐORDAN NIKOLA sa 8 članova, TREBINJE, Dvrsnica
74) ĐORDAN JOVO sa 7 članova, TREBINJE, Dvrsnica
75) ĐOTUN SAVA sa 2 člana, STOLAC, Dabrica
76) ĐUKIĆ RADOVAN sa 2 člana, SREBRENICA, Blažujevići
77) ĐUMIĆ MARIJA sa 4 člana, SANSKI MOST, Pištaline
78) ĐURICA MITAR sa 7 članova, STOLAC, Dabrica
79) ĐURICA PANTE RISTO sa 5 članova, STOLAC, Suzina
80) ĐURICA PETRA RISTO sa 5 članova, STOLAC, Hatelji
81) ĐURICA STOJANA ĐOKO sa 5 članova, STOLAC, Hatelji
82) ĐURICA MILEVA sa 6 članova, STOLAC, Suzina
110
83) ĐURICA ĐURE BOŠKO sa 6 članova, STOLAC, Hatelji
84) ELEKOVIĆ JOVO sa 5 članova, KALESIJA, Šarci
85) ŽIVKOVIĆ SAVO sa 6 članova, GRADAČAC, Zelinja
86) ŽIVKOVIĆ DIMITRIJE sa 6 članova, PRNJAVOR, Mrakovica
87) ŽIVAK SAVA sa 8 članova, KONJIC, Zagorica
88) ŽUŽA ĐORĐO sa 6 članova, KONJIC, Ostrožac
89) ŽUŽA PETKO sa 4 člana, KONJIC, Viništa
90) ZOVAK MARIJAN sa 3 člana, LJUBUŠKI, Bijača
91) ZOVKO ŠĆEPO sa 10 članova, KONJIC, Javorik
92) ZUBAC MILAN sa 4 člana, KONJIC, Borci
93) ZUBAC SLAVKO sa 2 člana, KONJIC, Borci
94) ZUROVAC VOJISLAV sa 11 članova, KONJIC, Ostrožac
95) ILIĆ DRAGO sa 5 članova, SREBRENICA, Božići
96) JAKŠIĆ JOVICA sa 7 članova, TREBINJE, Žakovo
97) JANJIĆ ČEDO sa 5 članova, LJUBINJE, Bančići
98) JANJIĆ MARKO sa 11 članova, LJUBINJE, Bančići
99) JANJIĆ MILAN sa 4 člana, KONJIC, Grušča
100) JANJIĆ SPASOJE sa 2 člana, KONJIC, Grušča
101) JELAČIĆ NIKOLA sa 8 članova, STOLAC, Dabrica
102) JEFTIĆ JEFTO sa 2 člana, ZVORNIK, Bjeloševac
103) JOVANOVIĆ MOMČILO sa 8 članova, SREBRENICA, Opravdići
104) JOKŠIĆ JOVO sa 6 članova, KONJIC, Ribari
105) JURIĆ JAKOV sa 7 članova, LJUBUŠKI, Klobuk
106) JURKOVIĆ JURE sa 6 članova, LJUBUŠKI, Zvirići
107) KALEM NIKOLA sa 9 članova, KONJIC, Borci
111
108) KISA SPASENIJA sa 5 članova, LJUBINJE, Žabica
109) KNEŽEVIĆ JOVAN sa 8 članova, TREBINJE, Tulje
110) KOVAČ VLADO sa 5 članova,
LJUBINJE, Vlahovići
111) KOVAČEVIĆ JOVO sa 6 članova, TREBINJE, Poljice
112) KOVAČEVIĆ PAVLE sa 9 članova, TREBINJE, Poljice
113) KOVAČEVIĆ STEVO sa 3 člana, TREBINJE, Poljice
114) KOVAČEVIĆ VASILIJE sa 5 članova, GRADAČAC, Zelinja
115) KOLAK RISTO sa 6 članova, TREBINJE, Tulje
116) KOLOGRANIĆ LUKA sa 4 člana, BUSOVAČA, Caricin
117) KOPRIVICA ILIJA sa 9 članova, KONJIC, Požetva
118) KOPRIVICA MILAN sa 9 članova, KONJIC, Požetva
119) KOPRIVICA MIJO sa 5 članova, KONJIC, Požetva
120) KOSOVIĆ ŠĆEPAN sa 7 članova, TREBINJE, Požarno-Bobani
121) KOSOVIĆ MARA sa 7 članova, TREBINJE, Požarno
122) KOSTIĆ RISTO sa 7 članova, TREBINJE, Žakovo
123) KOSTIĆ SPASOJE sa 12 članova, TREBINJE, Žakovo
124) KOZINA IVAN sa 10 članova, LJUBUŠKI, Bijača
125) KRUNIĆ SAVA sa 4 člana, LJUBINJE, Vlahovići
126) KUZMAN DARINKA sa 8 članova, MOSTAR, Pijesci
127) KUZMAN ANĐA sa 8 članova, MOSTAR, Pijesci
128) KUJUNDžIĆ VUČKO sa 10 članova, KONJIC, Kula
129) KUJUNDžIČ MITAR sa 3 člana, KONJIC, Kula
130) KUKIĆ ILIJA sa 8 članova, KONJIC, Borci
131) KULJANIN MARKO sa 11 članova, KONJIC, Donje Selo
132) KURILIĆ JOVO sa 8 članova, TREBINJE, Dračevo
112
133) LAZIĆ PELKA sa 4 člana
134) LAMBIĆ VLADIMIR sa 4 člana, KONJIC, Borci
135) LAKIĆ ANĐA sa 5 članova, TREBINJE, Veličani
136) LAKIĆ GOJKO sa 7 članova, TREBINJE , Veličani
137) LASKOVIĆ MARA sa 9 članova, TREBINJE, Vlaka
138) LOJPUR KOSTA sa 6 članova, KONJIC, Džepi
139) LOJPUR VLADO sa 5 članova,
KONJIC, Džepi
140) LOJPUR ANĐA sa 7 članova, KONJIC, Džepi
141) LOJPUR VUKOSAVA sa 7 članova, KONJIC, Džepi
142) LJEPAVA VLADO sa 8 članova, TREBINJE, Poljice
143) MAGAZIN TOMO sa 7 članova, KONJIC, Džepi
144) MAGAZIN VASO sa 4 člana, KONJIC, Džepi
145) MAGAZIN ĐOKO sa 6 članova, KONJIC, Džepi
146) MAGAZIN MIŠKO sa 7 članova, KONJIC, Džepi
147) MAGAZIN TODOR sa 8 članova, KONJIC, Džepi
148) MAGAZINOVIĆ OBREN sa 8 članova, LOPARE, Mačkovac
149) MALTEZ DUŠAN sa 3 člana, LJUBINJE, Vlahovići
150) MALTEZ MILAN sa 4 člana, LJUBINJE , Vlahovići
151) MANIGODA NIKOLA sa 7 članova, KONJIC, Dobrigošća
152) MARKOVIĆ JOVICA sa 8 članova, TREBINJE, Drenjani
153) MARKOVIĆ DUŠAN sa 6 članova, TREBINJE , Drenjani
154) MIJATOVIĆ DRAGO sa 8 članova, UGLJEVIK, Mezgraja
155) MIKIĆ SMILJA sa 6 članova, BRČKO, Bukvik
156) MILIĆ ANĐELKO sa 10 članova, TREBINJE, Veličani
157) MILIĆ JANJA sa 5 članova, TREBINJE, Veličani
113
158) MILIĆEVIĆ RADOVAN sa 10 članova, STOLAC, Hrgud
159) MILIVOJEVIĆ LUKA sa 7 članova, STOLAC, Dolovi
160) MILIVOJEVIĆ MILE sa 10 članova, STOLAC, Dolovi
161) MILINOVIĆ LAZO sa 7 članova, SANSKI MOST, Lipnik
162) MILUTINOVIĆ RISTO sa 8 članova, KONJIC, Stojkovići
163) MASLEŠA ŠĆEPO sa 5 članova, TREBINJE, Tulje
164) MILJEVIĆ RISTO sa 7 članova, TREBINJE, Poljice
165) MIĆEVIĆ MIRKO sa 6 članova, KONJIC, Borci
166) MILUTINOVIĆ DOBROSLAV sa 5 članova, SREBRENICA, Zagaj
167) MIĆEVIĆ STOJA sa 5 članova, KONJIC, Borci
168) MIĆEVIĆ RISTA sa 4 člana, KONJIC, Borci
169) MIĆEVIĆ ZORICA sa 6 članova, KONJIC, Borci
170) MIĆIĆ GAJO sa 6 članova, ZVORNIK, Čelopek
171) MIHIĆ LJUBO sa 3 člana, STOLAC, Dabrica
172) MIHIĆ SAVA sa 13 članova, STOLAC, Dabrica
173) MEDAN NOVICA sa 4 člana, STOLAC, Dabrica
174) MITROVIĆ JOVO sa 3 člana, TUZLA, Lopare
175) MITROVIĆ DUŠAN sa 3 člana, BRATUNAC, Donji Magašići
176) MITROVIĆ RAJKA sa 5 članova, UGLJEVIK, Mezgraja
177) MITRINOVIĆ OBREN sa 10 članova, TREBINJE, Drjenjani
178) MRĐA MARIJA sa 4 člana
179) MUNIŠIĆ SAVA sa 5 članova, TREBINJE, Dračevo
180) NADAŽDIN MIHAILO sa 8 članova, KONJIC, Grušča
181) NEDELJKOVIĆ MILOŠ sa 8 članova, SREBRENICA, Mlečva
182) NEDIMOVIĆ DUŠAN sa 5 članova, SANSKI MOST, Lipnik
114
183) NINKOVIĆ TRIFKO sa 8 članova,. LJUBINJE, Žrvanj
184) NINKOVIĆ NIKOLA sa 6 članova, LJUBINJE, Žrvanj
185) NOŽICA MILAN sa 6 članova, TREBINJE, Galičići
186) NOŽICA ILINKA sa 3 člana, TREBINJE, Galičići
187) NOVAKOVIĆ JOVO sa 12 članova, Bojišta
188) NOVČIĆ JOVO sa 8 članova, LJUBINJE, Žrvanj
189) OBRADOVIĆ JOVO sa 7 članova, TREBINJE, Sedlari
190) OBRADOVIĆ VULE sa 5 članova, TREBINJE, Sedlari
191) OBRADOVIĆ LAZO sa 9 članova, TREBINJE, Sedlari
192) ORO BOSILJKA sa 5 članova, TREBINJE, Veličani
193) ORO STEVAN sa 5 članova, TREBINJE, Veličani
194) PAVIĆ BRANKO sa 3 člana,
SANSKI MOST, Budim. Japra
195) PAVLOVIĆ MIRKO sa 7 članova, SREBRENICA, Mlečva
196) PRAŠTALO MILAN sa 4 člana,
SANSKI MOST
197) PERIŠIĆ SAVA sa 3 člana, STOLAC, Bitunja
198) PERIŠIĆ JEFTO sa 4 člana, STOLAC, Bitunja
199) PERIŠIĆ ĐURO sa 8 članova, TREBINJE, Dračevo
200) POPADIĆ ILIJA sa 3 člana,
STOLAC, Milavići
201) PRIBIŠIĆ DANILO sa 4 člana, TREBINJE, Dračevo
202) PRIBIŠIĆ MIĆA sa 8 članova, TREBINJE, Dračevo
203) PRIBIŠIĆ MIJAT sa 4 člana, TREBINJE, Dračevo
204) PRIMORAC DELFA sa 4 člana,
LJUBUŠKI, Bijela
205) PUDAR MILKO sa 9 članova, MOSTAR, Pijesci
206) PUDAR MILAN sa 3 člana, MOSTAR, Pijesci
207) PUDAR STOJA sa 7 članova, MOSTAR, Pijesci
115
207) PUDAR ĐOKAN sa 6 članova, MOSTAR, Pijesci
208) PUDAR BOŽO sa 5 članova, MOSTAR, Pijesci
210) PUDAR PERO sa 9 članova, MOSTAR, Pijesci
211) PEKIĆ ČEDO sa 4 člana, TUZLA, Tobut
212) PUDAR GOJKO sa 6 članova, MOSTAR, Pijesci
213) RADIĆ MARKO sa 6 članova, LJUBINJE, Žrvanj
214) RADIĆ MARA sa 5 članova, LJUBINJE, Žrvanj
215) RADOVANOVIĆ ILIJA sa 4 člana, SREBRENICA, Visočnik
216) RADOVANOVIĆ CVJETIN sa 5 članova, ZVORNIK, Pilica
217) RADONJA RISTO sa 11 članova, TREBINJE, Poljice
218) RAŠIĆ DOMINIK sa 4 člana, LJUBUŠKI, Klobuk
219) RAŠIĆ STANA sa 5 članova, LJUBUŠKI, Klobuk
220) RADULOVIĆ STEVAN sa 8 članova, TREBINJE, Šćenica
221) RADULOVIĆ JOVAN sa 5 članova, TREBINJE, Tulje
222) RADULOVIĆ VASO sa 8 članova, TREBINJE, Tulje
223) RADULOVIČ MIRKO sa 9 članova, TREBINJE, Šćenica
224) RADULOVIĆ RISTO sa 5 članova, TREBINJE, Šćenica
225) RUŽIĆ JOVO sa 7 članova, STOLAC, Poplat
226) SAVČIĆ VLADO sa 6 članova, KONJIC, Čičevo
227) SAVIĆ NEDELJKO sa 6 članova, TREBINJE, Veličani
228) SAMARDžIĆ ĆETO sa 7 članova, STOLAC
229) SARIĆ AĆIM sa 8 članova, KONJIC, Borci
230) SARIĆ PERO sa 6 članova, KONJIC, Borci
231) SARIĆ LAZAR sa 4 člana, KONJIC, Borci
232) SARIĆ MILKA sa 3 člana, KONJIC, Borci
116
233) SARIĆ DAMLJAN sa 5 članova, KONJIC, Borci
234) SARIĆ LJUBOMIR sa 5 članova, KONJIC, Borci
235) SIKIMIĆ NIKOLA sa 8 članova, STOLAC, Hrgud
236) SIMIĆ STEVO sa 3 člana, SREBRENICA, Boćići
237) SIMIĆ MITAR sa 8 članova, SREBRENICA, Crvica
238) SEMIZ SAVA sa 6 članova, TREBINJE, Galičići
239) SEMIZ VOJISLAV sa 5 članova, TREBINJE, Veličani
240) SLAVIĆ LUKA sa 7 članova, TREBINJE, Veličani
241) SLAVIĆ BOŽO sa 5 članova, TREBINJE, Veličani
242) SLAVIĆ ARSEN sa 5 članova, TREBINJE, Veličani
243) SOLDO LAZAR sa 9 članova, STOLAC, Suzina
244) SOLDO STOJAN sa 6 članova, STOLAC, Suzina
245) SORAJIĆ RISTO sa 5 članova, LJUBINJE, Dubočica
246) SPASOJEVIĆ FIMIJA sa 2 člana, KONJIC, Borci
247) STAJIĆ MILA sa 5 članova, GRADAČAC, Zelinja
248) STANAREVIĆ STOKO sa 4 člana, TUZLA, Smiljevac
249) STANIŠIĆ GAVRO sa 4 člana
250) STOJANOVIĆ SRETEN sa 5 članova, SREBRENICA, Osredak
251) STOJANOVIĆ PERO sa 7 članova, TREBINJE, Drenjani
252) STUPAR STANKO sa 5 članova, BOSANSKA KRUPA, Benakovac
253) STUPAR PERO sa 2 člana, BOSANSKA KRUPA
254) TOMAŠ NOVAK sa 6 članova, SANSKI MOST
255) TOMIĆ MILAN sa 5 članova, BOSANSKI BROD , Bos. Brusnica
256) TOMIĆ VUKAN sa 6 članova, KONJIC, Kula
257) TOMIĆ SPASOJE sa 6 članova, KONJIC, Kula
117
258) TODOROVIĆ DESANKA sa 5 članova, LOZNICA, Čitluk
259) TOPALOVIĆ NIKOLA sa 6 članova, KONJIC, Ribari
260) TOLJ MILE sa 5 članova, LJUBUŠKI
261) TEŠIĆ JOVO sa 2 člana, GRADAČAC, Tramošnica
262) ĆUPINA VOJIN sa 4 člana, STOLAC, Dabrica
263) ĆUK JOVO sa 9 članova, TREBINJE, Veličani
264) ĆORIĆ NIKOLA sa 6 članova, TREBINJE, Drjenjani
265) ĆORLUKA GRUJO sa 7 članova, KONJIC, Pjesci
266) ĆIRKOVIĆ RADE sa 6 članova, KONJIC, Hondići
267) UZELAC RANKO sa 8 članova, SANSKI MOST, Lušci Palanka
268) CEROVIĆ MIHAILO sa 3 člana, LJUBINJE, Vlahovići
269) CEROVIĆ VOJISLAV sa 7 članova, LJUBINJE, Vlahovići
270) CEROVINA ARSEN sa 7 članova, LJUBINJE, Vlahovići
271) CEROVINA DUŠAN sa 5 članova, LJUBINJE, Vlahovići
272) ČEREČINA RISTO sa 5 članova, TREBINJE, Dračevo
273) ČOLIĆ DUŠAN sa 8 članova, LJUBINJE, Vlahovići
274) ŠARENAC VUKAN sa 6 članova, LJUBINJE, Vlahovići
275) ŠARENAC JOVO sa 7 članova, LJUBINJE, Vlahovići
276) ŠARENAC VLADO sa 7 članova, LJUBINJE, Vlahovići
277) ŠARIĆ OGNJEN sa 9 članova, TREBINJE, Veličani
278) ŠEŠLIJA LUKA sa 7 članova, STOLAC, Poplat
279) ŠINIKOVIĆ VIDOJE sa 6 članova, KONJIC, Borci
280) ŠKRBIĆ PETAR sa 4 člana, BOSANSKA KRUPA, Hašani
281) ŠKUNDRIĆ MILORAD sa 6 članova, SANSKI MOST, Burin Potok
282) ŠOŠO NIKOLA sa 6 članova, TREBINJE, Baljevac
118
283) ŠOŠO SAVA sa 8 članova, TREBINJE, Dračevo
284) ŠOŠO ILIJA sa 5 članova, TREBINJE, Dračevo
285) ŠUTIĆ SPASOJE sa 6 članova, STOLAC, Meča
sl.41 simbol kolonizacije
Katarine 1945/46.
Ostale, od 373 porodice, vratile su se ubrzo u zavičaj, što znači, da se u stari zavičaj vratilo 88 porodica.
Porodice koje su zatečene 1945. godine i ostale
da žive u Ravnom Topolovcu
1)
ČONTOŠ JANOŠ vlasnik ciglane
2)
BUDAJ PAL
3)
PAP PAL
4)
ČIBESKU MARKO
5)
DAVID PIŠTA električar
6)
KRUČAJ ANDREAS Lekar (trgovac)
7)
KAUTEN VILMA
8)
BABE MATIAS
9)
ROZENHOFER MATIJA krojač
10)
KRČ NIKOLA
11)
KOSO JOHAN
12)
ALBERT FERENC
13)
RADU , NIKOLIĆI i PETROVIĆI, porodice Roma.
119
5.3. ZAVIČAJNA MESTA TOPOLOVAČKIH
KOLONISTA
mesta iseljavanja
Sl.42 - Mapa Bosne i Hercegovine sa mestima iseljavanja kolonista
Topolovački kolonisti došli su iz sledećih većih zavičajnih mesta
(tadašnji srezova): Trebinje, Ljubinje, Stolac, Ljubuško, Mostar, Visoko,
Busovača, Bosanska Krupa, Sanski Most, Prnjavor, Bosanski Brod,
Gradačac, Brčko, Bijeljina, Tuzla, Lopare, Ugljevik, Kalesija, Zvornik,
Srebrenica, Bratunac i Petrovgrad.
120
GALERIJA SLIKA VEĆIH ZAVIČAJNIH
MESTA TOPOLOVAČKIH KOLONISTA
Sl.43 - Trebinje
Sl.44 - Ljubinje
Sl.45 - Konjic
Sl.46 - Stolac
Sl.47 - Mostar
Sl.48 - Ljubuško
121
Sl.49 - Bosanska Krupa
Sl.50 - Srebrenica
Sl.51 - Sanski Most
Sl.52 - Zvornik
Sl.53 - Gradačac
Sl.54 - Tuzla
Sl.55 - Brčko
Sl.56 - Lopare
122
Sl.57 - Bijeljina
Sl.58 - Ugljevik
Sl.59 - Bratunac
Sl.60 - Visoko
Sl.61 - Bosanski Brod
Sl.62 - Kalesije
Sl.63 - Petrovgrad
Sl.64 - Prnjavor
123
Zaključno razmatranje
Sagledavanjem kroz istoriju događanja preko dve
osnovne odrednice: lokacije naselja i stanovništvo, kroz
periode promena vlasti i društveno-ekonomskih odnosa, od feudalizma kroz kapitalističko privređivanje u
okvirima Austrougrske monarhije i Stare Jugoslavije do
kolonizacije Katarine 1946. godine može se zaključiti:
Mada je pustara Kendereš naseljavana još u vreme Turaka srpskim stanovništvom koje je živelo polunomadskim načinom života, sam teren zbog iznenadnih
poplava i ratnih okolnosti, nije pogodovao stalnom naseljavanju. Tek je regulacijom Begeja stvoren uslov za
izgrađivanje naselja stalnog tipa.
U težnji da pretvori slabo naseljeni i zapušteni prostor Banata u plodnu ravnicu, ojača etnički sastav i granicu prema Turskoj, Austrougarska monarhija je organizovala plansku regulaciju reka, izgradnju puteva i naselja u Banatu i izvršila kolonizaciju Nemaca iz Nemačke u Banat. Spahije Kišovi postali su vlasnici Kendereša. U Kendereškoj pustari posednica Katarina Kiš
izgradila je naselje Katarinu 1812. godine koje se službeno kao naseljeno mesto vodi od 1794. godine.
124
Naselila ga je, već kolonizovanim Nemcima iz okolnih
mesta.
Već se u Torontalu za vreme Katarine odigrao dosta brzi razvoj i stabilizacija prilika u Katarini. Napredovanju mesta doprineo je razvoj Banata, a ovaj se ubrzano razvio zahvaljujući povlašćenom položaju, konjukturama žita i potrebama velikih gradova i vojske u Monarhiji za žitom i stokom, pretvorivši se od najnerazvijenije u najrazvijeniju i najbogatiju oblast Austrouga rske monarhije. Ovaj period je praćen i sa dosta nedaća.
Neutralnost u Mađarskoj revoluciji 1848/49. godine, nastavak povoljnih prilika u Srpskom Vojvodstvu
potrebe za žitaricama i stokom, upotreba mehanizacije,
plodna zemlja, omogućila je znatnom broju posednika
zemlje u Katarini da se relativno dobro snađu kao gazde u kapitalističkoj privredi, te će na svojim imanjima
za rad angažovati najamnu radnu snagu. Uspešno su
savladavane nedaće među kojima je najveća bila kolera.
Odgoju i školovanju omladine posvećivana je velika
pažnja.
U periodu mađarske uprave, a kasnije u Staroj Jugoslaviji, već uhodani sistemi kapitalističkog privređivanja u poljoprivredi, preduzimljivost uz praćenje i uvođenje savremene mehanizacije i unapređene stočarstva,
doprinosili su da katarinski Nemci podižu produktivnost i u nepovoljnim uslovima ekonomske krize održe relativno dobar standard života.
Drugi svetski rat i stavljanje u službu Trećeg Rajha,
primoraće Nemce iz Vojvodine, a zajedno sa njima i katarinske na iseljavanje.
125
*
Sveobuhvatnom, planskom kolonizacijom i agrarnom reformom Vojvodine, koju je organizovala država FNRJ, mesto Katarinu naseliće kolonisti iz popaljenih i razrušenih krajeva Bosne i Hercegovine.
Odmah pri doseljavanju kolonisti će otpočeti organizaciju života i rada u novoj sredini, putem kolektivnog
uključivanja u Seljačku radnu zadrugu.
Uključivanjem u Seljačku radnu zadrugu, s prolećnom setvom 1946. godine počeli su prvi radovi kolonista u zajedničkom životu i razvoju Ravnog Topolovca.
126
KORIŠĆENA LITERATURA
Avramović dr ing. Teodor- Privreda Vojvodine od 1918.
do 1929/30. godine s obzirom na stanje pre Prvog
svetskog rata, Novi Sad, 1968.
Varga Janos-Typen und Problemen des bauerliche Grundbesitzes in Ungarn 1767-1848, Budapest,1938.
Gaćeša Nikola- Agrarna reforma i kolonizacija Jugoslavije 1945-1848. godine, Novi Sad, 1972.
Grupa autora- Prilozi i građa za poznavanje naselja
Vojvodine, Novi Sad 1964.
Grupa autora- Istorija naroda Jugoslavije, Knjiga II, od
početka XVI do kraja XVIII veka, Prosveta,
Beograd, 1960.
Grupa autora-Istraživanja knjiga III Institut za istraživivanje istorije Vojvodine, Novi Sad, 1974.
Grupa autora-Vojvodina-znamenitosti i lepote, Beograd
1968.
Erdeljanović Jovan- Srbi u Banatu, Matica Srpska,
Novi Sad, 1986.
Lebl Arpad- Građanske partije u Vojvodini 1887-1918,
Novi Sad, 1978.
127
Hegediš dr Antal- Agrarni odnosi u Torontalnoj županiji u Banatu 1779-1848, Novi Sad, 1987.
Hoffmann Leo- Kurz Geschichte der Banater Deutschen
von 1716 bis 1848, Temeswar 1925.
Pecanjski Sveta- Pančevački distrikt, 1717-1773, Novi
Sad, 1985.
Popov Jelena - Narodni front u Vojvodini 1944-1953,
Novi Sad, 1986.
Popović Vojislav - Poljoprivreda Vojvodine 1935-39,
Novi Sad, 1974.
Putz Jakob - Geschichte der Gemeine Kathreinfed, In
Volkswart, Novi Sad, 1937.
Jovin dr Slavko - Epidemije kolere u Vojvodini 1836.
Matica Srpska, Novi Sad, 1984.
Jovin dr Slavko - Epidemije kolere u Vojvodini 18481849, Matica Srpska, Novi Sad, 1987.
Jovin dr Slavko - Epidemije kolere u Vojvodini 1873.
Matica Srpska, Novi Sad, 1974.
Jordan Sonja- Die keiserliche Wirschaftpolitik im Banat
im 18. Jahrhundert, Munchen, 1967.
D.J. Popović-Ž. Sečansk i- Građa za istoriju naselja u
Vojvodini od 1695. do 1796, Novi Sad, 1936.
Radovanović Boriša- Ravni Topolovac, Beograd, 1991.
Rasimus Hans-Kathreinfeld (1794-1944) Munchen,1982
Sandgruber Roman - Oesterreichische Agrarstatistik,
Wien, 1968.
Till Jozef.-Unvergessliche Heimat Kathreinfeld in Banat
Tomić dr R. Pavle- Opština Žitište, geografska monografija, Novi Sad, 1987.
Tarillion Jozef- Verlorene Heimat- Die Geschihte Kath128
reinfelds.
Feldmarschall Conrad - Aus meiner Dienstzeit 19061918. Wien, 1926.
Šijački mr.Ljubica- Privreda Banata između dva svetska
rata, Novi Sad, 1987.
Čehak Kalman- Nacionalni i socijalni sastav banatskog
stanovništva krajem XIX i početkom XX veka,
Zbornik za istoriju, Novi Sad, br.2/1983.
Časopisi - Zbornik za istoriju br.1/1970, br.15/1977.
Matica Srpska, Novi Sad.
129
PRILOZI
I. Kratak pregled zbivanja u vezi naselja61 od
1720. do 1947. godine
1720- Kendereš je prostor pustara i močvara.
1728- Počela gradnja Begejskog kanala pod upravom
Mersija.
1759/60- Rad na poboljšanju plovidbe Begejom pod nazorom holandskog inžinjera Fremoa.
1779 -Banat podeljen u tri oblasi Torontal,Tamiški i Kra
šoseverinski.
1788- Novi rat sa Turcima. Mnogi se vratili u stari zavičaj u Nemačku
1797- Velika ratna opterećenja. Ratni porezi.
1811-U februaru, devalvacija novca na 1/5. Preko noći
svaki građanin izgubio 4/5 u novcu. Zlato i srebro
izvučeni iz upotrebe.
1814-Velike kiše i poplave. Njive se u proleće nisu mogle sejati.
1816-2. februara, nepodnošljiva hladnoća. Hladni ponedeljak. Usevi premrzli. Žetva nikakva. Nevolje i
61
Naselje je menjalo naziv u zavisnosti od države koja je njime vladala. Nemci su ga nazivali
(Kathrarinenfeld=) Kathreinfeld, Mađari: Katalinfalva, a Srbi: Katarina, Katarinovac,
Topolovac, Banatski Topolovac i Ravni Topolovac.
130
glad.
1830-Zbog hladnoće i duge zime loša žetva.
1831- Kolera u Katarini. Od 15. avgusta do 30. septembra 200 ljudi umrlo od kolere.
1836-12. maj mraz i veliki sneg poništili setvu. Leto sušno i bez žetve. Nevolje u ishrani stoke.
1837-23. decembara i 23. januara 1838. jak zemljotres.
Porušeni dimnjaci mnogih kuća, risovi na zidovima kuća i na zidovima crkve.
1838-Delimične poplave u ataru.
1841- Ceo Katarinski atar pod vodom. Usled prekomernih poplava skupoća, mršava žetva.
1848-Izbila revolucija. 14.aprila prekinuta sloboda.
1849-Najezda skakavaca. Veliki deo setve poništili skakavci veličine oko 10cm. Kod Vilagoša 12.avgusta
potučeni Mađari . U avgustu pogubljen Erne Kiš,
noću od katarinskih seljaka dovučen i sahranjen u
porodičnu grobnicu.
1855-Uvođene gruntovnice na posedima.
1863-Glad. Suša. Mizerna žetva, skupoća. Pojava skorbuta kod naroda. Stoka omršala i onemoćala.
1864- Bogata i izdašna godina. Maksimizirani životni
uslovi.
1866- Rat Austrije i Pruske.Pšenica preko zime izmrzla.
1867- Uvedena opšta ratna obaveza. Brze kupovine potrebština i hrane za vojsku.
1870- Velike padavine,kiše, poplave, nepovoljni vremenski uslovi i u sledećoj godini. Na njivama rasla
šaša i visoka trava.
1872-Erne Daniel postao zastupnik izbornog okruga Sv.
131
Đurađ, takođe i za Katarinu.
1873- Iznenadni manevri vojske.
1875- Uvode se metarske i kilogramske mere.
1877- Mobilizacija seljaka rezervista.
1878- Okupacija Bosne i Hercegovine od strane Austrougarske. Zastupnik izbornog okruga postao Nikolaus Kiš.
1881- Visoke vode i poplave u ataru. Zastupnik izbornog okruga postao Gvido Karčoni.
1886- Uvedena u opštinama obavezna upotreba mađarskog jezika. Počela gradnja pruge uskog koloseka Bečkerek-Žombolj.
1892-8.6. Slava 25-godišnjice krunisanja Franca Jozefa
I. Izborni okrug kao predstavnik preuzeo baron
dr Geza Pap iz Elemira. Ovo mu je treći mandat.
1894- 13. juna navršilo se 100 godina postojanja Kararine.
1898- Dogodio se zemljotres 4. avgusta. Snažna oluja
odnela veliki broj krstinja po polju.
1896- Stogodišnjica u Ugarskoj. Uvedeni matični uredi.
1897-28. maj: Socijalistička partija uvela predstavnike u
parlament. Radnici iz Budimpešte, Sv. Đurađa,
Kleka, Katarine, njih 500 zahtevaju socijalnu jednakost i veće plate za žetvu . Obećana pomoć i
ispunjavanje uslova. U Srpskom Elemiru 11. juna
izbile demonstracije. Dva radnika poginula i dva
policajca povređena.
1897- 5. juli: Velike štete od oluje u polju.
1899- Sredinom maja ležalo 15 do 20 cm snega.
1901-2. april; 17 sati i 55 minuta: Zemljotres. Popadali
132
kamini i pukotine po zidovima.
1902- Prolećni vašari: stočni u Žombolju,zanatski i živinarski u Velikom Bečkereku. Nezapamćena oluja
11. jula za vreme žetve razbacala snopove pšenice,
čupala drveće, odnosila krovove sa kuća.
1903-19. februar i 3. mart- zemljotres.
1904- Lazarevački zemljoradnici kupili u Katarinskom
ataru 400 kj Plan polja i 200 kj Špic polja.
1906- Lazarevčani kupili još 351 kj u zadnjem Kendešu. Karlo Heler osnovao u Bečkereku lokalne novine "Naš list". Pobeda opozicionih partija 1848.
Advokat Samu Kardoš iz Bečkereka postao poslanik.
1908- Lazarevački seljaci kupuju 740 kj u Katarinskom
ataru, ovim je udovoljeno 400 kj od gospode Kiš
za Ečansku gospodu.
1910- 10. maj besnela gradna oluja i napravila velike
štete. Dr Geza Pap postao ponovo zastupnik Katarine i ostao sve do 1918. Veliki broj poslanika
su bili veleposednici te su malo držali do sitnih posednika i Nemaca.
1911- Izgradnja Šećerane uVelikom Bečkereku. Kapaciteta milion džakova godišnje.
1914-26. juli Opšta mobilizacija u Austrougarskoj. Mobilisani svi vojni obaveznici do 37 godina. Prvi
svetski rat.
1914-18.-Sve cene životnih artikala maksimizirane. Najčešće životni artikli izdavani preko kartica. Hleb
mešan sa 50% kukuruza.
1915-U junu nemački vojnici u Katarini.
133
1916 - Popisuje se pšenica pri vršidbi. 21. novembra
umro car Franc Josip I. Karl I nasledio presto.
1918 - Mnogo dece u Katarini angažovano na radu u
ataru iz Nemačke. Sitna kiša neprestano padala.
Novembar- Srbi zaposeli Vojvodinu i osnovali
državu zajedno sa Hrvatima i Slovencima.
1936- Sejao se ricinus.
1940- Velike poplave. Voda odnela most kod Sečnja.
1941- Puč u Beogradu
1944 - Rekordna žetva. 4. oktobra ruski vojnici zaposeli Katarinu, oko 20. oktobra svu vlast preuzeli
partizani. 1.novembra, uvedena vojna uprava.
1945-18. -april Katarina prestala da postoji pošto je svo
preostalo stanovništvo iz svojih kuća prebačeno u
Radni logor Katarina. 17.septembra stigao prvi transport kolonista iz Stoca sa 57 porodica.
1946- Tokom februara i marta, kolonistima deljena zemlja i oformljena Seljačka radna zadruga. Na prostoru južnog atara sela Uprava narodnih dobara formirala državno poljoprivredno imanje "Zlatica".
S prolećnom setvom počeo zajednički život i rad
kolonista u Katarini, što se označava kao nastanak
Ravnog Topolovca.
1947-Naselje se vodi pod nazivom Topolovac.
134
II. Prvi stanovnici rođeni u Ravnom Tololovcu
nakon kolonizacije 1945/1946. godine
Prvi muški stanovnik rođen u Ravnom Toplovcu
bio je Obradović M. Jovo, a u prvim generacijama rođeni su:
Vukić Danilo 1946.
Vukojević Milka 1946.
Vučić Stanko 1947.
Vukosav Nada 1947.
Gajić Cvjeta 1947.
Glavan Jovo 1946.
Gajinov Mira 1947.
Golubović Krstinja 1946.
Grbo Radojka 1947.
Sl.65. Obradović M. Jovo
David Đerđ 1947.
Dobranić Radojka 1946.
Avlijaš Radojka 1947.
Domazet Milorad 1946.
Adamović Milena 1947.
Domazet Mileva 1947.
Božić Radojka 1946.
Domazet Milena 1947.
Bošković Vesko 1946.
Domazet Slavka 1946.
Brbor Zlata 1947.
Duka Nevenka 1947.
Budaj Pal 1946.
Duka Slobodan 1947.
Bjelica Radojka 1946.
Dragičević Risto 1947.
Vasić R. Ilija 1947.
Vasić M. Danica 1947.
135
Đukić Stoja 1946.
Đurica Nasta 1946.
Đembev Agneš 1946.
Zovak Srećko 1946.
Zubac Rajka 1947.
Zurovac Nedeljka 1947.
Ilić Milenko 1947.
Janjić Mladen 1947.
Janjić Radoslav 1946.
Janjić Milosav 1947.
Jevtić Radmila 1946.
Jurić Rajko 1946.
Jurković Mate 1946.
Jurković Mara 1946.
Kozina Nada 1946.
Kovačević Bogdan 1947.
Kovačević Olga 1946.
Kočmaroš Piroš 1946.
Kologranić Stefica 1947.
Koprivica Boro 1947.
Krunić Dušan 1946.
Kukić Milena 1947.
Kurilić Milivoje 1947.
Kostić Desanka 1946.
Kalmak Petar 1946.
Lakić Zora 1946.
Ljepava Slobodanka
1946.
Magazin Bosiljka 1945.
Manigoda Milan 1946.
Manigoda Draginja 1946.
Manigoda Slavka 1946.
Maltez Jovo 1947.
Milić Miroslav 1947.
Milić Miodrag 1947.
Milinović Mićo
(Milorad) 1947.
Mićić Dobrila 1946.
Mihić Olga 1947.
Milićević Senka 1946.
Milutinovič Milan 1946.
Milutinović Mirjana
1947.
Mijatović Krsman 1946.
Mitrović Novka 1947.
Mrđa Gojko 1947.
Nedimović Pero 1947.
Ninković N. Milorad
1947.
Ninković A. Milojka
1947.
Nikolić Tomo 1947.
Novčić Nevenka 1947.
Novaković Slobodan
1946.
Nikolić Taša 1946.
Olah Andraš 1946.
Pavić Milka 1946.
Pribišić Anđelko 1946.
136
Pribišić Slobodanka
1946.
Pudar Milena 1947.
Petrović Anka 1947.
Pudar Strajna 1947.
Pudar Ljiljana 1947.
Pekić Višnja 1947.
Pejić Nikola 1947.
Pedalo Radmila 1946.
Petrović Olga 1946.
Pešić Milica 1947.
Pešić Mirjana 1947.
Radulović Milorad
1947.
Radu Mile 1947.
Radu Mara 1947.
Radić Dobrila 1947.
Radovanović Ratko 1947.
Soldo Slobodan 1945.
Sarić Milena 1947.
Simić Radenka 1947.
Sorajić Milan 1947.
Semiz Mara 1946.
Soldo Ljilja 1947.
Stupar Borka 1947.
Stanarević Đoko 1946.
Severi Erži 1946.
Stojanović Anđelko
1946.
Stojanović Ljeposava
1947.
Stajić Ružica 1947.
Tomić Ljubica 1946.
Takač Rozi 1946.
Trivunović Milan 1946.
Trivunović Nevenka
1947.
Tomić Marko 1947.
Šandor Janoš 1947.
Šarić Slobodanka 1947.
Šošo Boro 1946.
Šešlija Zagorka 1946.
Šiman Janoš 1946.
Škundrić Ranko 1947.
itd.
Cvetinović Dušan 1947.
Cerovina Milena 1946.
Cerovina Borika 1946.
Ćorluka Mira 1946.
Ćorić Milojka 1946.
Čerečina Zora 1946.
Čerečina Slavka 1947.
Čalija Borinka 1946.
Uzelac Dragan 621947.
62
Napomena:
Prilikom pregleda ovog spiska
treba imati u vidu, da je jedan
broj tek rođene dece i dece do
Donešen kao tek rođeno dete
137
godinu dana, godišta 1945 ,1946. i
ranijih, donesen i zaveden u matične knjige rođenih, mesta odakle
su kolonisti doseljavali, te se tako
nisu našli upisani u Matičnim
knjigama rođenih u Ravnom To-
polovcu, a s druge strane jedan
broj tek rođene i male dece, koja
su zavedena u matične knjige R.
Topolovca kolonisti koji su se vraćali u stari kraj poveli su sa sobom.
III. Na mapama nekad i sad
Sl.66 - Banat na mapi iz 1703. godine. Za vreme nastanka ove karte vodeni
tokovi u Banatu još nisu bili uređeni (kartu su početkom 1703. godine
uradili geografi francuske akademije nauka). Okolina Bečkereka bila je
velika bara, a severno prema Segedinu prostirala se hrastova šuma.
138
Sl.67 - Karta Ravnog Topolovca sa okolinom (sadašnji
i stari ugarski nazivi mesta)
Sl.68 - R. Topolovac na Katastarinskoj karti opštine Žitište
139
IV. Veličina atara, važniji datumi i nazivi
naselja
Veličina atara
.godina
1826.
1855.
premerena površina kj i kvadratnih hvati
7741
1300
8501
(od toga 4024
alodijum)
1890.
9019
1900.
9017
1945.
9017
.
Ravni Topolovac zahvatao je 1980.godine površinu od 3102 h 02 ara i
89 kvadratnih metara (5390,958kj) na
ostalom delu atara formirano je poljoprivredno imanje "Zlatica"
Važniji datumi:
13. jun 1794. godine dan osnivanja naselja Katarine (Kathreinfeld)
18. april 1945. godine prestalo da postoji naselje Katarina sa
nemačkom etničkim sastavom stanovništva.
Prolećna setva 1946. godine nastanak Ravnog Topolovca.
Nazivi naselja:
-nemački:(Katharinenfeld=) Kathreinfeld,
(od 1794. do 1878. i od 1941. do 1944.)
- mađarski: Katalinfalva (od 1878. do 1918.)
- srpski: Katarina (od 1918. do 1920. , od 1922.do
1941. i od 1944. do 1947.)
Katarinovac (od 1920. do 1922.)
Topolovac (od 1947. do 1948.)
Banatski Topolovac(od 1948. do 1949.)
Ravni Topolovac od 1949.--
140
Sl.69 - Ravni Topolovac, centar 2008.
141
IZ RECENZIJE
Autor je sistematično, prihvatljivim jezikom i logičkom strukturom teksta izložio razvoj sela Katarina.U
izlaganju je vođeno računa o postojećim društveno ekonomskim uslovima pojedinih faza razvoja. Posebna pažnja je posvećena ekonomskim uslovima, mada,ne uvek
na najdirektniji način, nije zanemaren ni kulturni razvoj,
kao i razvoj sporta i drugih delatnosti. U tom smislu
knjga u znatnoj meri doprinosi razumevanju istorijskih
prilika u Vojvodini i s obzirom da je namenjena širokom krugu čitalaca ima svoj obrazovni i kulturni značaj.
Prof. dr Danilo Obradović
KRATKA BELEŠKA O PISCU
Ratko I. Radovanović,rođen je u Ravnom Topolovcu
1947. godine. Magistar je organizacionih nauka, diplomirani inženjer i nastavnik matematike.Radio je u osnovnim školama u Ljubinju i Zavidovićima, a zatim u preduzeću "Prva iskra" Barič/ Beograd. Živi u Ravnom
Topolovcu. Ima objavljen veći broj stručnih radova iz
oblasti, oganizacione, obrazovne i kadrovske delatnosti
u privredi.
142
Izdanje knjige pomogli su:
- Bjelica Milosav- Menoti, fudbalski trener u
Južno-afričkoj Republici, pokrovitelj kao i
- Mesna zajednica Ravni Topolovac
- Firma "UZICO" d.o.o. - Beograd
ul. 11 krajiške divizije 47, tel. 011/2334-397
- Firma "DUKA" d.o.o. Čestereg
- Firma "PRODUKT" d.o.o. Zrenjanin
- SUR "DENDA" Ravni Topolovac
YUBOREX 11080 Beograd
Dr Nedeljka Ercegovca 29/c
www. yuborex.co.yu, tel. o63/8393489
-Firma "SITOPRINT" Žitište
- Firma "ŠUTIĆ" d.o.o. Žitište
ul. Železnička 22
Maltez Jovo
Perišić Nedeljka
Mihić Olga
Bjelobaba Mileva
Merdžan Rajka
Obradović Jovo
Semiz Dragoslav
Biberdžić Slobodan
143
144
145
Download

Katarina ili prica o nastanku Ravnog Topolovca