UDRUŽENJE ZA MEĐUNARODNO PRAVO
———
GODIŠNJAK 2004-2005
Izdavač
UDRUŽENJE ZA MEĐUNARODNO PRAVO
Beograd, Makedonska 25
www.ump.org.yu
Za izdavača
Vladimir Đerić
Uređivački odbor
Glavni urednik:
Prof. dr Vesna Knežević-Predić
Članovi:
Prof. dr Zoran Radivojević
Ivona Aleksić
Lektor i korektor
Jasna Alibegović
Tehnički urednik
Zorica Govedarica
Priprema i štampa
Dosije, Beograd
Tiraž
500
UDK 341(058)
ISSN 1820-2039
UDRUŽENJE ZA MEĐUNARODNO PRAVO
GODIŠNJAK
2004-2005
Beograd
2006
Izdavanje Godišnjaka je omogućila Misija OEBS u Srbiji i Crnoj Gori uz
podršku Vlade Holandije.
Mišljenja izražena u člancima su stavovi autora i ne predstavljaju zvanične
stavove OEBS ili Vlade Holandije.
The Yearbook is published with the support by the OSCE Mission to
Serbia and Montenegro from the contribution by the Government of the
Netherlands.
Opinions contained in articles are those of the authors and do not present
official positions of the OSCE or the Government of the Netherlands.
Sadržaj – Contents
Pismo Redakcije..............................................................................................
7
I
IN MEMORIAM
Milan Šahović
Dr Milivoj Despot, In memoriam....................................................................
11
Obrad Račić
Dr Miodrag Mitić, In memoriam .....................................................................
14
II
MEĐUNARODNO PRAVO – OPŠTA PITANJA
INTERNATIONAL LAW – GENERAL ISSUES
Dr Obrad Račić
Uz šezdesetogodišnjicu Ujedinjenih nacija: između uočenih
promena i odsustva spremnosti da im se organizacija prilagodi..............
21
Dr Olga Šuković
The 2005 NPT Review Conference.............................................................
43
Dr Zoran Radivojević
Pravna sredstva protiv arbitražne presude u međunarodnom
javnom pravu...................................................................................................
61
Dr Boris Krivokapić
O poreklu međunarodnog prava..................................................................
83
III
MEĐUNARODNO PRAVO LJUDSKIH PRAVA
INTERNATIONAL HUMAN RIGHTS LAW
Dr Vojin Dimitrijević
Ukidanje i ograničavanje ljudskih prava po Paktu o građanskim i
političkim pravima i Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima .............. 119
5
Godišnjak 2004–2005
Dr Vida Čok
Univerzalizam u humanitarnom pravu i u pravu ljudskih prava ............. 135
Vidan Hadži-Vidanović
Stanarsko pravo u međunarodnom poretku............................................... 155
IV
MEĐUNARODNO HUMANITARNO PRAVO
INTERNATIONAL HUMANITARIAN LAW
Dr Ivo Josipović
Tranziciona pravda: odgovornost za ratne zločine pred nacionalnim
sudovima u Hrvatskoj.................................................................................... 183
Mr Nebojša Raičević
Upotreba nuklearnog oružja i međunarodno humanitarno pravo .......... 213
Marko Milanović
Narratives of Justice for the Balkans: Establishing Responsibility
for Genocide in The Bosnian War............................................................... 237
Saša Avram, Tatjana Milić
Razvoj međunarodnog humanitarnog prava u 2004. i 2005. godini ....... 261
V
SRBIJA I CRNA GORA I MEĐUNARODNE ORGANIZACIJE
SERBIA AND MONTENEGRO AND INTERNATIONAL
ORGANIZATIONS
Dr Tanja Miščević, Branko Budimir
„Oslobađanje“ procesa stabilizacije i pridruživanja – Srbija/SCG i
Evropska unija i pregovori o pridruživanju................................................ 285
VI
PRIKAZI
REVIEW
Vladimir Džamić
Frensis Henri Hinsli – Suverenost................................................................... 307
6
Pismo Redakcije
Udruženje za međunarodno pravo – Nacionalni ogranak svetskog
udruženja za međunarodno pravo donelo je 19. maja 2003. godine odluku da pokrene izlaženje Godišnjaka. Ta je odluka delom predstavljala
prekid s etabliranom praksom, a delom povratak dubokim korenima
udruženja.
Udruženje se, naime, opredelilo da obustavi izdavanje Jugoslovenske
revije za međunarodno pravo koja je nešto manje od pet decenija bila njegovo
glavno sredstvo komuniciranja sa naučnom, stručnom i najširom publikom.
Istovremeno, odluka da se pokrene Godišnjak prizivala je neka druga,
takođe sjajna vremena kada je upravo izdavanjem Godišnjaka Udruženje
otpočelo svoju izdavačku aktivnost.
Prvi broj Godišnjaka 2000–2003 koji je objavljen 2004. godine zadao je
ozbiljan zadatak publikaciji, zadatak „da omogući i doprinosi našem što boljem poznavanju savremenih tendencija razvoja univerzalnog međunarodnopravnog poretka i doktrine međunarondog prava uopšte“. Verujemo da je i
ovo – drugo – pojavljivanje Godišnjaka na tragu ostvarenja tog cilja.
Godišnjak pred Vama verna je slika stanja doktrine međunarodnog
prava na ovim našim prostorima, njenih preokupacija, dilema i uverenja. A
ta slika govori da je teorijska misao u nas – ne zaboravljajući neka opšta pitanja savremenog međunarodnog prava kao što su koreni međunarodnog
prava, poništaj arbitražne presude, reforma UN i sl. – usredsređena na ona
pitanja koja se kao izazovi postavljaju ne samo doktrini međunarodnog prava, već celokupnom društvenom miljeu u kome ona nastaje. A to su, još
uvek, pitanja iz domena zaštite ljudskih prava, pravnog uređenja odnosa u
doba oružanih sukoba, ostvarenje jednog od glavnih spoljnopolitičkih ciljeva, a to je približavanje i učlanjivanje u Evropsku uniju. Valja priznati da su
neke izuzetno značajne teme izostale iz ovog Godišnjaka, poneke i protiv
volje i namere Redakcije. No, biće da je i to deo verne slike stanja naše teorijske misli.
7
Godišnjak 2004–2005
Između dva pojavljivanja Godišnjaka Udruženje za međunarodno
pravo je pretrpelo nenadoknadiv gubitak. Ostalo je bez dva člana, dvojice
vrsnih znalaca međunarodnog prava, njegovih vernika i zaljubljenika i
izuzetnih ljudi. Napustili su nas Milivoj Despot i Miodrag Mitić. Uverena da
deli osećanja i misli svih članova Udruženja, redakcija ovaj broj posvećuje
sećanju na njih.
Beograd,
29. mart 2006.
8
I
IN MEMORIAM
Dr Milivoj Despot
1920–2005
In memoriam
Dr Milivoj Despot, jedan od najistaknutijih poznavaoca međunarodnog humanitarnog prava u našoj zemlji, preminuo je 26. avgusta 2005.
godine i sahranjen je u Mariboru (Slovenija). Trajno aktivan u bivšem Jugoslovenskom udruženju za međunarodno pravo, u kome je bio i član
Izvršnog odbora, kao i uređivačkog odbora Jugoslovenske revije za međunarodno
pravo, delovao je do kraja života i u današnjem Udruženju za međunarodno
pravo. Bio je jedan od onih članova koji zaslužuju naše posebno priznanje i
zahvalnost.
Rođen 14. januara 1920. u Mandalini, kraj Šibenika, u kojem je završio
i gimnaziju, dr Despot je 1954. diplomirao na Pravnom fakultetu u Beogradu i 1965. stekao doktorat pravnih nauka Beogradskog univerziteta.
Učestvovao je u Narodno-oslobodilačkoj borbi od 1943. i ostao u JNA do
1981.godine, kada je penzionisan u činu pukovnika. Svestrano obrazovan,
prve korake u miru posvetio je novinarstvu. Bio je glavni urednik časopisa
Front (1953–1956) i glavni i odgovorni urednik novine Narodna armija (1956–
1957), posle čega se kao vrstan pravnik u potpunosti posvećuje pravnoj
profesiji. Deluje u dva pravca. Od 1957. je načelnik Odseka za međunarodno pravo u Pravnoj službi Državnog sekretarijata za narodnu odbranu, radeći pored ostalog, pod rukovodstvom prof. Milana Bartoša, kao
sekretar Mešovite komisije tog Sekretarijata i Državnog sekretarijata za
inostrane poslove, na izradi Uputstva oružanim snagama Jugoslavije o
primeni međunarodnog ratnog prava. Godine 1961. prelazi u vojno pravosuđe. Imenovan je za sudiju Vojnog suda, a od 1964. do 1981. deluje kao
sudija Vrhovnog vojnog suda.
Ovi opšti podaci o životu i radu dr Despota predstavljaju samo okvir
jedne bogate i široke studiozne i publicističke aktivnosti, u čijem središtu je
u prvom redu bilo međunarodno javno pravo, i posebno međunarodno
11
Godišnjak 2004–2005
humanitarno pravo. Njegovom proučavanju i borbi za njegovo poštovanje i
doslednu primenu posvetio je ceo svoj život. Kao humanista i pravnik,
verujući u svoje ideale, zalagao se za poštovanje zakonitosti na domaćem i
međunarodnom polju, za njegovo usavršavanje i efikasnost. Posvetio je
posebnu pažnju sistemu kažnjavanja počinioca ratnih zločina i drugih
povreda međunarodnog humanitarnog prava, obrađujući probleme individualne krivične odgovornosti i delovanja domaćeg i međunarodnog sudstva. U vreme raspada federativne Jugoslavije, tragično iskustvo oružanih
sukoba do kojih je došlo na njenom tlu, nesumnjivo je doprinelo da teorijski
razradi sopstveni pristup prirodi međunarodnog humanitarnog prava, u
kome insistira na međuzavisnosti moralne i pravne, krivične, odgovornosti,
zaštiti žrtava oružanih sukoba i ljudskih prava uopšte. Bio je u grupi najdoslednijih pobornika ne samo kažnjavanja počinioca ratnih zločina i drugih
povreda međunarodnog humanitarnog prava, nego i usaglašavanja unutrašnjeg i međunarodnog zakonodavstva.
Mora se, međutim, odmah reći da je od prvih početaka svoga delovanja u ovoj oblasti međunarodnog prava dr Despot zahtevao da se humanitarnom elementu prida i pridaje sve veća važnost. Dobro se sećam, kako
je još 1958. na Savetovanju o međunarodnom ratnom pravu, govorio o
potrebi regulisanja položaja civilnog stanovništva i u samom toku ratnih
operacija i pravljenju razlike između pojmova invazije i okupacije. Kao i
kada se 1972. kao predstavnik Jugoslavije u Komitetu za nemeđunarodne
oružane sukobe na Drugoj konferenciji za prihvatanje Dopunskih protokola
uz Ženevske konvencije iz 1949. zalagao za razradu odredbe o komandnoj
odgovornosti, o čemu smo i podneli amandman koji, razume se, u to vreme
nije mogao proći.
To potvrđuje sve što je pisao i za šta se zalagao poslednjih decenija i u
toku jugoslovenskih oružanih sukoba – delovi udžbenika Međunarodno humanitarno pravo – razvoj – primena – sankcije (izdanje Beogradskog centra za ljudska prava, 2002), koju je priredio sa tekstovima Konstantina Obradovića i
Milana Šahovića; članak „Omisivna krivična djela kao ratni zločin“ (Jugoslovenska revija za međunarodno pravo br. 1–2, 1996); „Haški tribunal između
beskompromisne pravde i političkih obzira“ iz knjige Helsinškog odbora za
ljudska prava u Srbiji – Haški tribunal, naš nesporazum sa svetom (2001); „O
autoritetu međunarodnog humanitarnog prava – njegovo jačanje i krizne
pojave“ u Humanitarno pravo – savremena teorija i praksa, priredio Konstantin
Obradović (izdanje Beogradskog centar za ljudska prava, 1997); kao i članci
objavljivani u Republici, Spoljnopolitičkim sveskama Foruma za međuna12
Godišnjak 2004–2005
rodne odnose Evropskog pokreta, među čijim osnivačima je bio. Bio je i osnivač Centra za antiratnu akciju. Uostalom, ne treba zaboraviti da je još pre
sukoba na tlu bivše Jugoslavije objavio 1989. knjigu Čovječnost na bojnom polju
(Pregled suvremenog međunarodnog humanitarnog prava oružanih sukoba).
Teško je pomenuti sve što je govorio i pisao dr Despot o međunarodnom humanitarnom pravu u toku svog života. Predavao je na poslediplomskim studijama na pravnim fakultetima u Zgarebu (1970–1973) i Ljubljani
(1976). Objavljivao je širom federativne Jugoslavije. Godine 1966. objavio je
knjigu Suverenitet u prostoru iznad državne teritorije, bio je koautor knjige Osnove
prava (1979), Narodna odbrana u ustavnom sistemu SFRJ (1980). Među časopisima u kojima se nalaze njegovi prilozi su: Jugoslovenska revija za međunarodno
pravo, Međunarodna politika, Anali Pravnog fakulteta u Beogradu, Zbornik Pravnog
fakulteta u Zagrebu, Arhiv za pravne i društvene nauke, Vojno-istorijski glasnik,
Vojno delo, Pregled. Pisao je i za Vojnu enciklopediju, Jugoslovensku enciklopediju ...
Nagradom „Konstantin Obradović“ za doprinos razvoju kulture ljudskih prava, za 2002. godinu, koju mu je dodelio Beogradski centar za ljudska
prava, odato je priznaje dr Milivoju Despotu za rad na polju ljudskih prava i
međunarodnog humanitarnog prava.
Prijatelj, kolega, saradnik i drug, dr Milivoj Despot, radio je skromno,
nenametljivo, vredno, bez publiciteta, uvek spreman da svoje znanje i sposobnosti posveti opštem dobru. Ostavio je mlađim generacijama ne samo
dragoceno štivo, nego i svedočanstvo o postojanju ljudi koji svojim delom
potvrđuju da se borbom za ostvarenje sopstvenih uverenja otvaraju vrata
daljem napredku.
Milan Šahović
13
Dr Miodrag Mitić
1933–2005
In memoriam
Dr Miodrag Mitić je bio jedan od polaznika doktorandskog kursa
(tadašnje poslediplomske studije) koji je na Pravnom fakultetu Beogradskog
univerziteta krajem 1950-ih godina vodio prof. dr Miloš Radojković.
Rešenost prof. Radojkovića da naše seminarske radove branimo pred
svojim kolegama na času – a pod njegovim strogim ali prijateljskim
rukovođenjem – podstakla nas je da čitamo više nego što je to školskim
programom bilo preporučeno, i da vodimo rasprave daleko žešće od onih
koje su u to vreme bile uobičajene. Jedna od njegovih zasluga bila je i ta što
su, docnije, mnogi imali uspeha u profesijama za koje su se opredelili.
Suvi biografski podaci govore da se dr Mitić rodio u Oranu kod
Lebana 1933. godine, da je gimnaziju je završio u Leskovcu 1952, Pravni
fakultet u Beogradu 1956, a doktorirao na istom fakultetu 1963. godine.
Karijeru je započeo 1960. godine kao pripravnik u (tadašnjem) Državnom
sekretarijatu za inostrane poslove, gde je, napredujući u diplomatskokonzularanoj karijeri od atašea, preko ambasadora, stigao do pomoćnika
saveznog ministra za inostrane poslove – kada je, 1995. godine, na sopstveni
zahtev, otišao u prevremenu penziju.
U toku radnog veka bio je, između ostalog, generalni konzul SFRJ u
Minhenu (1990–1995); učestvovao je na mnogim međunarodnim konferencijama; bio je član tima koji je u prvoj fazi zastupao SR Jugoslaviju u sporu
koji je protiv nje povela Bosna i Hercegovina pred Međunarodnim sudom
pravde; a 1992. godine generalni sekretar prvog predsednika SR Jugoslavije.
Poslednjih godina svog, veoma aktivnog, života, bio je profesor na
Privrednoj akademiji u Novom Sadu i na Pravnom fakultetu u Banja Luci.
Bio je aktivan član Udruženja za međunarodno pravo.
Mnogo više o životnom putu, kao i o ličnosti dr Mitića, saznajemo u
njegovoj knjizi Profesija sporazumevanje (Službeni list SRJ, 2000). Kao što je to
14
Godišnjak 2004–2005
napisao u uvodnoj napomeni (‘Umesto predgovora’), ‘beleške’ u njoj
sadržane „nisu nikakav dnevnik, niti imaju pretenziju da budu autobiografija
autora u njegovoj diplomatskoj karijeri“. To su, kaže dr Mitić, samo sećanja
na događaje i ljude, kao i utiske sa mnogih putovanja širom sveta – što sve
može da čitaocu pruži širu sliku o raznovrsnoj i složenoj problematici s
kojom može da se suoči čovek u diplomatskoj karijeri. Topao prikaz njegovih početaka u Pravnom savetu tadašnjeg DSIP podsetiće pripadnike starije generacije na nekoliko vrsnih pravnika, a posebno na akademika Milana
Bartoša. Proputovao je dr Mitić velikim delom sveta, susreo mnoge ljude i
doživeo stvari koje u ovoj knjizi – tvrdi, i ja mu verujem – opisuje bez
doterivanja i naknadne pameti.
Knjige koje je napisao spadaju u dve grupe. U prvoj su one koje se
odnose na njegovo osnovno životno opredeljenje
U veoma obimnoj knjizi, Diplomatija dr Mitić se bavi delatnošću i
organizacijom, kao i diplomatijom kao veštinom i profesijom (Zavod za
udžbenike i nastavna sredstva Beograd, 1999). Kako je to u predgovoru
napisao prof. dr Momir Stojković, iako ova studija nije pisana kao udžbenik,
ona „po svom kvalitetu i sveobuhvatnosti materije to zaista jeste, jer sadrži
razmatranja svih vidova diplomatije (bilateralne i multilateralne, kao i
specijalnih misija), diplomatije kao veštine i umeća pregovaranja, sa brojnim
prikazima iz prakse jugoslovenske diplomatije i diplomatske službe“. U
knjizi Problemi jugoslovenske diplomatije (Službeni list, 1997), sagledava našu
diplomatiju u kontekstu uloge koju ima na međunarodnom planu, dok u
knjizi Zakonodavstvo o diplomatiji i spoljnoj politici Ruske Federacije (2002) govori
o posebnostima diplomatske službe te države.
Diplomatsko i konzularno pravo (Službeni list SRJ, 2001), knjiga koju je
pisao s prof. dr Stevanom Đorđevićem – za razliku od prethodne koja je
posvećena funkcijama – bavi se međunarodnopravnim regulisanjem diplomatske
i konzularne delatnosti. U središtu pažnje su pravni položaj predstavništava i
lica koja obavljaju te poslove u inostranstvu. Problematika privilegija i
imuniteta koji su s tom delatnošću povezani se ovde detaljno analizira; reč je
o tematici za koju se ne interesuju samo stručnjaci nego i šira javnost –
naročito u situacijama kada dođe do povreda pravila koja ih u cilju nesmetanog obavljanja njihovih delatnosti obilato štite.
Dela o diplomatiji nadopunjuje veoma zanimljiva knjiga Poete u fraku
(Filip Višnjić, 2002) gde se dr Mitić opširno bavi životom i karijerama
četvorice naših diplomata koji su, ne samo u svojoj profesiji, nego još više u
književnosti, postali i ostali velika imena. To su Ivo Andrić, Jovan Dučić,
15
Godišnjak 2004–2005
Milan Rakić i Rastko Petrović, ljudi koji su karijeru počeli u diplomatskoj
službi kao početnici-pisari, i u njoj ostali do kraja svoje činovničke karijere.
Na kraju, dati su kraći opisi diplomatske delatnosti pet naših, takođe slavnih,
pisaca, koji su se diplomatijom bavili samo privremeno: Miloš Crnjanski,
Branislav Nušić, Laza Kostić, Vojislav Ilić, i Vojislav M. Jovanović.
U drugoj grupi su knjige koje je dr Mitić – kao svedok i aktivni
učesnik – napisao baveći se pojedinim vidovima jugoslovenske krize.
U knjizi Međunarodno pravo u jugoslovenskoj krizi (Službeni list SRJ, 1996)
bavi se svim njenim vidovima – kako ustavnopravnim tako i, mnogo
opširnije, međunarodnopravnim. Osnovni cilj mu je, kako sam kaže, „da na
plastičan način pokaže kako je međunarodno pravo, primenjivano ili čak i
stvarano od strane međunarodne zajednice, reagovalo na jugoslovenski slučaj i da li presedani, načinjeni u ovoj situaciji, predstavljaju putokaz ka daljoj
konsolidaciji međunarodnog prava i njegovog ‘primenjivača’ ili ukazuju na
ozbiljne slabosti međunarodnopravnog poretka da odgovori na ovaj i slične
izazove i probleme“. U knjizi Nemački pogled na jugoslovensku krizu (M. Mitić,
2005), dr Mitić nas upoznaje s tim kako je o sličnom skupu problema raspravljano u akademskim krugovima i među akterima spoljne poltike te zemlje. Najzad, u knjizi Kako nam se dogodio Rambuje (Filip Višnjić, 2003) pisac –
koji je kao ekspert učestvovao u razgovima u Rambujeu – razmatra stavove
pojedinih učesnika, tok razgovora, razmišlja o ključnim problemima koji su
se tu pojavili i, što za čitaoca može biti veoma zanimljivo, daje svoje viđenje
atmosfere koja je okruživala te razgovore.
U opus dr Mitića – a ovde ne govorim o njegovim mnogobrojnim
člancima – spada i knjiga Nacionalne manjine (Službeni list SRJ, 1998) u kojoj
se usredsredio na međusobni odnos prava pripadnika manjina i zašite
teritorijalnog integriteta država. Osnovno pitanje koje postavlja je „kako
naći magičnu formulu suživota, kako obezbediti svakom građaninu da
sačuva i razvija svoj nacionalni identitet, svoju kulturu, veru i jezik, a
osigurati istovremeno da to ne ide na uštrb stabilnosti i normalnog života
zajednice kao celine“.
Čitalac će primetiti da su ove knjige koje, uzgred rečeno, prati bogat
dokumentacioni materijal, izdate u poslednjoj deceniji njegovog života. Što
se tiče knjiga o diplomatiji, dr Mitić je tek odlaskom u penziju našao
vremena da sredi beleške koje je vredno pravio, da svoja razmišljanja još
jednom proveri, i da ih podeli s čitaocima. Radovi iz druge grupe – aktuelna
pitanja jugoslovenske krize – proističu iz želje da pomogne u nalaženju
rešenja za teške probleme zemlje koju je veoma voleo.
16
Godišnjak 2004–2005
Dr Mitić nije imao smisla za ‘marketing’, ni organizaciju koja će se
pobrinuti za plasman njegovih knjiga, tako da je imao manje čitalaca nego
što to zaslužuje. Možda će ovo – sem podsećanja na Mikija – poslužiti i kao
poziv da poneku od njih pročitamo.
Obrad Račić
17
II
MEĐUNARODNO PRAVO –
OPŠTA PITANJA
INTERNATIONAL LAW –
GENERAL ISSUES
Dr Obrad RAČIĆ*
UDK 341.123 „1946–2000“
UDK 341.645.2
Uz šezdesetogodišnjicu Ujedinjenih nacija: između
uočenih promena i odsustva spremnosti da im se
organizacija prilagodi
Povodom šezdesetogodišnjice OUN iznova su aktuelna pitanja o reformi
Organizacije i potrebi da se ona prilagodi promenama koje su se desile u međunarodnim
odnosima.
Kako obezbediti legitimitet odluka Saveta bezbednosti? Kako osnažiti kredibilitet
Saveta bezbednosti i povratiti autoritet Generalne skupštine? Kakva je uloga
međunarodnog prava u procesu reforme Ujedinjenih nacija? Da li Međunarodni sud
pravde može biti relevantan faktor u situacijama koje Savet bezbednosti kvalifikuje kao
pretnje miru? Ovo su samo neka od pitanja koja se razmatraju u ovom članku, koji daje
kritički osvrt na predloge za povećanje efikasnosti Organizacije u cilju ostvarenja
vladavine prava u međunarodnoj zajednici.
Ključne reči: Povelja UN, međuzavisnot, Savet bezbednosti, unutrašnji sukobi,
samoodbrana, Generalna skupština, proces odlučivanja, međunarodno pravo, Međunarodni sud pravde, kontrola zakonitosti odluka
1. Nezvanična razmišljanja, kao i formalni pregovori ovlašćenih
predstavnika država članica UN o unapređivanju delovanja Organizacije,
počinju krajem prve decenije njenog postojanja – a podsticaj je predstavljala
odredba sadržana u stavu 3 člana 109 Povelje, po kojoj se pitanje sazivanja
Konferencije o njenim izmenama i dopunama mora staviti na dnevni red X
1
zasadanja Generalne skupštine. O tome se razgovaralo i dalje, da bi u pos*
1
Profesor Univerziteta u Beogradu.
O tome se mogu naći neki još uvek aktuelni predlozi u: „Revizija Povelje Ujedinjenih
nacija“, Dokumentacioni materijal, Spoljnopolitička dokumentacija, 3–5/1955, Institut za
međunarodnu politiku i privredu, Beograd 1955. Tom prilikom je odlučeno da se u
Povelji ne menja ništa.
21
Godišnjak 2004–2005
lednje vreme došlo do veoma intenzivnih nezvaničnih razgovora i zvaničnih
pregovora o tome kako unaprediti delovanje Organizacije i prilagoditi je
nastalim promenama. Od najnovijih dokumenata navodim najvažnije:
Milenijumska deklaracija2 kojoj će uslediti jedan veoma opširan dokument,
Izveštaj Visokog panela eksperata „Bezbedniji svet; naša zajednička odgovornost“3 i, na osnovu razmišljanja u njemu sadržanih, takođe veoma obiman, Izveštaj Generalnog sekretara podnet Generalnoj skupštini, sa predlozima koje je smatrao pogodnim za raspravu na Samitu povodom 60-godišnjice UN, „U većoj slobodi: za razvoj, bezbednost i ljudska prava za
sve“.4 Na osnovu rasprave vođene na Samitu, Generalna skupština UN
usvaja, da još jednom upotrebim tu reč, takođe veoma obiman dokument,
5
„Odluka svetskog samita“.
Zaista su veoma ozbiljni razlozi doveli do rasprava koje su obuhvatile
ceo spektar aktivnosti UN. Organizacija kojoj je najvažniji cilj da spase
„buduća pokolenja užasa rata“ učinila je, kako to navodi Visoki panel, svet
boljim mestom za život nego što bi bio bez nje. Međutim, uslovi u kojima
deluje su se za proteklih šezdeset godina veoma promenili, tako da se
moraju tražiti načini kako bi im se prilagodila, i, valja se nadati, bila efikasnija, demokratskija i oslanjala se, više nego do sada, na postojeće međunarodno pravo.
U proteklih šezdeset godina oglasilo se malo zagovornika izmena i
dopuna Povelje UN. Otpor prema reviziji onoga što je krajem II svetskog
rata dogovoreno simbolizuje činjenica da – uprkos proteklim godinama, i ne
samo formalnim promenama u toj državi – član 41, još uvek, kao jednog od
pet stalnih članova Saveta bezbednosti, navodi Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika.
2. Povelja UN svojim glavnim zadatcima – očuvanja međunarodnog
mira i bezbednosti i razvijanja široke međunarodne saradnje – prilazi na
dijametralno suprotan način. Savet bezbednosti je, ukupnošću odredaba
sadržanih u glavi VII, dobio izuzetno velika ovlašćenja, ovlašćenja kakva
2
3
4
5
Millenium Declaration, UNGA Res. 55/2, 08.09.2000.
„A More Secure World: Our Shared Responsibility“, Report of the High Panel on Threats,
Changes and Threats, UN Doc. A/59/565.
„In Larger Freedom: Towards Development, Security and Human Rights for All“,
UN Doc. A/59/2005.
World Summit Outcome, UNGA Res. 60/1.
22
Godišnjak 2004–2005
nijedan organ neke međunarodne organizacije do danas nije imao. Njegova
dalekosežna ovlašćenja koja, kako to navodi član 42, uključuju – kada takva
odluka Saveta bezbednosti postoji – mogućnost primene protiv prekršioca
sva tri vida oružanih snaga: vazduhoplovnih, pomorskih i suvozemnih. Nikakva kontrola – ni politička (recimo, Generalne skupštine) ni pravosudna
(recimo Međunarodnog suda pravde), ne postoji.
Generalna skupština, organ u kome su predstavljene sve države članice s
jednakim pravom glasa – koji razvijanjem najšire miroljubive saradnje između
država treba, samim tim, da uklanja uzroke izbijanja sukoba – ograničena je na
raspravljanje i usvajanje rezolucija koje nisu pravno obavezujuće. Štaviše, član
12 Povelje joj zabranjuje da upućuje preporuke Savetu bezbednosti za vreme
dok se bavi pitanjma koja bi bila predmet preporuke.
Dok su suverene države u vreme usvajanja Povelje UN prednost dale
centralizovanoj represiji (gde su glavni akteri pet stalnih članova Saveta
bezbednosti), nisu bile spremne da stvore efikasan sistem mirnog rešavanja
sporova (gde, uz svu raznolikost načina mirnog rešavanja, uloga velikih sila
nije dominantna). Sistem mirnog rešavanja sporova i dalje lebdi između, nesumnjivo važeće, odredbe po kojoj su države dužne da svoje sporove rešavaju mirnim načinima – i načela slobode izbora načina mirnog rešavanja koja,
kako je to praksa obilato pokazala, omogućava izbegavanje te opšte obaveze.
Dakle, jedino je Savet bezbednosti – organ ograničenog sastava s povlašćenim položajem pet velikih sila – dobio ‘zube’.
3. Promene do kojih je došlo proteklih decenija su bitne. Podrobno su
analizirane u Izveštaju Visokog panela i – nešto uopštenije, i prilagođene
porebama međuvladinog pregovaranja – u Izveštaju Generalnog sekretara
6
UN podnetom Samitu.
Broj članova UN je uveliko porastao: na Konferenciji u San Francisku
učestvovalo je 50 država; danas je 191 država učlanjena u UN. Najvećim
delom je do toga došlo procesom dekolonizacije (dakle, uspešnim sprovođenjem odredaba glava XI, XII i XIII Povelje UN) – ali je i posledica raspada tri evropske države (SSSR, Čehoslovačke i SFRJ). Ono što se ređe
primećuje, ali je, sa stanovišta nadležnosti kojima raspolažu organi UN,
takođe veoma važno, jeste to da danas postoji oko četiri puta više me6
Ovo što sledi nije analiza svih elemenata dokumenata o kojima je ovde reč, nego moja
razmišljanja o onim koji su neposredno vezani za održanje međunarodnog mira i
bezbednosti. Izbor pitanja koje smatram važnim, interpretacija stavova koji su u tim
dokumentima izloženi – kao i zaključci – su, naravno, moji.
23
Godišnjak 2004–2005
đunarodnih (vladinih) organizacija – od kojih neke deluju, čak i uspešnije,
od samih UN – nego što ih je bilo krajem II svetskog rata.
Druga, izuzetno važna promena, jeste odnos između broja, vrste i
težine međunarodnih oružanih sukoba, s jedne strane, i raznih oblika unutrašnjih, s druge.
Približavanjem kraju XX veka, ti odnosi se menjaju. Opada broj i težina
međudržavnih, a raste broj unutrašnjnih sukoba različitog karaktera.7 Činjenica je,
kako je to (1992. i 1995) uočio Butros-Butros Gali, u to vreme generalni
sekretar UN, da mnogi sukobi koje su UN sada pozvane da rešavaju nisu
sukobi između država, gde se borbe vode preko međunarodno priznatih granica, nego su sukobi unutar država. A ti, unutrašnji sukobi, (koji u mnogo
čemu podsećaju na situaciju u kojoj se našla Operacija UN u Kongu dalekih
1960-ih godina) zahtevaju adekvatan odgovor. Jer, oružane akcije često ne
vode redovne armije nego paravojne formacije i građanska lica – koje
karakteriše nedostatak discipline i neodređen lanac komandovanja. Često je
reč o gerilskim borbama bez jasnih linija fronta, dok su najčešće žrtve (a
često i cilj napada) civilna lica.
U praksi UN, bez izmena Povelje koje bi to pobliže regulisale, prišlo
se organizovanju različitih operacija – najpre za očuvanje, a docnije i za
nametanje mira, i to: (i) uz saglasnost strana, izraženu kroz postignuti sporazum (Kambodža); (ii) silom, protiv volje vlade u pitanju (zone bezbednosti u
severnom Iraku, zone zabranjenog leta u severnom i južnom Iraku); (iii) bez
saglasnosti strana u slučaju nefunkcionisanja centralne vlasti (Somalija); (iv) uz
saglasnost i bez nje (zona zabranjenog leta u vazdušnom prostoru Bosne i
Hercegovine i napadi iz vazduha na srpske položaje u Bosni – uz saglasnost
8
administracije Izetbegovića, ali protiv volje Srba u Bosni).
To što opada broj međudržavnih sukoba nikako ne znači da opasnost
od njihovog izbijanja slabi; događaji u svetu nas uveravaju da opasnost od te
vrste oružanih sukoba ostaje. Sistem kolektivne bezbednosti i dalje treba da
štiti teritorijalni integritet i političku nezavisnost država od spoljnih nasrtaja
drugih država. Pažnju, međutim, valja usmeriti i na ove druge, pre svega
7
8
An Agenda for Peace, Preventive Diplomacy, Peacemaking and Peace-Keeping, UN Doc.
A/47/277 – S/24111, 17 June 1992 – Supplement to An Agenda for Peace: Position
Paper of the Secretary-General on the Occassion of the Fiftieth Anniversary of the United
Nations, UN Doc. A/50/60 – S/1995/1, 3 January 1995.
D. Leurdijk, „Options for a Civil Authority of the UN“, Internationale Spectator,
November 1993, p. 671.
24
Godišnjak 2004–2005
zbog toga što Povelja ne sadrži nijednu izričitu odredbu o tome kakva
ovlašćenja organi UN, a pre svega Savet bezbednosti, u tom pogledu imaju.
Najzad, rastuću opasnost predstavlja međunarodni terorizam – pojava
o kojoj Povelja takođe ne govori. Reč je o tome da terorizam napada osnovne vrednosti na kojima počiva današnja međunarodna zajednica. A –
kako svedoči teroristički napad na Svetski trgovinski centar u Njujorku i
druge ciljeve u SAD, i mere koje su usledile nakon toga – ovde se ne radi ni
o međunarodnom ni o u unutrašnjem oružanom sukobu.
No, pretnje ne proizilaze samo iz postojanja oružja sve razornijeg dejstva, i svesne odluke država – ali i grupa pojedinaca koje sve lakše dolaze i
do najsofisticiranijeg oružja – da ga primene u svim upravo navedenim vrstama sukoba. Razvoj nauke i tehnologije dosegao je domete koji se 1945.
godine – kada su udarani temelji današnjeg sistema međunarodnih odnosa –
nisu mogli ni naslutiti. Čovečanstvo je u poslednjih šest decenija drugog
milenijuma spoznalo opasnosti koje razvoj savremenog oružja predstavlja za
sam njegov opstanak. Nekolicina zemalja koje su raspolagale za sada najubojitijim – termonuklearnim – uspevale su da ga drže pod kontrolom; no,
pokazalo se da Ugovor o neširenju nuklearnog oružja nije doveo do očekivanih rezultata. Uz to, sve su prisutnije opasnosti i od korišćenja hemijskog, biološkog, radiološkog i sličnog oružja.
Valja skrenuti pažnju i na opasnosti do kojih, ne samo posredno,
dovodi razvoj savremene nauke i tehnologije namenjene korišćenju
isključivo u miroljubive svrhe. Nekontrolisano korišćenje prirodnih neobnovljivih izvora zemlje, ‘ozonska rupa’ i (ne samo s njom) povezane klimatske
promene na Zemlji, samo su neke od uznemiravajućih ilustracija. Ukratko,
opasnost od samodestrukcije čovečanstva nije vezana samo za (svesno)
korišćenje najrazornijeg oružja, nego i za lakomisleno korišćenje tehnologije
namenjene dobrobiti čoveka.
Svet je otišao mnogo dalje od onog shvatanja suverenosti država kako
su je zamislili učesnici Vestfalskog kongresa (1648). O rastućoj međuzavisnosti država govori kako ogroman broj dvostranih i mnogostranih međunarodnih ugovora koji vezuju države, tako i broj međunarodnih organizacija
kojima pripadaju. Zima početkom 2006. godine pokazala je jednom delu
Evrope – na primeru korišćenja ruskog energenta posredstvom gasovoda
koji prolaze kroz nekoliko država – šta međuzavisnost zaista znači. Prihvatanje obaveza sadržanih u glavi VII Povelje (koju su, podsetimo se, ratifikovali nacionalni parlamenti 191 države današnjeg sveta) svedoči o njihovom svesnom odricanju dela suverenosti u korist održanja međunarodnog
25
Godišnjak 2004–2005
mira i bezbednosti. Proces globalizacije – bez obzira na to šta o njemu
mislili – samo dokazuje ono što je očigledno.
S izazovima globalizacije suočile su se i Ujedinjene nacije. Milenijumska deklaracija, nažalost, sledi poznate puteve decenijama činjenih kompromisa. Ona se kreće negde između temelja postavljenih 1945. godine i
današnjih izazova. Kreće se između ciljeva i načela Povelje UN onako kako
su utvrđeni krajem Drugug svetskog rata i razložnog isticanja uverenja da
„potreba osiguranja da globalizacija postane pozitivna snaga za sve narode
sveta“ predstavlja centralni izazov s kojim se danas susrećemo. Ali ne kaže
kako se s tim izazovom valja suočiti.
Na kraju ovog kratkog ukazivanja na promene do kojih je došlo za
poslednjih šest decenija, neophodno je da se kaže nešto što je, čini mi se,
izbeglo pažnji Visokog panela, dok Generalni sekretar UN u svom izveštaju
Generalnoj skupštini to (možda) iz shvatljivih razloga izbegava. Reč je o
tome da su sve tadašnje države (njih 50) 1945. godine imale pred sobom isti
cilj: da Poveljom predvide mere (preventivne i represivne) koje će pomoći
da se izbegne ponavljanje užasa doživljenih u toku upravo završenog II
svetskog rata. Ne sporeći da taj cilj i dalje ostaje prioritetan, valja dodati i to
današnje države (njih 191) imaju (ne samo u pogledu načina kako obezbediti
mir) dosta različita očekivanja. Izgleda nespornim, na primer, da države Evrope, koje su daleko odmakle u procesima integracije, na potrebe organizovanja na globalnom planu gledaju drugačije od mnogih zemalja drugih
kontinenata.
4. Konstatujući da postoji visok stepen saglasnosti o nastalim promenama u svetu – koji se, naravno, odražavaju i na Organizaciju – valja reći da
postoje značajne razlike u mišljenjima o tome šta treba učiniti. Zbog toga su
predložene mere za jačanje Organizacije – sadržane, pre svega, u Odluci
Svetskog samita – u vapijućem raskoraku s uočenim promenama.
Više je nego sporan stav da je Povelja, onako kako stoji, dovoljna da
omogući delovanje Organizacije u današnjim uslovima.
4.1. I sam Visoki panel postavlja pitanja koja dovode u sumnju njegov
upravo navedeni zaključak.
U njegovom Izveštaju, naime, kaže se da se u nastojanju da se u praksi
primeni izričiti jezik Povelje, postavljaju tri posebno teška pitanja: prvo, može li država, tvrdeći da koristi svoje pravo na samoodbranu, izvršiti preventivni udar kao odgovor na pretnju koja nije neposredna? Drugo, može li
to učiniti u situaciji kada izgleda da neka država predstavlja spoljnu pretnju,
26
Godišnjak 2004–2005
stvarnu ili potencijalnu, nekoj drugoj državi ili ljudima van njenih granica, a
u Saveta bezbednosti ne postoji saglasnost šta valja činiti? I, treće, šta raditi
u slučaju kada postoji primarno unutrašnja pretnja sopstvenom narodu neke
države? Može li država u tim okolnostima, pita se Visoki panel, ne obraćajući se Savetu bezbednosti, tvrditi da ima pravo da deluje ne samo u
anticipatornoj samoodbrani (protiv neposredne ili bliske pretnje) već i
preventivno (protiv pretnje koja nije ni iminentna niti bliska). Najzad, kako
utvrditi da situacija u nekoj državi predstavlja pretnju drugima van njenih
granica – ili, kako utvrditi da li neka država postupa u legitimnoj samoodbrani? A da ne spominjemo još složenije situacije kao što su to ‘anticipatorna samoodbrana’, ‘preventivna’ ili ‘pre-emptivna akcija’.
I dalje, Visoki panel konstatuje da je jedan od razloga zbog koga
države nekada žele da mimoiđu Savet bezbednosti nedostatak poverenja u
kvalitet i objektivnost njegovog odlučivanja. Odluke Saveta su često nekonsistentne, i nisu u skadu s realnim bezbednosnim potrebama država i ljudi.
Uz to, Povelja UN nije dovoljno jasna šta raditi kada unutar neke države
dođe do masovnih zverstava. Zbog toga u međunarodnoj zajednici i dolazi
do rasprava između onih koji insistiraju na pravu intervencije u katastrofama
koje prouzrokuje čovek, i onih koji tvrde da Savet bezbednosti, uprkos odredbama sadržanim u glavi VII, nema pravo da daje ovlašćenje na prinudnu
akciju potiv suverene države – bez obzira na to šta se unutar njenih granica
dešava. I, s pravom, konstatuje, da ni sam Savet bezbednosti nije bio ni
dosledan niti naročito efikasan u rešavanju tih situacija, i da je često delovao
prekasno, oklevajući ili, uopšte nije delovao.
Treba li bolja argumentacija za tvrdnju da postoji realna potreba da se
definiše ono što Povelja – koja je okrenuta međudržavnim sukobima, nije
učinila – a to je da definiše pojmove kao što su: ‘pretnja miru’, ‘samoodbrana’, ‘unutrašnji sukob’, ‘intervencija’ Saveta bezbednosti u slučajevima vršenja genocida ili teških kršenja ljudskih prava, ‘unilateralna intervencija’ poje9
dinih država ili grupa država ?
Kako ćemo drugačije doći do toga da se osnaži kredibilitet Saveta
bezbednosti i legitimet njegovih odluka?
Daleko od toga da pokuša da predloži odgovarajuće izmene i dopune
Povelje – ili usvajanje nekih drugih međunarodnopravnih instrumenata –
9
Jedino što je u navedenim dokumentima rečeno jeste to da treba zaključiti sveobuhvatnu međunarodnu konvenciju o terorizmu.
27
Godišnjak 2004–2005
Visoki panel se obraća onome što naziva ‘kriterijumima legitimnosti’ koji bi,
po njegovom mišljenju, mogli da znatno poboljšaju izglede za postizanje
međunarodnog konsenzusa o pitanjima koja su u proteklim godinama
vodile dubokim neslaganjima. Ti su kriterijumi, po njemu: ozbiljnost pretnje; pogodan cilj; poslednji pokušaj u nastojanju da se kriza reši; odgovarajuća sredstva i izbalansirane posledice. No, predloženi kriterijumi govore o
poboljšanju uravnoteženog i efikasnog delovanja Saveta – ali ne o tome kako preciznije utvrditi kriterijume za utvrđivanje da li postoji ‘pretnja miru’, da li su ispunjeni uslovi za ‘intervenciju’ UN, ‘unilateralnu intervenciju’, kao i za odlučivanje o tome kada država ima pravo na legitimnu samodbranu.
Veliko je pitanje je da li bi kriterijumi koje predlaže Visoki panel
pomogli da Ujedinjene nacije uravnoteženije postupaju u slučaju odgovora,
recimo, na teroristički napad na Svetski trgovinski centar i druge ciljeve u
SAD (gde je odgovor Saveta bezbednosti, s pravom, bio brz) i u slučaju
(neopravdano) zakasnelog i neefikasnog odgovora na krvoproliće u Ruandi?
4.2. Visoki panel i Generalni sekretar UN su u svojim izveštajima bili
konkretniji kada je reč o povećanju broja članova Saveta bezbednosti. Visoki panel je, pre svega, izložio stav po kome reforma Saveta bezbednosti treba da se zasniva na sledećim načelima: (i) da poveća učešće u odlučivanju
onih koji najviše doprinose Ujedinjenim nacijama (finansijski, vojno, diplomatski); (ii) da bolje odražava posledice povećanog broja država članica, a
naročito zemalja u razvoju; (iii) da u taj proces uključi odgovarajući broj tih
zemalja, a da se, pri tome, ne ugrozi efikasnost Saveta i, (iv) da se poboljša
njegova demokratičnost.
Visoki panel je predložio, a generalni sekretar prihvatio, dva moguća
modela. ‘Model A’ predviđa stvaranje novih šest stalnih mesta, ali bez prava veta, i tri nestalna mesta, s dvogodišnjim mandatom, gde bi se izbor vršio po glavnim regionima sveta (Afrika, Azija i Pacifik, Evropa, Amerike).
Po ‘modelu B’, ne bi bilo dodato nijedno novo stalno mesto u Savetu;
umesto toga, bila bi stvorena kategorija od osam mesta za koja bi se izbor
vršio na period od četiri godine (uz mogućnost reizbora), i jedno novo
nestalno mesto s dvogodišnjim mandatom (bez mogućnosti reizbora) –
koji bi, opet, bili birani tako da srazmerno predstavljaju četiri glavna
regiona sveta.
No, ti predlozi su u Odluci Svetskog samita svedeni na načelno opredeljenje: ponovo je potvrđeno da Savet bezbednosti snosi prvenstvenu
odgovornost za održanje međunarodnog mira i bezbednosti i, ne ulazeći u
28
Godišnjak 2004–2005
pojedinosti, podržana ideja o reformi Saveta kako bi bio reprezentativniji,
efikasniji i transparentniji,10 što bi doprinelo kako legitimitetu tako i sprovođenju njegovih odluka.11 To je jedno od retkih mesta koja – čini se samo
implicitno i uslovno – upućuju na mogućnost revizije odnosnih odredaba
Povelje.12
Iako se, na prvi pogled, radi o pitanju od marginalne važnosti, došlo je
do nesklada između stavova Visokog panela i onog sadržanog u Izveštaju
Generalnog sekretara, s jedne strane, i Odluke Svetskog samita. Oba izveštaja, polazeći od višedecenijske neaktivnosti Komiteta vojnog štaba, predlažu
njegovo ukidanje i, saglasno tome, brisanje članova 26, 45, 46 i 47 Povelje. Za
razliku od toga, Odluka Svetskog samita traži od Saveta bezbednosti da razmori
pitanja sastava, mandata i radnih metoda Komiteta.13
Značaj ovog pitanja nije zanemarljiv. Jednostavno, u tom pomoćnom
organu UN predstavljeni su isključivo stalni članovi Saveta bezbednosti – što
znači da odnosni predlog ide za poboljšavanjem mehanizama usklađivanja
stavova tih pet država, pre nego što konkretna pitanja budu razmatrana s
ostalim članovima Saveta. Sudeći prema Zaemskom, Rusija je bila ta koja je
predložila oživljavanje Komiteta vojnog štaba, koji treba da stalno prati
vojne aspekte situacija u zonama konflikta i preporuči Savetu moguću
upotrebu vojnih snaga. To bi bio „mechanism of cooperation of the five
permanent members of the Security Council with each other and with other
members of the Council“.14
Jedan od pisaca koji je dao razrađenu argumentaciju u prilog
ozbiljnijeg reformisanja Saveta bezbednosti je Mohamad, koji za to navodi
sledeće razloge: promene u svetskom odnosu snaga, što predstavlja novi
izazov, i zastarelost prava veta. On tvrdi da su UN postale nefunkcionalne,
dok se veto koristi iz ‘subjektivnih’ razloga. Po njemu, treba preurediti: (i)
sastav i veličinu Saveta; (ii) pravo veta; (iii) kriterijume za stalno članstvo;
10
11
12
13
14
World Summit Outcome, para. 152–154.
Videti interesantan predlog Nemačke dat u cilju poboljšanja transparentnosti rada
Saveta bezbednosti: UN Doc. A/AC. 247/2000/CRP. 4.
Druge dve koje, izričitije, smeraju na reviziju, odnose se na brisanje odredaba o
Starateljskom savetu i onih koje se odnose na bivše neprijateljske države.
World Summit Outcome, para. 178.
Vladimir Zaemsky, „Mechanisms of UN Peacekeeping“, Inernational Affairs, Russian
Journal of World Politics, Diplomacy & International Relations, (2005), Vol. 51, Issue 5, pp.
60–61.
29
Godišnjak 2004–2005
(iv) otvorenost i transparentnost, i (v) odgovornost prema međunarodnoj
zajednici15.
U prilog što je moguće preciznijeg pravnog regulisanja ovlašćenja i
načina delovanja Saveta bezbednosti u situacijama koje Poveljom nisu
regulisane, govori i to da njegove odluke u pitanjima od vitalne važnosti –
na bazi postojećih odredaba Povelje – može donositi izrazita manjina država
članica UN. U početku, u Savetu je bilo predstavljeno 22,5% država članica
(njih 11 od ukupno 50). Danas je njih svega 7,8% (15 od 191) pozvano da
donosi pravno obavezne odluke o održavanju međunarodnog mira i bezbednosti. S obzirom na to da se odluke Saveta o suštinskim pitanjima donose većinom od 9 glasova (pod uslovom da neki od pet stalnih članova nije
uložio veto, naravno) – dolazimo do toga da odluke o najvitalnijim pitanjima sveta mogu doneti države koje čine 4,7% ukupnog članstva UN.
Zar danas, kada se naglasak stavlja na vladavinu prava i demokratiju
(što se u Odlukama Svetskog samita, s puno prava, na nekoliko mesta ponavlja) zaista treba dokazivati da je – pored nesumnjive potrebe za proširenjem njegovog sastava i transparentnosti rada – neophodno da se postupak odlučivanja podvrgne što je moguće potpunijim pravilima koja bi
regulisala kako situacije (naročito one koje u Povelji nisu predviđene) u
kojima može i treba da deluje, tako i mere koje može i treba da preduzme.
Nažalost, u razmišljanjima koja su prethodila Svetskom samitu – kao i u njegovim odlukama – naglasak je stavljen na efikasnost Saveta bezbednosti, dok
izostaje insistiranje na tome da se sloboda njegovog odlučivanja podvrgne
iole striktnijim pravilima. Štaviše, čak i nakon opredeljenja koje načelno govori u prilog povećanja broja članova Saveta bezbednosti, otpori nekih današnjih stalnih članova i dalje su jaki. Zaista, valja ozbiljno uporediti
promene do kojih je u proteklih šest decenija došlo i rezultate pregovora o
tome kako Organizaciju prilagoditi tim novim uslovima.
5. Uporedo s povećanjem broja članova UN, Generalna skupština je
prerastala u sve glomaznije telo. Istovremeno, uporno je širila oblasti međunarodne saradnje za koje je smatrala da je nadležna.16 Dolazi do usvajanja
enormno velikog broja rezolucija. U Izveštaju Visokog panela govori se o
‘izgubljenoj vitalnosti’ Skupštine, ali i o nemoći da se usredsredi na naj15
16
Mohamed Berween, „Democratization of the UN: Isn’t it Time for Structural Reform of
the UN“, The Review of International Affairs, (2002), Vol. 2, No. 2, pp. 40–62.
O tome svedoči i tekst Milenijumske deklaracije (UNGA Res. 55/2).
30
Godišnjak 2004–2005
ozbiljnije probleme današnjeg sveta (što je dobrim delom tačno, ali uz jednu
rezervu: stav 1 člana 12 Povelje joj izričito zabranjuje da upućuje preporuke
Savetu bezbednosti o pitanjima koja su na njegovom dnevnom redu, čime
joj oduzima pravo da se usredsredi upravo na neke od najozbiljnijih problema sveta).
Visoki panel se zalaže za reafirmisanje centralne pozicije Generalne
skupštine, i preporučuje usvajanje „novih institucionalnih aranžmana“ kako
bi se usredsredila na „ekonomske i socijalne pretnje međunarodnoj bezbednosti“. Odluka Svetskog samita će to uopšteno potvrditi time što će istaći potrebu reafirmisanja centralne pozicije Skupštine, kao glavnog deliberativnog, političkog i reprezentativnog organa UN – a kako bi povratila
17
svoj prestiž i dignitet. Konstatovano je da se u Skupštini prečesto insistira
na postizanju konsenzusa, što vodi sve uopštenijim rezolucijama i ustezanju
od preduzimanja suštinskih akcija.18 Zbog toga se preporučuje Generalnoj
skupštini da preispita svoj proces donošenja odluka, poboljša ga i učini ga
efikasnijim, tako što će racionalizovati svoj rad i usredsrediti pažnju na
najvažnija, suštinska, pitanja na svom dnevnom redu.19
Zaista, izgleda da su prošla vremena kada je Generalna skupština usvajala rezolucije od takvog značaja kao što su to, između ostalih, Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima, Deklaracija o načelima međunarodnog
prava o prijateljskim odnosima i saradnju između država u skladu s Poveljom UN, i Definicija agresije.20
Sigurno je da među slabosti ispoljene u toku dosadašnjeg rada Generalne skupštine valja ubrojati uporno ponavljanje debata koje veoma liče
jedna na drugu – kao i na inflaciju usvojenih rezolucija. Tako je, na primer,
na 40. zasedanju Skupštine usvojeno ukupno 349 predloga odluka; pri tome,
njih 200 je usvojeno jednoglasno ili bez glasanja, 148 dvotrećinskom većinom – a samo jedan nije dobio potrebnu većinu. Da nije reč o usamljenom
primeru, valja dodati da je, recimo, na njenom 54. zasedanju jednoglasno ili
bez glasanja usvojeno 278 rezolucija, njih 65 dvotrećinskom većinom, dok
su samo 4 predloga rezolucije odbijena.
Čak i kada uzmemo u obzir to da predlagači rezolucija odustaju od
insistiranja na glasanju kada procene da nema izgleda da će njihovi predlozi
17
18
19
20
World Summit Outcome, para. 158.
Ibid., para. 159.
Ibid., paras. 160–161.
Rezolucije Generalne skupštine: 217/III; 2625/XXV; odnosno 3314/XXIX.
31
Godišnjak 2004–2005
bit usvojeni, ipak je teško verovati da u Organizaciji koja ima 191 državu
članicu postoji tako visok stepen jednodušnosti. Pre bi se moglo zaključiti
da države rezolucijama Generalne skupštine ne pridaju neki naročiti značaj.
Neke realnosti se, zaista, moraju sagledati. Uporno usvajanje ogromnog broja – pravno neobavezujućih – rezolucija u velikoj meri doprinosi
opadanju autoriteta Generalne skupštine. Preveliki broj rezolucija nema
izgleda da bude sproveden, i to zbog lako uočljivog razloga: često ih izglasavaju male i srednje države koje predstavljaju veliku većinu članstva UN,
tako da iza njih ne stoji dovoljno ubedljiva politička, ekonomska, finansijska
i druga moć. Dok su se u svoje vreme države koje imaju tu moć borile
protiv usvajanja takvih rezolucija, sada su se prepustile struji: ionako takve
rezolucije neće biti sprovedene. Štaviše, malo ko će ih i čitati.
Naravno, treba reafirmisati centralnu poziciju Generalne skupštine;
novi institucionalni aranžmani ne bi bili na odmet; usredsređenje na „ekonomske i socijalne pretnje međunarodnoj bezbednosti“ bi bilo korisno;
naravno da bi se mogli naći putevi za poboljšanje metoda njenog rada.
I dalje ostaje pitanje: kako navedena načelna opredeljenja Svetskog
samita pretočiti u konkretne mere?
Rešenje je, teorijski, veoma lako naći. No, ono koje se može predložiti, nije u skladu (blago rečeno) s realnostima današnjeg sveta. Generalna
skupština bi mnogo dobila na autoritetu kada bi joj se dalo pravo da Savetu
bezbednosti upućuje preporuke o pitanjima koja se nalaze na njegovom
dnevnom redu (što je poslednja stvar koju stalni članovi Saveta žele). S
druge strane, izgledi na povećanje izgleda na sprovodljivost rezolucija Generalne skupštine bi se znatno povećali otežavanjem procesa donošenja odluka
(recimo, dvokružnim sistemom glasanja, u kome bi se u prvom krugu glasalo po načelu jedna država-jedan glas, a u drugom po nekom sistemu odmeravanja glasova – s tim da bi bile usvojene samo one rezolucije koje su
dobile dvotrećinsku većinu u oba kruga); no to je ono što male i srednje
države ne žele.
6. U osnovne poluge za sprečavanje izbijanja sukoba između država
(prevencija) spada i usavršavanje međunarodnog prava, nastojanje da se to
pravo što doslednije poštuje i, svakako, mirno rešavanje sporova po pravilima tog prava. S obzirom na to da Povelja u tom pogledu sadrži mnogo
nedorečenosti, bilo je za očekivati da se, na osnovu stečenog iskustva, za32
Godišnjak 2004–2005
počne sa sužavanjem jaza između obaveze mirnog rešavanja međunarodnih
sporova i slobode izbora načina njihovog rešavanja; takođe i za poboljšanje
postupaka nadležnih organa UN, kako bi doprineli da se sporovi u što je
moguće većem broju rešavaju.
U pripremnim radovima za Samit se kaže, s pravom, da je Povelja
dala (u ono vreme) najmoćnijim državama stalno mesto u Savetu bezbednosti, uz pravo veta – u očekivanju da one, ne samo pri odlučivanju, poštuju
međunarodno pravo. Kako se to može videti, kako u Milenijumskoj deklaraciji tako i u Odluci Svetskog samita, saglasnost na verbalnom planu je
gotovo idealna: zalažemo se za demokratiju i vladavinu prava, za poštivanje
međunarodnog prava, i pozivamo na zaključivanje novih i ratifikaciju postojećih međunarodnih konvencija kojima se to pravo razvija. Kada je reč o
mogućem sporenju, poziva se na mirno rešavanje međunarodnih sporova
načinima o kojima se strane dogovore, priznaje se važna uloga Međunarodnog suda pravde – pa se, čak, i pozivaju države da prihvataju njegovu
nadležnost predviđenu Statutom.
6.1. Izveštaji koji su služili kao osnova za raspravu koja je vodila
usvajanju Odluke Svetskog samita zalažu se, s pravom, na potrebi zaključivanja, kao i potpisivanja i ratifikovanja postojećih međunarodnih konvencija,21 pri čemu se u prvi plan ističu neke oblasti međunarodnog prava
koje su, bez sumnje, nametnule promene o kojima je Samit vodio računa pri
zauzimanju stavova. To su: (i) konvencije iz oblasti ljudskih prava (posebno
Potokol o prevenciji, sprečavanju i kažnjavanju trgovine ljudima, naročito
ženama i decom); (ii) one koje regulišu i inoviraju neke oblasti međunarodnog humanitarnog prava (pre svega Ženevske konvencije i Statut Međunarodnog krivičnog suda); (iii) dvanaest međunarodnih antiterorističkih
konvencija i osam specijalnih preporuka Organizacije za ekonomsku saradnju i razvoj u vezi s finansiranjem terorističkih aktivnosti, s posebnim
naglaskom na potrebi hitnog usvajanja sveobuhvatne međunarodne konvencije o terorizmu; (iv) međunarodni sporazumi o razoružavanju i kontroli
naoružavanja; i (v) sveobuhvatna konvencija o pranju novca. To je, bez
sumnje, dobar izbor.
Time je preciznije usmerena nesumnjivo korisna aktivnost na razvijanju mnogih oblasti međunarodnog prava – ne samo delovanjem Ko21
Odluka Svetskog samita to čini na nekoliko mesta (paras. 94–96, 134).
33
Godišnjak 2004–2005
misije UN za međunarodno pravo nego i drugih organa UN, kao i drugih
međunarodnih organizacija.
Pa ipak, valja sagledati i drugu stranu problema. A to je nadzor nad
poštovanjem i sprovođenjem usvojenih međunarodnopravnih instrumenata
– gde se od usvajanja Povelje UN do danas malo šta promenilo na bolje.
6.2. Kao što Povelja ne predviđa političku kontrolu (recimo, Generalne skupštine) tako ne predviđa ni sudsku kontrolu zakonitosti (rešenje
koje je danas, jedino, prihvaćeno u Evropskoj uniji, gde se pred Sudom te
organizacije, izumeđu ostalog, može povesti postupak i protiv odluka njenih
organa). Naravno, to u Ujedinjenim nacijama nije moguće očekivati. Pravno
obavezne odluke Saveta bezbednosti se ne mogu napadati pred Međunarodnim sudom pravde. No, organi Ujedinjenih nacija, uključujući Savet bezbednosti, mogu tražiti od Suda savetodavna mišljenja. Generalna skupština
je to u nekoliko navrata učinila, ali Savetu bezbednosti je samo jednom pala
na um mogućnost da se obrati Sudu,22 iako je dosta često raspravljao o
donošenju odluka koje su pokretale mnoga složena pravna pitanja.
Jedan pisac tvrdi da debate vođene u Savetu bezbednosti (uključujući i
one o Kosovu i Metohiji) pružaju dokaz ne samo o tome da do pravnih
rasprava dolazi, nego i da one vrše nezavisan uticaj čak i u tom, političkom,
okruženju. Iako pravni argumenti ne utiču neposredno na svaku odluku,
kaže pisac, zainteresovanost za presedane i reputaciju utiču na zauzimanje
stavova – kao i staranje o tome kakav će to uticaj vršiti na dalji razvoj u
UN.23 Naravno – ako je to tako – zar bi bilo naivno zapitati se zašto učesnici tih rasprava ne bi ponekad zatražili (pravno neobavezujuće) savetodavno mišljenje Međunarodnog suda?
Shachter, s puno takta, pitanje savetodavnih mišljenja postavlja ovako:
„Ključna stvar, međutim, je da Međunarodni sud pravde nije dobio pravo
da preispituje odluke političkih organa, ako neki organ ne zatraži od njega
savetodavno mišljenje... Čak ni kada bi odluka bila zasnovana suprotno
opštepriznatim činjenicama, nju se pravnim argumentima ne bi moglo osporavati“. I, najzad: „Ne možemo očekivati da će se neki glavni organ saglasiti
22
23
Legal Consequences for States of the Continued Presence of the South Africa in
Namibia (South West Africa) Notwithstanding Security Council Resolution 276/1979;
Advisory Opinion of 21 Jun 1971.
Ian Johnstone, „Security Council Deliberations: The Power of the Better Argument“,
European Journal of International Law, (2003), Vol. 14, No. 3, p. 437.
34
Godišnjak 2004–2005
da zatraži savetodavno mišljenje kada se istakne pravna argumentacija protiv
neke predložene odluke“.24 To je, naravno, tačno.
Ipak, ostaje da se zalažemo za to da se, upravo zbog nepostojanja
sudske kontrole zakonitosti, odnosni organi, na neki način, podstaknu da češće
traže savetodavna mišljenja. Činjenica da je ideja o traženju savetodavnog mišljenja Međunarodnog suda pravde o legalnosti korišćenja nuklearnog oružja u
oružanim sukobima potekla u Skupštini Svetske zdravstvene organizacije – da
bi tu inicijativu preuzela Generalna skupština UN formalnim podnošenjem
zahteva – pokazuje da se na tom planu dosta toga može učiniti.25 Kazuje,
istovremeno, da je moguće da se neka savetodavna mišljenja ishode uprkos
nespremnosti onih organa koji su, po osnovu nadležnosti, na to pozvaniji –
kao i da je to moguće učiniti i onda kada se moćne sile tome protive. Uostalom, od 25 savetodavnih mišljenja koja je do danas dao Međunarodni sud
pravde, 15 je zatražila Generalna skupština UN.26
No, možda će se problem neke vrste kontrole zakonitosti rada organa
UN jednog dana zaista postaviti. To nagoveštava slučaj Lockerbie27 – i to
najmanje iz dva razloga.
Povodom terorističkog akta kojim je oboren putnički vazduhoplov
američkog avio pevoznika iznad Lockerbie-a, Savet bezbednosti je doneo
odluku po kojoj odbijanje Vlade Libije da izruči lica osumnjičena za postavljanje eksploziva u Pan American-ov putnički vazduhoplov predstavlja pretnju
miru, i usvojio mere koje je smatrao potrebnim. Po mišljenju Libije, koja je
pokrenula postupak pred Međunarodnim sudom pravde, pak, tu se radilo o
pravnom sporu koji se svodi na tumačenje i primenu Konvencije o suzbijanju
nezakonitih akata uperenih protiv bezbednosti civilnog vazduhoplovstva
(Montreal 1971), koji treba rešavati postupcima koji su u toj Konvenciji predviđeni. Po shvatanju Velike Britanije i SAD, pak, problem se nije odnosio na
tumačenje i primenu te Konvencije nego na političko pitanje: borbu protiv
24
25
26
27
Oscar Schachter, „The UN Legal Order“, in The United Nations Legal Order, Vol. I (ed.
by Oscar Schachter and Christopher C. Joyner), American Society of International
Law, Cambridge 1995.
Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons, Advisory Opinion of 8 July 1996.
http://www.icj-cij.org/decisions.
Questions of Interpretation and Application of the 1971 Montreal Convention arising
from the Aerial Incident at Lockerbie (Lybian Arab Jamahirya v. United Kingdom; Lybian
Arab Jamahirya v. United States of America).
35
Godišnjak 2004–2005
međunarodnog terorizma kao jednog od elemenata pretnje međunarodnom
miru i bezbednosti (što, samim tim, spada u nadležnost Saveta bezbednosti).
Dakle, u svojoj rezoluciji povodom slučaja Lockerbie Savet bezbednosti
je odlučio o primeni prinudnih mera na osnovu odredaba glave VII Povelje
kojima, po tvrdnji tužioca u ovom sporu, krši njena prava koje ima po Montrealskoj konvenciji. Pošto su odluke Saveta bezbednosti doneta pozivanjem
na glavu VII Povelje obavezujuće, i ova odluka je, naravno, pravno obavezna.
S druge strane, Međunarodni sud pravde, koji treba da odlučuje o eventualnim
povredama odnosnih odredaba Montrealske konvencije ali, delom, i o tumačenju relevantnih odredaba Povelje, takođe donosi pravno obavezne odluke –
presude. Šta ako ova dva, međusobno nezavisna, ‘glavna organa’ UN donesu
različite odluke? Time se otvara bezbroj veoma interesantnih pitanja – uključujući odnos između sudskog i političkog rešavanja sporova (po glavi VI Povelje) i uloga Međunarodnog suda pravde u sporovima ili situacijama za koje
Savet bezbednosti utvrdi da predstavljaju pretnju međunarodnom miru i
bezbednosti (po glavi VII Povelje).28
No, strane u sporu su postigle dogovor da se, na njihov zahtev, spor
skine s Liste – tako da smo ostali prikraćeni za odgovor na jedno zaista
zanimljivo pravno pitanje. Ostaje da lebdi u vazduhu još nešto: da li je, i u
kojoj meri, postizanju ovakvog dogovara strana u sporu doprinela želja da
se izbegne, ovakav ili onakav, presedan – koji bi imao uticaja i na rešavanje
eventualnih budućih sličnih sporova. Pa ipak, vredno je zabeležiti da je Sud
stao na stanovište da jeste nadležan da spor rešava.29
6.3. Oblast mirnog rešavanja međunarodnih sporova, koja bi mogla da
odigra značajnu ulogu u sprečavanju izbijanja sukoba – gotovo je zaobiđena.
Tako će u Odluci Svetskog samita biti naglašena „obaveza država da
svoje sporove rešavaju na miran način, saglasno glavi VI Povelje, uključujući, gde je to pogodno, i pribegavanje Međunarodnom sudu“ i njihova
dužnost da deluju u skladu s Deklaracijom o načelima međunarodnog prava
28
29
Opširno u: Vera Gowlland-Debbas, „The Relationship between the International
Court of Justice and the Security Council in the Light of the Lockerbie Case“, American Journal of International Law, 4/1994, pp. 643–677.
S obzirom na to da je utvrdio da je nadležan zbog toga što je odluka Saveta bezbednosti
doneta nakon što je Libija, 3. marta 1992. podnela tužbu, ostaje otvoreno pitanje da li
bi smatrao da je nadležan i u slučaju da je sled ovih akata bio obrnut.
36
Godišnjak 2004–2005
o prijateljskim odnosima između država u skladu s Poveljom UN.30 Na isti,
uopšten način, potvrđena je obaveza država da unapređuju kulturu sprečavanja oružnih sukoba i jačaju sposobnost Organizacije u oblasti sprečavanje
izbijanja oružanih sukoba.31 Naglašena je potreba jačanja koherentnog i
integrisanog pristupa sprečavanju sukoba i rešavanja sporova.32 I, najzad,
priznata je važna ulogu Generalnog sekretara u pružanju dobrih usluga i
33
medijacije.
Priznata je i važna uloga Međunarodnog suda pravde – a države koje
to još nisu učinile pozvane su da ‘razmotre mogućnost prihvatanja’ nadležnosti Suda saglasno njegovom Statutu. Taj apel, sudeći po postojećoj
situaciji, odnosi se na oko 2/3 ukupnog članstva UN – uključujući, uzgred
rečeno, četiri stalna člana Saveta bezbednosti. Dakle, najozbiljniji problem
svodi se na to kako ubediti veliku većinu država članica UN da prihvate
obaveznu nadležnost Međunarodnog suda pravde u sporovima čije su strane – davanjem izjave saglasno stavu 2 člana 36 Statuta.
Teško je očekivati da će se tome doprineti učestalim izrazima želja.
Pa ipak, imajući na umu današnju zaposlenost Međunarodnog suda pravde, može se tvrditi da su iz, ranijih i današnjih, opštih rasprava više pouka
izvukle države nego organi Ujedinjenih nacija. Jednostavno, broj sporova koje
pred Međunarodnim sudom pokreću države je u porastu. Pri tome, ohrabruje
činjenica da sporove pred Sudom sve češčće pokreću male i srednje zemlje –
uključujući i one koje su pre nekoliko decenija imale ozbiljne prigovore na Sud,
počevši od načina na koji je konstituisan, pa do prava koje primenjuje. Treba
verovati da je počelo da se širi shvatanje da su međunarodno pravo i pravosudno rešavanje sporova – bez obzira na to što je i jedno i drugo daleko od idealnog – potrebniji malim i srednjim državama nego velikim i moćnim.
7. Dva mišljenja, u dobroj meri nesaglasna – od kojih prvo nastoji da
ukaže na centralni problem UN i juče i danas, a drugo da objasni odnos različitih država prema dosadašnjem funkcionisanju Organizacije – ukazuju na
niz zaista ozbiljnih teškoća koje treba da imaju na umu i oni koji, kao i pisac
ovih redova, smatraju da UN treba menjati u skladu s novim okolnostima.
30
31
32
33
World Summit Outcome, para. 73.
Ibid., para. 74.
Ibid., para. 75.
Ibid., para. 76.
37
Godišnjak 2004–2005
Pre deset godina, u vreme razmišljanja povodom pedesetogodišnjice
postojanja i rada UN, Aba Eban, kome sigurno ne nedostaje iskustva u radu
UN, ukazao je na srž problema s kojima se Organizacija – pa i oni koje žele
da je reformišu – suočavaju. Pretpostavke za sistem kolektivne bezbednosti
izložio je na sledeći način: 1. da će države svoju bezbednost identifikovati s
postojećim svetskim poretkom u tolikoj meri da će biti spremne da taj poredak
brane i u situacijama koje izgleda da su daleko od njihovih nacionalnih interesa; 2. da će države biti u stanju, i da će biti voljne, da utvrde agresora u svakoj
posebnoj situaciji; 3. da će agresor biti tako slab da će mu se moći suprotstaviti
superiorna međunarodna sila; 4. da će države biti voljne da kažnjavaju svoje
najbliže saveznike na isti način kao i protivnike; 5. da će države biti spremne da
se odreknu odlučivanja o upotrebi svojih oružanih snaga čak i u oblastima gde
njihovi nacionalni interesi nisu involvirani; 6. da će se javna debata na međunarodnim forumima pokazati efikasnijom tehnikom od postizanja sporazuma
tradicionalnim metodima tajne diplomatije. Nijedna od tih pretpostavki, po
ovom autoru, nije ispravna zbog toga što: 1. lojalnosti prema nacionalnoj državi nisu prenete na svetsku zajednicu; 2. ono što je za neke agresija za druge
je samoodbrana i nacionalno oslobođenje; 3. i male zemlje imaju snagu da se
odupiru međunarodnim snagama; 4. nacije, kao i ljudska bića, nisu imune od
ljudske prirode: ne reaguju objektivno; 5. državnici se neće odreći diskrecionih
prava pri odlučivanju o tako bitnim pitanjima kao što je upotreba njihove oružane sile; 6. tradicionalna diplomatija nudi bolje uslove za postizanje sporazuma nego javna diplomatija u UN. Njegov zaključak: kolektivna bezbednost
nije ukorenjena kao centralno načelo međunarodnog života, i to zato što ne
34
odražava duh vremena. Međunarodno pravo tu ne daje nikakvo vodstvo.
S druge strane, Vera Gowland Debbas kazuje da se koncept međunarodne zajednice razvija kao fiktivna pravna konstrukcija, koja ne mora nužno odražavati društvenu realnost koegzistencije heterogenih država, ali koja
se smatra nužnom radi stvaranja i prihvatanja zajedničkih normi. Logika
koja govori u prilog jačanju centralizovanih institucija kao okvira za prihvatanje i sprovođenje normi zajednice ne proizilazi iz primene neodgovarajućih unutrašnjih analogija, već iz potreba heterogenog sveta da izbegne unilateralne odluke koje se tiču interesa zajednice. I, dalje, osvrćući se na sadašnji trenutak, kaže: UN su još jednom predmet preispitivanja. Nije prvi put
da se predviđa njihov kraj. Postoje dva vrlo različita izvorišta kritike Organizacije. Prvi odražava današnje razočarenje pisaca Zapada (pre svega Amerike) u multilateralizam proizašlo iz parohijalnog shvatanja smeštenog u ok34
Aba Eban, „The U.N. Idea Revisited“ – Foreign Affairs, 5/1995, pp. 46–47.
38
Godišnjak 2004–2005
vire reakcije na vrlo poseban ideološki okvir (liberalizam). Današnje razočarenje država trećeg sveta, pak, koje su nekada zamišljale UN kao jedinstvenu
platformu za izražavanje različitih zahteva i shvatanja, kao i za zaštitu suverenih država od zahvata moćnih država, proizilazi iz veoma različitog izvora
– iz onog što se smatra za svojatanje institucija za unilateralne akcije i, čini
mi se, regionalne težnje. Iz toga ona izvlači zaključak da nema sumnje da
postoji potreba preispitivanja mehanizama UN kako bi se kolektivna akcija
ograničila na onu o kojoj odlučuje Savet bezbednosti, stvorili neki okviri
odgovornosti, osiguralo pravičnije predstavljanje u tom telu – i, iznad svega,
da Generalna skupština povrati svoju rezidualnu ulogu u oblasti održanja međunarodnog mira i bezbednosti. Najzad, zaključuje da UN i dalje ostaju jedini
postojeći forum za usaglašavanje i zaštitu različitih kultura i shvatanja.35
Verovatno je da se razlozi zbog kojih je došlo do tako velikog dispariteta između postavljene dijagnoze i preporučenih lekova – i što današnje države članice UN, uprkos tome da su svesne suštinskih promena do kojih je
u proteklih 60 godina došlo, nisu uspele da pronađu prave lekove – neposredno vezuju i za razmišljanja dva upravo navedena pisca.
Dakle, naglašeno je da živimo u međuzavisnom svetu, i izraženo
opredeljenje za efikasnijim UN, za miroljubiv i prosperitetan svet. Naglašena je težnja da se i dalje unapređuju ljudska prava, vladavina prava i demokratija – kao univerzalne i međusobno neodvojivo povezane vrednosti i načela UN – kako na nacionalnom tako i na međunarodnom nivou36.
Nedostaju iole konkretnija upućivanja na to kako navedena opredeljenja realizovati.
Od konkretnijih stavova u domenu održavanja međunarodnog mira i
bezbednosti – o čemu je u ovom napisu isključivo reč – beležim samo: odluku da se razmotri sastav Saveta bezbednosti, i ispita mogućnost oživljava37
nja Komiteta vojnog štaba (u kome su, valja se podsetiti, predstavljeni samo stalni članovi Saveta).
8. U domenu represije, izrazita je, s jedne strane, težnja da se
privilegije stečene 1945. godine zadrže – i pored toga što neki stalni članovi
35
36
37
Vera Gowland Debbas, „The Limits of Unilateral Enforcement of Community
Objectives in the Framework of UN Peace Maintenance“, EJIL (2000), Vol. 11, No.
2, 382–383).
World Summit Outcome, para. 134.
O konkretnijim odlukama koje se tiču gašenja Starateljskog saveta, osnivanja Komiteta
za ljudska prava, brisanju odredaba o bivšim neprijateljskim državama – drugom
prilikom.
39
Godišnjak 2004–2005
Saveta bezbednosti nisu ono što su nekada bili – kao što ni Nemačka i Japan nisu više u kategoriji pobeđenih, niti su zemlje koje su 1945. godine bile
podvrgnute raznim oblicima kolonijalne zavisnosti to i danas. Jednostavno,
danas u Savetu bezbednosti nije koncentrisana ona ekonomska i vojna moć
(izuzev nuklearne, čiju je upotrebu u svrhe održanja međunarodnog mira i
bezbednosti nemoguće zamisliti) koja ostalima može nametnuti ozbiljniju
vrstu kolektivnih mera.
Pod pretpostavkom da se Savet bezbednosti proširi novim stalnim
članovima – sa ili bez prava veta – i nekolicinom nestalnih, procenat onih
koji mogu odlučivati o vitalnim pitanjima današnjih država neće se bitno
povećati. Izjave sadržane u Odluci Svetskog samita o potrebi demokratizacije ostaće mrtvo slovo na papiru, dok bi rezultat oživljavanja Komiteta
vojnog štaba, jedino, vodio tešnjoj saradnji stalnih članova Saveta.
U toj situaciji, ne čini mi se da je insistiranje na povećanju efikasnosti
procesa odlučivanja u Savetu bezbednosti jedino što današnjim Ujedinjenim
nacijama treba. Proklamovanje težnji o unapređivanju vladavine prava valjalo bi dopuniti čvršćim vezivanjem odlučivanja u Savetu bezbednosti za međunarodno pravo – a preduslov za to je usvajanje preciznijih odredaba o nadležnosti Saveta u slučaju izbijanja sukoba o kojima Povelja ne govori – kao i
da se, barem u opštijim crtama, definišu neki od pojmova koje Povelja sadrži.
No, bez obzira na ozbiljne kritike koje se mogu uputiti tvorcima Odluke Svetskog samita 2005 – i ostajući u uverenju da će tokom vremena postepeno dolaziti do prilagođavanja Ujedinjenih nacija potrebama današnjeg
sveta, koje su daleko od onog čiji su problemi rešavani daleke 1945. godine
– treba reći da su Ujedinjene nacije potrebne čovečanstvu.
Jednostavano, u korpus globalnih interesa – koji se ne mogu rešavati
samo na regionalnom, a još manje na nacionalnom planu – između ostalog,
spada:
(i) održanje međunarodnog mira i bezbednosti od svih uočenih opasnosti – međunarodnih sukoba, raznih oblika unutrašnjih oružanih sukoba,
međunarodnog terorizma, nekontrolisanog širenja svih vrsta oružja – pri čemu je, uz odredbe o represiji, nužno otklanjati sve ono što danas omogućava izbegavanje obaveze na mirno rešavanje međunarodnih sporova, uz postepeno jačanje pravosudnih načina.
(ii) Suprotstavljanje opasnostima koje proizilaze iz korišćenja savremene tehnologije u miroljubive svrhe. Za razliku od ne tako davnih vemena
kada su susedne države same mogle da se izbore s problemima prekograničnog zagađivanja čovekove prirodne sredine – danas u tom domenu ne
mogu same da efikasno deluju. Ako pak, dođe u pitanje sam opstanak os40
Godišnjak 2004–2005
novnih elemenata ekosistema ove planete – trenutak kome se čovečanstvo
bezbrižno približava – tj. ako dođe do sučavanja s pitanjem preživljavanja,
međunarodna zajednica (ma šta to u datom trenutku bude značilo) ili,
možda, neka premoćna koalicija država, neće se osvrtati na stavove njenih
suverenih jedinki/država bilo u domenu stvaranja međunarodne legislative
ili, pak, preduzimanja prinudnih mera.
(iii) Dalje razvijanje ‘međunarodne legislacije’ (zaključivanje međunarodnih konvencija, njihovo što šire potpisivanje i ratifikacija) – ali i kontrola
njihovog sprovođenja. Rezultati nastojanja na poštovanju i unapređivanju
ljudskih prava, gde su, postepeno, širene i usavršavane nadležnosti različitih
međunarodnih institucija, mogu poslužiti kao putokaz.
Izgleda da je više nego sazrelo vreme da se ozbiljno prerazmotri način
na koji se donose odluke i, posebno, položaj pojedinih kategorija učesnika u
procesima pegovaranja i odlučivanja u organima UN. Pri tome, bitno je da
se utvrdi da li su države spremne da se u odabranim pitanjima, i uz realnostima prilagođen postupak pregovaranja i odlučivanja, odriču nekih delova (već veoma ozbiljno nagižene) suverenosti u prilog proklamovane – ali
još ni izdaleka realizovane – vladavine prava u međunarodnim odnosima.
Pri tome je najvažniji izazov: kako učiniti da tu međunarodnu zajednicu
predstavljaju odgovorne gupacije (ne samo) država. I kako obezbediti da se
odluke donose uz poštovanje prava, i razumnim procesom pregovaranja i
odlučivanja.
Obrad RAČIĆ
60th Anniversary of United Nations: between perceived changes
and lack of readiness to adapt the Organization to the changes
Summary
This article discusses attempts to answer to the question – how to improve the
OUN actions and adapt the Organization to the changes in international relations. The
increases in the number of State members, as well as the increase in interdependence
among the States require certain institutional reforms of the OUN with the aim to
improve its efficiency. In that respect, the article comments proposals contained in recent
documents, above all, the Decision of the World Summit.
41
Godišnjak 2004–2005
The Organization with primary goal to maintain international peace and security
is facing with the increasing number of internal armed conflicts that are not defined in the
Charter, and also the issues of legality of anticipatory self-defense and preventive or preemptive action. In that respect, the most important issue is – How to improve the
credibility of the Security Council and legitimacy of its decisions?
The increase in the number of State members has influenced the efficiency of the
General Assembly functioning. Its work needs to be rationalized by focusing to the crucial
issues and the decision making process needs to be restructured. It is necessary to take
measures to implement new tasks in order to recover authority of the General Assembly at
the international scene.
Inevitable place in reform of the OUN is development of international law, in
order to ensure respect of the international law and to improve its fundamental function –
peaceful dispute settlement. In that light, it is necessary to abridge distance between
obligation to settle disputes peacefully and freedom of choice of the parties to decide the way
to resolve the dispute. The issue of the control of legality of the decisions of the United
Nations bodies is of extreme importance for implementation of international law. Also, it
is necessary to explain the relationships between judicial and political dispute settlement,
that is, to explain the role of International Court of Justice in situations that Security
Council regards as threatening to the peace.
The author considers that these proposals on the OUN reform, needs concrete
realization guidelines. Proclaimed tendencies towards improvement of the rule of law,
should be supported by changes in the decision making process through precise definition of
the responsibility of bodies and legality of their decisions. The OUN should adapt itself to
the requirements of the modern world, being still the unique organization that can respond
to the challenges important for the mankind.
42
Dr Olga ŠUKOVIĆ*
UDK 341.67(094.2)=112
The 2005 NPT Review Conference
The Treaty on Non-Proliferation of Nuclear weapons (1968) is based on a balance
between the obligations of the non-nuclear weapon States (NNWS) not to acquire nuclear
weapons and the obligation of then existing nuclear-weapon-States (NWS) to pursue negotiations
on nuclear disarmament. The States parties to the Treaty have been holding every five years a
conference to review its implementation. The most important being the 1995 (when the validity of
the Treaty was extended indefinitely) and the 2000 (when a major agreement was reached on socalled 13 practical disarmament measures for its implementation). The 2005 Conference did not
succeed in adopting a final document due to differences among its parties, mainly concerning its two
main aspects: the non-proliferation of nuclear weapons and the nuclear disarmament. In addition,
universality of the Treaty was discussed in the light of the fact that at least three additional NWS
were outside of the Treaty and the growing danger of further proliferation of nuclear weapons to
additional States. For the first time, the State parties faced the issue of withdrawal of North
Korea from the Treaty.
Key words: Treaty on Non-Proliferation of Nuclear Weapons; NPT Review Conferences;
nuclear non-proliferaion; nuclear disaramemnt; peaceful uses of nuclear energy; IAEA safeguards;
security assurances.
The Non-Proliferation Treaty (NPT) is considered the cornerstone of
the nuclear non-proliferation regime together with the International Atomic
1
Energy Agency (IAEA) safeguards. The main purpose of the Treaty is to
prevent the spread of nuclear weapons to additional States beyond the five
existing nuclear weapons States at the time (China, France, the Russian
Federation, United Kingdom and the United States), through the
implementation of the obligations of the non-nuclear weapon States (NNWS)
not to acquire nuclear weapons (Article II) and the obligations of the nuclear
weapon States (NWS) to negotiate in a good faith their complete elimination
(Article VI). The other main feature is the balance between the international
∗
1
Naučni savetnik, Institut za međunarodnu politiku i privredu, Beograd.
The NPT was signed in 1968, and it entered into force in 1970.
43
Godišnjak 2004–2005
cooperation in sharing nuclear technology for peaceful uses of nuclear
energy and safeguards to prevent its diversion to weapons.
Since it has entered into force, every five years the States parties are
holding review conferences (RC) to examine the implementation of the
Treaty (Article VIII of the Treaty).2 The most important are the 1995 and
the 2000 RC. The 1995 Review and Extension Conference had two main
tasks: to review its implementation and to decide on its extension. The
Conference did not succeed in adopting a final document on the review of
the Treaty’s implementation due to differences of opinions among States,
but adopted without a vote a package of decisions. These decisions dealt
with: (a) elements for a strengthening of the review process, (b) principles
and objectives for nuclear non-proliferation and disarmament, and (c) the
indefinite extension of the Treaty. The Conference also adopted a
resolution on the Middle East, calling for the establishment of a zone free
of weapons of mass destruction (WMD) in the Middle East.3 At the 2000
NPT RC, the States parties adopted by a consensus a Final Document
which contained 13 „Practical disarmament measures“ such as: the early
entry into force of the Comprehensive Nuclear Test-Ban Treaty (CTBT); a
moratorium on nuclear test explosions; the necessity of negotiations in the
Conference on Disarmament (CD) on a fissile material treaty; the establishment in the CD of an appropriate subsidiary body with a mandate to deal
with nuclear disarmament and agreement on a programme of work; the
principle of irreversibility of nuclear disarmament; an unequivocal undertaking by the NWS to accomplish the total elimination of their nuclear
arsenals leading to nuclear disarmament; the early entry into force and full
implementation of START II and the conclusion of START III as soon as
possible while preserving and strengthening the ABM Treaty as a cornerstone of strategic stability; the completion and implementation of the Trilateral Initiative between the USA, the Russian Federation and the IAEA;
reaffirmation that the ultimate objective being general and complete
disarmament; regular reports by all States parties on the implementation of
article VI and paragraph 4 (c) of the 1995 decision, and recalling the advisory opinion of the ICJ; and further development of verification capa2
3
The RC have been held in 1975, 1980, 1985, 1990, 1995 and 2000.
See the Final Document of the 1995 Review and Extension Conference of the Parties to the Treaty
on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons, New York, 1995 (NPT/CONF. 1995/32).
44
Godišnjak 2004–2005
bilities required to assure compliance with nuclear disarmament agreements
for the achievement and maintenance of a nuclear-weapon-free world.4
Preparation for the 2005 Review Conference
At its fifty-sixth session, the General Assembly (GA), in its resolution
56/24 O of 19 November 2001, took note of the decision of the parties to
the NPT, following appropriate consultations, to hold the first session of
the Preparatory Committee in New York from 8 to 19 April 2002, the
Committee held its second session at Geneva from 28 April to 9 May 2003
and its third session in New York from 26 April to 7 May 2004.5
The discussion at each session of the Committee was structured
according to indicative timetable, which provided equal time for consideration of three clusters of issues and three specific blocs of issues. The
Committee considered the following three clusters of issues as contained in
annex VIII to the final report of the Preparatory Committee for the 2000
RC:
(a) Implementation of the provisions of the Treaty relating to nonproliferation of nuclear weapons, disarmament and international peace and
security;
(b) Implementation of the provisions of the Treaty relating to nonproliferation of nuclear weapons, safeguards and nuclear-weapon-free zones
(NWFZ);
(c) Implementation of the provisions of the Treaty relating to the
inalienable right of all States parties to the Treaty to develop research, production and use of nuclear energy for peaceful purposes, without discrimination and in conformity with articles I and II.
The Committee considered the following three specific blocs of issues:
(a) Implementation of Article VI of the NPT and paragraphs 3 and 4
of the 1995 decision on principles and objectives for nuclear nonproli4
5
See: The Final Document of the 2000 Review Conference of the Parties to the Treaty on the NonProliferation of Nuclear Weapons (NPT/CONF. 2000/32).
For the deliberation of the Preparatory Committee see: NPT/CONF. 2005/ PC.I/21;
NPT/CONF. 2005/PC.II/50 and its Final Report issued as a document of the
Conference: NPT/CONF. 2005/1.
45
Godišnjak 2004–2005
feration and disarmament, as well as the agreements, conclusions and
commitments listed under the section entitled „Article VI and eighth to
twelfth preambular paragraphs“ contained in the Final Document of the
2000 RC;
(b) Regional issues, including with respect to the Middle East and the
implementation of the 1995 Middle East resolution and the commitments,
conclusions and follow-up submissions to the UN Secretary-General, the
President of the of the 2005 RC and the Chairpersons of the Preparatory
Committee meetings, in accordance with the relevant subparagraphs listed
under the section entitled „Regional issues: the Middle East, particularly
implementation of the 1995 resolution on the Middle East“, contained in
the Final Document of the 2000 RC; and
(c) Safety and security of peaceful nuclear programmes.6
During the discussion of the above mentioned issues in the
7
Preparatory Committee many States parties reaffirmed the importance
of the Treaty for the global non-proliferation regime and considered that
preserving and strengthening of the Treaty was vital to peace and
security. The main differences emerged between the nuclear-weapon
States and some Western States, on one hand, and the majority of nonaligned and other non-nuclear weapon States. While the first group of
States was emphasizing the non-proliferation aspects of the Treaty
obligations, the other group considered that the progress in nuclear
disarmament was essential for the future of the Treaty. These and other
disagreements among the States parties prevented the Preparatory
Committee to adopt a draft final document(s) and decided to defer the
consideration of this matter to the 2005 RC. Also, there was no agreement on the provisional agenda of the Conference, background
documentation and substantive recommendations.8
6
7
8
See: NPT/CONF. 2000/1.
For views expressed in the Preparatory Committee see: Chairman’s factual summaries,
NPT/CONF. 2005/PC.I/21 and NPT/CONF. 2005/PC.II/50.
The Committee took decisions on: dates and venue; draft rules of procedure; election
of the President and other officers; appointment of the Secretary-General, and
financing of the Conference, including its Preparatory Committee. See: NPT/ CONF.
2005/1.
46
Godišnjak 2004–2005
Deliberation of the Conference
The Conference was opened on 2 May at which 153 out of 189 State
Parties, the UN and the IAEA as observer, and a number of international
and regional organizations as observer agencies participated in its work. In
addition, representatives of 119 research institutes and non-governmental
organizations (NGOs) attended the Conference.
After electing the officers of the Conference, the President of the
Conference, the UN Secretary-General and the Director General of the
IAEA addressed the Conference. After stressing that the international
security situation had grown far more complex since the last RC and that
new challenges for a world free of WMD have arisen, the President stressed
that the international community, particularly the Parties to the NPT must
face that situation with determination. However, divergent views on the
best course to follow in order to strengthen the NPT and realize its
objectives continued to shadow the perspectives for a more stable and
predictable peace and security. The emergence of terrorism as a tool of
political extremism added an even more worrisome element to this
equation. He added that agreements would only be effective and lasting if
they address the security concerns of all their Parties and served their
legitimate interests.9 In his statement, the UN Secretary General said that
„in our interconnected world, a threat to one is a threat to all, and we all
share responsibility for each other’s security. If this is true of all threats, it is
particularly true of the nuclear threat.“ He further added that „International
regimes do not fail because of one breach, however serious or unacceptable.
They fail when many breaches pile one on top of the other, to the point
where the gap between promise and performance becomes unbridgeable ...
your task is to bridge that gap“. He challenged the Parties to accept that
disarmament, non-proliferation and the rights to peaceful uses were all vital.
Action was required on many fronts: (a) strengthening confidence in the
integrity of the Treaty; (b) ensuring that measures for compliance are more
effective, such as universalization of the Model Additional Protocol; (c)
reducing the threat of proliferation not only to States, but also to non-state
actors; (d) finding durable ways to reconcile the right to peaceful uses with
imperative of non-proliferation. These steps would materially reduce the
9
See: NPT/CONF. 2005/SR. 1.
47
Godišnjak 2004–2005
risk of the use of NW. But, ultimately, the only guarantee that they would
never be used was for our world to be free of such weapons.10 The IAEA
Director General stressed that the Conference should re-affirm the goals
established in 1970: (a) zero tolerance for new States developing NW and
the right of all States to use nuclear technology for peaceful purposes; (b)
strengthen the IAEA’s verification authority; (c) better control over
proliferation sensitive parts of the nuclear fuel cycle: activities that involve
uranium enrichment and plutonium separation; (d) secure and control
nuclear material; (e) show the world that our commitment to nuclear
disarmament is firm; (f) verification efforts must be backed by an effective
mechanism for dealing with non-compliance; and (g) all mechanisms within
our reach should be used to address the security concerns of all.11 The
general debate in plenary, in which 93 States parties took part, was held
from 2 to 11 May 2005.12 However, disagreements among States parties,
demonstrated already during the Preparatory Committee’s meetings, continued and the lack of draft final document, disagreements on a number of
procedural issues led to prolong negotiations and only at its 11th plenary
13
meeting the Conference agreed on its agenda. Finally the remaining time
was too short to reconcile the differences between the Parties and the
Conference did not adopt a final document. During the Conference a great
number of papers and working papers were submitted by the individual
States or a group of States.14
Substantive issues discussed at the Conference
Universality
Although the number of States Parties is nearing its universality, the
fact that three nuclear weapon States (India, Israel and Pakistan) are not
parties to the Treaty is one of the most disturbing situations. Repeated calls
on these States at previous NPT RC and repeated calls by the UN General
Assembly to achieve universal adherence to the NPT and by other States to
10
11
12
13
14
Ibid.
Ibid.
See: NPT/CONF. 2005/SR. 2 – 12.
NPT/CONF. 2005/30.
See: NPT/CONF. 2005/57 (Part II).
48
Godišnjak 2004–2005
adhere as NNWS have failed. In addition, the newly created situation with
North Korea (although a State Party to NPT) which first refused the
inspection on its nuclear facilities, later declaring that it has already nuclear
weapons, was withdrawing from the Treaty. Also, differences over
universality existed regarding technical cooperation with non-parties, with
some States wishing total cessation of all nuclear-related assistance to such
States. Although the withdrawal of North Korea is serious challenge to the
universality of the Treaty, it remains to be seen whether such act will mark
the beginning of further weakening of the non-proliferation regime.
Non-proliferation
States parties confirmed that the best way to strengthen the nonproliferation regime was through full compliance by all States with the
provision of the Treaty. They stressed the increasingly grave threat to the
Treaty and international security posed by the proliferation of weapons of
mass destruction, nuclear, biological and chemical, and their means of
delivery, as well as the possibility that non-State actors might gain access to
these weapons. Recent challenges to the Treaty and to the nuclear nonproliferation regime have further increased the necessity of full compliance
and the need to actively work towards universal adherence. While
recognizing and supporting the legitimate right of all States to utilize the
atom for peaceful purposes, that capability could be utilized to develop
nuclear weapons what places special responsibility on the States concerned
to build confidence with the international community that would remove
any concerns about nuclear weapons proliferation. The NWS were stressing
primarily the non-proliferation aspects of the Treaty and considered that all
activities related to nuclear peaceful programmes and the right to receive the
benefits of peaceful nuclear development must be in compliance with their
15
non-proliferation obligations. At least three parties have been the subject
of allegations of non-compliance with Article II and III of the NPT – Iraq,
North Korea and Iran. The allegations that Iraq was developing nuclear
weapons programme after it refused further inspections by the IAEA and
the verification by the UNMOVIC, and which served as a pretext for the
war against Iraq, proved to be unsubstantiated.
15
See: especially the statement made by the USA in the general debate, NPT/CONF.
2005/SR.2.
49
Godišnjak 2004–2005
Concerns about North Korea’s nuclear weapons ambitions mounted
in 2003, and in May 2003, it declared that it was also withdrawing from the
1992 Joint Declaration on the Denuclearization of the Korean Peninsula
agreed with South Korea.16 Talks between US and North Korea, the three
party talks (including China) and further six party’s talks (including also Japan,
South Korea and Russia) did not resolve the issue. After announcing that it was
withdrawing from NPT, North Korea was absent from the Preparatory
Committee’s sessions as well as from the RC itself. As Iran is concerned, talks
on Iran’s nuclear weapons programme with Britain, France and Germany
proved inconclusive. Although Iran is insisting on its right to carry on its
enrichment and reprocessing activities and has signed with the IAEA the
Additional Protocol, there are growing concerns that Iran is working on its
nuclear weapons programme. It is widely believed that highly enriched
uranium and plutonium are the most proliferation-sensitive and that reprocessing and enrichment above certain level are not necessary for peaceful
nuclear energy. However, denying the right to reprocessing and enrichment
only to some States could have opposite effect and only a nondiscriminatory approach would be sustainable over the long term.17 It is also
essential to strengthen the IAEA safeguards regarding peaceful uses of
nuclear energy, especially through acceptance and strict implementation of
its Additional Protocol for strengthened safeguards.
Disarmament
On the basis of Article VI „each of the parties to the Treaty undertakes to pursue negotiations in good faith on effective measures relating to
cessation of the nuclear arms race at an early date and to nuclear
disarmament, and on a Treaty on general and complete disarmament under
strict and effective international control“. In their statements, a great
number of States Parties remained committed to implementation of Article
VI, and paragraphs 3 and 4 (c) of the 1995 Decision on „Principles and
Objectives for nuclear non-proliferation and nuclear disarmament“ and the
16
17
In May 2003, at the three-party talks involving China, North Korea and the USA,
North Korean Deputy Foreign Minister reportedly told US officials that it possessed
nuclear weapons. See, SIPRI Yearbook 2004, Armaments, Disarmament and International
Security, Oxford University Press, 2004, p. 217.
See: R. Johnson: „The 2005 NPT Conference in Crisis: Risks and Opportunities“,
Disarmament Diplomacy, No. 79, April/May 2005, p. 4.
50
Godišnjak 2004–2005
Final Document of the 2000 RC, that is, the 13 practical steps for
systematic and progressive efforts to implement nuclear disarmament, and
in particular „the unequivocal undertaking“ by the NWS to accomplish total
elimination of their nuclear arsenals that were agreed upon.18 However, the
discussion related to implementation of Article VI and to the decisions
adopted at the two previous RC proved that there were two irreconcilable
views on these issues. The NWS stressed that they were fulfilling their
obligations. Thus, the United States stated that it remained fully committed
to fulfilling its obligations under Article VI and mentioned that since the
last RC the US and Russia concluded their implementation of START I
reductions, and signed the Moscow Treaty in 2002 in which they have agreed to reduce their operational deployed strategic nuclear warheads to 1,700–
2,200, about a third of the 2002 levels.19 The Russian Federation stated that
over the 5-year period (2000–2005) it reduced its strategic nuclear forces by
357 delivery vehicles and 1740 nuclear warhead, has cut its arsenals of nonstrategic nuclear weapons fourfold and was committed to the Moscow
Treaty with the USA to reduce its warheads to the levels provided in that
treaty by December 31, 2012.20 The United Kingdom reaffirmed its
unequivocal undertaking to accomplish the total elimination of nuclear
arsenals leading to nuclear disarmament. Since the end of the Cold War, it
has reduced the explosive power of its nuclear forces by more than 70 per
cent, reiterated its commitment to the CTBT and would continue to play an
active role in the establishment of the verification system for that treaty;
supported nuclear-weapon-free zones and remained committed to the se21
curity assurances given to the non-nuclear weapon States in 1995. Reaffirming its commitment under Article VI, France emphasized in particular
its commitment to the program adopted in 1995 in Decision 2, has signed
and ratified the CTBT and has drastically cut its nuclear arsenal.22 China
reiterated its support of a complete prohibition and thorough destruction of
nuclear weapons and promoted nuclear disarmament process based on the
18
19
20
21
22
Even before the RC began, the USA stated that it did not considered itself bound by
the FD of the 1995 and 2000 RC and considered that those documents did not
contain binding obligations.
See: NPT/CONF. 2005/SR. 2.
Ibid., SR. 3.
Ibid., SR. 8.
Ibid., SR. 8.
51
Godišnjak 2004–2005
principle of „preservation of global strategic stability“ and „undiminished
security for all“. It supported an early entry into force of the CTBT and was
working on its legal proceedings for ratification of the Treaty.23
Most non-aligned and other non-nuclear weapon States24 expressed
concerns and uncertainty about existing nuclear arsenals, new approaches to
the future role of nuclear weapons, as well as the possible development of
new generation of nuclear weapons. With regard to the Moscow Treaty, the
view was expressed that reductions in deployments and in operational status
could not substitute for irreversible cuts in, and the total elimination of,
nuclear weapons. Strong support was expressed for the CTBT and importance and urgency of its early entry into force was underscored; the remaining 13 States whose ratification was necessary, and in particular the two
remaining NWS whose ratification was a prerequisite for its entry into force
were urged to ratify it. The withdrawal from the ABM Treaty by the United
States was noted and concern was expressed about the risk of a new arms
race on Earth and outer space. The importance of further reduction of nonstrategic nuclear weapons was also emphasized.
States parties emphasized that the commencement of negotiations on
a non-discriminatory, multilateral and internationally and effectively verifiable treaty banning the production of fissile material for nuclear weapons or
other nuclear explosive devices, in accordance with the Shannon Report and
the mandate contained therein,25 was the next logical step in the process of
nuclear disarmament. The importance of arrangements by all NWS to place,
as soon as possible, fissile material designated by each of them as no longer
required for military purposes, under the IAEA or other relevant international verification, was also mentioned.
Many States parties recalled that regular reports should be submitted
by all States parties on the implementation of article VI as outlined in
paragraph 15, sub-paragraph 12, of the 2000 FD, and stressed that such
reporting would promote increased confidence in the overall NPT regime
through transparency. The obligation of all States, particularly NWS, and
the States of the Middle East on the basis of the 2000 FD to submit reports
23
24
25
Ibid., SR. 4.
Ibid., SR. 2–11.
See: The 1995 Report of the Special Coordinator (Shannon Report) to the Ad Hoc
Committee on a treaty on fissile material, Official Records of the General Assembly, Fiftieth
Session, Supplement No. 27 (A/50/27).
52
Godišnjak 2004–2005
to the SG on the steps they had taken to promote the achievement of a
NWFZ in the Middle East and the realization of the goals and objectives of
the 1995 resolution on the Middle East were recalled. Support was expressed for the concept of internationally recognized NWFZs on the basis of
arrangements freely arrived at among States in the regions concerns.
Security assurances
In the Preparatory Committee and in the general debate it was
recalled that both the 1995 Review and Extension Conference and the 2000
RC had underscored the importance of security assurances. It was emphasized that negative security assurances, a key basis of the 1995 extension
decision, remained essential and should be reaffirmed. Many States parties
reaffirmed that NNWS parties should be effectively assured by NWS
against the use or threat of use of nuclear weapons. Reaffirmations were
expressed of commitments under Security Council resolution 984 (1995).
Many States parties stressed that efforts to conclude a universal, unconditional and legally biding instrument on security assurances to NNWS should
be pursued as a matter of priority. Some States parties were of the view that
this could take the form of an agreement or protocol to the Treaty, without
prejudice to the legally binding security assurances already given by the five
NWS in the framework of the treaties regarding NWFZs. Pending the
conclusion of such negotiations, the NWS were called upon to honour their
commitments under the respective Security Council resolutions. Concern
was expressed that recent developments might undermine commitments
made under the respective Security Council resolutions.
IAEA safeguards
States parties recognized IAEA safeguards as a fundamental pillar of
the nuclear non-proliferation regime and commended the important work
of IAEA in implementing the safeguards system to verify compliance with
the non-proliferation obligations of the Treaty. States parties reaffirmed
their conviction that IAEA safeguards provided assurances that States were
complying with their undertakings, and also provided the mechanism for
States to demonstrate that compliance. IAEA safeguards thereby promoted
further confidence among States, helped to strengthen their collective security and played a key role in preventing the proliferation of nuclear weapons
and other nuclear explosive devices.
53
Godišnjak 2004–2005
States parties welcomed the efforts of IAEA in strengthening safeguards and the Agency’s completion of the conceptual framework for
integrated safeguards, as well as the first steps taken towards their application. The importance of the Model Additional Protocol as an essential
tool for the efficient and effective functioning of the IAEA safeguards
system was underlined. Attention was drawn to the fact that States parties
must have both a comprehensive safeguards agreement and an Additional
Protocol in place for IAEA to be able to provide assurance of both nondiversion of declared material and absence of undeclared activities or
material. States parties reaffirmed the need for the Additional Protocol to be
universalized and expressed their support for the implementation of the
updated IAEA action plan. Many States called upon those that had not yet
signed or ratified the Additional Protocol to do so as soon as possible.
Peaceful uses of nuclear energy
States parties reiterated their support for Article IV of the Treaty,
which provides a framework for cooperation and confidence in the peaceful
uses of nuclear energy. The inalienable right of the States parties to engage
in research, production and the use of nuclear energy for peaceful purposes
without discrimination was reaffirmed. It was noted that full and transparent implementation of strengthened safeguards was necessary to build the
confidence which was prerequisite for international nuclear cooperation. A
call was also made to fully ensure the free, unimpeded and nondiscriminatory transfer of nuclear technology for peaceful purposes. In that
context, States parties expressed support for the technical cooperation
activities of the IAEA, underlining that technical cooperation played an
important role in further developing the application of nuclear energy for
peaceful purposes. It was also stated that full compliance with all provisions
of the Treaty was the basic condition for receiving the benefits of Article
IV. Attention was drawn to the significance of developing proliferationresistant nuclear technologies and support was expressed for the work being
carried out by IAEA under the International Project on Innovative Nuclear
Reactors and Fuel Cycles (INPRO) project.
Counter – proliferation/terrorism
The proliferation of weapons of mass destruction, nuclear, biological
and chemical, and their means of delivery, as well as the possibility that
non-State actors might gain access to these weapons posses the increasingly
54
Godišnjak 2004–2005
grave threat to the Treaty. Concern was expressed over the continued
retention of nuclear weapons by the NWS either those parties to the Treaty
or outside of it. Last year, President Bush proposed an action plan to
prevent further nuclear proliferation in response to which the UN Security
Council adopted resolution 1540 which requires States to criminalize proliferation of weapons of mass destruction and their means of delivery to nonstate actors; enact and enforce effective export controls; and secure proliferation-sensitive equipment. Many States parties noted both the importance of combating nuclear terrorism and the many instruments available for
doing this, including the physical protection of nuclear material and export
controls. The IAEA action plan on the prevention of nuclear terrorism was
widely supported. States called for strengthening of the physical protection
of nuclear material, inter alia, through a well-defined amendment to the
Convention of the Physical Protection of Nuclear Material and supported
the IAEA advisory service in this regard. They also emphasized that transportation of radioactive material, including maritime transportation, should
be carried out in a safe and secure manner in conformity with international
standards established by the IAEA and IMO. However, it was noted that all
these activities and export control regimes should not jeopardize the
inalienable right of States to peaceful uses of nuclear energy.
The right to withdrawal
Since the announcement by North Korea of its intention to withdraw
from the NPT, this issue has been a subject of discussions in different foras,
especially during the preparatory phase of the RC and at the Conference
itself. Namely, according to article X, paragraph 1 of NPT „Each Party shall
in exercising its national sovereignty have the right to withdraw from the
Treaty if is decides that extraordinary events, related to the subject of this
Treaty, have jeopardized the supreme interests of its country“. It further
stipulates that a notice of such withdrawal should be given to all States
parties and to the UN Security Council three months in advance, including
a statement of the extraordinary events that it regards as having jeopardized
its supreme interests. After the Board of Directors of the IAEA had referred the North Korea’s noncompliance with the NPT to the Security Council, and North Korea had subsequently given notice of its withdrawal from
NPT in 1993, the Security Council could not agree on any action. An offer
by the US to negotiate before using force, resulted in North Korea taking
back (or as it was later argued suspended) its notice of withdrawal from
55
Godišnjak 2004–2005
NPT on the 89th day of the three months notice NPT withdrawal period.
The negotiations between the USA and North Korea resulted in the Agreed
Framework of 1994 restraining North Korea’s plutonium production for
weapons. Following IAEA revelations and concerns raised during 2002, the
talks with US joined by North Korea neighbours China, Japan, Russia and
South Korea. However, the six-powers talks did not produced any results.
In January 2003, North Korea under mounting pressure, announced again
its withdrawal from the NPT.26 During the preparatory stage of the RC
there was no agreement how to treat North Korea. In February 2005 North
Korea declared that it was suspending its participation in the six party talks
and claimed to have „manufactured nukes“ for self-defence.27 Due to the
failure of the NPT to reach an agreement on a Final Document the
question of North Korea’s withdrawal remains unresolved and now it
remains on the IAEA Board of Governors to refer the question of North
Korea’s non-compliance to the Security Council for action.
The right to withdrawal cannot be denied to any State Party to the
NPT as it is expressly stipulated. Only there is a disagreement among States
whether a State using this right has to fulfill certain conditions or it can
judge by itself when it can use that right. It seems that even on this question
there were different interpretations. It is clear from Article X.1 that the
following requirements are necessary: that „extraordinary events“ have
jeopardized the supreme interests of a given State; a notice of withdrawal to
be given to all States parties and the UN Security Council three months in
advance. While some treaties leave to the withdrawing party to decide which
„supreme interests“ have led it to withdraw, the NPT requires the State in
question to include in its notice a statement of the extraordinary events that
have jeopardized its supreme interests. In other words, NPT puts a number
of conditions which should be met before it is considered that a State party
is not bound by the obligations undertaken by that Treaty. The fact that
along with the States parties, the withdrawing party has to inform also the
UN SC has been interpreted as giving this UN body authorization to take
action against withdrawing State as it could lead to threats to international
peace and security. In addition, according to the Laws of Treaties, the other
26
27
See: G. Bunn and J. Rhinelander: „The Right to Withdrawal from the NPT: Article
X is Not Unconditional“, Disarmament Diplomacy, April/May 2005, No. 79, pp. 39–
42.
Ibid., footnote 3.
56
Godišnjak 2004–2005
States parties could require that before the withdrawing notice enter into
force, the State in question has to fulfill some of its obligations under the
Treaty. In this case, it is argued that North Korea before leaving the Treaty
has to give back the benefits received by other Parties related to its nuclear
programme. It only remain to be seen whether the SC could act in this case
as it needs the agreement of all NWS what has not been a case in the past.
Participation of NGO at the Review Conference
Representatives of many research institutes and NGO participated in
the preparatory stage and at the Review Conference itself. A number of
them had an opportunity to make statements at the plenary session of the
RC on May 11.28 At the end, they put forwards 15 recommendations under
Irreducible Minimum: World Civil Society’s Recommendations for the Strengthening of
the NPT. In short they are asking the States parties to: ensure a successful
outcome of the 2005 Review; honor the commitments to total nuclear disarmament and to good faith negotiations; establish and respect timetables
for disarmament that are expeditious, feasible and achievable; stand down
nuclear forces; enable the CTBT to enter into force; ensure that disarmament is verifiable and irreversible; withdraw all tactical NW from Europe; terminate all programs for the development of new or modified NW
and NW delivery systems, including programs that are characterized as
„concept development“; NWS and NNWS should take additional concrete
non-proliferation and disarmament steps; until NW are completely
eliminated, the NWS should make no-first-use commitments; until NW are
completely eliminated, the NWS must provide unconditional negative
security assurances to NNWS; adopt a supplementary protocol to promote
energy security and energy independence through clean, sustainable,
renewable energy sources as an alternative to nuclear energy; support the
creation and integrity of NWFZ; commit to accounting, transparency and
28
The representative of the following NGO made statements: International Physicians
for the Prevention of Nuclear War; Women’s International League for Peace and
Freedom; Nuclear Age Peace Foundation; Western’s States Legal Foundation;
Lolelaplap Trust; Blue Ridge Environmental Defense League; International Peace
Pilgrimage and Tina Keim, NPT Youth Action; British-American Security
Information Council; Psychologists for Social Responsibility; Nuclear Weapons NonProliferation International Safeguards System; Nuclear Policy Research Institute;
Religions for Peace; Civic Network for a Peaceful Korea and Nihon Hidankyo. See,
NPT/CONF. 2005/SR. 12.
57
Godišnjak 2004–2005
reporting in order to advance the goal of full compliance with the substantive
provisions of the Treaty; and promote disarmament and peace education.
Conclusion
As already mentioned, the failure of the RC to adopt a FD was due
mainly to disagreement between the Parties on priorities of obligations
stipulated by the Treaty: those related to non-proliferation or those related
to nuclear disarmament, and how to refer to the agreements reached at the
1995 and 2000 RC. The US and some of its allies advocated that main threat
was coming from proliferation of nuclear weapons to additional States and
did not want reference to the already adopted documents, while the
majority of non-aligned and non-nuclear weapons States insisted on
complete elimination of nuclear weapons and on the reaffirmation of the
already agreed measures. In this regard, Egypt was insisting on explicit
reference to these documents, and within that framework particularly to the
issue of a WMD-free zone in the Middle East. In addition, the negotiations
reveal that there were disagreement on a number of issues such as: the
CTBT and its rejection by the US; concerns over North Korea’s announced
withdrawal and how to prevent similar behavior by other Parties; concerns
over North Korea’s and Iran’s nuclear programmes; lack of nuclear disarmament; the institutional deficit of the NPT (no secretariat, no reporting
mechanism, no way to deal with urgent matters); universality and how to
bring India, Pakistan and Israel to join the Treaty; implementation of the
decision and agreements of 1995 and 2000, including the resolution on the
Middle East; and strengthening safeguards through additional measures.29
The RC demonstrated once again that the three basic sets of obligations – nuclear disarmament, non-proliferation and peaceful uses of
nuclear energy – have to be carried out simultaneously so that the nonproliferation regime could withstand the old and new challenges. As the
IAEA’s General Director stated, during the ceremony of accepting the
Noble Peace Prize for 2005, that at least three steps were urgently required:
first, to keep nuclear and radioactive materials out of the hands of
extremists groups; second, to tighten control over the operations for
29
See: Patricia Lewis, The NPT review conference: no bargain in the UN basement,
http://www.reacgingcriticalwill.org/legal/npt.RevCon05/postRevCon.html
58
Godišnjak 2004–2005
producing nuclear material that could be used in weapons; and third, to
accelerate disarmament efforts. He added: „We still have eight or nine
countries which possess nuclear weapons. We still have 27,000 warheads in
existence. I believe this is 27,000 too many“.30
As long as there are „responsible“ and „irresponsible“ States, „bad“
and „good“ guys, and as long as some States are threatening to use force
against other States, even using nuclear weapons in case of terrorist attacks,
the chances of getting rid of nuclear weapons are less and less probable. It is
regrettable that the States parties ignored the appeals for total nuclear
disarmament from thousands representatives of NGO all over the world
and the Mayors for Peace Emergency Campaign to Ban Nuclear Weapons.
No one can predict what will bring the future; the original NWS have to live
up to the promises they made back in 1968. Otherwise, one could only
hope that the States Parties whether nuclear or non-nuclear will act in a
responsible way before it is too late to prevent that none of the apocalyptic
scenarios of major nuclear disasters would happen.
Dr Olga ŠUKOVIĆ
Konferencija za pregled primene Ugovora
o neširenju nuklearnog oružja
Rezime
Konferencija za pregled primene Ugovora o neširenju nuklearnog oružja (New
York od 2. do 27. maja 2005) održana je u atmosferi potpune neizvesnosti zbog nemogućnosti Pripremnog komiteta da postigne saglasnost o brojnim pitanjima, a pre svega,
o dnevnom redu i o završnom aktu konferencije. Kao rezultat, više od polovine vremena
proteklo je u neformalnim konsultacijama oko procedure, tako da je na kraju preostalo i
suviše malo vremena da bi se prevazišle razlike između država ugovornica o suštinskim
pitanjima, kao što su sprečavanje dalje proliferacije nuklearnog oružja, nuklearno
razoružanje, univerzalnost Ugovora, pravo na povlačenja iz Ugovora, pitanje pravnog
30
See: Dr. Mohamed ElBaradei, The Nobel Lecture by the IAEA’s Director General, at
http://www.iaea.org
59
Godišnjak 2004–2005
karaktera finalnih dokumenata sa prethodnih konferencija, a naročito onih iz 1995. i
2000. godine.
Mada je Konferencija još jedanput potvrdila ulogu Ugovora o neširenju nuklearnog
oružja kao kamena temeljca režima neproliferacije, i činjenice da je većina država
ugovornica smatrala da je primena svih njegovih odredaba bitna za sprečavanje širenja
nuklearnog oružja na dodatne države kao i za nuklearno razoružanje, razlike između
stavova nuklearnih i nenuklearnih država nisu mogle biti prevaziđene što je dovelo do
toga da je Konferencija završena bez usvajanja završnog dokumenta. Države koje
poseduju nuklearno oružje isticale su da one ispunjavaju svoje obaveze i da su znatno
smanjile svoje nuklearne arsenale, i da je najbitnije da se spreči širenje nuklearnog oružja
na dodatne države, a naročito u svetlosti povlačenja Severne Koreje iz Ugovora i
aktivnosti Irana na nuklearnom polju, dok je većina nenuklearnih država bila
nezadovoljna sporim procesom nuklearnog razoružanja od strane nuklearnih država koje
su preuzele takve obaveze samim Ugovorom a koje su nedvosmisleno potvrđene i dalje
konkretizovane na konferencijama 1995. i 2000.
Konferencija 2005. za pregled primene Ugovora o neširenju nuklearnog oružja, u
čijem radu su učestvovale 153 države, razmatrala je sledeća glavna pitanja: univerzalnost
Ugovora (s obzirom na činjenicu da su Indija, Pakistan i Izrael van Ugovora, dok se
Severna Koreja povukla iz Ugovora); neširenje nuklearnog oružja; nuklearno razoružanje; garancije nenuklearnim državama; jačanje kontrolnih mehanizama Međunarodne
agencije za atomsku energiju; korišćenje nuklearne energije u mirnodopske svrhe; nuklearni terorizam; pravo na povlačenje iz Ugovora itd. Autor zaključuje da je Konferencija
demonstrirala da se tri osnovne grupe obaveza – nuklearno razoružanje, neširenje nuklearnog oružja i korišćenje nuklearne energije u mirnodopske svrhe – moraju sprovoditi
istovremeno kako bi režim neproliferacije odgovorio starim i novim izazovima.
60
Dr Zoran RADIVOJEVIĆ*
UDK 341.63
Pravna sredstva protiv arbitražne presude u
međunarodnom javnom pravu
Arbitražna presuda konačno rešava spor i od trenutka objavljivanja postaje izvršna. Kao
posledica takve prirode arbitražne presude u međunarodnom javnom pravu nije izgrađen sistem
pravnih lekova po uzoru na unutrašnje pravo. Međunarodno pravo ne samo da ne propisuje
pravna sredstva protiv presude, već ne dopušta ni njihovo korišćenje. To pravilo, međutim, nema
apsolutnu vrednost. Kroz dugogodišnju arbitražnu praksu stvoreno je nekoliko osnovnih tipova
pravnih sredstava protiv arbitražne presude. To su zahtev za tumačenje i ispravku presude, žalba, revizija i zahtev za poništenje presude. Za tumačenje, ispravku i reviziju obično je nadležan
isti sud koji je doneo presudu, dok se žalba i zahtev za poništenje uvek podnose drugom
arbitražnom sudu.
Ključne reči: arbitraža, presuda, tumačenje, ispravka, žalba, revizija, poništenje.
1. Uvodne napomene
Arbitraža1 u međunarodnom pravu rešava spor presudom koja je
obavezna za strane. Po ovoj karakteristici arbitraža se razlikuje od sredstava
*
1
Profesor Pravnog fakulteta u Nišu.
Arbitraža je „rešavanje sporova između država od strane sudija koje su one izabrale i
na osnovu poštovanja prava. Pribegavanje arbitraži podrazumeva obavezu savesnog
izvršenja presude“. Ovu tradicionalnu definiciju, koju sadrži Prva haška konvencija o
mirnom rešavanju sporova od 1907. godine (čl. 37; za izvorni tekst: Oellers-FrahmZimmermann, Dispute Settlement in Public International Law, Texts and Materials, Springer-Verlag Berlin Heidelberg, New York/Tokyo, 2001, pp. 5–16), savremeni razvoj i
pojava novih subjekata međunarodnog prava proširili su izvan okvira međudržavnih
sporova, jer se arbitražom rešavaju i sporovi između država i međunarodnih organizacija ili između samih organizacija (B. Janković – Z. Radivojević, Međunarodno javno
pravo, Niš, 2005, str. 385). Budući da međunarodne organizacije ne mogu biti strane u
postupku pred Međunarodnim sudom pravde, arbitraža je danas istovremeno i osnovni i najšire korišćeni način rešavanja sporova između država i međunarodnih
organizacija ili između samih organizacija. To se posebno odnosi na sporove o primeni ili tumačenju ugovora koje međunarodne organizacije zaključuju međusobno ili
sa državama (više o tome: Z. Radivojević, „Rešavanje sporova oko primene ili tumačenja ugovora međunarodnih organizacija“, Jugoslovenska revija za međunarodno pravo,
1995, br. 1–3, str. 133–136).
61
Godišnjak 2004–2005
čije korišćenje nema za posledicu obavezivanje strana na predloženo rešenje
spora. Obavezna snaga arbitražne presude počiva na dvostrukom osnovu:
prethodnom pristanku strana u sporu2 i činjenici da je ona doneta na bazi
3
primene prava. Strane ne moraju posebno predvideti obavezu savesnog
izvršenja arbitražne presude, jer je to opšte pravilo međunarodnog prava, te
unošenje takve odredbe u ugovor ima samo deklarativni značaj.4
2
3
4
Za arbitražu je karakteristično načelo autonomije volje. Pribegavanje arbitraži zasniva
se na dobrovoljnom pristanku strana u sporu. Nijedna država i međunarodna
organizacija ne može biti primorana da sporove sa drugim državama ili organizacijama
iznese pred arbitražu bez svog pristanaka. U savetodavnom mišljenju o pitanju Istočne
Karelije iz 1923. godine Stalni sud međunarodne pravde rekao je da „nijedna država
ne može biti prinuđena da bez pristanka svoje sporove sa drugom državom podvrgava
posredovanju, arbitraži ili bilo kojoj drugoj vrsti mirnog rešavanja. Takav pristanak –
stoji dalje u navedenom mišljenju – „može se dati jednom za svagda u obliku slobodno preuzete obaveze, ali se isto tako može dati u pojedinim slučajevima, nezavisno
od ma kakve postojeće obaveze“ (C.P.J.I., Série B, No 5, p. 27). U slučaju Ambatielos
posleratni Međunarodni sud pravde ponovo se pozvao na „osnovni princip
međunarodnog prava prema kome država nije obavezna da podvrgne svoje sporove
arbitraži bez svoje saglasnosti“ (CIJ, Recueil, 1953, p. 19). Pored toga, volja strana u
sporu bitna je prilikom imenovanja arbitara. One imaju pravo da same izaberu lica
kojima će poveriti rešenje spora. Od volje strana u sporu zavisi i obim ovlašćenja
izabranih sudija, jer se spor može rešiti samo u granicama koje su one odredile.
Kod arbitraže spor se rešava primenom prava. To je u stvari suđenje na osnovu
pozitivog međunarodnog prava. Arbitraža ima zadatak da oceni iznete dokaze, utvrdi
činjenice i odredi pravo koje se na njih treba primeniti. U tome je razlika između arbitraže i sredstava kod kojih se utvrđuje činjenično stanje bez ulaženja u pravnu stranu
spora. Takav je, recimo, slučaj sa anketom čiji je zadatak da nepristrasno utvrdi činjenično stanje na kome počivaju međunarodni sporovi. Nasuprot tome, kod mirenja
(koncilijacije) spor se razmatra i sa činjenične i sa pravne strane. U oba slučaja, međutim, izveštaj koji se podnosi stranama u sporu nije obavezan i nema snagu sudske
presude (više o tome: B. Janković – Z. Radivojević, op. cit., str. 382–384). S druge
strane, od arbitraže treba razlikovati načine rešavanja sporova koji nisu zasnovani na
primeni prava, već na izvesnim vanpravnim merilima, kao što su razlozi oportuniteta
ili praktične koristi (tzv. prijateljsko poravnanje – amiable composition; za takve
slučajeve se u francuskoj doktrini koristi naziv „règlement d’intérêts“, a neki pisci sa
prostora bivše Jugoslavije uvode pojam „izravnanje“; videti: Ch. Rousseau, Droit
international public, Tome V, Les rapports conflictuels, Paris, 1983, p. 334; J. Andrassy,
Međunarodno pravo, Zagreb 1976, str. 500–501). Arbitraži se izuzetno može poveriti da
spor reši primenom načela pravičnosti (više o tome: Z. Radivojević, „Mirenje i
arbitraža ex aequo et bono“, Jugoslovenska revija za međunarodno pravo, 1996, br. 1–2, str.
353) ili da u nedostatku pravila međunarodnog prava sama stvori pravna pravila na
osnovu kojih treba rešiti konkretan spor. Za takvo ovlašćenje uvek je potrebna izričita
saglasnost strana u sporu.
J. Andrassy, op. cit., str. 500.
62
Godišnjak 2004–2005
Arbitražna presuda od trenutka objavljivanja postaje izvršna. U tom
smislu Haška konvencija od 1907. godine predviđa da je presuda konačna i
bez prava na žalbu.5 Isto pravilo sadrži Statut Međunarodnog suda pravde,6
kao i drugi arbitražni pravilnici7 i sporazumi.8
Konačni karakter presude proizilazi iz činjenice da kod međunarodne
arbitraže nema obavezne nadležnosti niti više instance pred kojom bi se
mogla pobijati doneta presuda. Umesto hijerarhijskog ustrojstva sudova i
načela višestepenog suđenja, koje postoji u unutrašnjem pravu, međunarodna arbitraža zasniva se na punoj nezavisnosti organa koji odlučuju i odsustvu kontrole višeg suda nad njihovim odlukama. Donoseći presudu kojom rešava spor, arbitražni sud u isto vreme odlučuje u prvom i poslednjem
stepenu.
Kao posledica takve prirode arbitraže u međunarodnom javnom
pravu nije izgrađen sistem pravnih lekova po uzoru na unutrašnje pravo.
Međunarodno pravo ne samo da ne propisuje pravna sredstva protiv arbitražne presude, već, po pravilu, ne dopušta ni njihovo korišćenje. To pravilo, međutim, nema apsolutnu važnost. Na osnovu načela autonomije volje
strane u sporu mogu u arbitražnom sporazumu unapred predvideti pravna
sredstva protiv presude. Isto to one mogu učiniti naknadno zaključenjem
novog sporazuma. I konačno, neki opšti i regionalni akti o arbitražnom postupku sadrže propise o pravnim lekovima koji važe ako se strane u sporu
drugačije ne dogovore.9
5
6
7
8
9
Član 81 Konvencije. U istom smislu izjasnio se i Međunarodni sud pravde u slučaju
Ambatielos („namera strana je nužno trebala da bude da arbitražna komisija konačno
odluči“; CIJ, Recueil, 1953, p. 17).
Član 60 Statuta.
Član 32 Modela pravila arbitražnog postupka koji je izradila Komisija UN za
međunarodno pravo; stav 3, član 31 Konvencije o mirenju i arbitraži Organizacije za
evropsku bezbednost i saradnju usvojene u Stokholmu 1992. godine (za prevedeni
tekst videti: Dokumenti KEBS 1975–1995, Beograd, 1996, str. 395–398).
Takve odredbe, na primer, sadrži Ugovor o mirenju, sudskom rešavanju i arbitraži
između Velike Britanije i Švajcarske (čl. 34) ili dva kompromisa zaključena između
Francuske i SAD 1963. i 1977. godine. Za širi pregled ovih i sličnih odredaba:
Handbook on the Peaceful Settlement of Disputes between States, United Nations, New York,
1992, p. 65.
Članovi 82–83 Haške konvencije; članovi 31, 33–38 Modela pravila Komisije UN za
međunarodno pravo; stavovi 3–5 član 31 Konvencije OEBS-a.
63
Godišnjak 2004–2005
U dugogodišnjoj arbitražnoj praksi i teoriji međunarodnog prava
stvoreno je nekoliko osnovnih tipova pravnih sredstava protiv arbitražne
presude. To su zahtev za tumačenje i ispravku presude, žalba, revizija i
zahtev za poništenje presude. Za tumačenje, ispravku i reviziju obično je
nadležan isti sud koji je doneo presudu, dok se žalba i zahtev za poništenje
uvek podnose drugom, postojećem ili novom, arbitražnom sudu.
2. Tumačenje presude
Pravo suda da tumači presudu koju je izrekao vodi poreklo od
poznate latinske izreke ejus est interpretari cujus est considere.10 U tom pogledu
nema bitne razlike između nacionalnih i međunarodnih sudova. Osobenost
se javlja kod ad hoc arbitraže11 zato što je posle proteka vremena teško
okupiti sud u prvobitnom sastavu. U tom slučaju tumačenje ne daje potpuno isti sud koji je doneo presudu. Ukoliko, pak, više nije moguće obnoviti
sud u istom sastavu, ne preostaje ništa drugo nego da se ustanovi novi sud
ili da se tumačenje presude poveri nekom od postojećih sudova.
Da bi se izbegli problemi ove vrste zahtev za tumačenje treba uputiti
u što kraćem roku. Model pravila o arbitražnom postupku Komisije Ujedinjenih nacija za međunarodno pravo predviđa rok od tri meseca od dana
12
objavljivanja presude. Povodom tog zahteva sud sprovodi poseban postupak i donosi novu presudu o tumačenju svoje ranije presude (tzv. interpretativna presuda).
U teoriji je sporno da li tumačenje može da traži bilo koja strana ili
samo obe zajednički. Polazeći od konsensualnog karaktera arbitraže, jedan
10
11
12
Ch. Rousseau, Droit international public, Tome I, Paris, 1971, p. 242.
Ova arbitraža stvorena je samo radi rešavanja određenog spora i zato se ona obrazuje
za svaki pojedinačni spor. Pošto je formirana za određeni slučaj arbitraža ima
privremeni karakter. Njena funkcija ograničena je na rešavanje konkretnog spora i
prestaje presuđenjem tog spora. Pored toga, kod sastavljanja ad hoc arbitraže strane u
sporu imaju punu slobodu u izboru arbitara. U tome treba tražiti osnovni razlog što u
praksi preovlađuje ova vrsta arbitraže (Više o tome: B. Janković – Z. Radivojević, op.
cit., str. 386–387; za primere: Ch. Rousseau, Droit international public, Tome V, Paris,
1983, pp. 306–307).
Stav 1, član 33 Modela. Prema stavu 2 u slučaju da je iz bilo kog razloga nemoguće
izneti spor o tumačenju pred sud koji je izrekao presudu ili ako strane u roku od tri
meseca ne ugovore drugo rešenje, zahtev za tumačenje presude može se podneti
Međunarodnom sudu pravde.
64
Godišnjak 2004–2005
broj starijih pisaca stajao je na stanovištu da se zahtev za tumačenje ne može
podneti jednostrano, već je uvek potreban sporazum strana u sporu.13 Uporište za ovaj stav oni su nalazili u ranijoj arbitražnoj i sudskoj praksi. Tako je u slučaju Portendick pruski kralj tumačenje svoje presude uslovio
zahtevom obe strane u sporu, ali je na traženje vlade Velike Britanije ipak
pojasnio neke delove presude u formi zvaničnog mišljenja.14 Stalni sud
međunarodne pravde je sa svoje strane ocenio da, osim ako postoji formalni sporazum između strana, arbitar nije ovlašćen za tumačenje svoje
presude.15
Haška konvencija o mirnom rešavanju sporova krenula je suprotnim
putem i predvidela opštu nadležnost suda koji je doneo presudu za sporove
o njenom tumačenju. Prema odredbama te Konvencije sporazum strana u
sporu nije neophodan osim u slučaju kada one hoće da isključe nadležnost
suda za tumačenje presude.16 Sličan pristup u regulisanju ovog pitanja slede
17
Statut Međunarodnog suda pravde i arbitražni pravilnici. Svi ovi akti predviđaju da bilo koja strana u sporu može jednostrano tražiti tumačenje presude. Odredbe o pravu svake strane da podnese zahtev za tumačenje presude sadrže i neki arbitražni sporazumi.
Do Prvog svetskog rata sporovi o tumačenju arbitražne presude bili
su prava retkost. Iz tog razdoblja, pored pomenutog slučaja Portendick,
može se navesti spor Eliza između SAD i Perua koji je osoben po tome što
je radi tumačenja presude mešovite komisije iz Lime obrazovana druga
mešovita komisija.18
U periodu između dva svetska rata slučajevi tumačenja presuda
postaju sasvim uobičajena pojava. Posebno je bila bogata praksa mešovitih
13
14
15
16
17
18
A. Mérignhac, „De l’autorité da la chose jugée en matière de sentences arbitrales“,
Revue générale de droit international public, 1898, p. 621. Isto rešenje prihvaćeno je u stavu
3 člana 24 nacrta Pravilnika o arbitražnom postupku Instituta za međunarodno pravo
od 1875. godine.
A. de la Pradelle, N. Politis, Recueil des arbitrages internationaux, Tome I, Paris, 1905, p.
530.
Savetodavno mišljenje u slučaju Jaworizina: C.P.J.I., Série B, No 8, p. 38.
Član 82 Haške konvencije.
Član 60 Statuta; stav 1 člana 33 Modela Komisije UN za međunarodno pravo; stav 3
člana 31 Konvencije OEBS-a.
A. de la Pradelle, N. Politis, Recueil des arbitrages internationaux, Tome II, Paris, 1928, p.
601.
65
Godišnjak 2004–2005
arbitražnih tribunala stvorenih mirovnim ugovorima.19 Stalni sud međuna20
rodne pravde, takođe, je izrekao nekoliko interpretativnih presuda.
Ova vrsta sporova nije nepoznata ni u jurisprudenciji posleratnog
Međunarodnog suda pravde. Neke zahteve za tumačenje presude Sud je
odbio uz obrazloženje da se na taj način želi dobiti nova presuda o pi21
tanjima koja nisu razmatrana u prethodnom postupku. S druge strane, Sud
je prihvatio zahtev za tumačenje koji se nije ticao presude, već ranije datog
savetodavnog mišljenja.22
U novijoj arbitražnoj praksi bilo je nekoliko slučajeva tumačenja
presuda. Oni su rešavani pred istim sudovima koji su doneli presude, osim u
sporu Laguna del Desierto kada je obrazovan novi arbitražni tribunal.23 U
najpoznatijem slučaju radilo se o tumačenju presude Francusko-britanskog
arbitražnog tribunala o razgraničenju kontinentalnog sloja u Lamanšu i Irskom moru. Novom presudom tribunal je odbio francuski prigovor neblagovremenosti i na zahtev vlade Velike Britanije dao tumačenje metoda koji
je korišćen prilikom povlačenja linije razgraničenja.24
Iz dosadašnje prakse mogu se izvesti dva uslova pod kojima zahtev za
tumačenje presude može biti prihvaćen.25 Pre svega, među stranama mora
da postoji spor o značenju ili domašaju presude čije se tumačenje traži. Do
toga najčešće dolazi zbog nedovoljno jasnih, nepreciznih ili dvosmislenih
izraza i formulacija upotrebljenih u presudi. Pritom nije od značaja da li se
19
20
21
22
23
24
25
Za pregled odluka ovih tribunala: Recueil des décisions des Tribunaux arbitraux mixtes,
Tome I, Paris, 1922, pp. 54, 118, 251 i 264; Tome II, Paris, 1923, pp. 834, 851;
navedeno prema: L. Cavaré, Le droit international public positif, Tome II, Paris, 1969, p.
315.
Prva je doneta 1925. godine i odnosila se na tumačenje presude iz 1924. godine o
tumačenju Nejskog ugovora (C.P.J.I., Série A, No. 4), dok su druge dve izrečene 1927.
i 1928. godine u slučaju fabrike Chorzow (Ibid., No. 11 i 13). Za njihovu dalju analizu:
Ch. Rousseau, Droit international public, Tome V, Paris, 1983, p. 364.
Presuda doneta u slučaju prava azila između Kolumbije i Perua: CIJ, Recueil, 1950, p.
15.
Savetodavno mišljenje o tumačenju mišljenja donetog 1950. godine o položaju
Jugozapadne Afrike: CIJ, Recueil, 1955, p. 11.
Presuda od 1995. doneta povodom presude iz 1994. godine; navedeno prema: N. Q.
Dinh, P. Daillier, A. Pellet, Droit international public, Paris, 2002, p. 886.
Više o tome: E. Zoller, „Observation sur la révision et l’interprétation des sentences
arbitrales“, Annuaire français de droit international, 1978, pp. 345–346.
Ch. Rousseau, Droit international public, Tome V, Paris, 1983, p. 364.
66
Godišnjak 2004–2005
zahtev odnosi na dispozitivni deo presude ili njeno obrazloženje. Drugi
uslov je da predmet i cilj zahteva moraju biti ograničeni na tumačenje
presude u pitanju, tj. od suda se jedino može tražiti da utvrdi njen smisao ili
domašaj.
Tokom dugotrajne prakse međunarodni sudovi i arbitražni tribunali izgradili su nekoliko osnovnih principa tumačenja presude. Najznačajniji od njih su:
a) tumačenje ne može da izađe iz okvira presude koji su određeni
arbitražnim sporazumom;
b) prilikom tumačenja sud se ograničava na ono što je predviđeno i
ne može da ocenjuje činjenice koje nije razmatrao prilikom
donošenja presude čije se tumačenje traži;
c) tumačenje ne može da bude sredstvo za izmenu ili poništenje
ranije presude; i
d) interpretativna presuda ima obaveznu snagu samo ukoliko ne
prelazi granice presude koja se tumači.26
3. Ispravka presude
Zahtev za ispravku arbitražne presude ima nekih sličnosti sa
zahtevom za tumačenje. Ovo se pravno sredstvo, takođe, podnosi istom
sudu koji je doneo presudu, a i rokovi za njegovo korišćenje su veoma
kratki. Većina arbitražnih pravilnika određuje rok od mesec dana od objavljivanja ili saopštavanja presude. Isti rok predviđa i Model pravila o arbitražnoj proceduri Komisije Ujedinjenih nacija za međunarodno pravo, ali
27
računajući od dana donošenja presude i njenog dostavljanja stranama. U
teoriji se smatra da je reč o prekluzivnom roku posle čijeg isteka sud ne
može da prihvati zahtev za ispravku.28
Svaka strana u sporu ima pravo da traži ispravljanje donete presude.
Stranke se mogu sporazumeti da zajednički podnesu takav zahtev. Međutim,
za razliku od zahteva za tumačenje, sud može da izvrši ispravku presude i
po sopstvenoj inicijativi (proprio motu).29
26
27
28
29
L. Cavaré, „Quelques remarques sur le recours en interprétation“, Mélanges Basdevant,
Paris, 1960, pp. 96–113.
Član 31 Modela.
Ch. Rousseau, Droit international public, Tome V, Paris, 1983, p. 365.
Videti član 31 Modela pravila Komisije UN za međunarodno pravo.
67
Godišnjak 2004–2005
Svrha ovog pravnog sredstva je da se otklone očigledne greške u
tekstu presude. Obično su u pitanju pogreške u pisanju ili računanju,
štamparske greške i druge omaške tehničke prirode. Predmet zahteva za ispravku mogu da budu samo nedostaci u vezi sa redigovanjem teksta presude. Od suda se ne može tražiti da ispravlja greške u pogledu činjenica ili
prava. Zabluda o činjenicama ili pravu može da bude od značaja samo kao
razlog za reviziju ili poništenje arbitražne presude.
4. Revizija presude
Revizija presude arbitražnog suda u načelu nije dozvoljena, jer se time
presudi obezbeđuje autoritet konačne odluke i presuđene stvari (res
judicata).30 U suprotnom, ona bi postala neobavezujući predlog koje strane u
sporu mogu slobodno da menjaju.
Iako nema opšteg pravila koje predviđa mogućnost revizije, ovo
pravno sredstvo nije nepoznato u međunarodnom pravu. Arbitražna presuda može se izuzetno i pod određenim uslovima revidirati. Uslovi za reviziju, stvoreni kroz dugotrajnu praksu i nepisano običajno pravo, kodifikovani su Prvom haškom konvencijom o mirnom rešavanju sporova od
1907. godine. Konvencija dopušta reviziju presude ako su je strane predvidele arbitražnim sporazumom. Revizija je moguća samo u slučaju otkrivanja
neke činjenice koja do donošenja presude nije bila poznata ni sudu ni strani
koja se na nju poziva. Nova činjenica mora biti takve prirode da bi odlučujuće uticala na presudu.31
Sporazum strana u sporu prva je i osnovna pretpostavka da bi se
moglo pristupiti reviziji presude. Bez takvog sporazuma strane ne mogu tražiti reviziju niti je sud ovlašćen da je vrši po vlastitoj inicijativi. Taj princip
čvrsto je utemeljen u međunarodnoj jurisprudenciji. Kao što je istakao Stalni
sud međunarodne pravde u slučaju Jaworzyna „ako nema formalnog spo32
razuma između strana arbitar ne može da menja ili revidira svoju presudu“.
Revizija se obično predviđa unapred prilikom zaključenja arbitražnog
sporazuma. To se čini unošenjem izričite odredbe u tekst arbitražnog kom30
31
32
Za pregled stavova doktrine o ovom pitanju: L. Cavaré, Le droit international public
positif, Tome II, Paris, 1969, p. 312.
Stavovi 1 i 2 člana 83 Konvencije.
C.P.J.I., Série B, No 8, p. 38.
68
Godišnjak 2004–2005
promisa. Haška konvencija ima u vidu samo ovaj način ugovaranja revizije.
Međutim, strane u sporu se o reviziji mogu dogovoriti naknadno zaključenjem novog sporazuma. Ova druga mogućnost mnogo je ređe korišćena u
praksi i njoj se pribegavalo iz razloga političkog oportuniteta ili pod diplomatskim pritiskom.33
U pogledu drugog uslova za reviziju presude Haška konvencija
poslužila je kao obrazac mnogim arbitražnim pravilnicima, uključujući Statut
Međunarodnog suda pravde,34 Model pravila o arbitražnoj proceduri Komisije UN za međunarodno pravo35 i Konvenciju o mirenju i arbitraži zaključenu u okviru Organizacije za evropsku bezbednost i saradnju.36 Svi ovi akti
mogućnost revizije presude ograničavaju na otkriće nove činjenice od odlučujućeg značaja koja je pre izricanja presude bila nepoznata sudu i strani
koja traži reviziju. Ponekad se tome dodaje zahtev da nepoznavanje činjenice nije bilo posledica nemarnosti strane koja traži reviziju.
Ovako shvaćen osnov za reviziju države su ponekad pokušavale da
prošire, pozivajući se na druge razloge, kao što su, recimo, donošenje presude pre nego što je stranama data mogućnost da se izjasne o meritumu ili
nepresuđenje spornog pitanja u ostavljenom roku. U teoriji preovlađuje stav
da u ovom i drugim sličnim slučajevima ozbiljnog kršenja pravila arbitražne
procedure nema mesta reviziji, već je to razlog zbog koga se eventualno može tražiti poništenje arbitražne presude.37 Posle izvesnog kolebanja i arbitražni sudovi su zauzeli stav da je revizija presude moguća i dopuštena samo
u slučaju naknadnog otkrivanja nove činjenice.
Zahtev za reviziju podnosi se istom sudu koji je izrekao presudu.
Kada nije moguće obnoviti sud u istom sastavu potrebna je saglasnost obe
strane za obrazovanje novog suda. Ukoliko, pak, nema sporazuma o ustanovljenju novog suda, a revizija je bila unapred ugovorena, Model pravila
33
34
35
36
37
Tako, na primer, Turska je uspela da 1866. godine zaključi novu konvenciju sa ciljem
da se izvrši izmena arbitražne presude koju je francuski imperator Napoleon III
doneo 1864. godine u slučaju kompanije Sueckog kanala. Za druge primere: Ch.
Rousseau, Droit international public, Tome V, Paris, 1983, pp. 366–367.
Član 61 Statuta.
Član 38 Modela.
Stavovi 4 i 5 člana 31 Konvencije.
Za pregled doktrinarnih stavova: Ch. Rousseau, Droit international public, Tome V,
Paris, 1983, pp. 366–367.
69
Godišnjak 2004–2005
arbitražnog postupka predviđa kao dopunsko rešenje mogućnost da svaka
38
strana zahtev za reviziju jednostrano uputi Međunarodnom sudu pravde.
Strana koja traži reviziju presude dužna je da zahtev podnese čim sazna
za nove činjenice. Krajnji rok za isticanje zahteva obično iznosi šest meseci od
otkrivanja nove činjenice. Objektivni rok u kome treba podneti zahtev za
reviziju određuje se arbitražnim sporazumom ili u samoj presudi. Statut Međunarodnog suda pravde i neki propisi o arbitražnom postupku predviđaju apsolutni rok zastarelosti za podnošenje ovog zahteva od deset godina od dana
donošenja presude.39 Taj se rok može smatrati običajnim pravilom arbitražne
40
procedure, osim ako sporazumom ili presudom nije drugačije određeno.
U slučaju obnove postupka arbitražni sud prvo ispituje osnovanost
zahteva za reviziju. Postupak se otvara odlukom kojom sud izričito utvrđuje
postojanje nove činjenice i priznaje joj značaj osnova za reviziju.41 Pošto
prihvati zahtev sud sprovodi novi postupak o meritumu presuđenog spora i
taj postupak se završava donošenjem nove presude.
5. Žalba protiv presude
Konačni i obavezujući karakter arbitražne presude isključuje mogućnost njenog pobijanja ili preispitivanja od strane višeg suda. Stoga, za razliku
od unutrašnjeg prava, žalba u međunarodnom pravu nije ni redovan ni dopušten pravni lek. Odredbu po kojoj protiv presude arbitražnog suda nema
žalbe, pored Haške konvencije i Statuta Međunarodnog suda pravde, sadrže
42
mnogi arbitražni pravilnici. Unošenje takve odredbe u tekst arbitražnog
sporazma, što se inače u praksi ponekad čini,43 ima samo deklarativni značaj.
Međunarodna jurisprudencija, takođe, stoji na stanovištu da se protiv
presude arbitražnog suda ne može izjaviti žalba. Iz prilično bogate prakse
izdvajamo stav Stalnog suda međunarodne pravde u slučaju Belgijskog trgo38
39
40
41
42
43
Stav 6 član 38 Modela.
Stav 4 član 61 Statuta; stav 2 član 38 Modela pravila Komisije UN za međunarodno
pravo; stav 4 član 31 Konvencije OEBS-a.
U ovom smislu: V. Đ. Degan, Međunarodno pravo, Rijeka, 2000, str. 749.
Stav 2 član 61 Statuta Međunarodnog suda pravde; stav 3 član 83 Haške konvencije.
Član 81 Haške konvencije; član 60 Statuta; stav 3 član 31 Konvencije OEBS-a.
Za pregled takvih odredaba: L. Cavaré, Le droit international public positif, Tome II, Paris,
1969, pp. 310–311.
70
Godišnjak 2004–2005
vačkog društva da su „arbitražne presude suverene i bez prava na žalbu“.44
Sa svoje strane, posleratni Međunarodni sud pravde je povodom arbitražne
presude španskog kralja istakao da „on nije apelacioni sud niti je pozvan da
kaže da li je arbitar dobro ili loše presudio“.45
Pravilo o nedopuštenosti žalbe na presudu arbitražnog suda nije bez
izuzetaka. Od njega se može odstupiti ukoliko je podnošenje žalbe nekom
drugom sudu unapred predviđeno arbitražnim sporazumom, što se čini
veoma retko. Kao izuzetan primer navode se sporazumi zaključeni u Parizu
1930. godine između Mađarske, s jedne, i Rumunije, Čehoslovačke i Jugoslavije, odnosno Poljske, s druge strane. Ti sporazumi su predviđali mogućnost
da strane ugovornice izjave žalbu Stalnom sudu međunarodne pravde protiv
46
presuda mešovitih arbitražnih tribunala. Povodom podnetih žalbi Haški
sud je doneo dve presude u slučajevima Univerziteta Peter Pazmany i Pajzs,
Czaky i Esterhazy.47 To su do sada jedini poznati slučajevi kada je Haškom
sudu poverena funkcija apelacionog suda u odnosu na presude drugog
arbitražnog tribunala.
6. Poništenje presude
Mogućnost poništenja arbitražne presude nije predviđena međunarodnim pravom. Nekoliko pokušaja da se to pitanje reguliše u jednom
ugovoru opšteg karaktera završeno je bez rezultata. Na Prvoj haškoj konferenciji Rusija je predložila da se u Konvenciju o mirnom rešavanju
sporova unese posebna odredba o razlozima ništavosti arbitražne presude.
Taj predlog je odbijen uz obrazloženje da nije moguće predvideti osnove
ništavosti, a da se u isto vreme ne odredi organ koji bi bio nadležan za
njihovu ocenu.48
44
45
46
47
48
Ibid.
CIJ, Recueil, 1960, p. 214.
Više o tome: A. Favre, Principes du droit des gens, Paris, 1974, p. 682; P. Guggenheim,
Traité de Droit international public, Tome II, Genève 1954, pp. 176–177.
Presude od 1923. i 1936. godine: C.P.J.I., Série A/B, No. 61, no. 68.
Kao osnov za ruski predlog poslužio je član 27 nacrta Pravilnika o arbitražnom
postupku koji je na osnovu izveštaja Goldschmidt-a usvojio Institut za međunarodno
pravo 1875. gpdine „Projet de règlement pour la procédure arbitrale international“,
Annuaire de l’Institut de droit international, 1877, Vol. I, pp. 84–87). Sumirajući rezultate
rasprave o ovom predlogu na Prvoj haškoj konferenciji, predsednik Komiteta
Descamps u svom izveštaju kaže: „Komitet je stao sa ispitivanjem ovog pitanja pred
71
Godišnjak 2004–2005
Pitanje je ponovo pokrenuto u Društvu naroda povodom predloga
Finske da se Stalnom sudu međunarodne pravde poveri rešavanje sporova o
valjanosti arbitražnih presuda. Komitet eksperata kome je taj predlog
upućen izradio je nacrt protokola koji je predviđao nadležnost Suda da pod
određenim uslovima arbitražnu presudu proglasi ništavom.49 Ovaj tekst,
međutim, nije razmatran u organima Društva naroda niti je povodom njega
doneta bilo kakva odluka.
U okviru Ujedinjenih nacija Komisija za međunarodno pravo je u
nacrt konvencije o arbitražnom postupku unela poseban deo o valjanosti i
ništavosti presude. Pored razloga zbog kojih se presuda može pobijati, nacrt
je predviđao postupak i rokove za njeno poništenje. Centralno mesto dato je
Međunarodnom sudu pravde koji bi, u odsustvu sporazuma o nadležnosti
drugog suda, bio ovlašćen da na zahtev jedne od strana odlučuje o
poništenju presude.50 Rasprava u Generalnoj skupštini pokazala je nespremnost država da prihvate ovakvu nadležnost Međunarodnog suda u pogledu
ništavosti presude. U tome treba videti jedan od razloga što je umesto konvencije usvojen pravno neobavezujući Model pravila o arbitražnoj proce-
49
50
teškoćama da predvidi slučajeve ništavosti, a da u isto vreme ne odredi ko će biti
sudija za ocenu tog slučaja“ (Conférence international, 1899, I, p. 139; navedeno
prema: P. Guggenheim, op. cit., p. 172, note 1).
Predlog Finske upućen je Društvu naroda 18. jula 1929. godine (Société des Nations,
A, 1930, C 1, p. 83; navedeno prema Ch. Rousseau, Droit international public, Tome V,
Paris, 1983, p. 362). Iste godine Institut za međunarodno pravo preporučio je
državama da u arbitražnim konvencijama ili kompromisornim klauzulama predvide da
će svi sporovi između njih nastali povodom nadležnosti arbitražnog suda ili
prekoračenje ovlašćenja suda na koje se poziva jedna strana biti izneti pred Stalni sud
međunarodne pravde (Annuaire de l’Institut de droit international, 1929, Tome II, p. 304).
Nacrt protokola koji je 1930. godine izradio Komitet eksperata Društva naroda
predviđa, takođe, pravo Stalnog suda međunarodne pravde da u određenom roku
rešava o nevaljanosti arbitražne presude (R. Erich, „Le projet de confére à la C.P.J.I.
des fonctions d’une instance de recour“, Revue de droit international et de législation
comparée, 1931, pp. 268–279). U istom smislu Ugovor o mirenju arbitraži i sudskom
rešavanju zaključen 1932. godine između Luksemburga i Norveške određuje da svaka
strana može u roku od 40 dana od objavljivanja presude da iznese pred Stalni sud
međunarodne pravde novi spor o ništavosti presude (Više o tome: L. Cavaré, Le droit
international public positif, Tome II, Paris, 1969, pp. 231–232).
Commentary on the Draft Convention on Arbitral Procedure Adopted by the
International Law Commission at its Fifth Session, UN Doc. A/CN.4/2, No. 1955.
V. 1, New York, 1955.
72
Godišnjak 2004–2005
duri, uz preporuku državama da se njime koriste prilikom zaključenja
arbitražnih sporazuma.51
Neuspeh u regulisanju pitanja ništavosti arbitražne presude na terenu
konvencionalnog prava dobrim je delom posledica nesklada između potrebe
da se presuda, shvaćena kao akt kojim se na konačan i obavezujući način
rešava spor, bezuslovno izvrši i mogućnosti da ona ima ozbiljne nedostatke
zbog kojih bi njeno održavanje na snazi narušilo ugled arbitražnog sudstva.
Nastojeći da stabilnost međunarodnog pravnog poretka dovede u sklad sa
idealom pravde, veći deo doktrine i međunarodna jurisprudencija stoje na
stanovištu da se arbitražna presuda u izuzetnim slučajevima može poništiti.52
Tom prilikom polazi se od stava da je presuda podvrgnuta opštim formalnim i materijalnim uslovima za punovažnost pravnog akta i da njihovo
neispunjenje ima za posledicu ništavost presude.53 Izvesne razlike postoje u
vezi s određivanjem razloga zbog kojih se može pobijati valjanost arbitražne
presude, kao i u pogledu organa nadležnog da presudu oglasi ništavom.
Osnovi ništavosti presude potiču iz unutrašnjih pravnih sistema odakle su preneti na teren međunarodnog prava. Neki od njih direktno vode poreklo iz rimskog prava, kao što je, recimo, načelo extra compromissum arbiter
nihil facere potest. Drugi su preuzeti uz izmene i prilagođavanja koja nameće
specifičnost međunarodne arbitraže. Tako nacrt pravilnika o međunarodnom arbitražnom postupku Instituta za međunarodno pravo navodi ove osnove ništavosti presude: nevaljanost kompromisa, podmićivanje člana suda,
prekoračenje nadležnosti od strane suda i materijalnu zabludu u pogledu
prava u presudi.54
51
52
53
54
Više o tome: O. Račić, „Arbitraža u međunarodnom javnom pravu“, Jugoslovenska revija
za međunarodno pravo, 1998, br. 1–2, str. 39.
E. Borel, „Les voies de recours contre les sentences arbitrales“, Recueil des cours, La
Haye, 1935, Tome II, pp. 5–104; Kolkey, „Attacking Arbitral Awards: Rights of
Appeal and Review in International Arbitrations“, International Lawyer, 1988, Vol. 22,
pp. 693–715; H. Lauterpacht, The legal remedy in case of excess of jurisdiction, British
Yearbook of International Law, 1928, pp. 117–121; W. M. Reisman, Nullity and Revision,
New Haven, 1971, pp. 86–87; O. Schachter, „The Enforcement of International
Judicial and Arbitral Decisions“, American Journal of International Law, 1960, Vol. 51, pp.
26–27; J. W. Warer, „Appeal in cases of alleged invalid arbitral awards“, American
Journal of International Law, 1932, pp. 132–133.
N. Q. Dinh, P. Dailler, A. Pellet, op. cit., p. 886; K. Oellers-Frahm, „Judicial and
Arbitral Decisions: Validity and Nullity“, in: R. Bernhardt (ed.), Encyclopedia of Public
International Law, Volume III, 1997, p. 38.
Član 27 Pravilnika.
73
Godišnjak 2004–2005
Model pravila o arbitražnom postupku Komisije UN za međunarodno pravo predviđa da se valjanost presude može pobijati zbog jednog od
sledećih razloga: a) prekoračenja ovlašćenja suda; b) korupcije jednog člana
suda; c) odsustva obrazloženja presude ili ozbiljnog kršenja osnovnih pravila
postupka; d) ništavosti arbitražnog sporazuma ili kompromisa.55 Iz toga
proizilazi da se razlozi ništavosti presude uglavnom odnose na nadležnost
arbitražnog suda i arbitražnu proceduru (prekoračenje ovlašćenja i povreda
pravila postupka), ličnost arbitra (korupcija i zabluda) i arbitražni sporazum
(ništavost kompromisa).56
Prekoračenje ovlašćenja (excès de pouvoir) u praksi se najčešće navodilo
kao razlog ništavosti arbitražne presude. U teoriji to se smatralo glavnim, pa
čak i jedinim mogućim osnovom za poništaj presude, pri čemu se ovaj po55
56
Član 25 Modela.
U našoj literaturi se obično navode tri osnovna razloga ništavosti arbitražne presude,
mada se oni različito shvataju i grupišu. Tako, na primer, M. Novaković (Osnovi
međunarodnoga javnoga prava, knjiga druga, Beograd, 1938, str. 141) podmićivanje suda,
uskraćivanje prava na odbranu i prekoračenje ovlašćenja smatra osnovama ništavosti
arbitražne presude, dok Avramov-Kreća (Međunarodno javno pravo, Beograd, 2001, str.
573) razlikuju razloge koji se tiču nadležnosti (ništavost arbitražnog kompromisa,
prekoračenje nadležnosti od strane arbitara, primena prava na koje sud nije bio
ovlašćen kompromisom), razloge koji se tiču pravila postupka (povreda pravila o
jednakosti strana pred sudom) i razloge koji se tiču samih arbitara (korupcija i
zabluda). Neki pisci sa prostora bivše Jugoslavije (J. Andrassy, op. cit., str. 510) navode
četiri osnova: protivrečnost dispozitiva, korupciju sudije, nepoštovanje bitnih propisa
postupka i prekoračenje ovlašćenja arbitara. U stranoj međunarodnopravnoj doktrini
broj razloga ništavosti presude se kreće od samo jednog (recimo, Ch. Rousseau, Droit
international public, Tome V, Paris, 1983, pp. 326–327, koji smatra da je prekoračenje
ovlašćenja arbitra jedini razlog ništavosti), preko dva (P. Guggenheim, op. cit., p. 173,
koji navodi nenadležnost suda i prekoračenje ovlašćenja, a L. Cavaré, Le droit
international public positif, Tome II, Paris, 1969, pp. 322–329, razlikuje nevaljanost
presude u vezi sa sprovođenjem u život arbitraže i prekoračenje ovlašćenja arbitara) ili
tri (N. Q. Dinh, P. Daillier, A. Pellet, op. cit., pp. 886–887, koji smatraju da su ti razlozi
ništavost arbitražnog kompromisa, prekoračenje ovlašćenje arbitra ili njegova
korupcija), pa sve do pet (ništavost kompromisa ili ugovora o arbitraži, bitno
prekoračenje nadležnosti tribunala, neobrazložena presuda, povreda bitnih pravila
postupka, korupcija člana tribunala – V. Đ. Degan, op. cit., str. 748; ništavost
kompromisa, prekoračenje ovlašćenja arbitra, neprimena opšteg prava, prevara ili
nelojalnost arbitara ili drugih učesnika u arbitraži, bitna zabluda – A. Favre, op. cit., p.
682; prekoračenje ovlašćenja predviđenih kompromisom, nevaljanost kompromisa,
korupcija sudije, ozbiljno odstupanje od pravila procedure, suštinska zabluda – M.
Shaw, International Law, Cambridge, 1997, pp. 740–741).
74
Godišnjak 2004–2005
jam shvatao mnogo šire nego u unutrašnjem pravu. Naime, u međunarodnom pravu veoma je teško povući jasnu granicu između prekoračenja nadležnosti i nenadležnosti arbitražnog suda, budući da ne postoji zakonodavac
koji bi na autoritativan način izvršio podelu nadležnosti i ovlašćenja između
različitih sudova. U odsustvu takvog organa odlučujući značaj ima volja
strana u sporu izražena u arbitražnom sporazumu, tako da svako odstupanje, propust, nepoštovanje, pogrešno tumačenje ili kršenje njegovih odredaba od strane suda može da predstavlja prekoračenje nadležnosti.57
Iz međunarodne arbitražne prakse može se izvesti nekoliko tipičnih
slučajeva u kojima se tvrdilo da je sud prekoračio granice ovlašćenja određenih arbitražnim sporazumom. Do toga najpre dolazi ako je sud odlučivao
ultra petita, tj. sudio o pitanju koje mu nije podneto na rešavanje. Tako je u
slučaju ostrva Aves španska kraljica Izabela II, kojoj je kompromisom između Holandije i Venecuele bilo povereno da samo reši pitanje suvereniteta
nad tim ostrvom, svojom presudom odredila i pravne posledice te odluke
ako se ono dodeli Venecueli.58
Prekoračenje ovlašćenja, nadalje, postoji kada sud primeni neka druga
pravila i načela, a ne ona koja su sporazumom određena kao merodavna. U
slučaju severoistočne granice između SAD i Kanade holandski kralj je kao
arbitar odlučio da umesto jedne od dve linije navedene u kompromisu pri59
meni treću liniju razgraničenja. Slični su slučajevi kada arbitar izađe iz okvira sudske funkcije i spor reši na osnovu prijateljskog poravnanja (amiable
composition) bez izriičitog ovlašćenja u kompromisu. Na taj način postupio je
prilikom određivanja granice između Bolivije i Perua argentinski predsednik
odlučivši da ne primeni pravilo uti possidetis, koje je bilo predviđeno kompro60
misom, već da razgraničenje izvrši na osnovu pravičnosti.
57
58
59
60
Ch. Rousseau, Droit international public, Tome V, Paris, 1983, p. 329.
De La Pradelle – N. Politis, „Recueil des arbitrages internationaux“, Tome II, Paris,
1923, pp. 420–421; navedeno prema: L. Cavaré, Le droit international public positif, Tome
II, Paris, 1969, p. 325.
Ibid., Tome I, Paris, 1905, pp. 395–398; navedeno prema: Ch. Rousseau, Droit
international public, Tome V, Paris, 1983, p. 328.
A. Weiss, „L’arbitrage de 1909 entre la Bolivie et le Pérou“, Revue générale de droit
international public, 1910, pp. 118–136; P. Fiore, „La sentence arbitrale du président de
la République Argentine dans le conflit de limite entre la Bolivie et le Pérou“, Ibid., pp.
247–248; navedeno prema: L. Cavaré, Le droit international public positif, Tome II, Paris,
1969, pp. 327–328.
75
Godišnjak 2004–2005
I konačno, prekoračenjem nadležnosti u širem smislu moglo bi se
smatrati svako propuštanje ili odstupanje u primeni ili ozbiljno kršenje
bitnog pravila postupka koje je predviđeno arbitražnim sporazumom. Ovde
se imaju u vidu slučajevi kada arbitražna presuda ne sadrži obrazloženje,
kada je doneta bez prethodnog saslušanja stranaka ili je povređeno pravilo o
jednakosti strana pred sudom.61 Tako je u sporu između Kolumbije i SAD
presuda koju je doneo nadarbitar, ne pruživši priliku zastupnicima strana da
se izjasne o meritumu, podneta na zahtev jedne od strana novom nadarbitru
na ponovno odlučivanje.62
Podmićivanje člana arbitražnog suda ili zabluda nisu tako česti razlozi
pobijanja valjanosti arbitražne presude. Korupcija kao osnov ništavosti treba da sankcioniše pristrasnost sudije prilikom odlučivanja i samim tim obezbedi visoke moralne standarde u vršenju arbitražne funkcije. Podmićivanje
označava radnju jedne strane u sporu koja se sastoji u davanju novca, poklona ili kakve druge koristi sudiji sa ciljem da donese presudu u njenu korist.
Neki pisci korupciju izjednačavaju sa prevarom, tj. sa lažnim iznošenjem
slučaja pred sud koje ima za cilj da se od njega ishodi povoljna presuda.
Međutim, u slučaju naknadnog otkrivanja prevare radilo bi se o novoj činjenici koja može da dovede do revizije, a ne do poništaja arbitražne presude.63
Zabluda arbitara ima veoma ograničeni značaj kao razlog ništavosti
presude. To je posledica intelektualnih i stručnih kvaliteta članova arbitražnog suda koji garantuju svestrano sagledavanje činjenične i pravne strane
spora. S druge strane, dosta složena i prilično dugotrajna arbitražna procedura svodi praktičnu mogućnost da dođe do zablude na najmanju meru.
64
I pored toga, u teoriji međunarodnog prava i nekim propisima o ar65
bitražnom postupku zabluda se navodi kao razlog za poništaj presude pod
uslovom da ima suštinski (bitan) karakter i da je očigledna. Tom prilikom
povlači se razlika između zablude u pogledu činjenica i zablude u pogledu
prava. Prva vrsta zablude smatra se osnovom ništavosti samo ako je rezultat
61
62
63
64
65
Ch. Rousseau, Droit international public, Tome V, Paris, 1983, pp. 328–329.
De La Pradelle – N. Politis, Recueil des arbitrages internationaux, Tome II, Paris, 1923, pp.
474–478.
K. Oellers – Frahm, op. cit., p. 39.
S. Avramov, Međunarodno javno pravo, Beograd, 1980, str. 347; A. Favre, op. cit., p. 682;
M. Shaw, op. cit., p. 740.
Član 27 nacrta Pravilnika o arbitražnom postupku Instituta za međunarodno pravo.
76
Godišnjak 2004–2005
prevare. U suprotnom, pogođena strana u sporu može tražiti reviziju ukoliko je predviđena sporazumom ili ispravku teksta presude.66 U pogledu zablude o pravu preovlađuje stav da je njeno postojanje veoma teško ustanoviti i dokazati, budući da arbitražni sud raspolaže diskrecionim ovlašćenjem
da razmatra pravne aspekte spora. Stoga je tumačenje i ocena dokumenata i dokaza od strane suda bez uticaja na valjanost arbitražne presude.67
Od pravnog značaja mogla bi da bude okolnost da sud nije uzeo u obzir
relevantni ugovor ili je očigledno imao pogrešnu predstavu u pogledu
68
nekog propisa unutrašnjeg prava, ali se u dosadašnjoj praksi strane nisu
nijednom pozvale na ovu vrstu zablude kao razlog za poništaj presude.
Nevaljanost arbitražnog sporazuma starija doktrina nije smatrala
posebnim osnovom ništavosti presude. Prema tada vladajućem stavu
ništavost sporazuma treba da se utvrdi pre nego što bude doneta arbitražna
presuda. Strane u sporu mogle su se pozivati na ništavost kompromisa samo
do okončanja postupka, pa ukoliko arbitražni sud to prihvati neće biti ni
presude. U suprotnom slučaju, tj. pošto je postupak sproveden i presuda
doneta, važi pretpostavka da su sporne strane prećutnim putem izvršile
konvalidaciju arbitražnog sporazuma.69
Ovo gledište odbacio je Institut za međunarodno pravo odlučivši da
nevažnost kompromisa uvrsti među razloge za poništaj arbitražne presude.70
Na isti način postupila je Komisija za međunarodno pravo prilikom izrade
pravila o arbitražnom postupku,71 tako da je danas ništavost arbitražnog
sporazuma prihvaćena kao poseban razlog za pobijanje valjanosti presude.
To je logična posledica činjenice da se nadležnost arbitraže zasniva na saglasnosti volja strana u sporu, te arbitražni sud neće moći da donese punovažnu presudu ukoliko između njih ne postoji valjan sporazum.
U pogledu razloga ništavosti arbitražni sporazum podčinjen je istim
pravilima koja važe za sve međunarodne ugovore. U teoriji, međutim, nema
produbljenih rasprava o ovim razlozima, izuzimajući problem valjanosti kom66
67
68
69
70
71
K. Oellers-Frahm, op. cit., p. 39.
Videti stav Međunarodnog suda pravde u slučaju arbitražne presude španskog kralja:
CIJ, Recueil, 1960, p. 188–213.
M. Shaw, op. cit., p. 741.
K. Oellers-Frahm, op. cit., p. 39.
Član 27 nacrta Pravilnika o arbitražnom postupku.
Član 35 Modela pravila o arbitražnom postupku.
77
Godišnjak 2004–2005
promisa koji je zaključio nenadležni organ. Uopšte uzev, po pitanju određivanja nadležnih organa za sklapanje arbitražnih sporazuma, međunarodno
pravo vezano je internim pravom, jer je svakoj državi prepušteno da svojim
ustavnim propisima predvidi organe koji poseduju ugovornu sposobnost i da
odredi uslove za njeno vršenje. Arbitražni sporazum zaključen povredom
ovih pravila i ograničenja ne smatra se valjanim, što može da ima za posledicu
72
ništavost celokupnog postupka, uključujući i samu arbitražnu presudu.
Slučajevi pobijanja presude po osnovu zaključenja kompromisa od
strane nenadležnog organa veoma su retki u međunarodnoj arbitražnoj
praksi. U nekoliko starijih sporova ove vrste radilo se o nepoštovanju interne procedure za ratifikaciju arbitražnog sporazuma ili neregularnosti punomoćja predstavnika država koji su zaključili sporazum. Tako je u slučaju
Južnoafričke Republike osporena valjanost presude zato što je predsednik
ove države ratifikovao arbitražni sporazum ne pribavivši prethodno pozitivno mišljenje specijalne parlamentarne komisije, koje je po ustavu bilo
neophodno.73 U drugom do sada poznatom primeru arbitražna presuda
doneta između dva švajcarska kantona oglašena je ništavom iz razloga što
njihovi predstavnici nisu bili uredno ovlašćeni da zaključe kompromis.74
Kao najteži problem ostaje određivanje organa koji treba da reši spor
o valjanosti arbitražne presude i da je eventualno poništi. U međunarodnom
pravu nema više sudske instance koja bi obavezno i autoritativno ispitivala
valjanost izrečene presude, a posebno navodne razloge ništavosti ma kakve
prirode oni bili.75 U sistemu koji je zasnovan na saglasnosti strana u sporu76
pitanje utvrđivanja ništavosti zavisi u krajnjoj liniji od njihove dobre volje i
spremnosti da spor reše.
Najnepovoljnije rešenje je da strana koja se poziva na nevaljanost
arbitražne presude sama presudu proglasi ništavom. Takvo rešenje ne samo
da je suprotno načelu nemo judex in rea sua, već nije obavezujuće za drugu
77
stranu, pa spor o valjanosti arbitražne presude ostaje nerešen. Pored toga,
72
73
74
75
76
77
L. Cavaré, Le droit international public positif, Tome II, Paris, 1969, p. 263.
De La Pradelle – N.Politis, Recueil des arbitrages internationaux, Tome II, Paris, 1923, pp.
695, 703.
Ibid., Tome I, Paris, 1905, p. 274.
B. Janković – Z. Radivojević, op. cit., str. 138.
P. Guggenheim, op. cit., p. 174.
N. Q. Dinh, P. Daiilier, A. Pellet, op. cit., p. 887.
78
Godišnjak 2004–2005
jednostrana ocena valjanosti bila bi suprotna samoj prirodi arbitraže, jer može da znači da presuda predstavlja samo predlog koji postaje obavezan uz
naknadnu saglasnost strana u sporu.78
Druga je mogućnost da isti sud koji je doneo presudu ocenjuje i njenu
valjanost. Za ovo rešenje ne bi se moglo reći da je u skladu sa konceptom međunarodne arbitraže iz više razloga. Najpre, zato što nije ispravno da sam sud
ispituje mane sopstvene odluke. Drugo, zbog toga što je malo verovatno da će
on priznati grešku i svoju presudu oglasiti ništavom. I najzad, za ovakvo ovlašćenje suda biće potrebna zajednička odluka, tj. saglasnost obe strane u sporu, a
takav pristanak se teško može očekivati od strane koja je dobila spor.79
Treće rešenje, mnogo primerenije karakteru arbitraže, sastoji se u zaključenju posebnog sporazuma kojim se spor o ništavosti arbitražne presude
upućuje na rešavanje drugom sudskom forumu. To može da bude potpuno
novi arbitražni sud ili neki od stalnih sudova. Iako izuzetno retki, takvi
primeri postoje u međunarodnoj praksi. Tako je u slučaju brodske kompanije Orinoco presuda nadarbitra Barage doneta 1903. godine pobijana zbog
navodnog prekoračenja ovlašćenja. Na osnovu kompromisa između SAD i
Venecuele zaključenog 1909. godine spor je iznet pred Stalni arbitražni sud
u Hagu koji je svojom presudom od 1910. godine utvrdio nevaljanost
presude nadarbitra.80
Pred Međunarodni sud pravde do sada su izneta na rešavanje samo
dva spora ove vrste. Prvi put to su učinile Nikaragva i Honduras na osnovu
sporazuma iz 1958. godine, upućujući Haškom sudu na rešavanje spor o valjanosti presude španskog kralja od 1906. godine. U presudi koju je doneo
1960. godine Međunarodni sud nije našao da je presuda arbitra ništava po
osnovu prekoračenja ovlašćenja u pogledu merodavnog prava.81 Drugi je
bio spor Gvineje Bisao i Senegala o valjanosti presude koju je 1989. godine
doneo Arbitražni sud u vezi sa određivanjem pomorske granice između ove
dve države. Svojom odlukom od 1991. godine Međunarodni sud nije prihvatio stav Gvineje da je arbitražna presuda ništava zbog toga što Arbitražni
78
79
80
81
K. Oellers-Frahm, op. cit., p. 39.
Ibid.
G. Scelle, „L’affaire de la Orinoco Steamship Co.“, Revue générale de droit international
public, 1911, pp. 164–202; navedeno prema: Ch. Rousseau, Droit international public,
Tome V, Paris, 1983, p. 321.
CIJ, Recueil, 1960, p. 192.
79
Godišnjak 2004–2005
sud nije odgovorio na sva pitanja postavljena u kompromisu i što ona nije
doneta većinom.82
Preostaje pitanje kako postupiti ukoliko ne postoji saglasnost strana
da spor o valjanosti arbitražne presude reše sudskim putem. Za takve slučajeve još je u okviru Društva naroda predloženo da Stalni sud međunarodne
pravde postane neka vrsta višeg suda koji bi bio nadležan da u krajnjem
stepenu odlučuje o zahtevima za poništenje arbitražne presude. Iako ova
ideja nije prihvaćena, posredan uspeh ostvaren je u nekim kasnije zaključenim bilateralnim ugovorima o mirenju, arbitraži i sudskom rešavanju koji
ovlašćuju Stalni sud da odlučuje o ništavosti arbitražne presude na osnovu
jednostranog zahteva bilo koje strane u sporu.83
Isti predlog obnovljen je u okviru Ujedinjenih nacija od strane
Komisije za međunarodno pravo. Prema njenom stavu, neprihvatljivo je da
u međunarodnom pravu ne postoji organ i postupak za ocenu zahteva za
poništaj arbitražne presude u slučajevima kada su strane propustile da se
84
sporazumeju o tom pitanju. Zato je Komisija u svoj nacrt konvencije o
arbitražnom postupku uključila posebnu odredbu koja predviđa da je
Međunarodni sud pravde nadležan da donese odluku o ništavosti presude
na zahtev jedne od strana u rokovima od 3 do 6 meseci pod uslovom da
one nisu postigle sporazum o nekom drugom sudu.85 Predviđen je i objektivni rok od 10 godina posle koga se više ne može tražiti poništaj arbitražne
86
presude. U slučaju da utvrdi postojanje razloga ništavosti Međunarodni
sud donosi deklarativnu presudu koja nema za posledicu povraćaj u pređašnje stanje ili ukidanje pobijanje presude, već samo otvaranje puta za nove
pregovore između strana o načinu rešavanja spora.87 Međutim, ovaj predlog
Komisije nije dobio širu podršku u Ujedinjenim nacijama, pa je uključen u
pravno neobavezujući Model pravila o arbitražnoj proceduri.
82
83
84
85
86
87
Ibid., 1991, p. 124.
Videti belešku br. 49.
Commentary on the Draft Convention on Arbitral procedure Adopted by the
International Law Commssion at its Fifth Session, UN Doc. A/CN.4/92, New York,
1955, p. 28.
Stavovi 1 i 2 člana 36 Modela.
Stav 2 člana 36 Modela.
Član 37 Modela.
80
Godišnjak 2004–2005
Na osnovu svega rečenog može se zaključiti da na planu regulisanja
problema ništavosti arbitražnih presuda u međunarodnom pravu još uvek nije
ostvaren suštinski napredak. To se u manjoj meri odnosi na osnove ništavosti
u pogledu kojih postoji široka saglasnost u doktrini i međunarodnoj jurisprudenciji, a mnogo više na odsustvo foruma koji bi u krajnjoj instanci bio
nadležan da presudu oglasi ništavom. Koreni takvog nezadovoljavajućeg stanja nalaze se izvan samog koncepta ništavosti. Njih treba tražiti u osnovnom
stavu država prema arbitraži i spremnosti da svoje sporove konačno rešavaju
ovim putem. Ukoliko te spremnosti nema, preostaju samo politička sredstva
za rešavanje spora o valjanosti arbitražne presude. Sporovi te vrste, kao što
smo videli, nisu na sreću bili tako česta pojava u međunarodnoj praksi.
Zoran RADIVOJEVIĆ, LLD
Legal Remedies against the Arbitration Award in Public
International Law
Summary
The arbitration award embodies the final resolution of a dispute, the award being
effective as soon as it has been published. The immediate consequence of such a legal
nature of the arbitration award is that the Public International Law has not developed a
system of legal remedies which would follow the pattern of the internal law. It is not only
that the International Law does not prescribe legal remedies against the arbitration award
but it also, in principle, does not allow for their application. However, this rule is not
absolute. Based on the principle of the autonomy of will, the disputing parties may
envisage the legal remedies against the arbitration award beforehand in their arbitration
agreement. It can also be done afterwards by making a new arbitration agreement. In
addition, some general and regional instruments on the arbitration procedure contain
regulations on legal remedies against the arbitration decision, which are valid only if
parties to the dispute do not agree otherwise.
Relying upon the long-standing arbitration practice and the International law legal
theory, the author singles out and analyses a few basic types of legal remedies against the
81
Godišnjak 2004–2005
arbitration award, such as: the request for interpretation and rectification of the award,
the appeal, the revision, and the request for annulment of the award. The interpretation,
rectification and revision are in the jurisdiction of the same court that has reached the
decision whereas the appeal and the request for the annulment of the award are always
submitted with another existing or a new-established arbitration court.
82
Dr Boris KRIVOKAPIĆ∗
UDK 341(38)
O poreklu međunarodnog prava
Rad se bavi pitanjem nastanka međunarodnog prava. Osporavajući široko rašireno stanovište da je međunarodno pravo nastalo na prelasku iz Srednjeg u Novi vek, i
da je pre svega zapadna (evropska) umotvorina, autor podseća na prostu istinu da se o
međunarodnopravnim normama može govoriti već od nastanka prvih država.
U potvrdu tome, pisac daje niz konkretnih primera od kojih neki nisu dovoljno
široko poznati. Tako on ukazuje da su već u antičkom svetu postojale (i u praksi poštovane) norme onoga što se danas naziva diplomatskim pravom. Uz to, na konkretnim
primerima, od kojih su neki rezultat novijih saznanja i arheoloških i drugih istraživanja, autor pokazuje da su i u vreme zore civilizacije postojali razni međunarodni ugovori
(koje su u praksi dosledno poštovani), institut azila, institut ekstradicije, arbitraža, manje ili više razvijeno ratno pravo i dr.
Nakon izlaganja osnovnih instituta i karakteristika antičkog međunarodnog prava, autor se u okviru završnih razmatranja bavi tvrdnjama kojima se osporava da je u to
vreme uopšte postojalo međunarodno pravo, odnosno tvrdi da i ako je postojalo takvo pravo, ono nije u direktnoj vezi sa savremenim međunarodnim pravom. Osvrćući se na osnovne primedbe: da je to pravo bilo nerazvijeno, da nije predstavljalo celovit pravni sistem, da
su njegove norme bile varvarske, da je ono bilo prevashodno regionalnog karaktera, te da se
u praksi isuviše često kršilo, autor daje odgovarajuće kontraargumente. Njegov zaključak
je – međunarodno pravo je nastalo još u antičkom svetu, sa prvim državama i njihovim
međusobnim odnosima. Ono se znatno razlikovalo od onoga što danas podrazumevamo
pod tom granom prava (ostalom, sve se razlikuje!), ali to je bilo međunarodno pravo.
1. Uvod
Polazeći od sopstvenih shvatanja o prelomnim momentima u istoriji,
razni autori daju različite periodizacije razvoja međunarodnog prava, razlikujući, u zavisnosti od svog opredeljenja, najčešće 4, 5 ili više epoha.
∗
Naučni savetnik u Institutu za uporedno pravo i profesor Međunarodnog prava na
Pravnom fakultetu Univerziteta Istočno Sarajevo.
83
Godišnjak 2004–2005
Tako se npr. sreće podela istorije međunarodnog prava na ono što se
zbivalo: 1) u antičkom svetu, 2) u Srednjem veku, 3) u doba apsolutizma, 4)
u periodu do I svetskog rata, 5) u periodu između dva svetska rata, 6) posle
II svetskog rata. Drugi autori kao prelomne tačke uzimaju: 1) pad Rimske
imperije (476. g.), 2) Vestfalski mir (1648. g.), 3) Francusku revoluciju (1789.
g.), 4) Bečki kongres (1815. g.), 5) Prvi svetski rat (1914. g.), itd.; treći vrše
razlikovanje na periode: 1) do Vestfalskog mira (1648. g.), 2) do Bečkog
1
kongresa (1815. g.), 3) do 1900. godine, itd. Štaviše, mnogi od njih u okviru
tako utvrđenih perioda razlikuju i određene posebne faze (tako se npr. praksa antičkog sveta dalje deli na praksu starih istočnih naroda, antičke Grčke,
Rima i sl.).
Izuzetno, ima i pristupa koji razlikuju samo dve epohe u razvoju međunarodnog prava – epohu nastanka (formiranja) međunarodnog prava (do
Francuske revolucije 1789. godine), i epohu razvoja međunarodnog prava
(od 1789. godine pa nadalje), s tim da u okviru svakog od ovih perioda razlikuju određene faze.2 Neki drugi autori, takođe usvajajući osnovnu deobu
na dva perioda, primećuju da prvi počinje sa antičkom civilizacijom i pojavom prvih međunarodnih zajednica i traje do I svetskog rata, dok drugi počinje posle I svetskog rata i traje i danas.3
Ono što je, međutim, ovde posebno zanimljivo, je činjenica da, iako,
kao što se moglo zapaziti, ima autora koji korene međunarodnog prava vide
još u antičkom svetu, dobar deo njih prilično olako prelazi preko tog period
1
2
3
Uporedi (radovi izloženi hronološkim redom): Стоянов А. Н.: Очерки исторiи и
догматики международнаго права, Харковъ 1875, стр. 40–260; Le Fir Luj: Međunarodno
javno pravo, Beograd 1934, str. 17; Bartoš Milan: Međunarodno javno pravo, I knjiga,
Beograd 1954, str. 46–61; Левин Д. Б.: История международного права, Москва 1962,
стр. 6–7; Чхиквадзе В. М. (руков. гл. ред.): Курс международного права, Москва 1967,
том I, стр. 39–72; Лисовский В. И.: Международное право, Москва 1970, стр. 18–41;
Rhyne Charles S.: International Law, Washington 1971, pp. 9–46; Кожевников Ф. И.
(отв. ред.): Курс международного права, Москва 1972, стр. 5–13; Тункин Г. И. (отв.
ред.): Международное право, Москва 1982, стр. 12–27; Andrassy Juraj, Bakotić Božidar,
Vukas Budislav: Međunarodno pravo I, Zagreb 1998, str. 36–46; Shaw Malcolm N.:
International Law, Cambridge 2003, pp. 13–31; Janković Branimir M., Radivojević
Zoran: Međunarodno javno pavo, Niš 2005, str. 46–52; i dr.
Quoc Dinh Nguyen, Daillier Patrick, Pellet Alain: Droit international public, Paris 1992,
p. 38–80;
Etinski Rodoljub: Međunarodno javno pravo, Novi Sad 2002, str. 6.
84
Godišnjak 2004–2005
ljudske istorije, pa se čak dodatno ograđuje tvrdnjom da međunarodno
pravo koje je postojalo u to vreme ne samo da nije bilo dovoljno razvijeno,
već nije ni u kakvoj vezi sa savremenim međunarodnim pravom.4
Tome treba dodati da se u mnogim sistemskim delima i udžbenicima
međunarodnog prava tvrdi da je ono nastalo na prelasku iz Srednjeg u Novi
vek,5 u vreme kada su se raspale stege feudalnog društva, a zahuktali kapitalizam tražio, ali i omogućavao sve češće i sve šire kontakte između različitih društava.
S tim u vezi, mada se ponekad ukazuje na tragove međunarodnog
prava na drugim kontinentima, uglavnom se ističe da je ono rođeno u
Evropi i dugo vremena važilo samo u odnosima između evropskih država.6
Tvrdnje o tome da je međunarodno pravo tekovina novog doba formulišu
se na razne načine, nekad izričito, a nekad pomalo uvijeno, tako što se akcenat stavlja na poreklo onog što se naziva savremenim međunarodnim
pravom. Poreklo tog prava traži se u vremenu prelaska iz Srednjeg u Novi
vek, s tim da mnogi kao prelomnu tačku uzimaju Vestfalski kongres (1648).
Takva gledišta su možda ispravna ukoliko se pod međunarodnim
pravom ima u vidu relativno izgrađeni (zaokruženi) pravni sistem, kakav
danas poznajemo. Time se, međutim, svesno odbacuje jedan vrlo dug i
važan deo istorije ove grane prava i njenih instituta.
Naime, nema sumnje da se o međunarodnopravnim normama može
govoriti već od nastanka prvih država, a time i prvih međunarodnih odnosa.
Svaki ozbiljniji kontakt između dva društva oduvek je značio ili neki spo4
5
6
Pojedini pisci priznaju da je međunarodno pravo postojalo i u antičkom svetu, ali se
ograđuju tvrdnjom da je ono u današnjem i opše usvojenom smislu te reči, bilo skoro
nemoguće u antičko doba (Le Fir Luj: op. cit., str. 21) ili ističu da ono nije ni u kakvoj
vezi sa savremenim međunarodnim pravom (vidi npr. Фердросс A., Международное
право, Москва 1959, стр. 53.
Uporedi:. Листъ Франц: Международное право, Рига 1923, стр. 17–22; Brierly J. L.:
Law of Nations, Oxford 1955, pp. 1–25; Фердросс А.: op. cit.; Avramov Smilja, Kreća
Milenko: Međunarodno javno pravo, Beograd 1999, str. 3; Casese Antonio: International
Law, Oxford Univ. Press 2001, pp. 19–45; i dr.
U tom svetlu nije npr. slučajno što je jedan poznati savremeni pisac osetio potrebu da
već u prvoj rečenici istorijskog osvrta svog obimnog dela, precizira da su osnovi (temelja)
onoga što danas nazivamo međunarodnim pravom, tesno povezani sa razvojem zapadne
kulture i političke organizacije. Vidi: Shaw Malcolm N.: op. cit., p. 13.
85
Godišnjak 2004–2005
razum (saradnju) ili sukob, što je u oba slučaja po logici stvari izazivalo po7
trebu za pravnim regulisanjem.
To potvrđuju i najstariji istorijski spomenici koji ukazuju da su već
stari narodi imali prilično razgranate međunarodne odnose koje su pratili
formiranje i razvoj izvesnih međunarodnopravnih ustanova.8
2. Diplomatija
Konkretno, izvesno je da su od najranijih vremena postojale određene
norme onoga što danas nazivamo diplomatskim pravom.
Mada, opšte uzev, zora civilizacije nije poznavala stalne diplomatske
misije (bar ne u današnjem smislu reči), poznato je da su vladari Starog Egipta, Asirije, Vavilona, Grčke, Rima ali i Kine, Indije i dr. još od davnina slali
jedan drugome razne izaslanike i delegacije (pregovarače, posmatrače i dr.).
Njihove funkcije sastojale su se, pored ostalog: u vođenju pregovora za zaključenje određenog međunarodnog ugovora, popravljanju odnosa sa državom prijema, donošenju i ličnoj predaji poklona koje šalje njihov vladar, i dr.
Zna se, na primer, da je Mojsije preko izaslanika molio kralja
Edomićana da dozvoli prolazak kroz svoju zemlju, da su i jevrejski kraljevi
9
David i Solomon slali i primali poslanike, da su indijski carevi održavali
diplomatske veze sa državama Srednje Azije i grčkim državicama; da su
kineski imperatori iz dinastije Han razmenjivali poslanike sa šahovima
današnjeg Irana, vladarima Koreje i japanskih ostrva,10 itd.
7
8
9
10
O antičkom svetu vidi, pored ostalog (hronološkim redom): Phillipson C.: The
International Law and Custom of Ancient Greece and Rome, London 1911; Avdijev V. J.:
Istorija starog istoka, Beograd 1952; Батыр К. И. (отв. ред.): История рабовладельческого
государства и права, Москва 1960; Vajs Albert, Kandić Ljubica: Opšta istorija države i
prava, Beograd 1974; Morgan Luis: Drevno društvo, Beograd 1981; Grupa autora: Povijest
svijeta, Zagreb 1990; Rostovcev Mihail: Istorija starog sveta, Novi Sad 1990; Разумович
Н. Н.: Политическая и правовая культура – идеи и институты Древней Греции, Москва
1998; Šarkić S., Malenica A.: Pravne teorije i institucije antike, Novi Sad 1994; Šarkić
Srđan: Opšta istorija države i prava, Beograd 1998; Pantić Dragan: Opšta pravna istorija,
Beograd 2003, i tamo navedenu literaturu.
Više o međunarodnim odnosima i međunarodnopravnim institutima tog vremena: Potemkin V. P. (red.): Istorija diplomatije I, Beograd 1945; Буткевич О. В.: Международное право Древнего Египта, Государство и право 5/2000, стр. 75–84.
Đorđević Stevan, Mitić Miodrag: Diplomatsko i konzularno pravo, Beograd 2000, str. 13.
Левин Д. Б. op. cit., стр. 9.
86
Godišnjak 2004–2005
O razgranatim diplomatskim odnosima svedoči, pored ostalog, poznata Tel-amarinska prepiska egipatskih faraona sa Vavilonom i drugim državama Starog Istoka.11
Ono što je, međutim, ovde posebno važno naglasiti, to je činjenica da
je status poslanika (emisara) već tada podrazumevao ne samo pravo predstavljanja svoje zemlje (što se dokazivalo nekom vrstom punomoćja odnosno
određenim spoljnim obeležjima, kao što je npr. prsten vladara, posebna orglica, bela glasnička palica, zelena grančica, poseban pojas i sl.) već i određenu zaštitu i neprikosnovenost.
U tom smislu dobro je poznat slučaj kada su Lakedemonjani (Spartanci) poslanike persijskog cara Darija, koji su ih pozivali da se pokore, bacili u
bunar, ali se zatim pokajali i osetili takvu grižu savesti da su u Persiju poslali
dva svoja građanina (dobrovoljca) da ispaštaju za greh svoje države. Međutim, Darijev naslednik Kserks ih je pustio da se vrate kući sa rečima da „on
neće biti takav kao Lakedemonjani, koji su, ubivši poslanike, pogazili i oborili usvojeno pravilo svih naroda“ (podvukao B. K.).12 Dakle, i Spartanci i Persijanci su bili svesni da postoji pravilo o nepovredivosti poslanika (izaslanika),
koje priznaju svi narodi.
Pored ostalog, položajem i ulogom diplomata bave se razni dokumenti toga vremena, kao što je npr. poznati indijski zakonik Manu.13
11
12
13
Reč je o svojevrsnoj dvorskoj diplomatskoj arhivi koja je sačuvana na 360 glinenih
tablica, a potiče iz XIV v. pre n. e. Pronađena je 1887. g. u današnjoj Tel al-Amarni (u
ruševinama Ahetatona, nekadašnje pretonice faraona Amenhotepa IV, poznatijeg pod
imenom Ehnaton). Sadrži odredbe o vojnoj pomoći ugovornih strana, o ekstradiciji i
dr. Pored ostalog, među drugim dokumentima nađeno je i autentično pismo hetitskog
kralja Šupiluliuma, u kome on Ehnatonu čestita stupanje na presto.
Više o svemu: Geršić G.: Današnje diplomatsko i konsularno pravo, Beograd 1898, str.
104–105.
Indijski zakonik, nastao u IV. veku pre n. e. Izvorni tekst nije sačuvan, već samo
njegova verzija u stihovima iz, kako se veruje, I veka pre n. e. Premda sadrži i
mnoštvo drugih odredbi i podataka (versko-filozofske prirode, iz domena krivičnog
prava, građanskog prava, vojnih stvari, i dr.) naročito je zanimljiv zbog toga što
posvećuje posebnu pažnju diplomatiji, smatrajući je glavnim uzrokom ratova. Prema
Zakoniku: „Mir i njegova suprotnost (rat) zavise od poslanika, jer jedino oni stvaraju i zavađaju
saveznike. U njihovoj vlasti su poslovi zbog kojih dolazi među carevima do mira i rata.“ Pored
ostalog, Zakonik sadrži detaljne propise o postupanju sa poslanicima, o njihovim
zadacima, kao i potanko navođenje neophodnih osobina dobrog diplomate. Nazvan je
po svom navodnom tvorcu i praocu arijevaca, legendarnom Manu-u.
87
Godišnjak 2004–2005
Primera da se pravilo o neprikosnovenosti poslanika poštovalo kroz
istoriju i to na svim prostorima ima mnogo. Odgovarajuća nepovredivost i
zaštita jamčena je i neprijateljskim poslanicima, a oni koji su povredili ili
uvredili poslanika su ili surovo kažnjavani ili su izručivani odgovarajućoj
stranoj državi. Uz to, poznavajući podelu ratova na pravedne i nepravedne,
mnogi narodi, kao npr. Stari Kinezi ili Rimljani, su kao jedan od pravednih
uzroka rata smatrali rđavo postupanje sa poslanicima ili povredu poslanika.
Stoga se moramo složiti sa našim klasičnim piscem G. Geršićem, koji je sa
puno osnova istakao da je to:
„jedno pravilo međunarodnog prava, koje je najstarijeg datuma
među svim njegovim pravilima i koje se priznaje i vrši od strane svih
naroda i plemena bez razlike vremena i stupnja kulturnog razvića“.14
Slično kao i kod drugih naroda, kroz celu rimsku istoriju povreda
poslanika važila je kao zločin. Tako je poznato je da je rimski senat osudio
na smrt Saturnina zato što je teško povredio poslanike kralja Mitridata.15
Ovaj pristup je, pored ostalog, oslikao i rimski pravnik Sekst Pomponije,
koji je u II veku primetio:
„Ako bilo ko povredi poslanika neprijateljske države, to se
mora shvatiti kao povreda prava naroda, pošto su poslanici sveti.“16
Štaviše, kako primećuje Geršić, mnogo toga ukazuje da se:
„nepovredivost i svetost poslaničke ličnosti poštovala i u samom slučaju, kad je koji poslanik učinio kakvu krivicu prema državi
kojoj je poslan; takva se povreda i krivica nije na njemu svetila, nego
17
se tražilo od njegove dotične države da ga kazni ili izda“.
Strani poslanici u Rimu nisu uživali samo ličnu nepovredivost, već i
određene propratne povlastice i imunitete, kao što su izuzeće od plaćanja
14
15
16
17
Geršić G.: op. cit., str. 105. Ovaj autor primećuje, pored ostalog, da su i
severnoamerički Indijanci primali i poslanike svojih najvećih neprijatelja s poštovanjem i davali im naročitu pratnju da se u punoj bezbednosti vrate. S tim u vezi,
mada je, razume se, navedeni primer iz znatno kasnijeg vremena, on vrlo dobro
odslikava da su čak i plemenska društva oduvek imala poseban odnos prema
poslanicima drugih zajednica.
Geršić G.: op. cit., str. 104–105.
Левин Д. Б.: op. cit., стр. 17.
Geršić G.: op. cit., str. 105.
88
Godišnjak 2004–2005
poreza i od nadležnosti domaćih organa nad njima, što je, kako se ispravno
primećuje, „srž i savremenih diplomatskih imuniteta i privilegija“.18
Moglo bi se prigovoriti da je ovo rešenje bilo stvar unutrašnjeg prava
Rima odnosno neke druge države toga vremena. Takva ocena bi, međutim,
bila površna, a time i pogrešna. Sama činjenica da su razna društva na raznim
prostorima i u raznim epohama poznavala institut nepovredivosti poslanika
(a u slučaju kršenja tog statusa smatrala da se radi o zločinu koji zahteva kaznu), govori u prilog tezi da se je reč o međunarodnom običajnom pravnom
pravilu, koje je kao takvo imalo i svoje odraze na unutrašnje pravo.
Ne samo da su vladari razmenjivali emisare (izaslanike, poslanike), već
su i dolazili u zvaničnu posetu jedan drugom. To su, dakle, bili prvi sastanci
na vrhu (samiti), koji su, razume se, takođe podrazumevali jamčenje lične
nepovredivosti i dostojanstva, a po potrebi i pružanje zaštite stranom
vladaru. Kao jedan od najstarijih dokumentovanih takvih sastanaka ostao je
zabeležen onaj između egipatskog faraona Ramzesa II i Hetitskog cara
Hatušila III. Nakon što su zaključili trajni mir, a Ramzes se oženio hetitskom princezom (13 godina nakon zaključenja ugovora), u posetu Egiptu
došao je hetitski princ. Kada se on vratio kući sa bogatim darovima, i sam
Hatušil je prihvatio Ramzesov poziv i došao u posetu Egiptu.19
Prema nekim izvorima, već oko IV veka n. e. u Indiji su postojala
određena lica koja su vršila poslove slične današnjim konzulima, a mogli su
se naći i izvesni oblici diplomatskih predstavnika.20 Uostalom, jedan deo
pravne nauke vidi preteče konzula u proksenima koji su nastali u Staroj
Grčkoj, o čemu će kasnije biti više reči.
Najzad, mada se o tome ne može govoriti kao o opšteprihvaćenom
institutu, već u to vreme ima primera postojanja stalnih diplomatskih misija
(neke vrste prvih ambasada). Stalni diplomatski predstavnici su, izgleda, postojali i u Kini i u Indiji, a najnovija saznanja kazuju da ih je slao i primao i
Egipat. Štaviše, praksa je tokom vremena dovela i do nastanka različitih
diplomatskih rangova. Šefovi misija nezavisnih država imenovani su između
18
19
20
Đorđević Stevan, Mitić Miodrag: op. cit., str. 15.
Ramzes je Hatušila dočekao u Kananu (Canaan) i pratio ga do Pi Ramzesa (Pi-Ramses),
gde je održan jedan od prvih samita zabeleženih u istoriji. Vidi: Arab Sameh M.:
Ramses the Great – The Pharaoh Who Made Peace with his Enemies And the First Peace Treaty
in History, http://www.touregypt.net/featurestories/treaty.htm.
Janković Branimir: Diplomatija, Beograd 1988, str. 11.
89
Godišnjak 2004–2005
lica koja su uživala posebno poverenja vladara koji ih šalje i imali su pravo
da pregovaraju sa vladarom države prijema. Zavisne države su, sa svoje strane, bile dužne da, pored ostalog, obezbede šefovima misija i poslanicima
vladara jače države nesmetan i brz prolazak preko svoje teritorije.21
3. Ugovori
Praktično od nastanka prvih organizovanih društava koja stupaju u
međusobne kontakte, nastaju i prvi međunarodni ugovori. Bar po onome
što nam je danas poznato, prvi među njima i dugo vremena najvažniji bili su
ugovori o miru, kojima su prekidani odnosi neprijateljstva, odnosno ugovori
o savezu, kojima su sklapane koalicije protiv zajedničkih neprijatelja. Međutim, još tada zaključuju se i razni trgovinski i drugi sporazumi o saradnji
između država.
U poređenju sa današnjom praksom, prvi međunarodni ugovori imaju
svoje osobenosti, ali nema sumnje da su to međudržavni sporazumi. Iako su
u praksi neretko kršeni (a zar se danas ne krše?), ima isto tako dovoljno
dokaza da su mnogi od njih dosledno poštovani tokom dugog vremenskog
perioda.
1) Ugovor između Ramzesa II i Hatušila III
Doskora se smatralo da najstariji sačuvani dokument te vrste predstavlja sporazum o miru, nenapadanju i uzajamnoj pomoći zaključen pre
skoro 3.300 godina između egipatskog faraona Ramzesa II i hetitskog cara
Hatušila III.22 Štaviše, jedno vreme taj sporazum je smatran najstarijim
poznatim pisanim ugovorom u istoriji.23
Pozadina ugovora je sledeća. Posle opsežnih pregovora koji su usledili
nakon jednog u nizu dugotrajnih međusobnih ratova,24 hetitski car je Ram21
22
23
24
Буткевич О. В.: op. cit., стр. 80.
Više o ovom ugovoru: Arab Sameh M.: op. cit. U tom radu mogu se videti i fotografije
ugovora.
Taj stav je, u svetlu novih saznanja,. napušten pre više od pola veka. Više o tome:
Талалаев А. Н.: Международные договоры рабовладельческого общества,
Правоведение 3/1960, стр. 135.
Odlučujuća bitka vođena je kod Kadeša oko 1280. godine pre n. e. (po drugim izvorima, oko 1285. g. pre n. e.) i trajala je četiri dana. To je bio jedan od najvećih sukoba
antičkog sveta. Mada su obe strane proglasile svoju pobedu, izgleda da zapravo niko
90
Godišnjak 2004–2005
zesu II poslao predlog sporazuma ispisan na srebrnoj ploči, na šta mu je
ovaj uzvratio drugom srebrnom pločom sa urezanim tekstom ugovora. Time je između dva vladara zaključen istovremeno ugovor o miru i ugovor o
savezu, koji je uz to regulisao i niz drugih važnih pitanja.
Tekst ovog ugovora sačuvan je do naših dana zahvaljujući tome što ga
je Ramzes ovekovečio na zidu hrama u Karnaku, a takođe i hrama u Rameseumu (engl. Rameseum temple). Kasnije je u arhivi hetitske prestonice Hatuši
otkriven dokument, koji je bio ispisan na akadskom jeziku („diplomatski
jezik“ toga vremena), a u svemu je odgovarao tekstu iz Karnaka.25 Prema
tome, ugovor je sačuvan u dve verzije – egipatskoj, pisanoj hijeroglifima i
hetitskoj – pisanoj klinastim pismom akadskim jezikom. Obično se kao godina zaključenja ovog ugovora navodi 1278. g. pre n.e., mada razni izvori
pominju i neke druge godine, uglavnom u rasponu između 1296. i 1269 godine pre n. e.
Ono što je posebno važno, to je bio ugovor u pravom smislu reči. To
nisu bile dve-tri uopštene rečenice, već se radilo o tekstu sa čak 18 članova.
Konkretno, posle dugačkog uvoda, ugovorom je utvrđeno da ubuduće neće biti nikakvih međusobnih napada i neprijateljstava. Štaviše, dva
vladara su sklopila i odbrambeni savez protiv drugih država (mogućih
napadača na njihove teritorije).26 Uz to, posebnim odredbama Ramzes i
25
26
nije pobedio. To je značilo da uskoro između istih strana predstoji novi rat (da bi se
konačno rešio sukob). Pošto su bili svesni toga, ali i opasnosti koja im je pretila sa
drugih strana (Egipćanima posebno od Libijaca, a Hetitima od Asiraca), dva vladara su
shvatila da je mir bolje rešenje.
Datiranje događaja u ovom periodu se znatno razlikuje, pa ima i izvora koji navode da
se bitka kod Kadeša odigrala 1295. godine pre n. e. Tako npr. Vojna enciklopedija,
Beograd 1972, str. 436.
Zapravo, jedina razlika je u uvodnom delu. U egipatskoj verziji ugovora stoji da je
hetitski car tražio mir, dok u hetitskoj verziji piše da su mir tražili Ramzesovi emisari.
Za opširne delove teksta ugovora na engleskom jeziku vidi: Arab Sameh M.: op. cit.,
kao i The End of the Egyptian-Hittite Hostiles, http://nefertiti.iwebland. com/egyptianhittite-peace-treaty.htm.
U Ugovoru, pored ostalog, stoji:
„Ako strani neprijatelj napadne Egipat i ako Ramzes, veliki kralj, kralj Egipta, tvoj
brat, pošalje Hatušilu, kralju, kralju zemlje Hetita, sledeću poruku: ‘Dođi da mi
pomogneš protiv njega’, onda će Hatušil, kralj zemlje Hetita, poslati svoju vojsku i
borbene kočije i ubiti mog neprijatelja.“
Takva ista odredba postoji i u vezi s obavezom Ramzesa da pritekne u pomoć
Hatušilu.
91
Godišnjak 2004–2005
Hatušil su se dogovorili i o tome da će jedan drugome pomagati u gušenju
unutrašnjih nemira i pobuna, a čak deset članova ugovora posvećeno je pitanju ekstradicije. Ugovor sadrži zaklinjanje pred čitavom plejadom (hiljadom!) bogova, među kojima su posebno pomenuti egipatski bog Ra i hetitski bog Tešub (Teshub) i predviđa surovu kaznu bogova (istrebljenje kuće,
zemlje i slugu) za onoga ko ugovor prekrši. Pitanje razgraničenja nije rešeno
ovim ugovorom, ali se iz istorijske građe dâ zaključiti da je o tome postignut
poseban sporazum.
Iako su u prvo vreme između dva dvora nastavljene određene tenzije
(glavni razlog je bilo odbijanje Ramzesa da izruči hetitskog princa koji je
pobegao u Egipat pre zaključenja ugovora, dok je, sa druge strane, a verovatno baš zbog toga, Hatušil odbijao da izvrši određene obaveze u vezi sa
razgraničenjem), kada se 13 godina nakon zaključenja ugovora hetitska princeza udala za Ramzesa, odnosi su se znatno popravili.
S tim u vezi, naročito je zanimljivo primetiti da je ugovor dosledno
poštovan i to ne samo od strane glavnih aktera (Ramzesa i Hatušila), već i
njihovih naslednika, i to tokom čitavih 80 godina – sve do propasti hetitskog carstva. Štaviše, ostalo je zabeleženo da kada je kralj Mira iz Male Azije
ponudio Egiptu savez protiv Hetita, Ramzes je to odbio rečima:
„Danas je bratstvo između Velikog kralja Egipta i kralja Hetita, između Ra i Tešuba.“27
Isto tako, poznato je da je u istom duhu i Hatušil odgovorio Kadašnam Enlilu (Kadashman-Enlil), kralju Kardunijaša (Karduniash), kada ga je
ovaj nagovarao da se udruže protiv Egipta. Štaviše, Hatušil ga je pozvao da
se na neki način stavi na stranu Egipta, tako što ga je ohrabrio da se okrene
drugom neprijatelju (po svemu sudeći kralju Asirije), čiji su saveznici „ubili
28
poslanike kralja Egipta, neka mu Kadaš Ebli pomogne“.
Prema tome, ovaj ugovor između Ramzesa II i Hatušila III je jedan
od svetlih primera da se ugovorne obaveze poštuju i u dobroj veri izvršavaju
(pacta sunt servanda). Posebno treba istaći da je ugovor obostrano poštovan
čak i kada na prestolu Hetita više nije bio Hatušil III, a na mestu egipatskog
faraona – Ramzes II (Hatušil je vladao do 1255, a Ramzes do 1225. g. pre n.
e.). I njihovi naslednici su se lojalno držali dogovorenog, sve do propasti
hetitske države, što se dogodilo oko 1200. g. pre n. e. (verovatno pod naletima tzv. pomorskih naroda sa Zapada). Znači, ugovor između dve države
27
28
Ra i Tešub su vrhovni bogovi Egipćana i Hetita.
The End of the Egyptian-Hittite Hostiles, op. cit.
92
Godišnjak 2004–2005
nastavio je da važi i da se dosledno poštuje i kada na tronu nije bio nijedan
od careva koji su ga potpisali. Upravo ovaj momenat dodatno potvrđuje da
se radilo o međudržavnom ugovoru, a ne samo nekakvom ličnom sporazumu dva vladara.29
Značaj ovog ugovora za međunarodne odnose i međunarodno pravo
je izuzetan. On je, pored ostalog, dokaz o nivou međunarodnopravne
prakse u XIII veku pre n. e., pri čemu direktno ili posredno odgovara na pitanja u vezi sa suštinom, izvorima, subjektima, objektima, predmetom pravnog regulisanja, garantijama za obezbeđenje izvršenja, nivoom razvoja nor30
mativnog regulisanja u to vreme i dr. Stoga nije slučajno što je njegova
reprodukcija izložena u sedištu Ujedinjenih nacija.
2) Ugovor između Eble i Abarsala
Kao što je napred istaknuto, ugovor između Ramzesa II i Hatušila III
dugo je smatran najstarijim sačuvanim međunarodnim sporazumom. Tako
je bilo sve doskora.31
Međutim, 1964. godine italijanski arheolozi su kraj mesta Tel Mardih
(Tell Mardikh), na severu današnje Sirije (ujedno sever nekadašnje Mesopotamije) otkrili ruševine antičkog grada Ebla (Ehb’lau).32 Reč je o glavnom
gradu civilizacije stare najmanje 4500 godina, o čijem postojanju se već
znalo iz raspoloživih istorijskih izvora. Ebla je, na vrhuncu svoje moći,
između 2600 i 2240. godine pre n. e. imala vrlo razgranate trgovinske veze
sa nizom država, među kojima i sa Egiptom, Sumerom i dr.
Tokom 1975. godine iskopane su arhive Eble, skoro netaknute. Nađeno je blizu 20.000 glinenih ploča od kojih je većina (oko 80%) bila na su29
30
31
32
Ovo treba posebno podvući zbog toga što se često može čuti da su u to vreme subjekti međunarodnog prava bile ne države, već njihovi vladari. Dosledno tome, tvrdi se
da i kada su zaključivali međusobne sporazume, vladari su to činili u svoje ime (tj.
odnos je bio lični, interpersonalan), a kada su ih u praksi poštovali, to nisu činili zbog
svesti o pravnoj obaveznosti ugovora (kao delu međudržavnih odnosa), već iz ličnih
moralnih pobuda (zbog ličnog poštenja). Gornji primer, međutim, dovoljno ubedljivo
pokazuje da nije bilo tako.
Буткевич О. В.: op. cit., стр. 75.
Zapravo on se i danas u mnogim udžbenicima međunarodbnog prava i stručnoj literaturi navodi kao najstariji sačuvani međunarodni ugovor.
Naziv grada znači „Bela stena“ odnosno „Beli kamen“ (engleski: „White Rock“). Naziv
potiče od nalazišta krečnjaka na mestu na kojem je podignut grad.
93
Godišnjak 2004–2005
merskom, a ostatak na do tada nepoznatom semitskom jeziku koji je bio
sličan akadskom i koji je nazvan eblejskim.33
Ono što je ovde zanimljivo primetiti i zbog čega se Ebla uopšte
pominje, je činjenica da je među drugim dokumentima, otkriven i primerak
odlično očuvanog ugovora o miru između Eble i Abarsala. Mada nije poznat
precizan momenat zaključenja tog sporazuma, smatra se da je on nastao
između 2350 i 2250. godine pre n. e. Ovo posebno zbog toga što je 2240.
godine pre n.e. Ebla razorena od strane akadskog vladara Naram Sina
(Naram-Sin), unuka čuvenog kralja Sargona.
Na taj način, sada ovaj dokument nosi laskavo zvanje najstarijeg saču34
vanog međunarodnog ugovora. Dakle, najstariji (poznati) sačuvani međunarodni ugovor star je najmanje oko 4300 godina!
S tim u vezi, treba skrenuti pažnju na najmanje dva vrlo važna
momenta.
Prvo, pronalaženje ovog dokumenta pomerilo je datiranje najstarijeg
sačuvanog međunarodnog ugovora za čak jedan milenijum unazad! Ovo zato što je ovaj ugovor nastao svakako pre 2250 godine pre n. e., što znači da
je od sporazuma između Ramzesa II i Hatušla III (koji je doskora smatran
najstarijim) stariji čak 1000 godina!
I drugo, kada se ima u vidu da „slava najstarijeg pravnog teksta na
svetu pripada zakoniku Ur-namu, donetom oko 2100. godine pre n. e.“35,
sledi da je prvi međunarodni ugovor (koji je sačuvan! A bilo je i starijih, ali
nisu sačuvani ili još nisu otkriveni) nastao najmanje 150 godina pre prvog
zakonika unutrašnjeg prava! Mora se primetiti, vrlo zanimljiva činjenica!
3) Ostali ugovori
Odmah treba podsetiti da, nezavisno od toga da li se ima u vidu ugovor između Eble i Abarsala ili egipatsko-hetitski sporazum, radi se o
33
34
35
Više o tome: Miller Carol: Ebla, http://www.syriagate.com/Syria/about/cities/Idlib
/ebla-cm.htm; Holman Bible Dictionary: Ebla, http://www.studylights.org/dic/hbd/
view.cgi?number=T1719; Ebla, http://en.wikipedia.org/wiki(Ebla; Ebla, http://www.
absoluteastronomy.com/reference/ebla; Ebla: http://www.encyclopedia.com/html/
E/Ebla.asp.
Fotografiju glinene pločice na kojoj je ispisan ugovor vidi na: http://www.
metmuseum.org/explore/First_Cites/writing_syria.htm.
Pantić Dragan: op. cit., str. 30.
94
Godišnjak 2004–2005
najstarijem sačuvanim ugovorima. To znači da je sličnih međudržavnih sporazuma bilo i ranije. Na to ukazuju ne samo prosta logika, već i određeni
istorijski spomenici.36
Tako je poznato da su još u IV milenijumu pre naše ere, sumerski
gradovi Lagaš i Uma postigli sporazum na osnovu kojeg je Mesalim,37 kralj
Kiša (i po svemu sudeći vladar čitavog područja, čiju su vlast priznavala oba
38
zavađena grada), povukao granicu između njih i obeležio je stelom.
Premda nema jedinstvenog stava o tome kada je ovaj sporazum zaključen,
što je i razumljivo s obzirom na to da se radi o davno prošlim vremenima u
kojima je teško precizno datiranje,39 uglavnom se smatra da se to dogodilo
između 3100. i 2500. godine pre n. e.40
Zapravo, s pravom se tvrdi da analiza istorije i dokumenata međunarodnog prava Starog Istoka ukazuju da ni najveće imperije toga vremena
nisu imale punu slobodu u svojim međunarodnim odnosima, već su bile vezane odgovarajućim običajnopravnim i ugovornim obavezama.41 Prema najnovijim saznanjima, čak je i moćni Egipat, suprotno onome što se ranije mislilo, radije trgovao nego ratovao. U skladu s tim, ulazio je i u razne i raznovrsne ugovorne odnose sa drugim državama.42
Mada su zaključivani i sporazumi u usmenoj formi, Egipat je prednost
davao pisanim ugovorima i to ispisanim na takvim materijalima koji su ot36
37
38
39
40
41
42
Uostalom, već ugovor između Ramzesa II i Hatušila III sadrži pozivanje na druge
sporazume zaključene između istih strana.
Ime vladara Kiša se na našem jeziku ranije čitalo: „Mesilim“.
U ovom slučaju kameni stub, neka vrsta graničnog belega.
Možda je ovde zanimljivo primetiti da je kasnije Uš, kralj Ume, prekršio dogovor i
porušio Mesalimovu stelu. Međutim, nakon početnih vojničkih uspeha, potučen je od
strane Eanatuma, vladara Lagaša, čija pobeda je ovekovečena na u tu čast podignutoj
„Steli lešinara“ (čuvena kamena ploča sa reljefom, čiji naziv potiče od lika lešinara koji
su prikazani kako kruže iznad obezglavljenih tela neprijatelja). Kao rezultat pobede
Lagaša, granica je pomerena u njegovu korist, a Umi je nametnut danak.
U datom slučaju upotreba ugljenika 14 (C 14) omogućava utvrđivanje starosti
predmeta sa tolerancijom od 500 godina.
Pored ostalog, smatra se da je Mesalim, vladao oko 2550. godine pre n. e. Istini za
volju, ima izvora koji tvrde da je ovaj sporazum zaključen tek oko 2100. godine pre
n. e.
Буткевич О. В.: op. cit., стр. 77.
Ibid.
95
Godišnjak 2004–2005
porni na zub vremena (po pravilu na zlatnim, a ređe na srebrnim pločicama).43 Ovo je činjeno da bi se izbegli mogući sporovi oko sadržine ugovornih obaveza, ali i da bi se one sačuvale na duži rok. Ujedno, to nam kazuje
da su, i pored mogućih suprotnih primera, ugovori zaključivani sa iskrenom
namerom da budu poštovani.
U svakom slučaju, prema onome što nam je poznato, prvi ugovori imali
su za predmet zaključenje mira odnosno saveza, ugovaranje neutralnosti, preciziranje statusa stranih poslanika (emisara), razgraničenje, rešavanje pitanja
ekstradicije, sklapanje dinastijskih brakova i dr., a karakterisalo ih je, pored
ostalog, obraćanje bogovima (invokacija) i predviđanje religijskih sankcija.
Posebno je zanimljivo primetiti da najstariji poznati ugovori obično
nisu regulisali samo jedno, već čitav niz pitanja iz raznih oblasti međusobnih
odnosa. Dobar primer je ugovor između Ramzesa II i Hatušila III koji je u
osnovi ugovor o miru, ali sadrži i odredbe o međusobnom vojnom savezu,
o međusobnoj pomoći u slučaju unutrašnjih nemira, a takođe i o ekstradiciji.
Ugovori su se, posebno na Starom Istoku, obično zaključivali preko poslanika – tako što bi jedna strana poslala predlog ugovora, a druga odgovorila
istim takvim tekstom.
Razne vrste sporazuma zaključivale su međusobno i mnoge druge
zemlje antičkog sveta – Grčka, Rim, Persija, Kina, itd.
Tako se zna da je jedna od karakteristika helenskog sveta bilo postojanje velikog broja ugovora o raznim pitanjima – o miru, savezu, trgovini
itd. U prvo vreme oni su zapisivani na svitcima od kože ili pergamenta, a
kasnije su, da bi se bolje očuvali, klesani na kamenim pločama – stelama,
koje su se isticale na trgovima ili u hramovima.44
Pored ostalog, istorija Stare Grčke bogata je i mnogobrojnim
ugovorima o savezu. Jednu vrstu saveza predstavljale su amfiktonije koje su
nastajale od VII i VI veka pre n. e. i bile trajni savezi gradova-državica
pretežno religioznog karaktera. U okviru njih razmatrana su pitanja koja se
tiču odnosnog kulta, zaštite imovine hrama, očuvanja mira između članova
amfioktonije itd. Najpoznatiju među njima, Delfijsko-Termopilsku, sačinjavalo je 12 plemena koja su živela oko Apolonovog hrama u Delfima i
Demetrinog hrama u Termopilima.
43
44
Буткевич О. В.: op. cit., стр. 80.
Левин Д. Б.: op. cit., стр. 13.
96
Godišnjak 2004–2005
Postojali su i vojno-politički savezi, poznati pod imenom simahije. Naročito su praktikovani u VI i V veku pre n. e., a bili su kako odbrambenog,
tako i napadačkog karaktera. Najvažnije simahije bile su Lakedemonska, na
čijem čelu se nalazila Sparta (Lakedemon – drugi naziv za Spartu) i Atinska,
čiji je hegemon (vođa) bila Atina. Odnosi između ove dve simahije su od
početka bili loši, što je konačno dovelo do opštegrčkog Peloponeskog rata
(431–404. g. pre n. e.)
Grci su zaključivali sporazume i o raznim drugim pitanjima. Tako je,
pored ostalog, postojalo više vrsta sporazuma koji su se bavili pravnim položajem stranaca. Njima je ugovarana izotelija (izjednačavanje u porezima i
oslobođenje od posebnog poreza za strance), izopoliteja (davanje strancima
prava braka i posedovanja nekretnina) i simpoliteja (puno izjednačavanje
stranaca sa sopstvenim građanima).45
Posebno je zanimljivo primetiti da su Stari Grci zaključivali ugovore i
sa drugim državama, onima izvan helenskog sveta. Među njima poznati su
ugovori o savezu Sparte i Atine sa Persijom (prvi je zaključen 412, a drugi –
387. godine pre n. e.), Atine sa Makedonijom (tzv. Filokratov mir, 346. godine pre n. e.) itd.46
Kada je reč o Rimu, poznato je da je on zaključivao razne vrste međunarodnih ugovora, među kojima posebno treba pomenuti foedus amicitae
(ugovor o prijateljstvu između Rima i neke druge države kojim su između
njih obezbeđivani mirni i prijateljski odnosi), hospitium publicum (njime je rimska država garantovala jednu vrstu gostoprimstva i zaštite svim građanima
neke strane države) i dr. Postojala je i podela ugovora na foedera aequa (sporazumi zaključeni na ravnopravnoj osnovi sa prijateljskim državama ili dovoljno jakim protivnicima) i feodera non aequa (sporazumi koji su nametnuti drugim narodima).47
Najzad, valja primetiti da je još oko 3000. godine pre naše ere Kina
održavala razgranate trgovinske i druge odnose sa svojim susedima, što je
bilo praćeno nizom međunarodnih ugovora. Uz to postojala je i diplomatska služba, a Kinezima se pripisuju i prve ideje o neutralizaciji određenih
45
46
47
Nav. prema: Andrassy Juraj, Bakotić Božidar, Vukas Budislav: op. cit., str. 38.
Левин Д. Б.: op. cit., стр. 13–14.
Nešto više o tome: Vesnić M. R., u uvodnom delu knjige Alformnsa Rivijera Osnovi
međunarodnog prava, knjiga prva, Beograd 1897, str. XXVI. Takođe: Janković Branimir:
op. cit., str. 13.
97
Godišnjak 2004–2005
područja (što se, razume se, moglo predvideti samo nekim ugovorom). U
VI v. pre n. e. kineske države su se ujedinile u borbi protiv Huna i zaključile
međusobni ugovor o nenapadanju, koji je od interesa i zato što je predviđao
jednu vrstu arbitražnog rešavanja međusobnih sporova. Možda je zanimljivo
podsetiti da je Kina još u Starom veku održavala raznovrsne odnose i sa zemljama izvan svog regiona, pored ostalog, i sa dalekim Rimom.
Na taj način, već ovih nekoliko primera jasno pokazuju da je u antičkom svetu bilo puno raznovrsnih ugovora zaključivanih između raznih država (gradova). Mada su mnogi od njih bili kratkog veka, postoje svedočanstva da su drugi (i to vrlo važni sporazumi) dosledno poštovani i to tokom
dužeg vremena i od strane raznih vladara.
4. Azil i ekstradicija
Izvorno, pravo azila (utočišta), bilo je jedan od instituta unutrašnjeg
prava prvih država. Tako npr. je poznato da su u Staroj Grčkoj to pravo
imala progonjena lica (robovi, dužnici, zločinci) i to u svetim mestima (u
Atini – u Tezejevom hramu) iz kojih ih oni koji su ih gonili (gospodar roba,
poverilac i sl.) nisu mogli nasilno izvesti, niti su ih u njima mogli telesno
kažnjavati.
Međutim, veoma davno, najmanje pre 3500 godina, beleže se i prvi
slučajevi davanja azila progonjenim strancima.
Pored ostalog, postoji svedočanstvo da je egipatski faraon Senosert II
koji je bio jedan od vladara Srednjeg kraljevstva (2000–1650 g. pre n. e.)
48
zajamčio bezbednost i pružio azil grupi Azijaca.
Među prvim istorijski zabeleženim slučajevima davanja utočišta je i
politički azil koji je u XIII veku pre n. e. progonjenom hetitskom princu
dao egipatski faraon Ramzes. Naime, nakon smrti hetitskog kralja Muvatalija (Muwatalli), vlast je uzurpirao Hatušil III, te je Mursil III, sin kralja i
zakoniti naslednik prestola, bio prinuđen da pobegne u Egipat. Ovaj azil je
potrajao i nakon zaključenja 1278. godine pre n. e. ugovora o miru i savezu
između Ramzesa i Hatušila. Štaviše, azil je važio čitavih 10 godina nakon
sklapanja ugovora (jer je Ramzes odbio da ugovoru prizna retroaktivno
dejstvo).
48
Više o tome: „Egipt: A civilization of Tolerance and Human Rights“, Egipt Magazine –
Summer 1999, www.sis.gov.eg/public/magazine/iss018e/html/art02txt.htm, p 2.
98
Godišnjak 2004–2005
Nije ništa neobično što su azil svojim jednostranim odlukama davali
dovoljno moćni vladari (kad su smatrali da je to opravdano ili da odgovara
njihovim interesima), ali je zanimljivo primetiti da ima i primera da su
zaključivani i ugovori o tome.
To potvrđuje nedavno otkriveni diplomatski arhiv vladara Ugarita u
Ras-Šamriju (današnja Sirija) iz XV-XIII v. pre naše ere, u kojem se, pored
ostalog, nalazi glinena ploča koja predstavlja sporazum kojim su se Nikmeta
(vladar Mukiša i Alalaha) i Irimi (vladar Tunipe) međusobno obavezali (i
pred bogovima zakleli) da neće zatvarati niti jedan drugome izdavati
emigrante (begunce) i odbegle zarobljenike, već da će jedan drugog samo
obaveštavati o mestu njihovog boravka.49
Paralelno sa pravom azila razvijao se i jedan institut suprotnog
dejstva. Reč je o ekstradiciji odnosno izručenju.
Kao prvi međunarodni ugovor o ekstradiciji smatra se ugovor o miru
između egipatskog faraona Ramzesa II i hetitskog cara Hatušila III (1278. g.
pre n. e.), koji se pitanjem ekstradicije bavi u čak 10 od ukupno 18 članova.
Stoga se često navodi da je to prvi ugovor o ekstradiciji. Prema ugovoru, od
izručenja nije isključeno nijedno lice, bez obzira na to da li je u pitanju
„veliki čovek“, plemić ili „nepoznato lice“. Posebno je precizirano da će
begunci biti tretirani sa poštovanjem i da će biti vraćeni bez kažnjavanja.
Tako, u ugovoru stoji:
„Ako čovek pobegne iz zemlje Hetita, ili dva čoveka, ili tri čoveka, i oni dođu kod Ramzesa, Velikog kralja, kralja države Egipat,
njegovog brata, onda Ramzes, Veliki kralj, kralj države Egipat, treba
da ih uhvati da bi bili vraćeni Hatušilu, njegovom bratu, pošto su oni
braća. Što se tiče njihovog zločina, oni neće biti kažnjeni; njihov jezik
i njihove oči neće biti izvađeni; njihove uši i njihova stopala neće biti
odsečeni; njihove kuće i njihove žene i njihova deca neće biti uništeni.“50
Takva ista odredba postoji i u vezi s obavezom Hatušila da izruči
begunce iz Egipta Ramzesu.
49
50
Ovo rešenje važilo je, međutim, samo za slobodne građane, dok je za robove istim
ugovorom bilo predviđeno da se imaju uhvatiti, zatvoriti i predati njihovom gospodaru kada po njih dođe.
Navedeno po prevodu na engleski jezik iz: Arab Sameh M.: op. cit., p. 4.
99
Godišnjak 2004–2005
Nije, međutim, do kraja jasno, na koga se odnosi obaveza da se begunci i njihove žene i deca ne kažnjavaju – da li na onoga ko ih izručuje, ili
na stranu kojoj se izručuju. Ima mišljenja da je zapravo navedenom
odredbom utvrđeno da će se ekstradicija vršiti uz uslov da se strana kojoj se
begunci izručuju odnosi prema njima humano.51 Ovo tumačenje nije bez
osnova ako se uzme u obzir da se citiranom odredbom predviđa da se neće
uništavati kuće (dakle, imovina) i žene i deca begunaca. A to po logici stvari
može da izvrši onaj na čijoj teritoriji se kuće, žene i deca nalaze – dakle,
vladar države iz koje su begunci (u koju se izručuju). To nam, dakle, govori
ne samo o nekoj vrsti međusobne pravne pomoći, već i o pomalo neočekivanom stepenu humanosti.
Sličnih sporazuma je, nema sumnje, bilo još, i to od davnina. To su
jednostavno zahtevali razlozi praktične prirode. Ugovaranje izručenja je ne
samo trebalo da obezbedi kažnjavanje krivaca, več je to bio i korak u pravcu
jačanja međusobnog poverenja odnosnih vladara.
5. Mirno rešavanje sporova
Iz starog veka potiču i prvi pokušaji mirnog rešavanja sporova, posebno putem takvog pravnog instituta kao što je arbitraža (izabrani sud).
Najstariji poznati ugovor o arbitraži je već pomenuti sporazum između Lagaša i Ume, od pre više od 4500 godina, na osnovu kojeg se kralj
Kiša, pojavio u ulozi arbitra u sporu oko granice.
Neka vrsta arbitraže postojala je u Kini u VI v. pre n. e. (546.
godine je čak na jednoj vrsti međunarodnog skupa sklopljen ugovor o
52
mirnom rešavanju sporova putem arbitraže), ali i u drugim antičkim
zajednicama.
Kada je reč o Grčkoj, sačuvani su dokazi o najmanje 46 arbitražnih odluka donetih između 300. i 100. g. pre n. e. Arbitraža se u Grčkoj
koristila naročito za rešavanje takvih pitanja, kao što su granični sporovi
odnosno razgraničenje, sporovi u vezi sa rekama i dr. U ulozi arbitra
pojavljivali su se treće države, neko proročište (npr. Delfi), pa i pojedinci (Periandar, Temistoklo, Filip Makedonski i dr.). Kada je uloga
arbitra poveravana nekoj trećoj državi, ona je obično arbitražnu vlast
51
52
Буткевич О. В.: op. cit., стр. 76.
Левин Д. Б.: op. cit., стр. 11.
100
Godišnjak 2004–2005
delegirala grupi svojih građana, izabranih žrebom. Međutim, nakon makedonskih osvajanja u sporovima između grčkih država najčešće je
arbitrirao makedonski car, a nakon potpadanja pod vlast Rima – rimski
senat.53
U Rimu je, pored ostalog, odgovarajući značaj imala tzv. rekuperacija
(recuperatio) do koje je dolazilo na osnovu posebnih ugovora sa drugim
državama. U biti je predstavljala jednu vrstu arbitraže (neki pisci je zovu i
međunarodnim sudom), koja je rešavala sporove ne samo između državljana
54
stranih država, već i između rimskih građana i stranaca.
Uz arbitražu, postojali su i neki drugi načini mirnog rešavanja
sporova, kao na primer posredovanje. Ono je korišćeno i kao sredstvo za
prestanak rata i početak pregovora o miru. Posredovanje je obično
poveravano vladaru neke neutralne države, a eventualno i nekoj drugoj
uglednoj ličnosti. Tako su se, na primer, u helenskom svetu, u ulozi
posrednika posebno često pojavljivali vladari Rodosa.
6. Pravila ratovanja
Nažalost, rat je takođe oduvek sastavni deo istorije ljudskog roda. S
tim u vezi, verovatno još od prvih organizovanih oružanih sukoba (ratova)
običajnim putem ukorenila su se i razvila, bar u određenoj meri, razna pravila ratovanja – o objavi rata (najčešće preko neke vrste glasnika), o tome da
se poštuje status pregovarača (emisara, parlamentara), da se ne diraju neborci (ranjenici, žene, deca, starci), da se ne koriste određena sredstva ratovanja (npr. trovanje bunara), da se zabranjuju verolomstvo i drugi perfidni
(nečasni) postupci,55 o položaju neutralnih strana, o statusu parlamentara, o
neutralizaciji određenih područja (svetih mesta i dr.) i sl. Takva pravila mogu
se naći u svim epohama i kulturama, o čemu, pored ostalog svedoče i velika
literarna dela (npr. indijski epovi Mahabharata i Ramajana), verske knjige
(npr. Biblija, Kuran), zakonici (npr. indijski zakonik Manu) i drugi kulturnoistorijski spomenici.
53
54
55
Левин Д. Б.: op. cit., стр. 14.
Стоянов А. Н.: op. cit., стр. 61.
Uostalom, Rimljani stoje iza poznatog pravila Fides etiam hosti servanda – zadata reč služi
i neprijatelju (zadata reč se mora ispuniti i kada je data neprijatelju). Ovo pravilo
srećemo i kod drugih antičkih naroda. Ono se, pored ostalog, javlja i u Bibliji.
101
Godišnjak 2004–2005
Tako, na primer, indijski zakonik Manu,56 pored ostalog, utvrđuje da
se mora izbegavati upotreba nečasnih sredstava ratovanja, da se ne smeju
koristiti strele sa nazupčenim vrhom niti otrovne strele, vatreni projektili i
sl.; da se moraju poštedeti zemljoradnici, oni koji mole za milost, da se ne
smeju ubijati iznureni protivnici, oni koji spavaju ili se predaju, da se ne sme
ranjavati čovek čije telo je obnaženo (nije pokriveno oklopom), da ne smeju
da se ubijaju ranjenici, pa čak ni da se goni neprijatelj koji beži. Uostalom, i
Stari Grci su ostavili svedočanstva o tome da se ratovi u Indiji tiču samo
ratničkih kasti, da zemljoradnici usred bitke mirno obrađuju zemlju, te da
Indusi, vodeći rat, štede stanovnike, ne ruše gradove, ne koriste nečasna
oružja i sl.57
I Stari Grci su u međusobnim ratovima poštovali određena pravila,
koja su obično podrazumevala institut objave rata (preko posebnih glasnika), zabranu premazivanja oružja otrovom, pravo onih koji su poginuli u
bici da budu sahranjeni, zabrana ubijanja neprijatelja koji su se sakrili u
hramu, punu zaštitu poslanika odnosno parlamentara, sveštenika i proricatelja (proročica) čak i u vreme ratnih operacija, pravo pobednika da u vidu
ratnog plena prigrabi čitavu imovinu pobeđenog, i dr. Zarobljenici su se, po
pravilu, razmenjivali ili otkupljivali, a tek izuzetno su pretvarani u robove.
Uz to, Grci su imali i pravilo da se u vreme Olimpijskih igara, ali, što je široj
javnosti manje poznato, i drugih sličnih igara i svetkovina, svi ratovi
prekidaju, a novi ne otpočinju. Na taj način, postojao je čitav niz pravila
ratovanja, od kojih su mnoga u biti predstavljala okvire kojima se obezbeđivala određena humanizacija rata.
Svest o tome da i u ratu moraju da važe neka pravila bila je prisutna i
kod drugih starih naroda. Štaviše, u Rimu se javila i ideja o podeli ratova na
pravedne (bellum justum) i nepravedne.
Rimljani su smatrali da je pravedan samo onaj rat koji ima pravedan
uzrok i koji je pravilno započet. Po njima, postojala su četiri opravdana uzroka za rat: napad na rimsku teritoriju, povreda pravila o poslaničkoj nepovredivosti, odmetanje ispod rimskog vrhovnog gospodarstva i stavljanje na
56
57
Treba znati da je u to vreme postojalo puno indijskih državica koje su međusobno
ulazile u razne odnose – i sarađivale i ratovale. Tako je, prema svedočenju jednog
grčkog poslanika kod imperatora Čandragupte u IV v. pre n.e. u Indiji bilo 118
kraljevstava. Nav. prema: Janković Branimir: op. cit., str. 10–11.
Стоянов А. Н.: op. cit., стр. 41–43.
102
Godišnjak 2004–2005
stranu neprijatelja Rima.58 Da bi rat bio pravedan bilo je potrebno zadovoljiti i određene formalnosti, što je uključivalo prethodno (ponovljeno)
traženje od druge strane da pruži zadovoljenje odnosno da ispuni rimske
zahteve (res repetere, clarigare).59
60
U praksi su u tome posebno mesto imali fecijali. Reč je o
svešteničkom kolegijumu (fratres fetiales) sastavljenom od 20 ljudi koji su
doživotno vršili svoj poziv, na čelu sa vrhovnim sveštenikom, zvanim pater
patratus. Fecijali su tokom vremena izgradili posebno fecijalno pravo (jus
fetiale) koje je sadržalo niz međunarodnopravnih ustanova.61 Pored ostalog, u
slučaju spora sa nekom zemljom, fecijali su odlazili do njene granice i uz
zakletve iznosili zahteve Rima. Ako za 33 dana ovi zahtevi ne bi bili
zadovoljeni, fecijali su ponovo dolazili do granice i bacali na neprijateljsku
teritoriju neku vrstu koplja sa okvavljenim i oprljenim krajem. To je bio
simboličan akt koji je značio objavu rata.62
Tako započet rat smatran je dopuštenim i pravednim. Ipak, samo
vođenje rata bilo je bezobzirno – zarobljenici su pretvarani u robove, zemlju
poraženih protivnika uzimala je rimska država, a njihova imovina je
smatrana plenom. Posebno je zanimljivo primetiti da su fecijali sklapali i
ugovore o miru.
Zapravo, već po logici stvari, veliki broj ratova obično se završavao
nekom vrstom mirovnog ugovora, kojim su precizirani posleratni odnosi
sukobljenih strana. Tako su i najstariji sačuvani ugovori – već pominjani
58
59
60
61
62
Vesnić M. R.: op. cit., str. XXVII-XXVIII.
Tek kada bi ovaj korak propao, pristupalo se posebnoj ceremoniji u kojoj su fecijali
(sveštenici) bacali koplje na teritoriju neprijatelja, što je značilo objavu rata. Tako
započet rat smatran je dopuštenim i pravednim. Ipak, samo vođenje rata bilo je
bezobzirno – zarobljenici su pretvarani u robove, zemlju poraženih protivnika uzimala
je rimska država, a njihova imovina je smatrana plenom.
U doba rimskih kraljeva u nadležnosti fecijala bilo je, popred ostalog, vođenje spoljne
politike. Kasnije je ono preneto na senat. Nav. prema: Janković Branimir: op. cit., str.
13.
Fecijali su kroz svoje religiozne obrede izgradili čitav sistem posebnog ceremonijala i
imali su važnu ulogu u domenu međunarodnih odnosa, naročito u materiji međunarodnih ugovora, diplomatskih odnosa i u oblasti ratnog prava. Oni su, pored ostalog, čuvali ugovore i slične dokumente, davali svoj sud o potrebnim formama pri
zaključenju nekog saveza ili objavi rata, ulagali su svoj verski veto protiv nepravednih i
nepametnih napadačkih ratova, i dr.
Левин Д. Б.: op. cit., стр. 16.
103
Godišnjak 2004–2005
sporazumi između Eble i Abarsala odnosno između Ramzesa II i Hatušila
III – pre svega, ugovori o miru.
Uostalom, ugovore o miru zaključivali su svi koji su ratovali (osim u
slučaju potpunog uništenja protivnika ili nekih vanrednih prilika), a ratovali
su – svi! Pored ostalog, poznato je da su grčki polisi sklapali ugovore o miru
u pismenoj formi. Posebno je zanimljivo primetiti da Grci svoje mirovne
ugovore nisu, poput nekih drugih naroda, zaključivali u vidu nekakvog
„večnog mira“, već obično na kratke periode. Ipak, poznati su i ugovori
zaključeni na 30, pa i 50 godina.
Tako je npr. poznati mir između Atine i Sparte iz 421. godine pre n. e.
(u vreme Peloponeskog rata) zaključen na 50 godina. Uz obavezu
uzajamnog nenapadanja, ugovor je predviđao i povraćaj zauzetih neprijateljskih teritorija (Sparti – na Peloponezu, a Atini u Frakiji), razmenu zarobljenika itd.
7. Položaj stranaca
Mora se priznati da su u antičkom svetu postojala i određena pravila
koja sa današnje tačke gledišta ne samo da nisu prihvatljiva, već izgledaju
sasvim varvarski.
U tom smislu dovoljno je podsetiti da su prve države bile robovlasničke. Osim što su bile prožete religioznom ideologijom (što odmah
otvara prostor za netrpeljivost prema drugačijoj veri), one su se odlikovale i
izraženom pravnom nejednakošću.63 Postojale su različite kategorije stanovništva, sa sasvim različitim pravnim položajem, i to ne samo u pogledu lične
slobode i političkih prava (učešća u vršenju vlasti), već i u svim drugim materijama, kao što su krivičnopravna odgovornost, imovinski odnosi i dr. Nasuprot vladajućim staležima, ma kako se oni u konkretnom slučaju nazivali,
stajale su mase robova i drugih kategorija neslobodnog stanovništva. Tu nema prostora za ideje savremenog međunarodnog prava o zabrani diskriminacije, zabrani ropstva i svekolikoj zaštiti ljudskih prava.
Uz to, svi veliki stari narodi su po pravilu smatrali sebe „izabranim“.
U skladu sa svojom religioznom ideologijom, verovali su da je njihov vladar
naslednik ili barem izabranik i miljenik bogova, a da su upravo oni pozvani
da vladaju drugim narodima. Kod takvog pogleda na svet malo mesta ostaje
za toleranciju, pa zato i ne čudi što su se i Egipćani, i Persijanci, i Grci, i
63
Više o tome: Vajs Albert, Kandić Ljubica: op. cit., str. 24–25.
104
Godišnjak 2004–2005
Indusi, ali i drugi, često odnosili prema ostalim narodima i kulturama sa
otvorenim prezirom i netrpeljivošću. Iz tih razloga, položaj stranaca bio je
dugo vremena izuzetno nepovoljan.64 Opšte uzev, to je vreme kad se gaji
veliko nepoverenje, pa i neprijateljstvo prema strancima.
Mada je zbog velikog broja gradova-država i različite prakse u raznim
periodima nezahvalno vršiti bilo kakva uopštavanja, može se primetiti da je
neprijateljski odnos prema strancima bio karakterističan i za antičku Grčku.
Poznato je da je u njoj (posebno u Sparti) postojao institut pod nazivom
ksenelastija,65 za koji se veruje da ga je ustanovio legendarni zakonodavac
Likurg, a koji se sastojao u pravu na proganjanje stranaca koji su u to vreme
bili veoma omraženi.
U Atini je položaj stranaca bio nešto povoljniji nego u drugim grčkim
gradovima-državama. Naime, atičko pravo delilo je sve strance na četiri klase od kojih su dve, uslovno rečeno, spadale u „domaće strance“, dok su dve
činili stranci u pravom smislu reči.
64
65
Dobru ilustraciju predstavlja staro sakralno indusko pravo (čuveni zakonik Manu) koje
je poznavalo podelu ljudi na kaste. Na vrhu su se nalazili bramani, koji su, kao božji
ljudi, bili po svom rođenju predodređeni da budu gospodari svega što postoji, pa i
drugih bića. Za razliku od toga kudre (robovi), bili su lišeni svih prava, pa i na ostatke
od bramanovog jela. Još gore (gore i od robova) stajali su pripadnici pobeđenih
plemena (pariji). Pošto se smatralo da nisu dostojni čak ni da kao robovi budu u
induskim kastama, morali su da žive van građanskog društva, bez prava na bilo kakvu
zaštitu, tako da su nekažnjeno mogli biti predmet svakog nasilja i napada. Na samom
dnu ove neobične lestvice nalazili su se stranci koji su bili ispod parija (ovi poslednji su,
za razliku od stranaca, imali bar moralno pravo na sažaljenje bramana).
U osnovi vrlo slično je bilo i u Egiptu. Sa idejom da su pozvani da gospodare svetom,
Egipćani su se dugo vremena nadmeno odnosili prema strancima, prezirući, po
Herodotovom svedočenju, čak i Grke.
Kao i mnoga druga stara društva i Jevreji su smatrali sebe za naročiti, izabrani narod.
U skladu s tim, i oni su dugo vremena imali vrlo neprijateljski odnos prema strancima,
koji su bili lišeni mnogih prava, ali ne i sasvim obespravljeni (stranac npr. nije mogao
biti mučen). Stranac je mogao prestati to da bude samo prelaskom u jevrejsku veru,
čime je postajao i državljanin jevrejske države, stičući sva građanska prava, osim što
on i njegovi neposredni potomci nisu mogli biti ni vojne starešine, ni sudije. Pored
naturalizovanih stranaca (tzv. prozeliti pravde) postojali su drugi privilegovani, ali
nenaturalizovani stranci (prozeliti nastanjivanja). Njima je dato pravo da se nastane u
Judeji, kao i pravo da tu slobodno trguju, pod obećanjem da će poštovati osnovne
božje zapovesti. Oni su, međutim, potpadali pod posebne sudove.
Više o tome: Bartoš M., Nikolajević B. D.: Pravni položaj stranaca, Beograd 1951, str.
19–21; Стоянов А. Н.: op. cit., стр. 41.
Grčki: xenos – tuđinac, stranac, i elases – teranje, isterivanje.
105
Godišnjak 2004–2005
U „domaće strance“ spadali su izoteli i meteci.66 Status „pravih stranaca“ imali su stranci bez stalnog domicila u Atici i varvari, kako su nazivani
oni koji su rođeni van granica jelinske civilizacije. Stranci koji nisu bili
nastanjeni u Atici imali su gori položaj nego meteci i nad njima su vršili
nadzor i štitili ih atički građani (prokseni).67 Posebno je bio loš položaj varvara koji su se svojim poreklom, izgledom, jezikom, običajima, verom i sl.
razlikovali od Grka. Oni su u načelu bili bez svih prava i zaštite, izloženi
preziru. Grci ih često porede sa životinjama (Izokrat), a u svakom slučaju
smatraju svojim prirodnim neprijateljima odnosno licima koja su po svojoj
68
prirodi predodređena da budu robovi (Aristotel). Ipak, tokom vremena,
prvenstveno pod uticajem zahteva razvoja trgovine, i njihov položaj se popravlja. Uostalom, pojedine filozofske škole, kao npr. stoici, stalno su
ukazivale da su u očima bogova svi ljudi slobodni, da bogovi ne znaju za
podele na bogate i siromašne, Grke i varvare.69
66
67
68
69
Izoteli su bili stranci kojima su posebnim međunarodnim sporazumima o izopoliteji
(grčki: isopolitheía – jednakost u pravima, građanska ravnopravnost) ili nekim posebnim
domaćim zakonom (lična privilegija) priznata određena, u zavisnosti od slučaja, uža ili
šira prava. Za razliku od toga, meteci su bili stranci iz drugih grčkih država, koji su bili
ovlašćeni da stanuju u Atini. Oni su predstavljali neku vrstu državljana druge klase i
uživali su niz prava, mada se u tom pogledu nisu mogli meriti sa građanima (iako lično
slobodni, nisu imali politička prava, samo ograničeno su mogli da stiču nepokretnu
imovinu, plaćali su poseban porez nazvan „metekion“, nadzor nad njima vršio je
određeni građanin – prostat, kazne za njih su bile teže nego za građane, imali su
obavezu vojne službe, u ratu su se borili u prvim redovima tj. na najopasnijim
mestima, i sl.). Više o tome: Стоянов А. Н.: op. cit., стр. 52–54; Vajs Albert, Kandić
Ljubica: op. cit., str. 49; Bartoš M., Nikolajević B. D.: op. cit., str. 21–23.
Razvoj međunarodnih veza doveo je do nastanka ustanove proksenije, koja se sastojala u pružanju gostoprimstva strancima, pod uslovom uzajamnosti. Jačanjem
ekonomskih odnosa proksenija putem posebnih ugovora o tome, dobija stalni
karakter. Ona se ostvarivala preko proksena koji su bili birani iz redova građana grada
domaćina radi zastupanja interesa drugog grada. Prokseni su primali strance, starali se
o zaštiti njihovih prava i posredovali između njih i domaćih vlasti. Pored ostalog, oni
su zastupali strance pred lokalnim skupštinama, svedočili prilikom pravljenja
testamenta, regulisali zaostavštinu lica umrlih bez naslednika, primali strane poslanike,
pružali im potrebnu pomoć i predstavljali ih lokalnoj skupštini, a ponekad su vršili i
druge funkcije (pripremali ugovore između svog grada i grada koji su predstavljali,
arbitrirali u sporovima između tih gradova i dr.). Smatra se da je institut proksenije
poznavalo najmanje 78 grčkih država, gradova ili saveza. Mnogi upravo u proksenima
vide preteče kasnijih konzula.
Стоянов А. Н.: op. cit., стр. 57.
Lauterpacht H.: International Law and Human Rights, London 1950, pp. 82–83.
106
Godišnjak 2004–2005
Mada je u početku i rimsko pravo bilo vrlo strogo prema strancima,
ostavljajući ih na milost i nemilost nasilju svake vrste, širenjem međunarodnih kontakata, a naročito razvojem ekonomskih odnosa sa inostranstvom, stvari se znatno popravljaju. U tom smislu napredak je postignut
uvođenjem ustanova kao što su hospicijum, patronat, rekuperacija, a takođe
i zaključivanjem mnogobrojnih ugovora sa drugim narodima.
Hospicijum (lat.: hospitium – gostoprimstvo, gošćenje) bio je tipski ugovor, zaključivan između stranca i rimskog građanina, kojim je rimski
građanin preuzimao na sebe obavezu da primi stranca, da ga čuva i neguje
za slučaj bolesti, a naročito da brani njegove interese pred rimskim sudom.
Ukoliko ga stranke ne bi sporazumno raskinule, ugovor je automatski
prelazio na naslednike, a ostajao je na snazi čak i u slučaju rata između Rima
i strančeve države. Kasnije je i sama rimska država primala u hospicijum
izvesne strance (one koji su se istakli zaslugama prema Rimu), ili je, što je
posebno zanimljivo, putem međunarodnog ugovora garantovala hospitium
publicum svim građanima neke strane države. Tako npr. Cezar u svome De
bello gallico pominje da je takvo pravo od strane Rima dato građanima države
Aedui.70
I patronat je bio jedna vrsta ugovora ali i odnosa između stranca
(klijent) i domaćeg građanina (patron). Njime se klijent obavezivao da bude
pokoran patronu i čini mu određene usluge, a patron je, s druge strane,
preuzimao na sebe da pomaže klijenta na razne načine – da ga poučava o
rimskom pravu, zastupa na sudu, i dr. Bitnu osobenost ovog instituta predstavlja to što je stupajući u patronat, klijent gubio svoje dotadašnje državljanstvo i time postajao neka vrsta rimskog štićenika. Ovo je postalo utoliko
izraženije kada se, slično kao i kod hospicijuma, pojavio javni patronat.
Vremenom su pojedine plemićke porodice počele da pod svoj patronat primaju čitave gradove i provincije, čime su šefovi tih porodica postajali predstavnici (zaštitnici) tih oblasti pred rimskim senatom, dok su klijenti sticali
neku vrstu specijalnog rimskog državljanstva.71
Uz to, veliki broj ugovora o prijateljstvu, savezu ili trgovini koje je
Rim zaključio kako sa susednim, tako i sa udaljenim narodima, sadržao je,
pored ostalog, odredbe kojima je podanicima stranih država ugovornica za70
71
Bartoš M., Nikolajević B. D.: op. cit., str. 23–24.
Ibid., str. 24–25. Стоянов А. Н.: op. cit., стр. 62. Poznato je da je porodica Klaudija
imala u svom patronatu celu Masinu, porodica Marčeli Siciliju, Katon ostrvo Kipar,
porodica Grasi provinciju Španiju, itd.
107
Godišnjak 2004–2005
jamčeno poštovanje ličnosti, svojine i slobode trgovanja za vreme njihovog
boravka na rimskoj teritoriji. Stranac je imao pravo zaključivanja braka u Rimu, pravo da bude subjekt u imovinskim odnosima i pravo samostalne pojave pred rimskim sudom.
Međutim, značajno proširenje granica Rima, njegovo stupanje u
trgovinske, savezničke i druge odnose sa sve većim brojem zemalja, učinili
su da napred izložene ustanove postanu nedovoljne, tako da se pojavila
potreba novog regulisanja položaja stranaca. O njima je počeo da se brine
naročiti peregrinski pretor (praetor peregrinus) koji je vremenom stvorio posebno pravo, poznato kao pretorsko pravo ili ius gentium (pravo naroda).72
Za razliku od ius civile koje je bilo opterećeno određenim sakralnim elementima i, što je posebno važno, kojim su mogli da se služe samo građani Rima
(cives), ius gentium je bilo ne samo laičko, a uz to potpunije i savršenije pravo,
već je to bilo zajedničko privatno pravo svih slobodnih ljudi, i građana Rima
i stranaca (peregrina).73
Na taj način, iako je položaj stranaca u principu dugo vremena bio
veoma nepovoljan (bar u jednom broju država-gradova) on se tokom vremena popravljao i to kako merama unutrašnjeg pravnog poretka, tako i putem zaključenja odgovarajućih međunarodnih ugovora. U svakom slučaju,
položaj stranaca je, sa razvojem države i prava, bivao sve potpunije i sve
72
73
Rim je sve strance delio na dve osnovne grupe: peregrine i varvare. Naziv peregrini
korišćen je za sve strance koji su bili nastanjeni na teritoriji pod vlašću Rima,
obuhvatajući pod tim imenom kako one koji su nazivani ex iure Latini (strance sa
izvesnim građanskim pravima), tako i stanovnike udaljenih provincija koji su imali
znatno manja prava od stanovnika Italije, pobeđene bivše neprijatelje i bivše rimske
građane koji su lišeni građanskih prava. Mada nisu uživali položaj rimskih građana
(potpuni status civitatis), a samim tim i nikakva prava po ius civile, peregrini su po
pretorskom pravu dobili određenu pravnu zaštitu, a u slučaju nedovoljnosti njegovih
propisa (postojanja pravnih praznina) mogli su se pozvati na svoj nacionalni zakon
odnosno pravo svoje zajednice. To daje za pravo da se zaključi da je položaj peregrina
oko prvog veka naše ere bio na relativno visokom nivou. Treba, međutim, imati u
vidu da, s jedne strane, ius gentium nije davao politička prava, a da se, s druge strane,
pravni položaj pojedinih kategorija peregrina znatno razlikovao.
Za razliku od toga, varvari su bili stranci u pravom smislu reči („pravi stranci“). Oni su
živeli van Rima i njegovih zakona, i dugo vremena nisu imali nikakvih prava, pa ni pravo
da se koriste propisima ius gentium. Njih je svako mogao da ubija i porobljava, a njihova
dobra su pravno smatrana kao res nullius, što znači da je svako mogao da ih pribavi
okupacijom. I pored toga, vremenom se popravio položaj i ove kategorije stranaca.
Više o tome: Stojčević D.: Rimsko privatno pravo, Beograd 1975, str. 28–31.
108
Godišnjak 2004–2005
preciznije regulisan, na šta je, pored nekih drugih činilaca, posebno uticala
potreba razvoja međunarodne trgovine. Da bi se trgovalo moralo se ići u tuđe
zemlje i primati na svojoj teritoriji strane trgovce. A da bi strani trgovci dolazili,
bilo je neophodno zajamčiti im makar elementarna prava i zaštitu. Najzad, ne
treba zaboraviti da je već u antičkom svetu postojao institut prava azila, te da je
on čak uključen u određene međunarodne ugovore.
8. Zaključak
Postoje dva osnovna prigovora onih koji osporavaju značaj antičkog
međunarodnog prava. S jedne strane, tvrdi se da ono, u stvari, i nije bilo
formirano kao pravni sistem, zato što je imalo niz slabosti, a međunarodna
zajednica u pravom smislu reči nije ni postojala. Neki drugi autori, ne
sporeći činjenicu da su i u dalekoj prošlosti postojale određene norme koje
bi se mogle označiti kao međunarodnopravne, tvrde da to i takvo pravo nije
ni u kakvoj vezi sa savremenim međunarodnim pravom, koje je nastalo u
Evropi na prelasku iz Srednjeg u Novi vek. Da li je baš tako?
Kada se tvrdi da u antičkom svetu nije postojalo međunarodno pravo,
to se obično potkrepljuje time što se ističe da u to vreme nije bilo međunarodne zajednice u pravom smislu reči. S tim u vezi, tvrdi se da ono što
bismo mogli nazvati međunarodnim pravom nije bilo razvijeno kao poseban
sistem, već se u najboljem smislu radilo o jednom broju normi, koje su, uostalom, bile regionalnog karaktera, a u praksi su suviše često kršene.
I zaista, ono što nazivamo međunarodnim pravom antičkog sveta nije
bilo razvijeni pravni poredak koji bi se sastojao od odgovarajućih grana
međunarodnog prava, u današnjem smislu reči. Iako su postojale i razvijale
se norme koje su regulisale razna pitanja međunarodnih odnosa, one su, opšte uzev, često bile nepovezane i nepotpune. Drugim rečima, nije bilo jedinstvenog sistema međunarodnog prava. Stoga se mora priznati da je u
tom periodu ono što danas nazivamo međunarodnim pravom, bilo tek u
povoju.
Ali isto tako treba priznati i to da se u to vreme ni druge grane prava
nisu mogle pohvaliti bogatstvom instituta, a u svakom slučaju ne bi se
mogle porediti sa onim što se pod tim oblastima prava ima u vidu danas.74
Uzmimo za primer samo krivično pravo. Nema sumnje da su oduvek po74
O antičkom pravu vidi: Pantić Dragan: op. cit., str. 25–66.
109
Godišnjak 2004–2005
stojale nekakve krivičnopravne norme. Ali koliko su one daleko od savremenih krivičnopravnih sistema! Isto važi i za ustavno pravo, upravno pravo,
pa čak dobrim delom (uz svo uvažavanje za svetli primer Rimskog privatnog prava) i za imovinsko pravo, koje je, gledano današnjim očima, takođe
bilo vrlo nerazvijeno.
Posebno treba primetiti da se ni u antičkom svetu ipak nije radilo,
kako bi se možda moglo zakjučiti, samo o nekim izolovanim i raštrkanim
principima, već o nizu međusobno manje ili više usklađenih pravila. U
potvrdu tome dovoljno je podsetiti da je poznato da je npr. Demetrije Faleronski (savremenik Aleksandra Velikog i njegovih naslednika) izradio sistem međunarodnog prava.75 To, dakle, nije bio sveobuhvatan pravni sistem, ali ni skup šačice nepovezanih pravila ponašanja.
Dobro je poznato i čuveno delo Artrašastra, čiji je autor Kautilja (Kautilya), savetnik (ministra) indijskog cara Čandragupte (Candragupta, 326–298
pre n. e.). U tom radu, za koji sam kaže da je kompilacija još starijih autora,
Kautilja je izneo svoja zapažanja u vezi sa međunarodnim odnosima i
diplomatskom veštinom, ali je isto tako izložio i niz odgovarajućih međunarodnopravnih normi.76
Dalje, ako se antičkom međunarodnom pravu prigovara da nije predstavljalo zaokruženi pravni sistem, treba se zapitati u kojoj meri je, gledajući
iz današnje perspektive, međunarodno pravo XVII, XVIII, XIX pa čak i
dobrog dela XX veka takođe moguće nazvati celovitim pravnim poretkom?
Ima dosta istine i u tvrdnji da su norme međunarodnog prava tog
vremena mahom regionalnog karaktera. U tom smislu zbilja se može govoriti o međunarodnom pravu Starog istoka, antičke Kine, Grčke, Indije i sl.,
što je i razumljivo kada se zna da (bar u izvesnim periodima) ljudske zajednice na raznim prostorima često nisu ni znale jedna za drugu (za postojanje
drugih naroda).
Međutim, treba priznati da su se i u to vreme održavali odnosi čak i
između vrlo udaljenih država. A to znači i da su ti odnosi bili regulisani nekakvim pravilima ponašanja. Uostalom, lako je zapaziti da čak i u onim slu75
76
Andrassy Juraj, Bakotić Božidar, Vukas Budislav: op. cit., str. 46.
Već u to doba počinju da se razvijaju i prve ideje i teorije o zakonitostima koje vladaju
u međunarodnim odnosima. Pored ostalog, time se bavio čitav niz mislilaca drevne
Kine, kao što su Konfučije, taoisti, Mo-Ti, Mencius i dr. Više o tome: Janković
Branimir: op. cit., str. 10–11.
110
Godišnjak 2004–2005
čajevima kada zbog značajnih geografskih udaljenosti i iz drugih razloga nije
bilo kontakata između određenih zajednica ili bolje reći regija, u praksi je
postojala zapanjujuća sličnost u načinu regulisanja niza pitanja. Ovo posebno kada je reč o normama koje se tiču nepovredivosti poslanika, ugovora,
zakona i običaja rata, neutralnosti i slično. To ni ne treba da čudi, zato što su
međunarodnopravna pravila tog vremena (kao i svakog drugog vremena,
uostalom), nastajala kao odgovor na zahteve prakse. Ona su velikim delom
bila iznuđena jer bez njih ne bi mogli da se odvijaju međunarodni odnosi
između tadašnjih civilizovanih društava.77 I najzad, sve i da je tadašnje pravo
bilo usko regionalno (a ipak nije), to ne utiče na njegov karakter, jer je u tom
pogledu presudna suština. Uostalom, regionalno međunarodno pravo
postoji i danas, u vreme sveopšte globalizacije.
Tačno je, međutim, da se tadašnja međunarodna zajednica značajno
razlikovala od današnje. Ali, u poređenju sa našim vremenom, razlikovali su
se i odnosi u društvima, oblici vladavine, poljoprivredna oruđa, oružja itd.
Pa ipak niko ne spori da je i orijentalna despotovina bila država, da su i
mačevi i koplja bili oružja, itd. Uostalom, šta je sa drugim epohama? Kakva
je sličnost npr. između današnje međunarodne zajednice (koja je, uostalom,
nedovoljno definisan pojam, ali koja svakako uključuje oko 200 država i
veliki broj međunarodnih organizacija na čelu sa Ujedinjenim nacijama) i
stanja koje je bilo ne tako davno – krajem XIX veka, kada je u svetu
postojalo jedva tridesetak država? A oni koji tvrde da međunarodno pravo
nije postojalo u antici, najčešće kazuju da je ono nastalo u XVII veku, dakle,
mnogo pre Berlinskog kongresa (1878). Znači u vreme kada je u svetu bilo
još manje država i kada su veze među njima bile još slabije.
Uostalom, odnosi između država Starog veka bili su daleko više
izgrađeni nego što se doskora verovalo. Tako je, pored ostalog, sasvim
ispravno primećeno:
„Pošto su bile daleko od izolacije, kako se ranije mislilo, ove čuvene antičke imperije bile su u veoma bliskom i stalnom trgovinskom
i intelektualnom međusobnom odnosu i uticaju, a njihove vlade su
77
Prve norme nastale su, nema sumnje, običajnim putem, a zatim su odgovarajuća
pravila potvrđivana i dograđivana putem međunarodnih ugovora, što je, sa druge
strane, dovodilo do razvoja i samog ugovornog prava, ali i drugih grana međunarodnog prava, u prvom redu diplomatskog prava (zaključenju svakog ugovora po
logici stvari prethode pregovori, što u najmanju ruku zahteva regulisanje statusa
pregovarača).
111
Godišnjak 2004–2005
negovale mirne i prijateljske međusobne odnose, koji su se učvršćivali
putem česte razmene pisama, poklona i poslanstava, pa im čak nisu
bili nepoznati ni bračni savezi.“78
S tim u vezi, ističe se da je u novije vreme odbačena ideja o ratu kao
osnovnom vidu odnosa između drevnih država. Novi dokazi ukazuju
upravo suprotno – da je prvenstveno trgovina, a ne rat ispunjavala
međunarodne odnose antičkih država, posebno država Starog istoka (istine
79
radi, Grci i Rimljani su bili više ratnički raspoloženi).
Pa zašto onda sporiti da je međunarodna zajednica postojala i u
antičko vreme. Uostalom, brojni su primeri široke diplomatske i ugovorne
aktivnosti, pa čak i neke vrste multilateralne diplomatije (npr. u Staroj Kini).
Na kraju, nije ni važno kolika je i kako organizovana međunarodna zajednica. Važno je da li postoje norme međunarodnog prava. A one su, videli
smo, postojale od davnina.
Ni činjenica da su se, uporedo sa nastankom prvih normi međunarodnog prava, javljali i primeri njihovog kršenja, pa i grubog gaženja, ne
umanjuje istinu da se radilo o pravnim pravilima, čije su obaveznosti bili
svesni odnosni subjekti (države koje su se u to doba smatrale civilizovanim,
tačnije njihovi vladari). Uostalom, još i tada je postojala mogućnost
određenih pravnih sankcija za nepoštovanje ovih pravila (represalije80 i sl.),
bilo je poznato davanje garancija za izvršenje preuzete obaveze (pored
ostalog, zaloga, davanje talaca i sl.) i dr.
Iako je, što je sasvim razumljivo, antičko međunarodno pravo bilo
znatno drugačije od ovog današnjeg, ono je ipak bilo pravo. Onaj ko ga je
kršio znao je da krši pravo – dobar primer je poznata epizoda u vezi sa
ubistvom persijskih izaslanika od strane Lakedemonjana.
Zapravo, ako se uzima u obzir stepen poštovanja međunarodnopravnih normi, lako je zapaziti da on ne raste linearno sa protekom godina,
78
79
80
Hershey A. S.: „History of international relations during antiquity“, The American
Journal of International Law, Vol. 5, 1911, p. 904. Nav. prema: Буткевич О. В.: op. cit.,
стр. 77.
Više o tome: Буткевич О. В.: op. cit., стр. 78.
Jednu vrstu represalija predstavljala je androlepsija (grč. andrós – čovek + lepsis –
uzimanje, hvatanje), koja je bila poznata u Grčkoj, posebno u Atini. Svodila se na to
da je u slučaju kada je domaći građanin ubijen u stranoj državi, pa ta država odbije da
ubicu kazni ili izruči, porodica ubijenog imala je pravo da uhvati i izvede pred atinski
sud bilo koja tri građanina odnosne države.
112
Godišnjak 2004–2005
iz veka u vek. Naprotiv, uz određene uzlete, u raznim periodima tokom
čitave istorije ljudskog roda mogu se zabeležiti i značajni padovi kako u
razvoju međunarodnog prava, tako i pogledu stepena u kome ga države kao
glavni subjekti tog prava poštuju. Imajući u vidu današnju praksu, čitalac će
se sam lako setiti primera drastičnog kršenja savremenog prava (posebno
razni primeri agresije, u vreme kada je ona proglašena za najteži međunarodni zločin), pa to opet ne znači da nema međunarodnog prava ili da je
ono ukinuto. Uostalom, svako pravo se, nažalost, u praksi manje ili više krši,
pa i međunarodno.
Kao što je već istaknuto, ima i tvrdnji da je nekakvo međunarodno
pravo, istina, postojalo u antičkom svetu, ali da ono nije ni u kakvoj vezi sa
savremenim međunarodnim pravnim poretkom, čija je kolevka Evropa, a
vreme rađanja XVII vek. Međutim, ovaj stav je nelogičan sam po sebi. Sva
ljudska iskustva, pa i na polju prava, uticala su i utiču na oblikovanje novih
istovrsnih tvorevina. Ni međunarodno pravo nije izuzetak.
Međunarodno pravo Starog veka nije tek tako nestalo bez traga da bi
ustupilo mesto potpuno novom pravnom sistemu, zasnovanom na nekakvom sasvim drugačijem sistemu vrednosti. A tako izgleda kada se kaže da ne
postoji veza između antičkog i savremenog međunarodnog prava. Uostalom, mnogi od principa koji su se razvili u dalekoj prošlosti održali su se do
danas – na primer, pravila o nepovredivosti diplomatskih predstavnika i
parlamentara, o obavezi poštovanja preuzetih ugovornih obaveza, o garancijama za izvršenje ugovora, o neutralnosti, o neutralizaciji određenih područja, o humanizaciji rata, o azilu, i dr.
*
**
Sve rečeno ukazuje da su i pre nekoliko hiljada godina, u vreme, kada
nije postojala međunarodna zajednica u današnjem smislu reči, već bile
izgrađene određene norme međunarodnog prava, od kojih su ovde navedene samo neke. Nema sumnje da bi se, temeljnim istraživanjem, došlo i do
nekih drugih pravnih normi i principa koji su uređivali međunarodne odnose u antičkom svetu. U tom smislu, posebno dragocenu pomoć treba očekivati od arheologije, istorije i drugih srodnih nauka koje povremeno na
svetlost dana iznose nove podatke od kojih su neki prosto zadivljujući.
Ono što je, međutim, ovde bitno istaći, to je da se sa dosta osnova
može zaključiti da međunarodno pravo postoji od nastanka prvih država i
njihovih međusobnih odnosa. Ma kako, iz današnjeg ugla izgledalo nerazvijeno i nesavršeno, radilo se o međunarodnom (međudržavnom) pravu,
113
Godišnjak 2004–2005
odnosno o skupu pravnih normi koje su regulisale odnose između tadašnjih
državnih zajednica.
Dakle, mada se međunarodno pravo antičkog sveta znatno razlikovalo
od onoga što danas podazumevamo pod tom granom prava (ostalom, sve se
razlikuje!), to je bilo međunarodno pravo. Prateći društvena zbivanja, prilagođavajući se zahtevima prakse, ono se ipak, konstantno razvijalo sve do
onoga što imamo u naše vreme. A što je, ruku na srce, takođe daleko od savršenstva.
Uostalom, ako je tačna, a tačna je, poznata maksima Ubi societas ibi jus
(„tamo gde postoji društvo, tu je i pravo“), onda i u svakom „društvu država“ mora da postoji pravo koje uređuje njihove odnose.
Tu se, dakle, moramo složiti sa poznatim španskim klasičnim piscem,
F. Suarezom, koji je još pre četiri veka ispravno primetio:
„Svaka država – kraljevstvo ili republika – celina je za sebe, u
isto vreme član one velike zajednice, što se zove rod ljudski. Nikada
ne može nijedna država usamljena biti dovoljna sama sebi u tolikoj
meri, da nema potrebe ni za kakvu pomoć, ni za kakve odnose, ni za
kakvo udruženje sa drugima u cilju opšte koristi. Državama je dakle
potrebno jedno pravo, koje će njima upravljati i koje će ih rukovoditi
u ovim odnosima i u ovom velikom društvu.“81
Uostalom, umesto bilo kakve dalje odbrane antičkog međunarodnog
prava, dovoljno je podsetiti na napred istaknutu činjenicu da najstariji sačuvani međudržavni ugovor potiče iz perioda između 2350. i 2250. godine pre
n. e., dok je najstariji zakonik (Zakoniku Ur-namu) donet tek oko 2100. godine pre n. e. Dakle, oko dva veka kasnije. A pouzdano se zna da su međudržavni sporazumi zaključivani i ranije, čak se za neke znaju i ugovorne strane i predmet ugovora.
Stoga nije ni logično, ni pošteno prema našim precima, a uostalom, ni
potrebno, da se vođeni nekakvom inercijom ili arogancijom čoveka nuklearnog doba, omalovažavajuće odnosimo prema zori ljudske civilizacije i
negiramo njena zaslužena dostignuća. Među njima su, pored ostalog, brojni
biseri kulturnog stvaralaštva, ali i međunarodno pravo, ma kako ono bilo
drugačije od onog koje imamo danas.
81
Francois Suarez: Tractatus de legibus ac Deo legislator, L–II. c. 19, No. 9. Navedeno prema
Ernest Nis: Poreklo međunarodnog prava, Beograd 1895, str. 12–13.
114
Godišnjak 2004–2005
Boris KRIVOKAPIĆ, LL.D.
On The Origin Of International Law –
On the International Law of Ancient World
Summary
This work deals with origin of International Public Law. Contrary to the widely
spread opinion, that international law was born on the end of the Middle Ages and it
was before all Western (European) product, author reminds on the simple truth that one
can speak about international legal norms from the very appearance of the first states.
In that respect he gives a number of concrete examples, some of which are not
widely known. Thus, he shows that in the ancient world there were (and in practice had
been respected) norms of what is today’s known as diplomatic law. Besides, he underlines
that from the very dawn of civilization there were various international contracts (particular attention is given to those between Ebla and Abarsal – 2350–2250 B. C.,
Ramses II and Hatusili III, 1278 – B. C., and others), institutes of asylum,
extradition, arbitration, more or less developed law of war, etc.
After exposition of basic institutes and characteristics of the ancient international
law, the author deals with claims that at that time there was no international law, or at
least, that if there was any, it was not in any direct link with contemporary international
legal system. In respect to such remarks, that was is called ancient international law was
not developed enough; that it did not represent comprehensive legal system; that its norms
were barbarous; that it was basically of regional (European) importance; that in practice
it was more violated tnat respected; etc., the author gives his own counter-arguments. His
own conclusion is that international law originated as early as in ancient world, with the
appearance of the first states and their mutual (interstate, international) relations. It was
rather different to what we call international law today (but everything is different!), yet it
was international law.
115
Godišnjak 2004–2005
116
III
MEĐUNARODNO PRAVO
LJUDSKIH PRAVA
INTERNATIONAL HUMAN
RIGHTS LAW
Dr Vojin DIMITRIJEVIĆ∗
UDK 341.231.14 : 342.7
Ukidanje i ograničavanje ljudskih prava po
Paktu o građanskim i političkim pravima i
Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima
Svi međunarodni ugovori o ljudskim pravima dozvoljavaju ugovornicama da u izuzetnim
situacijama potpuno ukidaju (derogiraju) neka garantovana prava ili da im umanjuju opseg
putem dozvoljenih ograničenja. Opravdanost ovih mera ispituje se pred organima za nadzor nad
izvršenjem obaveza, u ovom slučaju Evropskim sudom za ljudska prava i Komitetom za ljudska
prava UN. U postupanju tih organa zapaža se evolucija u pogledu ocene situacije koja opravdava ograničenja i vrste prava koja se mogu ograničavati. U najnovije vreme, usklađenost ograničenja s „demokratijom“ i „demokratskim društvom“ procenjuje se strože jer je demokratija kao
vrednost postala univerzalna i dobila normativno značenje. Pri proceni se ne uzimaju u obzir samo politički programi već i stvarno postupanje.
Ključne reči: ljudska prava, Evropska konvencija o ljudskim pravima, Pakt o građanskim i političkim pravima, međunarodno javno pravo, jus cogens, obaveze država, standardi u
pravu, derogacija, ograničenje, islamizam, Šarija, Evropski sud za ljudska prava, Komitet UN
za ljudska prava, doktrina polja slobodne procene, terorizam.
Potreba za ograničenjima i priroda ograničenja
Pod uslovima koji postoje u savremenim društvima i državama, skoro
se nijedno ljudsko pravo ne može uživati u potpunosti. Ono može da dođe
u sukob s interesima društva u celini ili s interesima i pravima drugih ljudi,
vrednostima koje takođe treba štititi. Stoga je shvatljivo što međunarodni instrumenti o zaštiti ljudskih prava dozvoljavaju da se neka prava ograničavaju
pod određenim uslovima i u određenim situacijama, pa i mogućnost da ona
privremeno budu sasvim ukinuta.
∗
Profesor Pravnog fakulteta Univerziteta „Union“, direktor Beogradskog centra za
ljudska prava, član Institut de Droit International.
119
Godišnjak 2004–2005
Po samoj svojoj definiciji, nijedno pravo u konkretnom izvoru međunarodnog prava nije sve ono što njegovo ime kaže, nego samo oznaka za
ovlašćenje formulisano u određenom pravnom tekstu.
Kada se kaže „pravo na život“, mora se tačno reći kako je i gde ono
formulisano. Ono je prema Paktu o građanskim i političkim pravima (PGP)
ograničeno mogućnošću da država propisuje smrtnu kaznu za, kako je to
rečeno, naročito teška krivična dela (čl. 6).1 U odnosu na ovo isto pravo, u
Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima (EK) se podrazumeva da lišenje
života nije protivpravno ako se preduzme radi odbrane nekog lica od nezakonitog nasilja, da bi se izvršilo zakonito hapšenje ili sprečilo bekstvo lica
lišenog slobode ili prilikom zakonitih mera koje se preduzimaju radi suz2
bijanja nereda ili pobune (čl. 2).
Ima prava koja su inherentno ograničena već i tim što ih ne mogu
uživati svi ljudi već samo državljani dotične države (građanska prava u užem
smislu reči). Po pravilu, to su ona prava koja se ne zajemčuju „svakome“ ili
„svakom čoveku“, mada se to može izraziti i na drugi način.
U vezi sa slobodom kretanja, pravo ulaska na teritoriju neke države je
formulacijom člana 12, st. 4 ograničeno na njene državljane: „Niko se ne
može samovoljno lišiti prava da uđe u svoju vlastitu zemlju“.
Inherentna ograničenja prepoznaju se i onda kada nisu formulisana
samo kao ovlašćenje države da ograničava, nego na neki drugi način. Npr.
politička prava iz člana 25 Pakta o građanskim i političkim pravima (PGP)
ne samo što pripadaju samo državljanima, nego sama po sebi uključuju
„razumna“ ograničenja:
Svaki građanin ... bez nerazumnih ograničenja, ima prava i mogućnosti ...
3
(st. 1)
1
2
3
Potpisnice Drugog fakultativnog protokola uz PGP od 15. decembra 1989. obavezale su se da nikoga ne pogube i da preduzmu „sve neophodne mere u okviru svoje
nadležnosti u cilju ukidanja smrtne kazne“ (čl. 1). Međutim, ova obaveza ne važi za
sve ugovornice PGP, već samo one koje su ratifikovale Protokol i koje nisu stavile
dozvoljenu rezervu kojom zadržavaju pravo da primenjuju smrtnu kaznu „u doba
rata zbog osude za najteža dela vojne prirode izvršena za vreme ratnog stanja“
(čl. 2).
Protokolom 13 uz EK od 3. maja 2002. ukida se „smrtna kazna u svim okolnostima“.
Za ugovornice EK koje ga nisu ratifikovale – a njih je 31. januara 2006. bilo 12 – još u
potpunosti važi član 2, st. 1 EK, koji dozvoljava smrtnu kaznu za „zločine za koje je
ova kazna predviđena zakonom“ (što je blaže merilo od onog u članu 6 PGP). Srbija i
Crna Gora je prihvatila obavezu iz Protokola 13.
Kurziv naš.
120
Godišnjak 2004–2005
Neka prava nisu ograničena samo tekstom odredbi koje ih propisuju i
predviđaju nego već i pojmovno, suštinski. Na primer, sloboda izražavanja
se nikad nije smatrala apsolutnim pravom da se kaže i ispolji sve ono što se
misli, za razliku od slobode misli i veroispovesti, koja je neograničena.
Sloboda izražavanja je već ograničena time što se ne sme zloupotrebiti radi
napada na neke suštinske vrednosti društva. U kontekstu PGP, sloboda izražavanja iz člana 19 odmah je ograničena narednim članom 20, koji govori
o zabrani propagande rata i izazivanja rasne, verske ili nacionalne mržnje.
U međunarodnim ugovorima o ljudskim pravima postoji i mogućnost
fakultativnog ograničavanja nekih prava. Ona se može na opšti način
predvideti u odnosu na sva ili na niz prava ili formulaciju pojedinog prava
neposredno prati odredba kojom se tačno propisuje kada se i pod kojim
uslovima ono može ograničiti. Takva ograničenja prava zovu se fakultativnim zato što država može da ih iz dozvoljenih razloga i na dozvoljeni način
ograniči, ali ona nisu sama po sebi ograničena. Iza toga stoji preporuka
tvoraca međunarodnih ugovora, koju slede i sudovi i organi koji tumače ove
ugovore, da to pravo bude zajemčeno u celini i da se ono ograničava samo u
okolnostima kada se to smatra neophodno potrebnim. Time se postiže
izvesna fleksibilnost u primeni tih prava i njihovo uživanje se prilagođava
drugim činiocima koji utiču na život zajednice.
Konačno, ima prava koja se ni pod kojim uslovima ne mogu ograničiti. Ona su neprikosnovena jer se smatra da bi svako njihovo ograničavanje
– ili, što je još gore, ukidanje – predstavljalo napad na osnovu čitave zgrade
ljudskih prava i onoga sistema vrednosti koje moderni sistemi zaštite ljudskih prava treba da podržavaju.
Neprikosnovena prava
Ljudska prava koja se ni pod kojim uslovima ne mogu ukidati ili
ograničavati mogu se nazvati neprikosnovenim ili osnovnim (fundamentalnim). Uverenje da se ona nikada ne mogu ukidati niti ograničavati odražava
saglasnost savremene civilizacije o tome koje su njene osnovne vrednosti i
ispoljava se kroz međunarodne ugovore koje su usvojili predstavnici širokog
kruga država.
Spisak neprikosnovenih prava u najvažnijim međunarodnim ugovorima o ljudskim pravima nije uvek isti, i o tome treba voditi računa. Prema
PGP (čl. 4), ni pod kojim uslovima se ne mogu ukidati pravo na život, zabrana ropstva i držanja ljudi u ropskom položaju, zabrana dužničkog zat121
Godišnjak 2004–2005
vora, pravilo zakonitosti (nullum crimen sine lege, nulla poena sine lege), priznanje
prava na ličnost i sloboda savesti i veroispovesti.
Spisak u članu 15, st. 2 Evropske konvencije nešto je kraći. On ne dopušta nikakva odstupanja od člana 2, koji se odnosi na pravo na život, člana
3, kojim se zabranjuje mučenje, člana 4, st. 1, koji se odnosi na zabranu
ropstva i držanja u ropskom položaju, i člana 7, koji štiti pravilo nullum
crimen sine lege.
Zabrana diranja u neprikosnovena ljudska prava je apsolutna i ne
može se prenebreći, čak iz razloga koji za državu mogu izgledati vrlo značajni i koji su dozvoljeni u odnosu na prava koja se mogu ukidati. U novije
vreme, jedan od čestih razloga za pokušaj ograničavanja ili derogiranja nekih
prava jeste suzbijanje terorizma. Međutim, Evropski sud za ljudska prava je
u jednoj presudi od 1999. godine zaključio da:
„čak i u najtežim uslovima, kao što je borba protiv terorizma i
organizovanog kriminala, Konvencija na apsolutan način zabranjuje
torturu i/ili nečovečno ili ponižavajuće postupanje ili kažnjavanje“.4
Privremeno ukidanje (derogacija) ljudskih prava
Derogacija ljudskih prava moguća je na osnovu člana 4 PGP i na
osnovu člana 15 Evropske konvencije (EK). Prema članu 4 PGP,
„U doba kada opstanak nacije ugrozi izvanredna javna opasnost, koja je proglašena zvaničnim putem, države ugovornice ovog Pakta
mogu preduzeti, u obimu strogo određenom zahtevima situacije, mere
kojima se ukidaju obaveze predviđene u ovom Paktu, s tim da te mere
ne budu nespojive s drugim obavezama koje im nameće međunarodno pravo i da sobom ne povlače diskriminaciju zasnovanu isključivo
na rasi, boji, polu, jeziku, veroispovesti ili društvenom poreklu.“
Član 15 EK dopušta takve mere „u doba rata ili druge javne opasnosti
koja preti opstanku nacije“ ali to mora da bude učinjeno „u najnužnijoj meri
koju iziskuje hitnost situacije“ a te mere ne smeju biti u neskladu s drugim
obavezama države po međunarodnom pravu. Član 4 PGP nalaže da se
ukidanje prava mora proglasiti „zvaničnim putem“ i o tome moraju obavestiti druge strane ugovornice preko Generalnog sekretara UN. Za EK dovoljno je obavestiti generalnog sekretara Saveta Evrope, a ne pominje se
4
Presuda od 28. jula 1999. u slučaju Selmouni protiv Francuske, 1000–V. Prevod naš.
122
Godišnjak 2004–2005
uslov da mere budu zvanično proglašene: u praksi Evropskog suda pokazalo se da je sâmo usvajanje takve opšte mere, iako nije proglašena na zvaničan način, dovoljno da bi se ovaj uslov ispunio. Prema obe ove odredbe,
država koja iskoristi svoje pravo da odstupi od ugovora dužna je da obavesti
odgovarajuće međunarodne organe i o tome kada takve mere prestaju da
deluju i kada se ugovor počinje ponovo primenjivati u potpunosti.
Formalno ispunjavanje uslova za ukidanje prava, postavljenih u ugovorima o ljudskim pravima, ne znači da se ukidanjem može kršiti običajno
pravo, a naročito ne njegove imperativne norme (ius cogens).
Prema Komitetu za ljudska prava, „države ugovornice (PGP) ne
mogu se nikako pozivati na čl. 4 PGP da bi opravdale akte protivne humanitarnom pravu ili imperativnim normama međunarodnog prava, npr. uzimanje talaca, kolektivno kažnjavanje, samovoljno lišavanje slobode ili odstupanje od osnovnih načela ispravnog suđenja, uključujući pretpostavku nevinosti“.5
Evropska komisija za ljudska prava i Evropski sud za ljudska prava
rano su se susreli s predmetima koji su se ticali privremenog ukidanja prava
zagarantovanih EK. Komisija je ustanovila merila na osnovu kojih se utvrđuje da li postoji „javna opasnost koja preti opstanku nacije“. Prema njoj,
opasnost mora biti neposredna, mora pretiti celoj državi, nastavak organizovanog života zajednice mora biti ugrožen a opasnost mora imati izuzetan
karakter, tako da uobičajena ograničenja, dozvoljena EK radi održavanja
javne sigurnosti, zdravlja i reda očigledno ne postižu cilj. Ovlašćenje države
(polje slobodne procene) da slobodno prosuđuje da li su ovi uslovi ispunjeni
nisu široka: vlada mora da dokaže da je opasnost u opisanom smislu stvarno
6
postojala. Međutim, Sud je u dosadašnjim slučajevima bio sklon da ispolji
veliko razumevanje za vlasti i da im ostavi široko polje slobodne procene.
Prvi put je Evropski sud ispitivao opravdanost ukidanja prava krajem
pedesetih godina. Jedan irski državljanin bio je 1957. uhapšen kada je kod
njega pronađen materijal koji je upućivao na terorističke namere i na pri5
6
Opšti komentar Komiteta za ljudska prava o vanrednim stanjima 29 (72) od 2001. UN
Doc. CCPR/C/21/Rev 1/Add. 11. Prevod naš.
Izveštaj Evropske komisije za ljudska prava od 5. novembra 1969. u tzv. Grčkom
slučaju, nastalom zbog toga što je „pukovnička“ vlada u Grčkoj, koja je došla na vlast
državnim udarom 21 aprila 1967, stavila van snage delove ustava pozivajući se na član
15 EK. Nezadovoljna tvrdnjama vlade, Komisija je ustanovila da u datom trenutku
takva opasnost u Grčkoj nije postojala. Yearbook XII, str. 72.
123
Godišnjak 2004–2005
padanje ilegalnoj Irskoj republikanskoj armiji (IRA), koja se terorističkim
metodama borila za odvajanje Severne Irske od Ujedinjenog Kraljevstva. U
Irskoj su bile uvedene vanredne mere, na osnovu kojih je doneto rešenje o
pritvoru, u kome je Loles proveo neko vreme bez suđenja. Sudovi su odbili
zahtev da ispitaju zakonitost njegovog lišenja slobode.
Evropski sud je našao da je Irska mogla da svoje propise o pritvoru
zasnuje na pravu ugovornica da ukidaju pojedine odredbe EK (čl. 15):
„Irska vlada je s pravom zaključila da je postojala takva opasnost na osnovu
nekoliko činilaca: prvo, postojanja tajne vojske na teritoriji Republike Irske,
koja je delovala protivustavno i koja je koristila nasilje za postizanje ciljeva;
drugo, činjenice da je ova vojska delovala i van teritorije Irske, ugrožavajući
tako odnose ... sa susednom državom; treće, aktivnost terorista bila je u
stalnom porastu... .“ Sud je ustanovio i da Irska nije prekoračila „najnužniju
meru“ jer se „...pokazalo da nije moguće suprotstaviti se rastućoj opasnosti
primenom redovnog zakonodavstva“, i da su „vojni, tajni i teroristički karakter IRA i njenih delova i strah koji su oni izazivali među stanovništvom u
velikoj meri otežavali prikupljanje dokaza protiv lica koja su bila uključena u
njihove aktivnosti a ... zatvaranje granice imalo bi veoma ozbiljne posledice
7
po celokupno stanovništvo, preko mere koju je opasnost iziskivala.“
Drugi predmet, gde je Irska bila pokretač postupka, ticao se vanrednih mera u Severnoj Irskoj (delu Ujedinjenog Kraljevstva), kojima je
omogućeno lišenje slobode bez kontrole suda. One su se takođe u prvom
redu odnosile na lica osumnjičena da su pripadnici IRA. Irska je tvrdila je da
je Ujedinjeno Kraljevstvo prekršilo članove 1, 3, 5 i 14 EK. Sud je zaključio
da kriza u Severnoj Irskoj može da se podvede pod pojam „javne opasnosti
koja preti opstanku nacije“ i da su mere ograničenja bile „najnužnije“. Sud je
ustanovio da su vlasti bile u pravu smatrajući da im postojeći propisi ne
ostavljaju dovoljno mogućnosti za borbu protiv terorizma i da su s pravom
preduzele vanredne mere i odlučio da Ujedinjeno Kraljevstvo nije prekršilo
obaveze iz čl. 15, st. 1 EK. 8
Pored potrebe da pokaže da postoji izvanredna i opasna situacija,
država koja ukida neko pravo mora da pokaže da su mere koje time uvodi
stvarno neizbežne. Ovde se, kako u celoj oblasti ograničavanja prava, strogo
mora voditi računa o proporcionalnosti tih mera i cilja koji se želi postići.
Pitanje je, drugim rečima, da to nije za vrednost zaštićene ugovorom o
7
8
Presuda od 1. jula 1961 u slučaju Lawless protiv Irske, A/3. Prevod naš.
Presuda od 18. januara 1978 u slučaju Irska protiv Ujedinjenog Kraljevstva, A/25.
124
Godišnjak 2004–2005
ljudskim pravima veća šteta no korist. Između ostalog, mora se povesti računa o tome može li se potreban cilj postići dozvoljenim ograničenjem nekog prava u normalnim uslovima, bez potrebe da se celo pravo ukida.
Komitet za ljudska prava tim povodom daje primer dozvoljenih
ograničenja slobode kretanja (čl. 12 PGP) i slobode okupljanja (čl. 21
PGP), koja smatra najčešće dovoljnim da se deluje u izvanrednim situaci9
jama.
Evropski sud je ovakvo razumevanje za procene vlasti ispoljio i u
novijim presudama, gde se mere lišenja slobode bez sudskog nadzora pravdaju čak i time što je „sudstvo u Severnoj Irskoj malo i neotporno na
terorističke napade.“10 Neke su sudije u izdvojenim mišljenjima smatrale da
je prošlo nekoliko decenija od velike opasnosti od terorizma u Severnoj Irskoj i da bi Sud trebalo da spreči vlade da olako ukidaju osnovna prava.11
Međutim, s obzirom na talas terorizma u svetu, koji je kulminirao napadom
na dve najviše zgrade u Njujorku od 11. septembra 2001, i na atmosferu
straha i neizvesnosti koji ga prati, verovatno je da će stroge mere za sprečavanje terorističkih napada, čak i kada su sumnjive s gledišta zaštite ljudskih
prava, prihvatati i široka javnost i međunarodni sudovi.12
Konačno, treba uvek ispitati može li se potrebna svrha postići bez
13
ikakvih ograničenja, boljom primenom postojećih nespornih propisa.
Fakultativna ograničenja
Okolnosti koje pravdaju ograničenje. – Pored toga što se izvesna prava
mogu privremeno potpuno ukinuti (derogirati), neka se prava mogu
ograničavati u skladu s potrebama i interesima pojedinih potpisnica među9
10
11
12
13
Opšti komentar 29 (72) (2001), UN Doc. CCPR/C/21/Rev 1.
Presuda od 26. maja 1993. u slučaju Brannigan i McBride protiv Ujedinjenog Kraljevstva, A.258.B.
Za pregled tih mišljenja i kritiku pomenute presude vidi P. van Dijk – G. J. H. van
Hoof, Theory and Practice of the European Convention on Human Rights, Hag, 1998, str. 738 i
dalje.
Vidi V. Dimitrijević, „Terorizam i ljudska prava“, Godišnjak 2000–2003, Udruženje za
međunarodno pravo Srbije i Crne Gore, 2004, str. 83 i dalje.
Neki komentatori stoga kritikuju praksu odobravanja ograničenja radi omogućavanja
kratkotrajnog lišenja slobode, koje se i dalje može ispitivati pred sudom, npr. tužbom
habeas corpus. Vidi J. Frowein – W. Peukert, Europäische Menschenrechtskonvention, EMRKKommentar, Kehl – Strassburg, 1996, str. 483.
125
Godišnjak 2004–2005
narodnih ugovora o ljudskim pravima. U tom pogledu, najviše iskustava
postoji s EK tumačenjem ovakvih ograničenja koje je dao Evropski sud za
ljudska prava. U članovima kojima se garantuju neka ljudska prava mogu
postojati delovi koji se odnose na mogućnosti njihovog ograničavanja. Oni
ostavljaju državama na volju da ta prava ograniče ali im u tom pogledu ne
dopuštaju veliku slobodu jer postavljaju stroge uslove pod kojima to one
mogu da čine. Ovi uslovi nisu istovetni za svako pravo, ali su neki od njih
zajednički svim tim članovima. S druge strane, iako se oni formulišu na isti
način, značenje ograničenja i uslova pod kojima se ona mogu uvesti mora se
tumačiti u skladu s prirodom prava koje se ograničava.
Dozvoljena ograničenja uvek su uslovljena svojom legalnošću, legitimnošću i opravdanošću.
Zakonitost (legalnost) ograničenja tumači se u formalnom smislu. Svuda
tamo gde dozvoljavaju ograničenje, PGP i EK propisuju da ono mora da
bude „zakonito“ ili „u skladu sa zakonom“. Prema dosadašnjoj praksi
Evropskog suda, reči „po zakonu“ u ovom kontekstu znači da država ima
pravo da ograničenje uvede samo opšte obaveznom apstraktnom pravnom
normom koja u njenom ustavnom poretku ima srazmerno visok rang.14
Pored toga, izvor u kome se uvodi ograničenje mora da bude „pristupačan“,
što znači da svi zainteresovani mogu da se obaveste o postojanju ograničenja. Konačno, ovaj način ograničavanja mora da bude „predvidljiv“: tj.
propis mora da bude dovoljno jasan da bi za one na koje se može odnositi,
odnosno čija prava se na taj način ograničavaju, bio dovoljno razumljiv kako
bi mu oni mogli prilagoditi svoje ponašanje. Kao što se vidi, u ovom pogledu Sud ne prihvata apsolutno važenje tradicionalnog pravila ignorantia legis
neminem excusat (nepoznavanje zakona nikoga ne izvinjava).
Što se tiče ranga propisa koji se u ovom smislu smatra „zakonom“,
Evropski sud nije tražio da to budu i zakoni u smislu najviših akata koje
zakonodavac može doneti. Sud je pre svega morao da povede računa o postojanju pravnih sistema gde običaji igraju važnu ulogu jer se ne bi smelo
dozvoliti da se, kao na primer u Ujedinjenom Kraljevstvu, ograničenje
15
zasnovano na precedentnom pravu ne smatra zakonitim. Pravne propise
nižeg ranga koji mogu sadržati ograničenje Sud je posmatrao u kontekstu.
14
15
U našem jeziku teškoće nastaju i zato što engleska reč law i francuska loi znače i
„zakon“ i „pravo“.
Presuda od 26. aprila 1979. u slučaju Sunday Times protiv Ujedinjenog Kraljevstva,
6538/74. Prevod naš.
126
Godišnjak 2004–2005
Jednom je Evropska komisija odbila da prizna kao zakonite unutrašnje
pravilnike britanskog Home Office-a (Ministarstva unutrašnjih poslova) zato
što nisu bili ni pravno obavezni niti javno dostupni.16 Međutim, Sud ne misli
da je potpuna preciznost sinonim „predvidljivosti“ i dopušta da propisi
kojim se predviđaju ograničenja ne budu sasvim kruti i da dozvoljavaju
prilagođavanje okolnostima.17
U slučaju Rekvényi protiv Mađarske Sud je zaključio da „stepen preciznosti koji treba da ima domaće pravo – koje i onako ne može da pokrije
svaki mogući slučaj – u velikoj meri zavisi od sadržaja akta u pitanju,
područja koje treba da pokrije i broja i statusa onih na koje se odnosi .... S
obzirom na generalizovanu prirodu ustavnih odredbi, stepen preciznosti
koji se zahteva od njih može da bude niži nego kod drugih pravnih propisa.18 Reč je bila o ustavnim propisima u Mađarskoj o političkoj aktivnosti
pripadnika policije.
U jednom drugom slučaju, Sud je zaključio da sloboda koja se daje
italijanskim sudovima da procenjuju da li ponašanje nekog roditelja šteti deci
jeste široka ali da se u ovoj oblasti ne može postići velika preciznost i da se,
ako je ova procena podložna reviziji od strane višeg suda, može smatrati da
je ona „u skladu sa zakonom“.19
Inače, u nekim oblastima traži se veliki stepen određenosti, kao npr. u
odnosu na mogućnost lišavanja slobode:
„Kada je reč o lišenju slobode, vrlo je važno da se zadovolji opšte
načelo pravne sigurnosti. Stoga je bitno da se uslovi koji postoje po unutrašnjem pravu za lišenje slobode jasno definišu i da se može predvideti kakav
će zakon biti u svojoj primeni ... jer standard „zakonitosti“ koji postavlja
EK ... iziskuje da zakon bude toliko jasan da omogući svakom licu – ako je
potrebno, uz stručni savet – da u stepenu koji je pod datim uslovima razuman predvidi posledice do kojih može dovesti neka određena radnja.“20
16
17
18
19
20
Izveštaj od 14. januara 1998. u slučaju Govell protiv Ujedinjenog Kraljevstva. 27237/95.
Npr. u čuvenom slučaju Sunday Times protiv Ujedinjenog Kraljevstva (presuda od 26. aprila
1979, A/30).
Presuda od 28. juna 1999, App. No. 25390/94. Prevod u T. Papić (ur.), Zbirka odluka o
ljudskim pravima II, Odluke Evropskog suda za ljudska prava, Beogradski centar za ljudska
prava, Beograd, 2002, str. 290–313.
Presuda od 9. juna 1998. u slučaju Bronda protiv Italije, 40/1997/824/1030.
Presuda od 28. marta 2000. slučaju Baranowski protiv Poljske, 28358/95. Prevod naš.
127
Godišnjak 2004–2005
Isto tako, garantije da neće doći do zloupotrebe moraju postojati u
samom zakonu. Ne može se očekivati da građani poznaju praksu sudova da
bi svoje ponašanje prilagodili pravu:
„U oblasti presretanja telefonskih razgovora, potreba da „zakon
bude predvidljiv“ znači da garantije koje ukazuju na domašaj diskrecionih
prava vlasti i način na koji će one da ih vrše moraju da budu detaljno
regulisani unutrašnjim zakonom tako da poseduju obaveznu snagu
kojom se ograničava diskreciono pravo sudija pri primeni ovih mera“.21
Legitimnost ograničenja. – Pored toga što su usvojena zakonom, ograničenja moraju da su i suštinski opravdana, legitimna. Ona se mogu uvesti
samo radi ispunjenja ciljeva koji su dopušteni i koji služe onim vrednostima
koje ljudska prava treba da štite. Ove vrednosti su navedene u odgovarajućim članovima ugovora u ljudskim pravima. EK kao dozvoljene svrhe
ograničenja navodi zaštitu nacionalne bezbednosti, teritorijalnog integriteta
države, javne bezbednost, zdravlja i morala, ekonomske dobrobiti zemlje, tajnosti obaveštenja dobijenih u poverenju, autoriteta i nepristrasnosti sudstva,
prava i slobode drugih lica, kao i sprečavanje nereda i kriminala. Određena
prava iz PGP mogu se ograničavati radi zaštite nacionalne bezbednosti, javne
bezbednosti, javnog poretka, zdravlja, morala, kao i prava i sloboda drugih
lica. U oba slučaja, ovlašćenje države da ograničava ne odnosi se na sva
zajemčena prava, pa ni na grupe prava. Uslov da ograničenje bude legitimno
opisuje se u članu kojim se pravo definiše i odnosi se samo na njega.
Npr. sloboda kretanja se po PGP može ograničiti radi zaštite nacionalne bezbednosti (čl. 12, st. 3), dok taj osnov nije naveden kao legitiman
razlog za ograničavanje slobode ispoljavanja verovanja ili ubeđenja (čl. 18,
st. 3).
Po EK je ekonomska dobrobit zemlje dozvoljen razlog samo za ograničenje prava na poštovanje privatnog i porodičnog života (čl. 8, st. 2) a
mogućnost ograničenja radi očuvanja autoriteta i nepristrasnosti sudstva
važi jedino za slobodu izražavanja (čl. 10, st. 2).
Član 18 EK izričito zabranjuje ograničavanje prava u duge svrhe, sem
one propisane Konvencijom. U prava se stoga ne sme dirati s obrazloženjem da se to čini radi zaštite vrednosti koje nisu izričito navedene u normi kojom se pravo reguliše, ma koliko one visoko stajale u očima zakonodavca i publike u dotičnoj državi.
21
Presuda od 30. jula 1998. u slučaju Valenzuela Contreras protiv Španije, 58/1997/842/
1048. Prevod naš.
128
Godišnjak 2004–2005
To se pokazalo na primeru Grčke, gde su vlasti odbile da registruju
jedno udruženje zbog toga što se zalagalo za zaštitu makedonske manjine u
Grčkoj. Evropski sud je zaključio da „podržavanje nacionalnih kulturnih
tradicija i istorijskih i kulturnih simbola nije legitimna osnova za ograničavanje slobode udruživanja po članu 11. Izuzeci od slobode udruživanja
moraju se usko tumačiti: njihovo nabrajanje u članu 11, st. 2 iscrpno je i
22
podrazumeva restriktivno tumačenje“.
Komitet za ljudska prava nije pokazao razumevanje za vladu Kameruna, koja je u ime „zaštite nacionalnog jedinstva“ lišila slobode jednog poznatog i doslednog zagovornika višepartijskog sistema u toj državi i podvrgla ga merama protivnim članu 7 PGP. Čak i kada bi se, kaže Komitet, zaštita
nacionalnog jedinstva smatrala legitimnim osnovom, postupanje koje se
može kvalifikovati kao mučenje ili nečovečno i ponižavajuće postupanje ne
mogu se smatrati dozvoljenim načinom za postizanje te zaštite.23
Načelo legitimiteta podrazumeva da nadzorni organi, kao što su Evropski sud i Komitet za ljudska prava, treba da paze da ograničenja nisu
uvedena s nekim prikrivenim stvarnim ciljem, koji nije odmah vidljiv iz zakona i njegovog obrazloženja.
Evropska komisija je imala pred sobom tvrdnju podnosioca predstavke da irske vlasti uvode ograničenja kako bi uklonile svoje političke
protivnika, tj. da je postupala mala fide.24
Opravdana potreba (nužnost, neophodnost) ograničenja. – Po ugovorima o
ljudskim pravima, ograničenje treba da bude neophodno: država treba da
pokaže da je postojala stvarna i ozbiljna potreba za njim. U vezi s ograničenjima nekih prava, ovaj se uslov postavlja u osnovnom, nekvalifikovanom
smislu racionalnosti (razumnosti),25 celishodnosti i proporcionalnosti, odnosno pitanja da li je neophodno ograničiti pravo radi postizanja dozvoljenog cilja. Npr. sloboda kretanja može se po članu 12, st. 3 PGP ograničiti
22
23
24
25
Presuda od 10. jula 1998. u slučaju Sidoropoulos i drugi protiv Grčke, 57/1997/841/ 1047.
Prevod naš.
Konstatacija od 21. jula 1994. u slučaju Mukong protiv Kameruna. UN Doc. A/49/ 40,
str. 171.
Vidi J. E. S. Fawcett, The Application of the European Convention on Human Rights, Oxford
University Press, 1987, str. 321.
Član 25 PGP garantuje politička prava (učešće u vođenju javnih poslova, pravo glasa i
dostupnost javnim službama) „bez nerazumnih ograničenja“ (st. 1).
129
Godišnjak 2004–2005
ako je to nužno za zaštitu nacionalne bezbednosti, javnog poretka, javnog
zdravlja ili javnog morala ili prava i sloboda drugih lica, i u skladu s drugim
pravima priznatim u PGP. Slične su odgovarajuće odredbe u članovima koji
garantuju slobodu uverenja (čl. 18, st. 3) i slobodu izražavanja (čl. 19, st. 3).
Često, skoro po pravilu, postavlja se specifični, dopunski uslov da
ograničenje bude neophodno po merilima demokratije, tj. da bude u skladu
s demokratskim vrednostima i da im služi.
U vezi s nekim pravima, kao što su isključenje javnosti u sudskom
postupku (čl. 14, st. 9), pravo na mirno okupljanje (čl. 21) i sloboda udruživanja (čl. 22, st 2) PGP traži i da ograničenje bude „neophodno u demokratskom društvu“. EK ovaj uslov vezuje za sva ograničenja, što je razumljivo jer je ovaj ugovor nastao u Savetu Evrope i ima u vidu društva zasnovana na načelima demokratije kao proizvoda razvoja evropske civilizacije.
Takvo shvatanje se vidi iz prakse Evropskog suda za ljudska prava,
koji smatra da nije dovoljno da ograničenje bude razumno ili na neki drugi
način opravdano, već ono mora da bude stvarno neophodno u demokratskom društvu. Ograničenje se ne može pravdati ni time što je za njega većina stanovništva, jer je osnovna svrha međunarodne zaštite ljudskih prava da
podupire vrednosti koje država mora da čuva zato što ih je prihvatila međunarodnim ugovorom: njihova zaštita ne sme zavisiti od trenutnog raspoloženja većine.
Većina stanovništva može trenutno podržavati vlasti da uvedu ograničenja koja su protivna demokratskim vrednostima i poništavaju ili umanjuju
prava manjine, ali situacija može da bude i suprotna: u interesu demokratskih vrednosti nekada nadležni organi smeju da ograniče prava onih koji
trenutno uživaju jaku političku podršku i predstavljaju većinu. O tome rečito govori postupanje Evropskog suda za ljudska prava, koji je odobrio zabranu jedne jake političke stranke u Turskoj.
Na opštim izborima, održanim u Turskoj 1995, Partija blagostanja
(Refah partisi) dobila je oko 22% glasova a na lokalnim izborima 1996. – oko
35% – i tako postala najveća politička stranka u Turskoj, sa 158 poslanika u
parlamentu od 450 članova. Ušla je i u koalicionu vladu. Prema istraživanjima javnog mnenja, Refah bi početkom 1997. godine mogla da dobije 38%
glasova, s izgledom da taj procenat do narednih opštih izbora poraste na 67.
Glavne tačke programa ove islamističke stranke bile su zamena sekularnog
turskog zakonodavstva Šarijom (šerijatskim pravom) i vraćanje pluralizmu
pravnih sistema iz doba Osmanskog carstva, gde položaj državljana zavisi
od njihove vere. U presudi Velikog veća stoji:
130
Godišnjak 2004–2005
„Sud se slaže sa stavom ... prema kome je Šarija nespojiva s osnovnim
načelima demokratije na kojima počiva Konvencija: ...Sud smatra da je
Šarija, koja verno odražava dogme i božanska pravila postavljena u religiji,
stabilna i nepromenljiva. Za načela kao što su pluralizam u političkoj sferi ili
stalan razvoj javnih sloboda u njoj nema mesta. Sud primećuje da, kada se
istovremeno čitaju, javne izjave koje sadrže otvorena pozivanja na uvođenje
Šarije teško mogu da se pomire s osnovnim načelima demokratije koja leže
u osnovi Konvencije, uzete u celini. Teško je nekome da tvrdi da poštuje
demokratiju i ljudska prava, a da u isto vreme podržava režim zasnovan na
Šariji, koji očigledno odstupa od vrednosti u Konvenciji, naročito u pogledu
krivičnog prava i krivičnog postupka, pravila o pravnom statusu žena i načinu na koji se meša u sve sfere privatnog i javnog života od kojih se traži da
budu u skladu s religioznim nalozima... Po mišljenju Suda, politička stranka
čije delatnosti su usmerene na to da uvede Šariju u jednoj državi članici
Konvencije teško može da se smatra udruženjem koje je u skladu s demokratskim idealima na kojima počiva cela Konvencija.
Sud dalje smatra da osnovni akti programa političke stranke ne mogu
da služe kao jedino merilo za utvrđivanje njenih ciljeva ili namera. Političko
iskustvo država ugovornica pokazalo je da u prošlosti stranke koje su imale
ciljeve suprotne osnovnim načelima demokratije nisu u svojim zvaničnim
publikacijama otkrivale te ciljeve sve dok nisu došle na vlast. Zato je Sud
oduvek ukazivao na to da politički program neke stranke može da prikriva
ciljeve i namere koji se razlikuju od onih koje ona proklamuje. Da bi se videlo da li se ti ciljevi ne razlikuju, sadržaj programa mora se uporediti sa delatnošću partijskih vođa i sa stavovima koje oni brane. Uzeti zajedno, ovi
akti i ovi stavovi mogu biti od značaja za postupanje prilikom zabrane neke
26
političke stranke, pokaže li se da oni otkrivaju njene namere i ciljeve.“
Evropski sud za ljudska prava je uslov da mera ograničenja bude
„neophodna u demokratskom društvu“ generalno protumačio na sledeći
način:
„Kada se procenjuje neophodnost izvesne mere, mora se voditi
računa o nekoliko načela. Izraz „neophodan“ nema gipkost kakvu imaju izrazi kao „koristan“ ili „poželjan“. Pored toga, pluralizam, tolerancija i širokogrudost takođe su obeležja „demokratskog društva“. Mada pojedinačni
26
Prevod naš. Sud se pozvao na presude u ranijim predmetima protiv Turske: Ujedinjena
komunistička partija Turske i drugi protiv Turske, 19392/92 (30. januar 1998) i Socijalistička
partija i drugi protiv Turske, 21237/93 (25. maj 1998).
131
Godišnjak 2004–2005
interesi povremeno moraju da se podrede interesima celine, demokratija ne
znači da pogledi većine uvek moraju da nadjačaju ili da prevladaju: mora se
naći ravnoteža koja osigurava ispravno postupanje s manjinama, kojim se
izbegava svaka zloupotreba dominantnog položaja“.27
Ograničenje nije neophodno ako postoje i blaže ali pogodne mere za
postizanje željenog cilja. Na primer, u odnosu na lišenje slobode Evropski
sud je zaključio:
„Pojam ‘zakonitosti’ prožima član 5. Stoga nije dovoljno utvrditi da jedan od osnova koji postoje za lišenje slobode prema članu 5 ...
postoji – lišenje slobode mora takođe da je neophodno. A lišenje slobode neće biti neophodno ako vlast ne može da pokaže da su druge
mere koje ne obuhvataju lišenje slobode – kao što je npr. odvođenje
28
lica kući – bile na raspolaganju ali se utvrdilo da su nedovoljne.“
Vojin DIMITRIJEVIĆ
Derogation and Restriction of Human Rights in Accordance
with the International Covenant on Civil and Political Rights
And European Convention on Human Rights
Summary
All international human rights allow signatory states to derogate in exceptional
circumstances some of their provisions or to restrict the scope of the guaranteed rights for
legitimate and justified reasons. This is also the case with the European Convention on
Human Rights and the International Covenant on Civil and Political Rights. Such
measures can be challenged before international monitoring bodies, in this case the
European Court of Human Rights and the UN Human Rights Committee. These
27
28
Presuda od 29. aprila 1999. u slučaju Chassagnou i drugi protiv Francuske, 25088/94,
28331/95, 28443/95, st. 112. Prevod naš.
Presuda od 4. aprila 2000. u slučaju Witold Litwa protiv Poljske, App. No. 26629/95, st.
78. Prevod u V. Joksimović (ur.), Evropski sud za ljudska prava. Odabrane presude, Savet
Evrope, Beograd, 2005, str. 145–171. Reč je bila o slepoj osobi koja je radi otrežnjenja
odvedena u zatvor umesto u svoj stan.
132
Godišnjak 2004–2005
bodies have gained some experience examining the permissibility of such measures. Total
derogation of a right has to be tested against the nature of the situation (danger) allowing
the derogation and the proportionality of the measure vis-à-vis the alleged purpose.
Permissible (optional) restrictions have to be examined as to their legality, legitimacy and
necessity. There is also list of non-derogable rights in both instruments, from which no
departure has been sanctioned even under the current trend to relativise human rights in
the „war on terrorism“. Permissible restrictions have depended very much on standards
related to democracy. They have to serve the goals of the latter and have to be „necessary in
a democratic society“. Democracy has in the last decades become a universally accepted
standard and has acquired some normative international connotations. When assessing
whether some behaviour threatens democracy or whether some legislative measures are
acceptable in a „democratic society“ international bodies have recently tended not to judge
political actors by their proclaimed intentions and published programmes, but rather also
by the actual conduct of their representative leaders.
133
Godišnjak 2004–2005
134
Dr Vida ČOK∗
UDK 341.33
UDK 342.7
Univerzalizam u humanitarnom pravu i
u pravu ljudskih prava
Međunarodno humanitarno pravo predstavlja sistem pravila čiji je osnovni cilj
zaštita čoveka u oružanom sukobu. Vojna potreba i načelo humanosti su njegovi značajni elementi. Vojna potreba je u prošlosti tretirana kao neizbežna i dozvoljena praksa
u ratu, a načelo humanosti je ostajalo u njenoj senci. Taj odnos je menjan tek razvojem
prava ljudskih prava. Mnoga prava čoveka se primenjuju i u miru i u ratu. Na taj način
postaju i deo međunarodnog humanitarnog prava. Pre svih, to su pravo na život i dostojanstvo čoveka. Čovek, pojedinac je kao žrtva međunarodnih i nemeđunarodnih oružanih
sukoba stekao pravo na zaštitu. Univerzalno zalaganje za prava čoveka i u oružanom
sukobu postalo je fenomen međunarodnog humanitarnog prava.
Ključne reči: humanitarno pravo, pravo ljudskih prava, Ženevske konvencije,
vojna potreba, humanost, zaštita žrtava rata.
Protekli su vekovi u kojima je oružani sukob bio i ostao konstanta
društvenih i međunarodnih odnosa. Moglo bi se reći da je poznata izreka,
1
koja potiče iz Srednjeg veka: „Bellum omnium in omnes“ bila aktuelna „ne
samo prije postojanja države“, već i u doba formiranja država i njihovog
organizovanja u okviru međunarodne zajednice. Na žalost, ta izreka još nije
zastarela imajući u vidu neprekidan lanac ratova na čitavoj planeti Zemlji.
Činjenica je da se oružani sukobi vode i danas, na početku XXI veka, sa
∗
1
Naučni savetnik.
Hobbes Thomas (1588–1679): „primarno je stanje čovjekovo rat svih protiv sviju ...“,
ali „u prirodnom stanju, prije postojanja države, svaki čovjek želi sačuvati svoju
slobodu i pri tom zadobiti vlast nad drugima...“. „U takvom slobodnom prirodnom
stanju čovjek je sebičan ... vidjeti tuđu nesreću ugodno je, ali se ta nesreća sviđa ne
zato što je nesreća, već zato što je tuđa nesreća. Jednako je tako tuđa sreća neugodna
upravo stoga što je tuđa sreća“. Izvor: Danko Grlić, Leksikon filozofa, Zagreb, 1982, str.
179–181.
135
Godišnjak 2004–2005
malim izgledima da će takvo stanje (uskoro ili uopšte) biti izmenjeno u
korist mirnog rešavanja međunarodnih sporova, bez upotrebe oružja.
Ratovi su se smenjivali sa jedinim ciljem – da se postigne pobeda nad
neprijateljem. Cilj je opravdavao upotrebu svih sredstava. To je dovodilo do
porasta svireposti u vođenju neprijateljstava. Izazivalo je i sve više žrtava rata. U takvim uslovima, vojna potreba je imala „puno pravo“ korišćenja. Postepeno, takvoj praksi je „suprotstavljeno“ načelo humanosti. Vojna potreba i
zahtev humanosti su postala dva važna elementa običajnog međunarodnog
ratnog prava, konvencionalnog ratnog prava i međunarodnog humanitarnog
prava oružanih sukoba.2 U znatno kraćem razdoblju, u poređenju sa ukupnom istorijom ratova, trajao je proces „odmeravanja“ odnosa i prednosti
jednog ili drugog elementa. Vojna doktrina je postepeno morala da se suoči
sa činjenicom javljanja glasnijih i konkretnijih zahteva o potrebi humanizacije ratova (ma koliko to zvučalo, samo po sebi, kontradiktorno), i zaštite
žrtava rata.
Međutim, pojava i razvoj prava ljudskih prava je tek onaj odlučujući
„korektor“ ponašanja učesnika vojnih neprijateljstava. Komplementarnost
pravila humanitarnog prava i pravila ljudskih prava, stvara uslove u kojima
dolazi do izražaja univerzalno zalaganje da prava čoveka budu što više inkorporirana u corpus pravila međunarodnog humanitarnog prava. Prava čoveka u miru, neka kao takva, a druga „prilagođena“ uslovima rata, nalaze
svoje mesto i u humanitarnom pravu.
Geneza formiranja savremenog međunarodnog humanitarnog prava
pokazuje da je taj proces imao svoja razdoblja. Od pojave i razvoja ideje o
humanizaciji rata, zatim osavremenjavanja međunarodnog prava oružanih
sukoba, do formiranja savremenog međunarodnog humanitarnog prava. U
toj savremenoj fazi, prava čoveka su predmet posebne pažnje međunarodne
legislacije. Univerzalizam postaje fenomen međunarodnog humanitarnog
prava.
2
U razmatranju definicije „međunarodnog humanitarnog prava“ Konstantin Obradović
kaže da se u pravnoj književnosti koriste dva termina, koja u suštini imaju isto
značenje. Termin humanitarno je izraz za našu reč čovečno, ili humanije, što bi se možda
najpribližnije moglo prevesti sa ljudskije, odnosno čovečniije. Kada govori o osnovnoj
svrsi savremenog prava oružanih sukoba definiše ga kao „skup pravila čiji je osnovni
cilj da rat postane čovečniji, u meri u kojoj je to moguće“. Vidi K. Obradović, M
Šahović, M. Despot, Međunarodno humanitarno pravo, razvoj – primena – sankcije,
Beogradski centar za ljudska prava, Beograd, 2002, str. 371 (27–32).
136
Godišnjak 2004–2005
Pojava i razvoj ideje o humanizaciji rata
Akteri svih oružanih sukoba su ljudi, ali su njihove uloge u tim sukobima različite. Izazivaju ih, učestvuju u njima i postaju žrtve takvih
sukoba. U vremenima kada su ratovi smatrani legalnim načinom vođenja
politike država, prva ratna pravila su se ticala načina vođenja rata „bez odgovornosti“ strana u sukobu. Svaki postupak ratnika, koji se podvodio pod
pojam vojna potreba, smatran je „normalnim“ ponašanjem u ratu. Vojna
potreba je tretirana kao pravno dozvoljeno sredstvo ostvarivanja ratnih
ciljeva, jer i sam rat nije bio zabranjen. U takvim uslovima ratovanja, svest o
užasima rata i njegovim posledicama teško je dopirala do onih koji su ratove
izazivali, započinjali, vodili i očekivali da će iz njih izaći kao pobednici,
„ovenčani slavom“. Njih nisu zabrinjavale činjenice da u ratovima ljudi ginu,
da su izloženi raznim patnjama, da su posledice razaranja ogromne i da su to
pojave koje iz rata u rat postaju sve masovnije i brutalnije.
Istorija ratova pokazuje da takvo stanje nije bilo bitno izmenjeno ni
kada su države vodile ratove u uslovima još uvek neorganizovane međunarodne zajednice i pravno „dozvoljenog“ rata. Zaštita žrtava rata je „sporedno“ pitanje u odnosu na ciljeve u ime kojih države ratuju. Nasilje se „ne
primećuje“, ono je dozvoljeno, a humanost, ako se i pominje, više je tema
epskih pesama i primer pojedinačnih slučajeva ponašanja u ratu, nego prihvaćeno pravilo u odnosima među zaraćenima.
Shvatanje da neke stvari u ratu „ne treba činiti“ iz moralnih, verskih ili
nekih drugih razloga, bilo je, iako sporadično i vezano za određene društvene sredine, značajno u stvaranju običajnog prava, čija se pravila od prve polovine XIX smatraju opšteprihvaćenim standardima međunarodnog ratnog
prava.
U drugoj polovini XIX veka, došle su do izražaja ideje da vođenje
ratova treba pravno regulisati i da to treba učiniti u okvirima međunarodne
zajednice. To je, postepeno, i ostvarivano. Ratno pravo je zasnovano na
pravilima običajnog prava, a zatim i kodifikovano putem zaključivanja
međunarodnih ugovora. Vojna potreba i pitanja humanosti su postali
predmet tih ugovora. Vojna potreba je tretirana kao neizbežna pojava u ratu,
a načelo humanosti kao način postupanja prema ljudima koji u njemu učestvuju
ili mogu sticajem okolnosti postati žrtve rata, a zatim i kao mogućnost i
potreba da se takve žrtve izbegnu ili smanje. Taj pravac razvoja ratnog prava
doveo je do toga da čovek, pojedinac, postane „prepoznatljiv“ subjekt prava
na zaštitu. Čoveka u ratu treba zaštititi.
137
Godišnjak 2004–2005
Na primeru evropskog društva XIX veka, ta pojava se povezuje sa
filozofskim, etičkim, pravnim i drugim shvatanjima iz kojih proizlazi „zahtev da rat bude humaniji, da čovek na određen način bude zaštićen i u toku
oružanog sukoba. U prvom redu od samovolje protivnika, što će reći da ne
bude ubijen ili povređen, osim kada je to neizbežno i sa vojnog stanovišta
zaista dopustivo“.3 To se naziva „standardom civilizacije“. Slično tumačenje
takvog razvoja ratnog prava, ukazuje na ideju vodilju koja se zasniva na
„filozofiji prosvećenosti“, a njene pristalice se zalažu „za pravnu državu,
jednakost među ljudima kao građanina i zaštitu, i to pravnu zaštitu pojedinca, od svake samovolje“.4
Ratno pravo stvarano na Haškim konferencijama (tzv. Haško ratno
pravo), razvijalo se pretežno, ipak, u okvirima pravila ratovanja sve do prvih
kodifikacija krajem XIX i početkom XX veka.5 Njih su posebno obeležile
dve međunarodne konferencije, održane u Hagu 1899. i 1907. godine.
Konvencije i deklaracije koje su tada usvojene nisu „razrešile“ problem
kakav treba da bude odnos pravila o vojnoj potrebi i pravila koja bi zadovoljavala postojeće zahteve humanosti.6 Ipak, to je vreme kada se shvatanja da je u ratu „svako sredstvo dopušteno“ menjaju. Između dve krajnosti – davanja apsolutne prednosti vojnoj potrebi i postojanja dêla,
3
4
5
6
Idem, str. 49.
Konstantin Obradović, „Humanitarno pravo danas“ – Pravo ljudskih prava, Beogradski
centar za ljudska prava, Beograd, 1996, str. 78–79.
U pravnoj književnosti nalazimo podatke da je problem pojma vojna potreba
„otvoren“ i pre Haških konferencija. Pominju se i XVII i XVIII vek, kada se u teoriji
međunarodnog prava vojna potreba tretira kao element pravila ratovanja, a na
konferencijama u Petrogradu (1868) i u Briselu (1874) predmet razmatranja su bila i
pitanja odnosa vojne potrebe i „zakona“ humanosti. U svojoj raspravi o tome, Konstantin Obradović navodi da se tada smatralo „da je sadržina tog pojma dovoljno
poznata i da nema potrebe za njegovim utvrđivanjem kako bi se tačno znalo šta sam
pojam znači“. Vidi Obradović, Šahović, Despot, op. cit., str. 66–67.
Sadržinu Haških konvencija, pravilnika i deklaracija čine pravila ratovanja na kopnu i
moru, zatim prava i obaveze zaraćenih i neutralnih država. Sa stanovišta pitanja
odnosa vojne potrebe, humanosti i zaštite učesnika u oružanom sukobu, značajna su
pravila o zaštiti ratnih zarobljenika, o okupaciji i pravima neboračkog civilnog
stanovništva koje padne pod vlast protivničke strane. Konstantin Obradović navodi
da je Haški pravilnik, donet kao prilog IV Haške konvencije o zakonima i običajima
rata na kopnu (1907), „najkarakterističniji dokument prava ove etape kodifikacije
ratnog prava“ i tretira ga kao „bazična pravila ratnog prava“. Vidi Obradović, Šahović,
Despot, op. cit., str. 69–81.
138
Godišnjak 2004–2005
činjenja, koja su apsolutno zabranjena, te se ne mogu pravdati vojnom
potrebom – traži se „srednje rešenje“. Ne treba prihvatati „apsolutna“
rešenja (ni u vidu dozvola, ni u vidu zabrana). Rasprava se usredsređuje na
situacije u kojima bi primena načela vojne potrebe bila još uvek dozvoljena
ali i ograničena. Naročito se razmatraju situacije u kojima bi se moralo
odstupiti od kršenja pravila ratnog prava pod izgovorom da to „nalaže vojna
7
potreba“.
Za Haško pravo bi se moglo reći da je kategorizacijom učesnika u ratu
prema njihovom statusu (borci, ranjenici, ratni zarobljenici, lica koja prate
vojsku, civili), propisivanjem pravila ponašanja prema njima i utvrđivanjem
njihovih prava na određene oblike zaštite, zahtev humanosti dobio konkretniju sadržinu. Iako pri tome neposredna zaštita pojedinca nije izričito „izdvojena“, pravila Haškog prava su bila dobar početak za promenu shvatanja
o pitanjima humanosti u ratu. Trebalo je izmeniti stanje u kojem su pitanja
humanosti u ratu bila ili „nepoznata“, ili neprihvatljiva, a u svakom slučaju u
senci vojne potrebe, koja je ugrađena u same ciljeve rata.8 Pravila Haškog
ratnog prava su preuzimana u daljim fazama njegovog razvoja, kao pravila
međunarodnog prava oružanih sukoba i međunarodnog humanitarnog prava oružanih sukoba.
Ideja humanosti, koja je tretirana, pre svega, kao moralna kategorija u
odnosima među zaraćenima, ugrađena je u temelje međunarodnog humanitarnog prava oružanih sukoba zahvaljujući sticaju nekoliko činjenica. Posle
bitke kod Solferina (1859), između austrijske vojske i vojske francusko-pijemontskog saveza, švajcarski novinar i filantrop Anri Dinan (Henry Dunant) je
bio svedok groznog prizora: desetine hiljada vojnika obe zaraćene strane,
napuštenih na bojnom polju, u užasnim patnjama i bez ikakve medicinske
pomoći. Anri Dinan je bio ne samo svedok, već i pokretač akcije. Ideja humanosti je dobila nove pristalice, podršku javnog mnenja i javnih društava, a
9
postala je i deo pravila o zaštiti žrtava oružanog sukoba.
7
8
9
Ibidem.
Postoji obimna pravna književnost koja se bavi teorijom vojne potrebe i njenom
„evolucijom“ u traženju ravnoteže sa načelom humanosti. Vidi Juraj Andrassy, „Vojna
potreba i ratno pravo“, Zbornik JAZU, Rad 321, Zagreb, 1960, str. 163–200; Milivoj
Despot, „Vojna potreba u ratnom pravu“, Jugoslovenska revija za međunarodno pravo, 1–
3/1979, str. 47–54.
Anri Dinan je ostavio za sobom svedočanstvo o viđenom užasu, u pisanom obliku: Un
souvenir de Solferino, 1862 (13. izdanje Berne, 1986); odlučnu podršku Dinanu i njegovoj
139
Godišnjak 2004–2005
O stvaranju uslova za neposrednu zaštitu pojedinca u ratu, zasnovanoj na ideji humanosti, govori se konkretnije već u Konvenciji o zaštiti ranjenika i bolesnika (1906).10 U toj konvenciji vojna potreba nije izostavljena,
ali se ređe i na drugačiji način pominje nego u prethodnim izvorima ratnog
prava. Primena vojne potrebe se smatra „dozvoljenim“ odstupanjem od
ugovornog pravila, ali se za takve slučajeve izričito zahteva da zaštićena lica
„budu zbrinuta“. Međutim, kodifikacija pravila je još uvek bila usmerena
pretežno na regulisanje odnosa između zaraćenih i problema koji se tiču
samog vođenja vojnih operacija. Takav pristup je značio da treba regulisati
odnose, pre svega, između država koje međusobno ratuju. Reč je o pravima
i obavezama država međusobno, ali ne i u odnosu na prava čoveka, pojedinca. Takav zaključak je zasnovan i na podacima da je u vremenu između
1856. i 1907. godine doneto 14 međunarodnih sporazuma o pravilima ratovanja, međusobnim odnosima zaraćenih i njihovim odnosima sa neutralnim
zemljama, i samo 4 sporazuma o zaštiti pojedinca u ratu.11 To je i vreme u
kojem su samo države bile subjekti međunarodnog prava i vođenje rata
„pripada“ državama kao izraz njihove suverenosti. Čovek, pojedinac nije
imao svojstvo subjekta međunarodnog prava i već to je bila dovoljna činjenica da njegov status u ratnim uslovima nije pravno obavezivao države da
pojedinca tretiraju kao žrtvu oružanog sukoba i da prema njemu postupaju
humano.
Istorijski tok događaja, sa dva svetska rata (1914–1918. i 1939–1945),
a osim toga i oružanim sukobima (rat Japana protiv Kine (1931), Italije pro-
10
11
akciji dalo je švajcarsko Društvo javne koristi (Société d´utilité publique), odnosno kasnije
Međunarodni komitet Crvenog krsta, na čiju je inicijativu već 1864. godine, u Ženevi,
zaključena Konvencija za poboljšanje sudbine ranjenih vojnika na bojnom polju.
Konstantim Obradović smatra da su usvajanjem pomenute konvencije „udareni temelji
humanitarnom pravu, a na osnovu Dinanove ideje o „humanim volonterima“ razviše
se širom sveta pokret Crvenog krsta“. Za istoriju pokreta Crvenog krsta, a zatim i
Međunarodnog komiteta Crvenog krsta, Obradović upućuje na izvor: Bugnion, F., Le
Comité international de la Croix-Rouge et la protection des victimes de la guerre, Genève, 1994.
Vidi Konstantin Obradović, Pravo ljudskih prava, op. cit., str. 81.
Konvencija za poboljšanje sudbine ranjenika i bolesnika u vojsci za vreme rata, Ženeva 1906, kojom je revidirana Ženevska konvencija o poboljšanju sudbine ranjenih
vojnika na bojnom polju, Ženeva 1864. Vidi Zbornik odabranih materijala i tekstova
Komisije za ratno pravo DSNO i DSIP (sv. I-VIII), sv. II (šap.), Beograd, 1960.
Te podatke navodi Konstantin Obradović i upućuje na zbirku tekstova: A Collection of
Conventions, Resolutions and other Documents (jus in bello), editors Schindler, D. and Toman,
J., Leyden, 1973. Vidi Obradović, Šahović, Despot, op. cit., str. 61, 62.
140
Godišnjak 2004–2005
tiv Abisinije (1935), Španski građanski rat (1936–1939), mogao je da potvrdi
korisnost do tada stvorenog corpusa pravila ratnog prava: i sa stanovišta primene humanog postupanja strana u sukobu, i u pogledu prihvatanja ideje
humanosti u odnosu prema čoveku, pojedincu.12 To se u stvarnosti nije
dogodilo.
Nesporna je činjenica da su pravila o zaštiti čoveka, pojedinca u ratu
predstavljala značajan uspeh u kodifikaciji pravila ratnog prava. Ali, umesto
primene postojećih pravila ratnog prava, njihovo kršenje je obeležilo Prvi
svetski rat, a još u većoj meri Drugi svetski rat, koji je poneo i epitet „totalni
rat“. Postojeća pravila o vođenju neprijateljstava u oružanom sukobu su najviše kršena u pogledu neposredne zaštite čoveka, pojedinca. S obzirom na
činjenicu da su to bili ratovi u kojima je naročito povećana ugroženost
civilnog stanovništva, načelo humanosti je u mnogim konkretnim situacijama „izgubilo bitku“ sa načelom vojne potrebe. Pokušaji dalje kodifikacije
postojećeg ratnog prava nisu donele bitan napredak u tretiranju zaštite
13
žrtava rata. Stavovi o vojnoj potrebi nisu bitno menjani, a revizija pravila o
zaštiti pojedinca nije u dovoljnoj meri uticala na praksu kršenja njihove
primene u Drugom svetskom ratu.
Za civilno stanovništvo, koje je u Drugom svetskom ratu još masovnije stradalo nego u Prvom svetskom ratu, do tada kodifikovano ratno pravo nije regulisalo zaštitu, kao što je to bilo učinjeno za ranjenike, bolesnike,
brodolomnike i zarobljenike. Iako su inicijative za takvu regulativu postojale, one nisu bile prihvaćene. Očigledno, tadašnje države nisu bile saglasne
da treba posebno tretirati status civila, čoveka, pojedinca, kao žrtvu u oružanom sukobu, i pravno regulisati njegovu zaštitu.
Osavremenjavanje međunarodnog ratnog prava
Nije teško razumenti reagovanje međunarodne zajednice posle svih
strahota Drugog svetskog rata i preispitivanja uzroka i razloga zbog kojih
postojeće ratno pravo nije ispunilo očekivanja o humanizaciji rata. Trebalo
je što pre postojeći corpus pravila ratovanja usaglasiti s očevidnim, mnogim
12
13
Vidi detaljnije Obradović, Šahović, Despot, op. cit., str. 86–112.
Reč je o dve usvojene konvencije: Ženevska konvencija za poboljšanje sudbine ranjenika i bolesnika u vojskama u ratu i Ženevska konvencija o postupanju sa ratnim
zarobljenicima (Ženeva, 1929). Objavljene u: Službene novine Kraljevine Jugoslavije, 1931,
br. 124, 132.
141
Godišnjak 2004–2005
novim činjenicama i posledicama iz tog rata. Jedna od bitnih pojava
pomenutog reagovanja bila je promena shvatanja o potrebi da se prednost
dâ mirnom rešavanju sukoba, a da se rat zabrani. I, rat je Poveljom Ujedinjenih nacija (1945) bio zabranjen, zabranjeno je da države koriste silu, pa
čak i pretnju silom. Zabrana rata je postala norma međunarodnog prava, ali
realno gledanje na zbivanja u svetu, ukazivalo je na potrebu reafirmacije,
osavremenjavanja i unapređivanja postojećih izvora međunarodnog ratnog
prava. To je i učinjeno usvajanjem novih ugovora – Ženevskih konvencija o
zaštiti žrtava rata, 1949. godine (Konvencije I-IV) i Dopunskih protokola,
1977. i 2005. godine (Protokoli I-III).14
Prve tri konvencije sadrže, u različitom stepenu, revidirana pravila
prethodnih, već postojećih izvora međunarodnog ratnog prava. Konvencija
o zaštiti građanskih lica za vreme rata je nova ne samo po nazivu, već i u
suštinskom smislu, jer predstavlja svojevrsnu kodifikaciju pravila o zaštiti
civilnog stanovništva. Urađena je na osnovama jednog dela Haškog pravilnika o ratu na kopnu (pravila o okupaciji), sa poznatom Martensovom klau15
zulom. Preuzeta su i prva tri člana Ženevskih konvencija koji su zajednički
za sve četiri Ženevske konvencije. Reč je o tzv. minimalnim pravima pojedi14
15
To su Ženevske konvencije o zaštiti žrtava rata od 12. avgusta 1949. godine: Konvencija za poboljšanje položaja ranjenika i bolesnika u oružanim snagama u ratu
(Konvencija I); Konvencija za poboljšanje sudbine ranjenika, bolesnika i brodolomnika oružanih snaga na moru (Konvencija II); Konvencija o postupanju sa ratnim
zarobljenicima (Konvencija III) i Konvencija o zaštiti građanskih lica za vreme rata
(Konvencija IV). Protokoli uz Ženevske konvencije iz 1949. godine, koji su usvojeni
10. jula 1977. godine: Dopunski protokol o zaštiti žrtava međunarodnih oružanih
sukoba (Protokol I); Dopunski protokol o zaštiti žrtava nemeđunarodnih oružanih
sukoba (Protokol II) i Dopunski protokol o dodatnom znaku raspoznavanja (Protokol
III), usvojen decembra 2005. godine. Osim Protokola III, prevedeni tekstovi
Protokola I i II objavljeni su u publikaciji Crvenog krsta Jugoslavije. Vidi Ženevske
konvencije o zaštiti žrtava rata od 1949. i Dopunski protokoli od 1977, Beograd, 1991.
Klauzula uneta u preambulu Četvrte haške konvencije (1907), nazvana po svom
predlagaču F. von Martensu, ruskom delegatu na Haškoj konferenciji 1907. godine.
Tekst klauzule: „U očekivanju da će obuhvatni kodeks zakona rata biti moguće proglasiti, Visoke strane ugovornice smatraju oportunim ustanoviti da u slučajevima koji
nisu obuhvaćeni odredbama koje su usvojile, stanovništvo i ratnici ostaju pod zaštitom i pod vladom principa međunarodnog prava, kakvi proizlaze iz običaja ustanovljenih između civiliziranih naroda, pod zakonima humanosti (podvukla V. Č.) i
zahtjevima javne savjesti“. Vidi Vladimir Ibler, Rječnik međunarodnog javnog prava,
Informator, Zagreb, 1987.
142
Godišnjak 2004–2005
nca i zabranama određenih postupaka prema pojedincu. Između ostalih, to
su: osnovno pravo na život i telesni integritet (zabrana ubistava, osakaćenja, svireposti i mučenja) i povreda ličnog dostojanstva (naročito uvredljivi i ponižavajući
postupci). Naglašeni su zahtevi da se sa civilnim licima postupa čovečno,16
da takvo ponašanje ima prednost u odnosu na vojnu potrebu, i kojom se
često pravda izvršenje zločina i zbog kojih se povećava broj žrtava oružanog
sukoba, naročito civila. Ta konvencija obuhvata osnovna pravila humanitarnog prava, čiji je cilj zaštita žrtava rata u svakoj prilici. Od ostalih Ženevskih konvencija (I, II i III) ona se razlikuje. Subjekti prava na zaštitu u sve
četiri konvencije su različiti, a samim tim dolazi i do različitih situacija koje
iziskuju i primenu različitih mera zaštite. Posebnu vrednost Konvencije IV
predstavlja tretiranje civila, žrtve rata, kao čoveka, pojedinca, koji ima pravo
na zaštitu. A neka od tih prava na zaštitu preuzeta su iz corpusa prava ljudskih prava, tj. prava inicijalno utvrđenih za primenu u miru.
To je početak jasnijeg uspostavljanja odnosa između međunarodnog
humanitarnog prava i prava čoveka – ne samo, ili ne više, na osnovama njihovih zajedničkih načela, već na nivou neposredne primene normi o zaštiti
osnovnih prava čoveka koje se moraju štititi i u miru i u ratu.17
Dopunski protokoli (I i II), uz Ženevske konvencije o zaštiti žrtava
18
rata doprineli su ostvarivanju tendencije koja je došla do izražaja već u
pravilima o vojnoj potrebi i načelu humanosti Ženevskih konvencija iz
1949. godine. Vojna potreba, uporno čuvana u međunarodnom ratnom
pravu, suviše često korišćena u izvođenju neprijateljstava i tumačena kao
legalni instrument u ostvarivanju ciljeva (pobede) ratujuće strane, u
„sukobu“ sa zahtevima humanog postupanja, konačno je potisnuta u
„korist“ zahteva humanosti.
16
17
18
„Najosnovnije pravilo humanitarnog prava je jednostavno i dalekosežno. Ono štiti
dva ljudska dobra u ratu, život čovjeka i njegovo dostojanstvo. Čim postane očigledno
da se neprijateljski vojnik predao ili da je nesumljivo izvan borbe, jer je ranjen i
bolestan, da je brodolomnik i sl., on prestaje da bude cilj napada i sa takvim zarobljenim neprijateljem mora se postupati čovječno. Utoliko više je naglašen zahtjev za
čovječnim postupanjem sa civilnim licima (podvukla V. Č.) kada se nađu u ratnoj opasnosti ili
postanu žrtve rata“. – Milivoj Despot, u knjizi Obradović, Šahović, Despot, op. cit., str.
276.
Vidi Vida Čok, Međunarodno humanitarno pravo oružanih sukoba i prava čoveka, Humanitarno pravo – savremena teorija i praksa, Beogradski centar za ljudska prava, Beograd,
1997, str. 231–239.
Vidi belešku 14.
143
Godišnjak 2004–2005
U Protokolu I, utvrđena su pravila o ograničenju sredstava ratovanja.
Stranama u sukobu nije dozvoljeno da „neograničeno“ biraju sredstva ratovanja. Svrha ograničavanja sredstava ratovanja jeste, između ostalog, da stanovništvo i civili budu zaštićeni na efikasniji način. Pravila o ograničenju
sredstava ratovanja tumače se i kao kompromis između vojne potrebe19 i
humanosti. Upotreba sredstava ratovanja „koja prouzrokuju suvišne povrede ili nepotrebne patnje je zabranjena“.20 U pravilima o zaštiti civilnog stanovništva i civila (pojedinaca) osim „opšte zaštite“ koju uživaju u uslovima
opasnosti tokom vojnih operacija, predviđena je i posebna zaštita pod koju
se podvodi i zabrana napada „bez izbora ciljeva“ ako bi posledice bile „nesrazmerno“ velike u odnosu na konkretnu i neposrednu vojnu prednost
21
koja se predviđa. U oba navedena primera ostaje otvoreno pitanje „procene“ šta su to „suvišne povrede ili nepotrebna patnja“, i ko utvrđuje njihovo
nepostojanje, postojanje i „stepen srazmere“ između vojne prednosti (možda i vojne potrebe) i stradanja civila. Nije u pitanju samo objektivnost ili
subjektivnost, već je to, često, pitanje odnosa snaga zaraćenih i njihovih interesa da obelodane ili da prikriju surovost i nepoštovanje načela humanosti.
U Preambuli Protokola II se kaže da „u slučajevima koji nisu obuhvaćeni važećim pravom, čovekova ličnost ostaje pod zaštitom principa huma19
20
21
Milivoj Despot konstatuje da Protokol I uzima u obzir vojnu potrebu na dva načina.
Metodologija stvaranja Protokola I „predstavlja jedan od načina uzimanja u obzir
vojne potrebe prilikom kodifikacije međunarodnog ratnog prava. Iz toga slijedi da su
ta pravila, kao ugovorni propisi, apsolutno obavezna. Načelo humanosti ima u njima
apsolutnu vrijednost, dok načelo vojne potrebe ima relativnu vrijednost ... . Drugi
način na koji je u Protokolu I uzeta u obzir vojna potreba, predstavlja izričito
pozivanje na vojnu potrebu, u različitim formulacijama. To je učinjeno u članu 54, 56,
57 i 62 Protokola I“. Vidi belešku 8.
Protokol I, Osnovna pravila, član 35. „Humanitarna želja da se oslabe ljudske patnje u
oružanom sukobu mora da se nadmeće sa vojnim potrebama. U svim pravnim
normama, koje uređuju vođenje rata, mora da se pronađe realističan kompromis između humanitarnih preokupacija s jedne strane i vojnih potreba s druge. Takav
kompromis je neminovan jer su pravne norme o kojima je reč, zamišljene da ih primenjuju ne filantropska udruženja već oružane snage u vreme neprijateljstava ... . Bilo
bi neozbiljno ignorisati jednostavnu istinu da je najviši cilj svake zaraćene strane da
dobije rat, a ne humanitarne nagrade. U svakom slučaju, rat može da se vodi na način
da se ljudske patnje ne povećavaju bez potrebe ili neumereno“. Vidi Yoram Dinstein,
Međunarodno humanitarno pravo. – Humanitarno pravo, savremena teorija i praksa, op.
cit., str. 206.
Protokol I, Civili i civilno stanovništvo, član 51, tač. 1, 2 i 5 i Mere predostrožnosti u
napadu, član 57, tačka 2a, pod III.
144
Godišnjak 2004–2005
nosti i zahteva javne savesti“.22 Protokol II sadrži razrađene mere zaštite iz
zajedničkog člana 3 Ženevskih konvencija, ali s ograničenijim sadržajem
zaštite žrtava rata u poređenju sa Protokolom I. Te mere ostaju u okvirima
poštovanja ljudskih prava. Diskriminacija je zabranjena po bilo kom osnovu. Značajne su odredbe koje izričito utvrđuju da je polje primene Protokola II „lično“, čime se ističe pravo čoveka, pojedinca na zaštitu. Odredbama o „osnovnim garancijama“ obuhvaćena su prava na ličnost, čast i versko ubeđenje. Ta prava „moraju biti poštovana“, a lica koja ih ostvaruju moraju biti „u svim prilikama humano tretirana“. Pravila o osnovnim garancijama su razrađena „spiskom“ konkretnih dela, čije je vršenje zabranjeno kao
i pretnja njihovog izvršenja.23 I u tom pogledu, Protokol II ne razrađuje
mere zaštite. Davanje naziva „humani postupak“ jednom delu Protokola II,
nije dovoljan razlog da bi u njegovim odredbama uočili doprinos unapređivanju humanitarne zaštite čoveka, pojedinca u oružanom sukobu.24
Ženevske konvencije, zajedno sa Dopunskim protokolima su bitno
uticale na odnos vojne potrebe i zahteva humanosti. Nekada dva vanpravna
elementa koja su imala značajnu ulogu u stvaranju običajnog ratnog prava,
zatim i u formiranju međunarodnog ratnog prava, a još više u praksi vođenja neprijateljstava, „menjala“ su svoj položaj u međusobnoj „trci za primat“. Nekada neosporavana vojna potreba i samo nagoveštena potreba za
primenom humanosti, prvo kao društveno-moralnom kategorijom, u savremenom međunarodnom humanitarnom pravu, zauzimaju različite pozicije.
Vojna potreba ostaje vanpravna kategorija, a humano postupanje, humanost
u oružanom sukobu, stiče pravni osnov u savremenim izvorima međunarodnog prava. To još (na žalost) ne znači da je vojna potreba „nestala“ iz
prakse međunarodnih i nemeđunarodnih oružanih sukoba čiji smo savreme22
23
24
Martensova klauzula, vidi belešku 15.
Protokol II, deo II – Humani postupak, član 4.
Svoj kritički odnos prema Protokolu II, Konstantin Obradović objašnjava i ovim činjenicama: „Predmet kritičkog odnosa prema Protokolu II mogu biti mere koje
predstavljaju sadržaj zaštite koju ovaj akt predviđa ... . Direktno poređenje mera zaštite
u dva Protokola može samo da potvrdi da prilikom njihovog redigovanja nije bilo
moguće izjednačiti te mere u odnosu na međunarodne i nemeđunarodne oružane
sukobe. Ima pravila i principa koji nisu uopšte pomenuti u Protokolu II. Njihovo
regulisanje bilo bi značajan doprinos povećanju humanitarne zaštite koju bi, na ravnopravnoj i jedinstvenoj osnovi, na bazi fundamentalnih normi humanitarnog prava i
prava ljudskih prava, trebalo da uživaju učesnici i civilno stanovništvo svih oružanih
sukoba“. Vidi Obradović, Šahović, Despot, op. cit., str. 242, 243.
145
Godišnjak 2004–2005
nici. Delimično i zbog toga, povezivanje zahteva humanosti kao ideje vodilje čitavog međunarodnog humanitarnog prava, sa pravom ljudskih prava,
može bitno uticati na jačanje javnog mnjenja da prednost treba dati mirnom
rešavanju sporova. A u slučaju da dođe do oružanog sukoba, poštovanje
ljudskih prava treba da doprinese smanjivanju užasa koji prate takav sukob.
Na taj način bi i pravila međunarodnog humanitarnog prava mogla da
25
steknu veći autoritet. To podrazumeva i potrebu njihovog stalnog, trajnog
preispitivanja i usklađivanja sa stvarnošću, koju oružana neprijateljstva i
danas pretvaraju u patološka stanja ljudske zajednice.
Ljudska prava u međunarodnom humanitarnom pravu
Kao što je Povelja Ujedinjenih nacija (1945) uticala na suštinsku promenu do tada važećih pravila ratovanja, a i samog prava na vođenje rata,
tako je Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima (1948) neposredno uticala na to da je pravo ljudskih prava26 „uvedeno“ u savremeno pravo oružanih sukoba na „nov“ način, da su zahtevi humanosti „pravno priznati“.
Države su dužne da primenjuju međunarodne norme o humanom postupanju u oružanim sukobima. Te norme su pravno obavezne i deo garancija
da će određena ljudska prava biti poštovana, i to ne samo u miru, već i u
oružanom sukobu. Sve to je doprinelo opštem prihvatanju i „novog“ naziva
– međunarodno humanitarno pravo.27 Promena naziva pokazuje da je prihvaćen
25
26
27
Vidi Milivoj Despot, O autoritetu međunarodnog humanitarnog prava: njegovo jačanje i krizne
pojave – Humanitarno pravo, savremene teorije i praksa, op. cit., str. 281–313.
Ne ulazeći u raspravu o oblastima prava, njihovim celinama ili delovima koje čine i
prava čoveka, prava žrtava rata ili ukupno pravo oružanih sukoba, ili ukupan corpus
ljudskih prava – ovde se koristimo terminom „pravo ljudskih prava“ u smislu
engleskog Human Rights Law ili francuskog Droit International de Droit de l´homme. Na taj
način pravimo razliku između prava čoveka, kao pojedinačne kategorije prava (pravo
na život, zdravlje, dostojanstvo) i ukupnog corpusa ljudskih prava, koja po nekima čine
posebnu oblast prava unutar pojedine grane prava.
Konstantin Obradović navodi podatak o inicijalnom predlogu za „novi naziv“: „Naziv
međunarodno humanitarno pravo oružanih sukoba je novi pojam kojim se, negde od
sedamdesetih godina našeg veka, označavaju pravila koja važe u oružanom sukobu.
Sam termin „humanitarno pravo“ predložio je nešto ranije u svojim radovima Žan
Pikte ... i on (termin, prim. V. Č.) je postepeno prihvaćen najpre u doktrini, a potom i
u od ugovornih strana Ženevskih konvencija“. Izvor: Jean S. Pictet, Le Droit
International humanitaires: définition, u Pedone, Paris 1986. – Vidi Obradović, Šahović,
Despot, op. cit., str. 31–32.
146
Godišnjak 2004–2005
novi pristup savremenom pravu oružanih sukoba. Zasnovan je na novim
idejama o potrebi daljeg povezivanja humanitarnog prava sa pravom ljudskih prava.28 Humanitarno pravo je unapređivano i univerzalnim zalaganjima da ljudska prava čine deo corpusa pravila o zaštiti žrtava u međunarodnim i nemeđunarodnim oružanim sukobima.
U tome postoji izvestan paradoks. Ratovi su sve svirepiji. U sukobima
između zaraćenih strana se koriste nove tehnologije za masovno ubijanje
ljudi. Sve je veći broj žrtava rata i sve su teže posledice ratova. Ali, upravo
takvo stanje je dovelo do intenziviranja zahteva da čovek, pojedinac treba u
ratu da bude zaštićen i na taj način što će mu biti priznata određena prava.
Dakle, pravila vođenja ratova sa određenim zabranama bi mogla ublažiti
svireposti rata. I upravo ta pravila su, na taj način, postepeno stvarana, od
običaja do kodifikovanih, ugovornih pravila. Ali, osnovne vrednosti svakog
čoveka – život i njegovo dostojanstvo ostali su dugo vremena van domašaja
pravne zaštite. Negde, „između“ davanja prednosti – ili vojnoj potrebi, ili
načelu humanosti.
Mnogo ranije od prepoznavanja potrebe da se zaštita čoveka u ratu
pravno reguliše na nivou međunarodne zajednice, prava čoveka su već postala deo unutrašnjih pravnih sistema država. Zapravo, pojam „žrtva rata“ nije postojao u vreme pojave prvih velikih povelja i deklaracija o pravima čoveka.29 Ali iz njih je proizašla ideja o potrebi zaštite čoveka u pogledu osnovnih vrednosti koje se u revolucionarnim promenama društva tog doba
počinju definisati kao prava čoveka. A, od XIX veka i dalje, postaju sve češće sastavni deo ustavnih normi država. Ipak, sve to se vezuje za stanje mira.
Situacije kao što su rat ili druga vanredna stanja u vreme začetaka pravnog
normiranja ljudskih prava, nisu bile podsticaj za prihvatanje novih prava čoveka radi zaštite njegovog života i drugih osnovnih vrednosti života uopšte.
Prava čoveka, posebno ona koja su značajna za uspostavljanje odnosa između međunarodnog humanitarnog prava oružanih sukoba i prava ljudskih
prava, u savremenom smislu reči, postepeno se javljaju kao izvor unutraš28
29
Milan Šahović analizira „glavna obeležja humanitarnog prava danas“, i, između ostalog, konstatuje da postoji funkcionalna povezanost međunarodnog humanitarnog
prava sa pravom ljudskih prava, a rezultat te povezanosti je jačanje elemenata humanitarne sadržine međunarodnog humanitarnog prava u celini „na račun njegovih
delova čisto vojnog karaktera“. Vidi Obradović, Šahović, Despot, op. cit., str. 263.
Da pomenemo, samo Petition of Rights (1682); Habeas Corpus Act (1679); Bill of Rights
(1689) i, posebno, Bill of Rights Ustava Virdžinije (1776), te Déclaration des droits de
l´homme et du citoyen (1789).
147
Godišnjak 2004–2005
njeg prava tek posle Drugog svetskog rata. U velikoj meri, do toga dolazi
pod uticajem sve razvijenijeg opusa izvora međunarodnog prava čiji su
predmet ljudska prava. Možda se polazna tačka stvaranja takvog odnosa nalazi već u proglašenju jednakosti svih ljudi u dostojanstvu i pravima. To je
jednakost svih ljudskih bića, koju treba priznati ne samo u trenutku rođenja
čoveka, već je potrebno obezbediti njeno poštovanje tokom celog njegovog
života. U odnosu na prava čoveka, ta jednakost treba da dođe do izražaja u
raznim manifestacijama ljudskog života u uslovima mira. U međunarodnom
humanitranom pravu, jednakost treba da znači i jednako postupanje prema
svim ljudima koji su postali žrtve rata. Odnosno, treba obezbediti jednaku
zaštitu svih žrtava rata od nedaća koje rat sobom nosi.
Međutim, i kada je posle Drugog svetskog rata došlo do intenzivnijeg
bavljenja ljudskim pravima pod okriljem Ujedinjenih nacija, „liste prava čoveka“ su rađene, očigledno, za život u miru, a ne u ratu. To je slučaj sa Univerzalnom deklaracijom o ljudskim pravima, sa Paktovima o pravima čoveka (1966), ali i sa konvencijama i drugim instrumentima koji pripadaju opusu izvora međunarodnog prava o ljudskim pravima. Zanimljiva je činjenica
da su Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima i Ženevske konvencije o
zaštiti žrtava rata nastajale gotovo istovremeno. Pa ipak, u Univerzalnoj
deklaraciji nema ni pomena o zaštiti prava čoveka u oružanom sukobu, niti
o pravu žrtve rata na zaštitu, kao što ni u Ženevskim konvencijama nema
neposrednog pozivanja na Univerzalnu deklaraciju o ljudskim pravima, niti
na bilo koji mirnodopski propis o pravima čoveka. Dakle, u oba primera,
„nasleđen“ je raniji metod odvojenog tretiranja položaja čoveka – u miru i u
ratu. Ipak, svim izvorima prava, usvojenim neposredno posle završetka
Drugog svetskog rata, glavni cilj je bio potvrditi i unaprediti prava čoveka u
miru, sa idejom, težnjom, da to isto treba učiniti i u odnosu na prava čoveka
u oružanom sukobu. Neposredan doprinos takvom shvatanju učinjen je na
Međunarodnoj konferenciji o ljudskim pravima u Teheranu 1968. godine. U
dnevni red te konferencije, doduše naknadno, uvršćeno je i pitanje poštovanja i primene ljudskih prava na okupiranim teritorijama, a u jednoj od
ukupno 18 usvojenih rezolucija, neposredno se zahteva poštovanje prava
čoveka u vreme oružanih sukoba.
Nešto novo, i zaista značajno, učinjeno je prilikom usvajanja Konvencije Ujedinjenih nacija o pravima deteta, 1989. godine. Tom konvencijom
države članice se obavezuju da obezbede poštovanje pravila međunarodnog
humanitarnog prava koja se primenjuju u oružanim sukobima, a koja se odnose na dete. Države su dužne i da, u skladu s obavezama iz međunarodnog
148
Godišnjak 2004–2005
humanitarnog prava, štite civilno stanovništvo u oružanim sukobima. One
su dužne da preduzimaju sve praktično izvodljive mere kako bi obezbedile
zaštitu dece i staranje o deci pogođenoj oružanim sukobima.30 U opusu
međunarodnih instrumenata o ljudskim pravima, na taj način je prvi put
konkretno „zatvoren krug“ između onih izvora prava koji pripadaju samo
miru i onih koji su stvarani u okviru prava oružanih sukoba. Njihovi autori
su postepeno prihvatali i razvijali ideju o neophodnosti zaštite ljudi u ratu i u
tom smislu što neće dovoditi u pitanje, odnosno kršiti njihova osnovna
prava.
Danas se poređenjem izvora prava ljudskih prava i međunarodnog
humanitarnog prava, može utvrditi u kojoj meri i na koji način pojedini
segmenti prava ljudskih prava mogu da doprinesu primeni načela
humanosti i da budu pravni osnov zaštite konkretnih prava žrtve oružanog
sukoba. Između dve „linije“ izvora prava, postoje sličnosti i razlike.
Značajne su one koje se tiču subjekata prava na zaštitu, a zatim i različitih
stepena zaštite.
Pravo ljudskih prava „obuhvata“ sve ljude i utvrđuje da su oni jednaki
u korišćenju svojih prava. Reč je o svakom čoveku, pojedincu i zabrani diskriminacije u korišćenju tih prava.31 U pravnoj književnosti se posebno ukazuje na činjenicu da postoje „kategorije“ ljudi koji zbog posebnih situacija ili
uslova mogu biti uskraćeni u svojim pravima. Jednoj od takvih kategorija
pripadaju i lica umešana u oružane sukobe.32 I upravo, vodeći računa o takvim situacijama, formirano je međunarodno humanitarno pravo.33 Kad je
reč o stepenu zaštite, može se govoriti o dve grupe subjekata prava na zašti30
31
32
33
Vidi član 38, tač. 1 i 4 Konvencije UN o pravima deteta. Vidi Milivoj Despot,
„Međunarodno humanitarno pravo i djeca u ratu“, Jugoslovenska revija za međunarodno
pravo, 1–2/1987, str. 103–114, i Nevena Vučković-Šahović, „Les enfants et la guerre“,
Revue de la Croix-Rouge, 842, 2001.
Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima, 1948, član 2. Vidi Osnovni dokumenti o
ljudskim pravima, Beogradski centar za ljudska prava, 1998, str. 102–105.
Vojin Dimitrijević i Milan Paunović, Ljudska prava, udžbenik, Beogradski centar za
ljudska prava, 1997, str. 195–199.
Milivoj Despot tretira humanitarno pravo i kao skup osnovnih i posebnih pravila.
„Osnovna pravila štite žrtve rata u svakoj prilici ... . Posebna pravila humanitarnog
prava su posebna samo po tome što do njihove primjene dolazi u konkretnim situacijama, koje se međusobno razlikuju po subjektu o čijoj se zaštiti radi (ranjenik, bolesnik, brodolomnik, ratni zarobljenik, civilno lice i dr). Vidi Obradović, Šahović,
Despot, op. cit., str. 276.
149
Godišnjak 2004–2005
tu. Jednu čine lica koja uživaju punu zaštitu, a drugu, ona lica koja punu zaštitu ne uživaju. Ali i lica koja pripadaju drugoj kategoriji, nisu u potpunosti
lišena zaštite. Sve je veći broj prava koja im se priznaju, ali to još uvek nije
puna zaštita.34
Najzad, osim sličnosti konkretnih prava, koja su zastupljena u izvorima obe grane prava, postoje i određene razlike. Na primer, za ona prava
čoveka, koja su inkorporirana u međunarodno humanitarno pravo, kaže se
da su „prilagođena“ uslovima oružanih sukoba (pravo na život, zabrana nehumanog i degradirajućeg postupanja, pravo na zdravlje, pravo na prehranu
i dr), a da ta ista prava, u sklopu prava ljudskih prava „imaju više detalja“
(pre svega, to se odnosi na pravne garantije, medicinsku etiku, sudsku zaš35
titu, definiciju torture i dr).
Razlike koje postoje između prava čoveka u miru i istih prava u ratu
mogu se tumačiti specifičnostima oružanih sukoba. Nastojanje da se konkretna prava čoveka izjednače „u miru i u ratu“ su, stoga, pogrešna, a i bez
izgleda da bi mogla biti ostvarena. Danas je prihvatljiva konstatacija da međunarodno humanitarno pravo štiti u oružanim sukobima „samo neka ljudska prava“. Grosso modo, ona prava koja: a) oružani sukobi dovode u posebnu opasnost (fizički integritet čoveka), i, b) ona koja kao takva nisu inkopatibilna sa samom prirodom oružanih sukoba (pravo naroda na mir, ili
pravo na samoopredeljenje).36 Ali, postoje i područja zaštite žrtava rata koja
nisu „pokrivena“ pravom ljudskih prava, a značajna su za zaštitu civila.37
Takve pojave se uzimaju u obzir naročito u raspravama o odnosu međunarodnog humanitarnog prava i prava ljudskih prava.
34
35
36
37
Vidi Marco Sassoli i Antoine A. Bouvier, How does Law Protect in War? Cases,
Documents and Teaching Materials on Contemporary Practice in International Humanitarian
Law, International Committee of the Red Cross, Geneva, P. 1492 (posebno str.
264–272).
Ibidem.
Bliže objašnjenje za primer pod a): u poređenju sa pravilima o slobodi mišljenja, u
humanitarnom pravu de lege lata, ima više pravila koja se tiču zaštite fizičkog integriteta,
jer je taj integritet u oružanom sukobu najčešće ugrožen; pod b): pravo naroda na mir,
je po definiciji povređeno kada je taj narod pogođen oružanim sukobom, a pravo na
samoopredeljenje je jedan od priznatih razloga za oružani sukob. Zbog toga, ne postoji pravni osnov za njihovu zaštitu primenom pravila međunarodnog humanitarnog
prava. Ibidem.
Na primer, status borca i pitanje ko može koristiti silu (Protokol I, član 44, 1–3).
150
Godišnjak 2004–2005
Univerzalizam kao fenomen
međunarodnog humanitarnog prava
Humanost je ugrađena u regulativu međunarodnog humanitarnog
prava oružanih sukoba i međunarodnog prava ljudskih prava. Humanost
kao takva, humano postupanje, i to ne samo kao etička ili filozofska kategorija, ili civilizacijska tekovina, već kao sastavni deo života svakog čoveka,
uvek i svuda. Humanost je suština obe pomenute grane prava, ali i pokazatelj savremenih tendencija u njihovom „povezivanju“. To povezivanje znači
i proces razvoja, unapređivanja humanitarnog prava i prava ljudskih prava.
Taj proces je složen. Teče paralelno, vremenski je trajan, suštinski komplementaran. Ima svojstva univerzalizma.
Može se postaviti pitanje, da li pomenuti proces pokazuje jačanje
uticaja prava ljudskih prava na humanitarno pravo, ili je uticaj uzajaman,
obostran ili obrnut. Iz tog pitanja se, između ostalog, izvode različite teorije
o jednom, dva ili više sistema, odnosno granama prava, itd.38 Definitivnih
odgovora na mnoga takva pitanja nema, a nisu ni neophodna za tumačenje
suštine problema priznavanja i zaštite prava čoveka, pojedinca, u patološkim
situacijama oružanih sukoba. Na primer, prava na život i prava na dostojanstvo. Dva složena, osnovna prava čoveka, koja treba da budu poštovana i
zaštićena kao univerzalne vrednosti ljudske civilizacije.
Pravila međunarodnog humanitarnog prava i međunarodnog prava
ljudskih prava su predmet obimnih međunarodnih kodifikacija. Njihove dosadašnje kodifikacije pokazuju da se corpus ljudskih prava stalno menja,
„širi“, ali i da humanitarno pravo podleže „proveravanjima“ da li ga treba
dopunjavati i dalje, u skladu sa iskustvima stečenim u primeni (ili neprimeni
i kršenju) pravila humanitarnog prava de lege lata.39
Iako u izvesnom vremenskom raskoraku, te kodifikacije su u velikoj
meri doprinele ne samo „približavanju“ dve grane međunarodnog prava,
već su na taj način stvoreni uslovi za unapređivanje prava čoveka u miru i u
38
39
Vidi J. Patrnogić i B. Jakovljević, International Humanitarian Law in the Contemporary
World, San Remo, International Institute of Humanitarian Law, 1991, P. 63 (posebno
pod IV, str. 16–30).
Nažalost, neprekinuto stanje oružanih sukoba, međunarodnih i nemeđunarodnih, na
različitim delovima čitave planete Zemlje, opravdano zahteva preispitivanje postojećeg
međunarodnog humanitarnog prava, posebno pravila Protokola II uz Ženevske
konvencije o žrtvama nemeđunarodnih oružanih sukoba.
151
Godišnjak 2004–2005
oružanom sukobu. Može se čak primetiti da se način mišljenja primenjivan
u legislaciji prava čoveka, „prenosi“ u područje humanitarnog prava. Delimično, zahvaljujući tome, „širi“ se i corpus prava čoveka unutar humanitarnog prava, odnosno humanitarno pravo se osavremenjuje, unapređuje, delimično zahvaljujući pravu ljudskih prava, prateći i njegov razvoj.40
Međunarodno humanitarno pravo oružanih sukoba i međunarodno
pravo ljudskih prava, šire gledano, povezuje njihov univerzalizam. Univerzalizam daje celini prednost pred njenim delovima i smatra je bitnijom od
posebnosti, a „sve pojedinačno i individualno ima svoje značenje po tome
što je određeno univerzalnim“.41 U novijoj sociologiji i filozofiji, univerzalizmu se daje društveno-pravno i etičko značenje. Smatra se da „objekti moralnog i socijalnog prosuđivanja ne mogu biti uopšte individuumi, nego samo tada kad postoje u odnosu na veće zajednice (narode, države)“.42
Univerzalizam humanitarnog prava i prava ljudskih prava se može tumačiti na isti način. Oni danas čine koherentnu celinu. Funkcionišu kao sistem, i njihovi instrumentni su univerzalno obavezni. Povezani su i vremenski i prostorno. Tome doprinosi univerzalna svest o značaju ljudskih prava i
civilizacijskoj obavezi poštovanja života i dostojanstva čoveka. Nije slučajno
to da Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima, već u svom nazivu ukazuje na jedno od značajnih svojstava prava čoveka. Iako je usvojena kao formalno neobavezan pravni instrument, kasnije je opšteprihvaćena i priznata
kao izvor međunarodnog prava. Postala je osnova na koju se i danas pozivaju mnogi instrumenti iz opusa prava čoveka. Među takvima su i
instrumenti iz opusa međunarodnog humanitarnog prava. Univerzalna ideja
humanosti, koja čini suštinu čitavog tog opusa, izaziva javno mnjenje na
reagovanje i podstiče trajno zalaganje za prava čoveka. I u tom segmentu
susreću se ideje koje obuhvataju čitavo čovečanstvo. Univerzalno zalaganje
za prava čoveka i u oružanom sukobu, predstavlja fenomen savremenog
međunarodnog humanitarnog prava oružanih sukoba.
40
41
42
U pravnoj književnosti postoji „generacijska“ podela prava čoveka, kao odraz
njihovog istorijskog pojavljivanja i priznavanja. Tako se u treću generaciju uvršćuju, na
primer, pravo na zdravu životnu sredinu, pravo na hranu, a to su prava koja su
obuhvaćena i pravilima Ženevskih konvencija, odnosno Protokola.
O filozofskom nazoru univerzalizma, vidi Opća enciklopedija Jugoslavenskog leksikografskog
zavoda, Zagreb, 1982, str. 391.
Ibidem.
152
Godišnjak 2004–2005
Vida ČOK, PhD
Universalism in the Humanitarian Law
and in the Human Rights Law
Summary
The international humanitarian law is a system of regulations aiming to protection
of human persons in an armed conflict. It has developed over time based upon the
experiences from wars, known to be brutal and constantly raising the number of war
victims. The initial warfare regulations did not prohibit the use of military necessity.
Gradually, such practise has been faced with the principle of humanity. The military
necessity and the request for humanisation of the war became two major elements of the
conventional law of war and of the international humanitarian law on armed conflicts.
The inter-relation between the two is defined by attributing priority to one or another. The
military necessity has long been taken as an inevitable war practice leaving the
humanitarian principle behind. The appearance and development of the human rights was
a deciding factor of incorporating human rights into the international humanitarian law.
This also implies giving preference to the humanitarian principle over the military
necessity. Many human rights stipulated for the peacetime have been gradually integrated
into the international humanitarian law.
Ever since the Hague Conventions (1899, 1907) and until Geneva War-victims
Protection Conventions and their Protocols (1949, 1977, 2005), a continuing process of
the war humanisation has taken place. Notwithstanding how this fact may appear
contradictory, the acceptance of the humanitarian principles is sine qua non of the human
rights realisation during the times of the pathological war conditions. Above all, it is the
matter of right to life and right to human dignity. It is also the matter of many other
human rights. The contemporary international codification continues to be developed based
upon the Universal Declaration of Human Rights.
These days, the international humanitarian law and human rights law act
complementary and form a coherent entirety. From the broad perspective, they are linked
by universalism. They act as a system. They are linked in time and space. This fact is
contributed by the universal awareness of the importance of the human rights and of the
civilisation duty to respect the human life and dignity. The universal effort to protect the
human rights in the armed conflicts is the phenomenon of the contemporary international
humanitarian law on armed conflicts.
153
Godišnjak 2004–2005
154
Vidan HADŽI-VIDANOVIĆ∗
UDK 343.211.3
341.645
Stanarsko pravo u međunarodnom poretku
Stanarsko pravo jedan je od sui generis instituta jugoslovenskog socijalističkog prava čijoj
su postepenoj demontaži pristupile sve države nastale disolucijom SFR Jugoslavije. Usled različitih faktora, stanarsko pravo je pored građanskopravne dimenzije dobilo i međunarodnopravni
značaj, pre svega zbog toga što je njegovo regulisanje postalo bitan uslov za povratak izbeglih i raseljenih lica na prostorima bivše Jugoslavije. Stanarsko pravo našlo je svoje mesto i u Sporazumu
o pitanjima sukcesije između država nastalih disolucijom SFR Jugoslavije, a dvosmislene formulacije koje ostavljaju mesta za različita tumačenja već su izazvale određene probleme u sprovođenju ovog sporazuma. Zbog značajnih posledica koje je po nekadašnje nosioce stanarskog prava
imalo izumiranje ovog instituta, stvorila se i potreba za pozicioniranjem stanarskog prava u međunarodnom sistemu ljudskih prava. O ovom pitanju već se izjašnjavao i Evropski sud za ljudska prava, ali još uvek nije doneo nijednu konačnu meritornu odluku.
U ovom tekstu se kroz analizu međunarodnih instrumenata za zaštitu ljudskih prava i
praksu međunarodnih tela za zaštitu ljudskih prava ispituju različiti aspekti stanarskog prava i
traži njegovo mesto u međunarodnom sistemu ljudskih prava. Тekst je napisan sa namerom da
pored teorijskih razmatranja pruži i određene smernice pravnicima praktičarima u njihovom radu
na razvijanju litigacionih strategija za utuživanje stanarskog prava pred najvišim nacionalnim
sudovima i međunarodnim telima za zaštitu ljudskih prava. Na kraju, izvršena je i analiza
spornih odredbi Sporazuma o pitanjima sukcesije.
∗
Istraživač Beogradskog centra za ljudska prava. Zahvaljujem se profesoru Dragoljubu
Popoviću, profesoru Vojinu Dimitrijeviću, Tatjani Papić, Vesni Petrović, Ružici
Žarevac i Marku Milanoviću na korisnim sugestijama prilikom pisanja ovog teksta. Sve
greške su moje.
U periodu između zaključenja rada na ovom tekstu i njegovog objavljivanja Veliko
veće Evropskog suda za ljudska prava donelo je konačnu presudu u slučaju Blečić 8.
marta 2006. S obzirom da ova presuda ne odudara značajno od zaključaka iznetih u
tekstu, nije bilo potrebe za naknadnim intervencijama. Ipak, Sud je otvorio neka nova
pitanja, pre svega vezana za nadležnost suda rationae temporis, koja će svakako
pokrenuti raspravu u stručnoj javnosti. Ta pitanja ovde su samo nagoveštena, ali
ograničenost prostora nije dozvoljavala detaljniju diskusiju.
155
Godišnjak 2004–2005
Ključne reči: stanarsko pravo, zaštićeni zakup, Evropski sud za ljudska prava,
Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, pravo na imovinu, pravo na
dom, zabrana diskriminacije, zabrana proterivanja sopstvenih državljana, pravo na adekvatno
stanovanje, ekonomska socijalna i kulturna prava, Međunarodni pakt o ekonomskim, socijalnim
i kulturnim pravima, Komitet za ekonomska, socijalna i kulturna prava Ujedinjenih nacija,
Sporazum o sukcesiji, Aneks G.
1. Međunarodni značaj stanarskog prava
Real-socijalistički režimi Istočne Evrope za sobom su ostavili mnoge
pravne tvorevine nepoznate drugim demokratskim sistemima. Verovatno
najkreativnija u tom pogledu bila je pravna doktrina i praksa bivše SFR
Jugoslavije. Usvajanje koncepta društvene svojine i sistema samoupravljanja
najslikovitiji su primeri za to. Nakon kolapsa socijalizma, sve postjugoslovenske vlade pristupile su postepenoj demontaži ovakvih instituta i upodobljavanju pravnih sistema uzoru zapadnih demokratija. No, ovaj proces
nije tekao glatko u svim državama sukcesorima bivše Jugoslavije. Najviše
problema, koji je pored imovinskopravne stekao i međunarodnopravnu dimenziju, izazvala je demontaža tzv. „stanarskog prava“, ili kako se u starijoj
doktrini nazivalo „pravo na stan“.1 Više je razloga za to.
Disolucija SFRJ propraćena oružanim sukobima stvorila je hiljade izbeglica i raseljenih lica. Većina njih napustila je svoje domove na kojima nije
imala svojinska, već upravo stanarska prava. Usled dugoročnog nekorišćenja
stanova u stambene svrhe većina ih je izgubila ovo pravo. U međuvremenu,
u nekim državama nastalim disolucijom SFR Jugoslavije stanarsko pravo
prestalo je da postoji kao pravni institut (Hrvatska, Srbija uz određene izuzetke), a nosiocima stanarskih prava data je mogućnost da ove stanove otkupe po veoma povoljnim uslovima. U drugim državama, iako formalno još
uvek postoji stanarsko pravo, putem otkupa stanova radi se na njegovom
ukidanju.2 Mogućnost otkupa bila je uskraćena velikom broju izbeglih lica
prosto zato što im je stanarsko pravo prethodno otkazano. Time im je,
praktično, onemogućeno da se vrate u svoje zemlje porekla. Prema procenama misije Organizacije za evropsku bezbednost i saradnju (OEBS) u Hrvatskoj, još oko 200.000 izbeglica čeka na povratak u ovu državu. Kao osnovni
1
2
Vidi: Pravna enciklopedija, Savremena administracija, Beograd, 1979, str. 1059 (odrednica – pravo na stan).
Tako vidi npr. Zakon o prodaji stanova na kojima postoji stanarsko pravo, Sl. novine
FBH, br. 27/97, 11/98, 22/99, 27/99, 7/00, 32/01.
156
Godišnjak 2004–2005
problem povratka ističe se upravo nedostatak mogućnosti da se većini ovih
lica (oko 30.000 domaćinstava, odnosno 100.000 osoba) obezbedi mesto za
stanovanje, s obzirom na to da im je stanarsko pravo ukinuto usled dugoročnog nekorišćenja stambenih prostorija, pa su se u njihove stanove uselili
novi stanari koji su ih potom i otkupili i time ih preveli u privatnu svojinu.3
Sa istim problemom suočene su i izbeglice iz sandžačkog regiona u Srbiji.
Stanarsko pravo našlo je svoje mesto i u Sporazumu o pitanjima sukcesije sklopljenom između država nastalih disolucijom SFR Jugoslavije.4
Međutim, nespretne formulacije u Aneksu G u kome je regulisano pitanje
privatne imovine već su proizvele određene nesuglasice, naročito na relaciji
Bosna i Hercegovina – Hrvatska. Različita tumačenja Aneksa G imaju direktan uticaj i na Srbiju i Crnu Goru, s obzirom na to da je najveći broj beneficijara stanarskog prava na stanovima u Republici Hrvatskoj trenutno
stacioniran upravo u Srbiji.5
Možda i najvažnija međunarodna posledica postepenog izumiranja
stanarskog prava jeste njegovo pozicioniranje u sistemu ljudskih prava. Naime, postavilo se pitanje može li se ova tvorevina socijalističkog prava podvesti pod kategoriju međunarodno priznatih ljudskih prava, i ukoliko može,
na koji bi se način moglo upodobiti nekom od specifičnih prava izričito
zaštićenih međunarodnim instrumentima. U tekućim uslovima, ovo pitanje
prevazilazi teorijske okvire. Mnogi nekadašnji nosioci stanarskog prava
pokušali su da nađu zadovoljenje pred najvišim nacionalnim sudovima, a o
ovome je već odlučivao i Evropski sud za ljudska prava. S obzirom na to da
na međunarodnom nivou još uvek nije doneta nijedna konačna meritorna
odluka, pitanje pozicioniranja stanarskog prava u sistemu ljudskih prava može se smatrati potpuno otvorenim.
2. Stanarsko pravo kao ljudsko pravo
2.1. Stanarsko pravo kao socio-ekonomsko pravo
Iz socijalne funkcije stanarskog prava, njegovog pravnog uređenja kao
i istorijskog konteksta u kom je nastalo, jasno se može zaključiti da ono
3
4
5
Access to housing for refugees, OSCE Mission to Croatia, April, 2005, str. 1.
Potpisan 29. juna 2001. u Beču. Stupio na snagu 2. aprila 2004. Objavljen u: Sl. list SRJ
(Međunarodni ugovori), 6/02.
Detaljnije o Aneksu G uz Sporazum o pitanjima sukcesije vidi odeljak 3.
157
Godišnjak 2004–2005
predstavlja svojevrsno socio-ekonomsko pravo koje korespondira pravu na
adekvatno stanovanje sadržanom u članu 25 Univerzalne deklaracije o ljudskim pravima i članu 11 Međunarodnog pakta o ekonomskim, socijalnim i
kulturnim pravima (PESK).6
Stanarsko pravo bilo je odraz težnje da se uspostavi socio-ekonomska
ravnoteža između različitih slojeva društva u uslovima krajnje oskudice nastale nakon Drugog svetskog rata.7 U prvi mah, stanarsko pravo uspostavljano je na stanovima u privatnom vlasništvu prinudnim administrativnim
putem, što je predstavljalo svojevrsnu alokaciju resursa radi postizanja socijalnog izjednačavanja. S jedne strane, država je ograničavala pravo vlasnika
stanova na mirno uživanje imovine, a sa druge obezbeđivala socijalno zado8
voljenje pojedinih ugroženih grupa. Sa ekonomskim osnaživanjem države i
povećanjem javne potrošnje za izgradnju stambenih objekata, uspostavljanje
stanarskog prava na stanovima u privatnom vlasništvu je obustavljeno, ali su
stečena stanarska prava nastavila da postoje.9 Sa druge strane, na novoizgrađenim stanovima u društvenom vlasništvu uspostavljalo se stanarsko
pravo, a ne pravo svojine.10
O socijalnoj funkciji stanarskog prava jasno se može zaključiti i iz
njegovog pravnog uređenja, pre svega u pogledu uslova za njegovo zasniva6
7
8
9
10
Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima usvojena je rezolucijom Generalne
skupštine Ujedinjenih nacija 217 A (III) od 10. decembra 1948. Međunarodni pakt o
ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima usvojen je rezolucijom Generalne
skupštine UN 2200 A (XXI) od 16. decembra 1966. Stupio na snagu 3. januara 1976.
Objavljen u: Sl. list SFRJ (Međunarodni ugovori) br. 7/71.
Prema podacima Administracije Ujedinjenih nacija za pomoć i rehabilitaciju, jedna
šestina stambenog fonda Jugoslavije bila je uništena tokom Drugog svetskog rata.
Vidi: UNRRA Operational Analysis Paper No. 23, Agriculture and Food in Yugoslavia, 1947.
Vidi i: G. W. Hoffman, F. W. Neal, Yugoslavia and the New Communism, Twentieth
Century Fund, 1962, str. 86–87.
Nesumnjivo je da je u ovom procesu bilo i dosta zloupotreba. Pre svega, prilikom
raspodele stambenih prostorija prednost su imali članovi Komunističke partije. Iako je
u više navrata bilo pokušaja da se ovakva praksa zaustavi, ona nikada nije potpuno
eliminisana. Vidi: G. W. Hoffman, F. W. Neal, op. cit., str. 175.
Detaljnije u: G. W. Hoffman, F. W. Neal, op. cit., str. 372.
Ustavom iz 1974. zajemčeno je pravo uspostavljanja stanarskog prava na stanovima u
društvenoj svojini. Smatralo se da ono prirodno izvire iz samog pojma društvene
svojine, te da dokle god postoji društvena svojina na stambenim zgradama, mora
postojati i stanarsko pravo. Vidi: O. Stanković, M. Orlić, Stvarno pravo, 9. izd, Nomos,
Beograd, 1996, str. 304.
158
Godišnjak 2004–2005
nje, odnosno prestanak. Tako je bitan uslov za zaključenje ugovora o dodeli
stana na korišćenje bilo da njegov budući korisnik (odnosno nosilac stanarskog prava) već ne poseduje neke druge useljive stambene prostorije. Konstitutivni element stanarskog prava bilo je i faktičko korišćenje stana, i to isključivo u stambene svrhe (svojevrsni modus aquirendi). Usled toga, imalac stanarskog
prava nije mogao da otuđi stan (zato što nije bio njegov vlasnik), niti da otuđi samo stanarsko pravo (jer svrha instituta nije bila uvećanje imovine pojedinca, već zadovoljavanje njegovih osnovnih potreba za stanovanjem); sopstvenik stanarskog prava jedino je mogao da stanarsko pravo na svom stanu
zameni sa nosiocem stanarskog prava na nekom drugom stanu, što je bilo u
skladu sa socijalnom funkcijom ovog instituta. Stanarsko pravo prestajalo je,
između ostalog, i dugoročnijim nekorišćenjem stana, odnosno njegovim korišćenjem u druge svrhe, a ne za stanovanje. Stanarsko pravo se moglo otkazati i usled sticanja drugog odgovarajućeg useljivog stana.
Stanarsko pravo (i drugi oblici posebno zaštićenog zakupa na državnim stanovima) nastali su u zemljama real-socijalizma pod uticajem ideje o
primatu socio-ekonomskih prava nad klasičnim građanskim i političkim pravima i
ekonomskim slobodama liberalnog kapitalizma.11 Za razliku od programa
socijalnog stanovanja i mera zaštite zakupaca stanova u zemljama zapadne
demokratije koje prevashodno predstavljaju mere socijalne politike,12 u real11
12
Vidi detaljnije: L. Henkin, „The Universal Declaration and the Cold War“, The
American Philosophical Association Newsletters, Vol. 97, No. 2, 1998; C. Devine, C. R.
Hansen, Human Rights: The Essential Reference, Oryx Press, Phoenix, 1999, str. 61–63.
Ove mere prevashodno su podrazumevale kontrolisanje cene zakupa i u ekstremnijim
slučajevima odgađanje plaćanja zakupnine i poništaj otkaza zakupcu. Tako npr.
anglosaksonsko pravo poznaje institut vrlo sličan stanarskom pravu u nas, tzv. „zaštićeni zakup“ (protected tenancy). Mere zaštite pre svega se odnose na visinu zakupnine i ograničenja otkaza zakupa. Zaštićeni zakup nastajao je na privatnim stanovima,
da bi nakon isticanja ugovorenog roka zakupa nastavljao da egzistira kao statutarni,
odnosno zakonski zakup. Otkaz zakupa bio je moguć isključivo sudskom odlukom, i
to samo ukoliko su ispunjeni u zakonu taksativno nabrojani uslovi. Jedan od uslova za
otkaz zaštićenog zakupa bio je i dokazana potreba zakupodavca da povrati državinu na
stanu, što predstavlja i najznačajniju razliku ovog instituta u odnosu na stanarsko
pravo sa prostora bivše SFRJ. Zaštićeni zakup više nije moguće uspostaviti na
privatnim stambenim prostorijama od 1988, ali postojeći zaštićeni zakupi idalje važe.
Vidi: S. Bright, G. Gilbert, Landlord and Tenant Law: The Nature of Tenancies, Clarendon
Press, 1995, str. 234. Pored toga, u Zapadnoj Evropi osmišljeni su brojni programi
socijalnog stanovanja, poput izgradnje tzv. „opštinskih stanova“ u Austriji (Gemeindebau), naselja u državnom vlasništvu za socijalno stanovanje u Nemačkoj (Siedlungen),
159
Godišnjak 2004–2005
socijalizmu pravo na stanovanje smatralo se u velikoj meri neposredno primenljivim pravom, kao uostalom i većina socio-ekonomskih prava., 13 To ne
znači da su realsocijalističke zemlje odbacivale koncept progresivnog ostvarenja socio-ekonomskih prava propisan članom 2 PESK. Međutim, državni intervencionizam koji je bio u osnovi socijalističkih sistema, omogućavao je ovim državama da protivno realnim tržišnim prilikama ubrzano
postižu implementaciju progresivno ostvarljivih prava, makar u meri ostvarenja „minimalne suštinske obaveze“.14
Ideja primata socio-ekonomskih prava nad klasičnim ekonomskim
slobodama liberalnog kapitalizma veoma je eksplicitno izražena upravo u
okvirima instituta stanarskog prava. Pre svega, kao što je već napomenuto,
stanarsko pravo je isprva uspostavljano na stanovima u privatnom vlasništvu, i to putem rekvizicije „viška stambenog prostora“ i njegovim dodeljivanjem licima bez stana. Jasno je da je ovo predstavljalo grubo kršenje
prava na slobodno uživanje imovine, naročito s obzirom na trajnost ovakvih
13
14
švedskog programa izgradnje milion stanova u desetogodišnjem periodu (Miljonprogrammet, 1965–1974) itd.
Neposredna primenljivost prava na stanovanje u jugoslovenskom socijalističkom zakonodavstvu jasno se vidi i iz mogućnosti utuženja stanarskog prava, i to ne samo
zbog njegovog ometanja, već i u slučajevima njegovog nedodeljivanja. Tako je lice
koje je smatralo da je davanje stana drugom licu ugrozilo njegova sopstvena prava
moglo da podnese odgovarajuću tužbu sudu i zahteva da mu se dodeli isti ili neki
drugi odgovarajući stan. Vidi u: R. Petaković, „Novine u prednacrtu Zakona o stambenim odnosima“, Anali, br. 4, 1972, str. 707.
Princip minimalne suštinske obaveze ustanovio je Komitet za ekonomska socijalna i
kulturna prava Ujedinjenih nacija kroz svoju praksu. „Na osnovu širokog iskustva koje
su Komitet i telo koje mu je prethodilo stekli tokom više od decenije u ispitivanju
izveštaja država ugovornica, Komitet je mišljenja da je minimalna suštinska obaveza
potrebna da bi se dobilo zadovoljenje, u krajnjem slučaju, minimalnog osnovnog
nivoa za uživanje svakog prava, dužnost svake države ugovornice. Tako, na primer,
država ugovornica u kojoj postoji značajan broj pojedinaca kojima je uskraćena
osnovna ishrana, osnovni vid zdravstvene zaštite, osnovni uslovi stanovanja ili prebivanja, ili
osnovne forme obrazovanja, u nemogućnosti da ispuni svoje obaveze prema Paktu.
Ukoliko bi se Pakt tumačio na taj način koji ne ustanovljava takav minimum obaveza,
bio bi lišen same suštine svog postojanja.“ Vidi: Opšti komentar br. 3 o prirodi
obaveza država ugovornica, Komitet za ekonomska, socijalna i kulturna prava UN,
UN doc. E/1991/23. Detaljnije o konceptu „minimalne suštinske obaveze“ (minimum
core of rights) vidi u: K. Arambulo, Strengthening the Supervision of the International Covenant
on Economic, Social and Cultural Rights, Intersentia-Hart, Antwerpen-Groningen-Oxford,
1999, str. 130–136.
160
Godišnjak 2004–2005
mera. Naime, jednom uspostavljeno stanarsko pravo na privatnim stanovima nije se moglo ukinuti, pa se ono u mnogim slučajevima održalo i do danas. Stanarsko pravo na privatnim stanovima vremenom je jačalo i na kraju
potpuno prevladalo nad svojinskim pravima na ovakvim stanovima. Tako
su ovi stanovi postali neupotrebljivi za njihove vlasnike, ovlašćenje upravljanja sopstvenom imovinom trajno im je ograničeno, dok im je pravo raspolaganja takvim „neuseljivim“ stanovima znatno suženo, s obzirom na to
da stanarsko pravo nastavlja da postoji bez obzira na promenu vlasnika, pa
stan ostaje neuseljiv usled čega je njegova tržišna cena izuzetno niska (radi
se dakle o ekonomskom, a ne pravnom ograničenju raspolaganja).
Primat stanarskog prava kao socio-ekonomskog prava nad ekonomskom slobodom raspolaganja i upravljanja sopstvenom imovinom u
realsocijalizmu vidljiv je i u slučajevima stanarskog prava na stanovima u
društvenom vlasništvu. Naime, struktura vlasništva na ovakvim stanovima
po pravilu nije mogla biti promenjena u korist privatne svojine. Tako je na
ovim stanovima jedino bilo moguće uspostaviti stanarska, a ne vlasnička
prava.
Stanarsko pravo ne treba shvatati prima facie saglasnim pravu na adekvatno stanovanje iz Univerzalne deklaracije i PESK. Ovakav zaključak bio
bi utemeljen jedino kada su u pitanja stanarska prava konstituisana na nekadašnjim stanovima u društvenoj svojini. U tim slučajevima, stanarsko pravo
je predstavljalo operacionalizaciju prava na adekvatno stanovanje, i to u
skladu sa principom progresivnog ostvarenja u najkraćem mogućem roku, pa
čak i njegovo ostvarenje kao neposredno primenljivog prava. Potpuno se drugačiji
zaključak nameće kada su u pitanju stanarska prava na stanovima u privatnom vlasništvu. Naime, Komitet za ekonomska, socijalna i kulturna prava je
u svom Opštem komentaru br. 4 o pravu na adekvatno stanovanje jasno izrazio neophodnost zaštite od prisilnog izbacivanja i uznemiravanja vlasnika
15
prostorija za stanovanje, odnosno nužnost zaštite privatne svojine. Pored toga,
Komitet je jasno ukazao da prilikom rešavanja stambenog pitanja ugroženih
grupa ne treba voditi politiku davanja beneficija tim grupama na račun drugih.16 Može se stoga zaključiti da opterećivanje nepokretnosti u privatnoj
svojini stanarskim pravom nije bilo u saglasnosti sa članom 12 PESK, naročito ukoliko se ima u vidu trajnost ovakve mere, kao i nemogućnost vlasnika
15
16
UN doc. E/1992/23.
Ibid., para. g, 11.
161
Godišnjak 2004–2005
da povrati državinu nad takvim stanom ukoliko za to postoje opravdani razlozi (npr. stambena neobezbeđenost vlasnika stana).17
2.2. Odnos stanarskog prava i prava na imovinu
a) Stanarsko pravo kao kršenje prava na imovinu. – U prethodnom odeljku
donekle je već nagovešteno da bi stanarsko pravo na stanovima u privatnom
vlasništvu moglo biti posmatrano kao kršenje prava na imovinu. Slično je
zaključio i Evropski sud za ljudska prava u nizu slučajeva protiv Republike
Hrvatske koji su se ticali stanarskog prava na ovakvim stanovima. Iako
Evropski sud nema nadležnost rationae temporis da odlučuje o samom pitanju
uspostavljanja stanarskog prava na stanovima u privatnom vlasništvu s obzirom na to da se ovo događalo daleko pre nego što je ijedna država bivše
SFR Jugoslavije ratifikovala Evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava i
osnovnih sloboda (u daljem tekstu Evropska konvencija), Evropski sud se
ipak izričito izjasnio o odnosu stanarskog prava i svojinskih prava sadržanih
u pravu na slobodno uživanje imovine, i to držeći da je potonje pretežnije u
odnosu na prethodno. Tako je u odluci o prihvatljivosti u slučaju Sorić protiv
Hrvatske od 16. marta 2000. godine,18 osvrćući se na pitanje da li različito
tretiranje nosilaca stanarskih prava na društvenim i privatnim stanovima prilikom otkupa ovakvih stanova predstavlja diskriminaciju (otkup je bio dozvoljen samo nosiocima stanarskog prava na društvenim stanovima), Sud
zaključio:
„Budući da podnosilac predstavke stanuje u stanu u privatnom
vlasništvu, može se primetiti da postoji legitimni interes vlasnika da
im se zaštiti njihovo vlasništvo. Kad bi osobe u položaju podnosioca
predstavke imale pravo da kupe stanove u privatnom vlasništvu u kojima stanuju, vlasnici bi bili izloženi prinudnoj obavezi da prodaju
svoje stanove. Suprotno tome, osobe koje stanuju u stanovima u društvenom vlasništvu koje imaju pravo da kupe te stanove, ne ugrožava17
18
Na kraju, važno je pomenuti i da je Komitet u svojoj praksi uvek imao u vidu i ekonomsku efikasnost mera stambene politike, čak i onda kada je u izgradnju stambenih
objekata bio uključen javni sektor. Vidi: Opšti komentar br. 4, op. cit., para. g, 12. Vidi i:
Globalna strategija za skloništa, usvojena rezolucijom Generalne skupštine Ujedinjenih
nacija, UN doc. A/RES/42/191 od 11. decembra 1987. Iako je stambena politika
SFRJ davala dobre rezultate na socijalnom planu, ekonomska održivost ovih mera nije
bila na istom nivou.
Predstavka br. 43447/98.
162
Godišnjak 2004–2005
ju vlasnička prava drugih osoba, jer vlasništvo tih stanova nije privatno. Razlika između bivših nositelja stanarskog prava na stanovima
u društvenom vlasništvu, koja potiče od njihovog prava da kupe te
stanove, i osobe u položaju podnositelja predstavke nije diskriminirajuća, jer postoji objektivno i razumno opravdanje da se porekne to
pravo bivšim nositeljima stanarskog prava na stanovima u privatnom
vlasništvu kako bi se zaštitilo pravo vlasnika tih stanova.“19
Sud je imao prilike da se izjasni u više navrata i o samim ograničenjima prava svojine koja po svojoj prirodi nameće stanarsko pravo (odnosno
drugi vidovi posebno zaštićenog zakupa iz ere socijalizma). Tako je u presudi u slučaju Hutten-Czapska protiv Poljske od 22. februara 2005.20 utvrdio da
zaštićeni zakup na privatnim stanovima koji je nastavio da postoji i nakon
pada socijalizma dira u samu suštinu prava na imovinu iz člana 1 Protokola
1 uz Evropsku konvenciju. Iako se Sud prevashodno bavio izuzetno niskom
naknadom koja je pripadala vlasnicima ovakvih stanova na ime zakupa koja
nije bila dovoljna ni za namirenje osnovnih potreba održavanja stambenih
prostorija, a posebno ne za ostvarenje makar minimalne dobiti zbog davanja
stana u zakup, Sud se osvrnuo i na druga ograničenja koja čine suštinu i stanarskog prava u nas.21 S obzirom na to da je Sud utvrdio da zaštićeni zakup
ne predstavlja de facto eksproprijaciju kako je to isticala podnositeljka pred22
stavke, sud je primenio test koji se odnosi na ispitivanje opravdanosti mera
za kontrolu korišćenja imovine.23 Evropski sud je zaključio da „imajući u
vidu posledice koje su na podnositeljku predstavke imale različite restriktivne odredbe (poljskog zakona), ... kombinacija ovih ograničenja predstavlja
19
20
21
22
23
Identičan zaključak sud je izneo i u odluci o prihvatljivosti u slučaju Strunjak i dr. protiv
Hrvatske od 5. oktobra 2000, predstavka br. 46934/99.
Predstavka br. 35014/97.
Uspostavljanje stanarskog prava odlukom vlasti, a ne ugovorom između zakupodavca
i zakupoprimca, nemogućnost vlasnika da povrati državinu na stanu, nasledivost
stanarskog prava itd.
O de facto eksproprijaciji kao vidu oduzimanja imovine bez formalne odluke vlasti vidi
presudu u slučaju Papamichalopoulos protiv Grčke od 24. juna 1993, predstavka br.
14556/89.
Prema praksi Evropskog suda, pravo na imovinu iz člana 1 Protokola 1 uz Evropsku
konvenciju sadrži tri pravila: pravo na mirno uživanje imovine, zaštitu od neopravdanog lišenja imovine i zaštitu od neopravdane kontrole korišćenja imovine.
Vidi presudu u slučaju Sporrong i Lönnroth protiv Švedske od 23. septembra 1982, predstavka br. 7151/75, 7152/75.
163
Godišnjak 2004–2005
povredu same suštine njenog prava na imovinu“. Ipak, poljski „zaštićeni zakup“ je, prema slovu presude, pao na testu proporcionalnosti samo u onom
delu u kom su mere kontrole korišćenja imovine, čija je sadržina bila postavljanje izuzetno niskih zakupnina koje nisu bile dovoljne ni za namirenje osnovnih potreba održavanja stambenih prostorija, smatrane nesrazmernim
teretom stavljenim na vlasnika u javnom interesu.24 Sud, sa druge strane, nije
odgovorio na pitanje, iako mu je ono eksplicitno bilo postavljeno, da li nemogućnost povraćaja državine vlasnika na stanu na kome postoji zaštićeni
zakup predstavlja povredu prava na imovinu.25
Prema tome, uspostavljanje stanarskog prava, odnosno nekog drugog
oblika trajnog i nasledivog zaštićenog zakupa na stambenim prostorijama u
privatnoj svojini i to bez adekvatne mogućnosti restitucije državine na takvom stanu od strane vlasnika i bez odgovarajuće naknade za zakup predstavlja kršenje prava na imovinu upravo zbog odsustva proporcionalnosti između javnog interesa i individualnog prava na imovinu.26
Iako Evropski sud nije nadležan rationae temporis da odlučuje o pitanjima uspostavljanja stanarskog prava na privatnim stanovima, treba imati u
vidu da ovaj institut još uvek nije u potpunosti iščezao. Tako u Srbiji još
uvek postoji stanarsko pravo i to isključivo na stanovima u privatnoj svojini.27 S obzirom na dalekosežnost ograničenja prava na imovinu, održivost
daljeg postojanja ovog instituta je pod znakom pitanja.28 Praksa Evropskog
24
25
26
27
28
O testu proporcionalnosti prilikom odlučivanju o ograničenjima prava na imovinu
vidi: M. Carss-Frisk, Pravo na imovinu, Savet Evrope, Beograd, 2004, str. 50 i dalje.
Vidi izdvojeno mišljenje sudije Pavlovskog.
Ovo ne znači da će svako ograničenje na slobodu određivanja cene zakupa biti ujedno
smatrano i povredom prava na imovinu. Ovo može ići čak i do znatnog prinudnog
smanjenja cene zakupa koje u većoj meri umanjuje ekonomsku dobit zakupodavca.
Vidi presudu u slučaju Mellacher protiv Austrije od 19. decembra 1989, predstavka br.
10522/83, 11011/84, 11070/84.
Članovi 40–43 Zakona o stanovanju, Sl. glasnik RS, br. 50/92, 76/92, 84/92, 33/93,
53/93, 67/93, 46/94, 47/94, 48/94, 44/95, 49/95, 16/97, 46/98, 26/01.
Vlasnici ovakvih stanova praktično se nalaze u istom položaju kao i pre stambenih
reformi izvedenih 1992. Jedina poboljšanja ogledaju se u mogućnosti da vlasnici stanova na kojima su svojinu stekli pre 26. decembra 1958. podnesu zahtev opštini da
nosiocu stanarskog prava obezbedi drugi odgovarajući stan, kako bi vlasnik mogao da
se useli u sopstveni. Rok za podnošenje i realizaciju ovakvih zahteva istekao je 2000.
Pred srbijanskim sudovima vode se mnogi sudski sporovi za realizaciju ovog prava.
Procenjuje se da u Srbiji ima oko 40.000 nosilaca stanarskih prava na oko 10.000
164
Godišnjak 2004–2005
suda upućuje na zaključak da se u uslovima tržišne ekonomije i razvijenog
principa autonomije volje pred ovim Sudom ne gleda blagonaklono na tako
drastične mere mešanja u pravo na imovinu kao što je to stanarsko pravo na
privatnim stanovima. Činjenica je, ipak, da je ostavljanjem mogućnosti vlasnicima takvih stanova da podnesu zahtev za iseljenje u mnogome ublažena
rigidnost samog instituta stanarskog prava.29
b) Stanarsko pravo kao pravo na imovinu. – Evropski sud je u svojoj dosadašnjoj praksi veoma široko tumačio odredbu člana 1 Protokola 1 uz Evropsku konvenciju, podvodeći pod ovo pravo ne samo svojinska prava, već i
čitav niz ekonomskih interesa. Pri tome, irelevantno je da li nacionalno pravo određeni ekonomski interes smatra pravom na imovinu ili ne, već isključivo da li se taj interes može podvesti pod pravo na imovinu u smislu člana
1 Protokola 1 uz Evropsku konvenciju. Time je prihvaćen autonomni koncept
prava na imovinu.
Evropski sud nije u dosadašnjim slučajevima pokazao spremnost da
se upusti u pitanje da li stanarsko pravo (kao institut jugoslovenskog prava)
predstavlja pravo na imovinu u smislu člana 1 Protokola 1 uz Evropsku
konvenciju.30 Stanarsko pravo nesumnjivo predstavlja imovinski interes.
Međutim, da bi se imovinski interes smatrao pravom na imovinu, potrebno
je da bude zaštićen domaćim pravom, što znači da predstavlja pravnu
31
kategoriju u granicama nacionalnog zakonodavstva. Dok je u Bosni i
Hercegovini ovo pitanje lako razrešiti s obzirom na to da stanarsko pravo
još uvek egzistira kao zakonom zaštićena pravna kategorija, u Hrvatskoj i
29
30
31
privatnih stanova. Vidi: O. Stanković, M. Orlić, op. cit., str. 306. Vidi i članak „Država
je dužna da nam omogući otkup“, dnevni list Danas, 27. februar 2003.
Ipak, postavlja se pitanje ugroženosti socijalnog prava na stanovanje nosilaca stanarskog prava na ovakvim stanovima, s obzirom da opštine nisu sledile obaveze
nametnute Zakonom o stanovanju (čl. 42) o izgradnji stanova za ovu grupu građana.
Isto važi i za situaciju nastalu u Republici Hrvatskoj ukidanjem stanarskog prava i
njegovom transformacijom u „zaštićeni najam na neodređeno vreme“. No uslovi za
povraćaj državine vlasnicima stanova na kojima postoji ovakav najam nešto su
zahtevniji od onih koji (ne)postoje u Srbiji, pa su bivši nosioci stanarskog prava u
nešto povoljnijem položaju. Sa druge strane, vlasnici ovakvih stanova u Hrvatskoj u
nepovoljnijem su položaju od vlasnika iz Srbije.
Vidi presudu u slučaju Blečić protiv Hrvatske od 29. jula 2004, predstavka br. 59532/00,
para. 73. Slučaju Blečić posvećena je posebna pažnja u odeljku 2.3.
Ovim se ne dira u koncept autonomnog značenja imovine. Irelevantno je da li se
konkretno pravo smatra i imovinskim pravom u nacionalnom zakonodavstvu.
165
Godišnjak 2004–2005
Srbiji to nije slučaj.32 Zakoni ovih država uređuju samo postupak gašenja
ovog instituta preko mogućnosti otkupa stanova na kojima je postojalo
stanarsko pravo ili preko transformacije stanarskog prava u institut
zaštićenog zakupa, ne i sam institut stanarskog prava.33 Prema tome, ne radi
se o zakonom zaštićenoj pravnoj kategoriji. Međutim, treba imati u vidu da
stanarsko pravo nije bilo otkazivano zakonom, već konstitutivnom sudskom
presudom. Sudski postupci pred nacionalnim sudovima za otkazivanje
stanarskog prava otpočeli su dok je stanarsko pravo još uvek postojalo kao
pravni institut. Kasnije promene ne mogu uticati na predmet spora, s
obzirom na to da se na njega primenjuje materijalno pravo koje je važilo u
trenutku pokretanja spora.34 Iako stanarsko pravo ne postoji kao zakonski
institut, ono postoji kao zaštićena pravna kategorija sve dok se ne reše
tekući sudski sporovi.35 Ukoliko bi stanarsko pravo, prema tome, bilo
povređeno konačnom sudskom presudom o otkazu, donesenom nakon stupanja
Evropske konvencije u odnosnoj državi na snagu, nema razloga zbog čega
Evropski sud ne bi na to gledao kao na mešanje u pravo na imovinu, s
obzirom na to da stanarsko pravo još uvek egzistira kao pravna kategorija u
nacionalnom pravnom poretku, a nesumnjivo je da predstavlja imovinski
interes koji se može podvesti pod član 1 Protokola 1. Zbog toga bi
Evropski sud mogao da na otkaz stanarskog prava gleda kao na mešanje u
pravo na mirno uživanje imovine.
Prilikom rešavanja o pitanjima stanarskog prava u meritumu, kao
putokaz može da posluži dosadašnja praksa Evropskog suda o pitanjima
zakupa. Iako je stanarsko pravo institut sui generis jugoslovenskog socijali36
stičkog samoupravnog prava, ono je istorijski nastalo iz instituta zakupa.
Stanarsko pravo, i pored svih specifičnosti koje je sa sobom nosilo, nije bilo
32
33
34
35
36
U tom smislu vidi presudu Ustavnog suda BIH U-24/00 od 31. avgusta 2001.
Pri tome, prestanak pravnog instituta dogodio se pre stupanja na snagu Konvencije u
odnosnim državama. U Srbiji stanarsko pravo prestalo je da postoji donošenjem
Zakona o stanovanju od 1992, a u Hrvatskoj donošenjem Zakona o najmu stanova iz
1996. Evropska konvencija je stupila na snagu za Srbiju 2004, a za Hrvatsku 1997.
Prema tome, činjenica da će eventualno potvrđeno stanarsko pravo u sudskoj presudi
potom ex lege postati zaštićeni zakup ne utiče na činjenicu da sud u meritumu odlučuje
o stanarskom, a ne o pravu zakupa.
Ukoliko se ovo ne bi shvatilo na takav način, nejasno bi bilo o čemu bi onda sudovi
uopšte odlučivali.
Tokom svog postojanja stanarsko pravo je zadržalo mnoge bitne elemente zakupa.
166
Godišnjak 2004–2005
bitno različito od instituta zaštićenog zakupa na javnim stanovima koji
postoji u mnogim evropskim zemljama. O bliskosti ova dva instituta svedoči i činjenica da je stanarsko pravo nakon otpočinjanja demokratskih
reformi u postsocijalističkim državama uglavnom transformisano u neku vrstu zaštićenog zakupa.
Evropski sud za ljudska prava je kroz svoju dosadašnju praksu jasno
ukazao da institut zakupa spada pod kategoriju ekonomskih i pravnih interesa zaštićenih članom 1 Protokola 1 uz Evropsku konvenciju. Ovo pre svega podrazumeva pravo zakupodavca na prihod od zakupnine.37 No, i zakupčeva prava koja ovaj uživa po osnovu zakupa na temelju ugovora ili zakona
ulaze pod autonomni pojam imovine iz člana 1 Protokola 1 uz Evropsku
konvenciju. Tako je Sud u presudi u slučaju Stretch protiv Ujedinjenog Kraljevstva
od 24. juna 2003.38 zaključio da zakupčevo pravo na produženje zakupa koje
proizilazi iz ugovora predstavlja pravo na imovinu u smislu člana 1 Protokola 1 uz Evropsku konvenciju. Sud je isto zaključio i u vezi sa pravom na
uspostavljanje zakupa na stanu na osnovu sudske presude.39 U svojoj odluci
o prihvatljivosti u slučaju Simpson protiv Ujedinjenog Kraljevstva od 14. maja
1986,40 Komisija za ljudska prava zaključila je da podnositeljki predstavke ne
pripada pravo na zaštićeni zakup po osnovu nasleđivanja takvog prava od
svog homoseksualnog partnera, s obzirom na to da su zakoni Ujedinjenog
Kraljevstva u tom trenutku predviđali takvu mogućnost isključivo u odnosu
na heteroseksalne supružnike, te da nije postojao ugovorni odnos između
javnih vlasti kao zakupodavca i podnositeljke predstavke.41 Tumačenjem a
contrario moglo bi se zaključiti da bi pravo na uspostavljanje zakupa bilo zaštićeno članom 1 Protokola 1 da je postojao zakonski osnov ili ugovorni odnos između podnositeljke predstavke i zakupodavca.
37
38
39
40
41
Vidi slučaj Mellacher protiv Austrije, supra nota 27.
Predstavka br. 44277/98.
Presuda u slučaju Teteriny protiv Rusije od 30. juna 2005, predstavka br. 11931/03;
identična presuda doneta je u slučaju Malinovskiy protiv Rusije od 7. jula 2005, predstavka br. 41302/02.
Predstavka br. 11716/85.
Ovakva praksa u Ujedinjenom Kraljevstvu okončana je skorašnjom presudom Doma
lordova u slučaju Ghaidan protiv Godin–Mendoza (2004) 1 WLR 113, gde je utvrđeno da
zakonsko razlikovanje homoseksualnih parova i heteroseksualnih supružnika
predstavlja diskriminaciju zbog seksualnog opredeljenja. Isti stav zauzeo je i Evropski
sud u jednoj svojoj novijoj presudi u slučaju Karner protiv Austrije od 24. jula 2003,
predstavka br. 40016/98.
167
Godišnjak 2004–2005
Prema tome, prilikom meritornog odlučivanja o kršenju prava na imovinu usled otkazivanja stanarskog prava, Sud bi trebalo da primeni onaj
princip koji je ustanovio u svojoj dosadašnjoj praksi kada je rešavao o pitanjima vezanim za zakup.42
2.3. Stanarsko pravo kao sastavni deo prava na poštovanje doma
Pravo na imovinu nije jedino pravo zaštićeno Konvencijom pod koje
bi se stanarsko pravo moglo podvesti. Kao posebno zanimljivo u tom pogledu nameće se pravo na poštovanje doma sadržano u članu 8 Evropske
konvencije. Podnosioci predstavki sa područja bivše Jugoslavije upravo su
preko ovog prava pokušavali da ostvare svoja prava koja proizilaze iz stanarskog prava.
a) Stanarsko pravo kao pravo na dom. – Pojam „doma“ sadržan u članu 8,
stav 1 Evropske konvencije u dosadašnjoj praksi Evropskog suda tumačen
je veoma široko, kao svako mesto redovnog boravišta u svrhu zadovoljenja
lične i porodične potrebe stanovanja. U presudi u slučaju Gillow protiv Ujedinjenog Kraljevstva od 24. novembra 1986,43 Sud je smatrao da je za određenje
prostorija kao „doma“ dovoljno ustanoviti da je između vlasnika (odnosno
korisnika) i takvih prostorija zadržana dovoljno jaka i trajna veza, kao i namera da se po napuštanju vlasnik (odnosno korisnik) u te prostorije vrati radi njegove dalje eksploatacije u svrhu stanovanja.44 Isti stav potvrđen je i u
slučaju Blečić.45 Da bi se mesto stanovanja smatralo domom u smislu člana 8
42
43
44
45
S obzirom da je proces dedukcije da li određeno ograničenje prava na imovinu predstavlja kršenje ovog prava identičan procesu dedukcije u slučajevima koji se tiču ograničenja prava na dom, o ovom pitanju detaljnije se raspravlja u odeljku 2.3. Vidi i M.
Carss-Frisk, op. cit.
Predstavka br. 9063/80.
Vidi: Ursula Kilkelly, The Rights to Respect for Private and Family Life, Council of Europe,
Strasbourg, 2001.
„51. Sud beleži kako je podnositeljka predstavke u svom stanu u Zadru živela neprekidno od 1953. godine do (...) 1991, kad je otputovala u Rim. Kad je odlazila,
podnositeljka predstavke je u stanu ostavila sav nameštaj, kao i svoje lične stvari. Stan
nije nikome iznajmila. Zaključala ga je i zamolila jednog suseda da se o njemu brine
tokom njenog odsustva.“
„52. S obzirom na takve okolnosti, Sud je uveren da podnositeljka predstavke nije imala
nameru da napusti stan. Štaviše, na odgovarajući način se pobrinula za njegovo
održavanje, računajući da će se tamo vratiti. Stoga se za stan o kojem je reč može razumno smatrati da je u relevantno vreme bio njen dom u smislu člana 8. Konvencije.“
168
Godišnjak 2004–2005
Evropske konvencije, ne mora i da postoji pravni osnov po kom pojedinac
okupira te prostorije.46 Prema praksi Suda koncept „doma“ zavisi od faktičkih okolnosti. Time se pitanje postojanja individualnog prava na stan seli sa
pravnog terena na teren činjeničnog stanja; više se ne radi o stanarskom pravu kao pravnoj kategoriji, već pravu na dom kao faktičkoj. Zbog toga ni gore navedeni podnaslov nije najsretnije odabran – ne predstavlja stanarsko
pravo pravo na dom u smislu člana 8 Konvencije, već faktička veza nosioca
stanarskog prava i stana na kome je on imao takvo pravo. Ovo je naročito
važno za slučajeve stanarskog prava na području bivše Jugoslavije, s obzirom na već ukazane nedostatke pravnog utemeljenja stanarskog prava pred
Evropskim sudom, koje je neophodno za podvođenje stanarskog prava pod
pravo na imovinu iz člana 1 Protokola 1 uz Evropsku konvenciju. Prema tome, nije sporno da je stan za nosioce stanarskog prava na tim stanovima
predstavljao dom u smislu člana 8, stav 1 Evropske konvencije, čak i pošto
su te stanove napustili po otpočinjanju ratnih operacija.
b) Ograničenje prava na dom. – Da bi mešanje države u pravo na dom
pojedinca bilo u skladu s Evropskom konvencijom, ono mora biti u skladu
sa nacionalnim zakonima, težiti nekom od legitimnih ciljeva sadržanih u članu 8, stav 2 Evropske konvencije (u interesu nacionalne ili javne bezbednosti, ekonomske dobrobiti zemlje, radi sprečavanja nereda ili kriminala, zaštite
zdravlja ili morala i radi zaštite prava i sloboda drugih), te da je nametnuto
ograničenje prava na dom bilo proporcionalno legitimnom cilju kojem se težilo, drugim rečima – da je bilo neophodno u demokratskom društvu.
Kada se govori o otkazu stanarskog prava, kako u Srbiji, tako i u Hrvatskoj, treba pre svega utvrditi da li su ti otkazi izrečeni u skladu sa zakonom. U slučaju Blečić, Sud o ovome nije odlučivao s obzirom na to da se radilo o nespornoj činjenici između stranaka da su otkazi izrečeni na zakonit
način. No, čini se da postoje neke nedoumice po ovom pitanju.
Da bi otkaz stanarskog prava bio zakonit u državama nastalim disolucijom SFR Jugoslavije, morao je da bude izrečen od strane suda kada se ispune uslovi propisani zakonima. Jedan od osnova za otkaz stanarskog prava
bilo je nekorišćenje stana u određenom vremenskom periodu – 6 meseci u
Hrvatskoj, 1 godina u Srbiji, a najviše 4 godine. Ipak, zakoni su predviđali
izuzetke od ovog pravila. Tako stanarsko pravo nije moglo biti otkazano ni
ukoliko stanar nije koristio stan određeno vreme ukoliko je do toga došlo
46
Tako vidi presudu u slučaju Prokopovich protiv Rusije od 18. novembra 2004, predstavka
br. 58255/00, paras. 35–39.
169
Godišnjak 2004–2005
usled medicinskog tretmana, izvršenja vojne obaveze ili drugog opravdanog razloga. Dok u prva dva slučaja sud ima obavezu da odbije zahtev za izricanje
otkaza stanarskog prava čim utvrdi da postoje navedeni razlozi da to učini, u
trećem slučaju sudu je ostavljena izvesna diskrecija u određivanju da li je
konkretni razlog opravdan ili ne u smislu odredaba zakona. To što su nacionalni sudovi (tačnije Hrvatski) našli da „sama ratna zbivanja bez konkretnih dokaza koji bi ukazivali na nemogućnost korištenja stana od strane
tužene ne predstavljaju opravdani razlog predviđen u citiranoj zakonskoj
odredbi kao razlog za nekorištenje stana,“ ne znači da su hrvatski sudovi
postupali nezakonito.47 Ni to što je sudovima ostavljena izvesna diskrecija
pri odlučivanju o ovom pitanju ne predstavlja „neizvesnu i nejasnu“ zakonsku odredbu koja neodgovara pojmu zakonitosti koji usvaja Konvencija.48
Prema tome, ispravan je stav prema kome su odluke nacionalnih sudova o
otkazu stanarskih prava usled nekorišćenja stana bile utemeljene na zakonu.
Cilj postojanja stanarskog prava bilo je obezbeđenje pristojnih stambenih uslova građanima bivše SFR Jugoslavije. Polazilo se od pretpostavke
da ukoliko neko lice stan ne koristi određeno vreme ono za njim nema ni
potrebu, te se u cilju pravične raspodele stambenog prostora pristupalo otkazu stanarskog prava i dodeljivanju stambenih prostorija drugim licima
koja za tim imaju potrebu. U uslovima oskudice u stambenom fondu i velike migracije stanovništva svrha stanarskog prava i instituta otkaza dodatno
dobija na težini. Sasvim je legitimno da država neiskorišćene resurse u uslovima oskudice delegira onima koji bi ih koristili i koji za njima imaju opravdane potrebe. Podvodeći ovo što je rečeno pod konvencijske pojmove sledi
da je legitimni cilj otkaza stanarskog prava bio obezbeđenje prava i sloboda
drugih, ali i ekonomska dobrobit zemlje. Slično je zaključio i Evropski sud u
slučaju Blečić.
Što se tiče testa proporcionalnosti koji se primenjuje radi utvrđivanja
da li je preduzeta mera ograničenja prava na dom bila neophodna u demokratskom društvu, Evropski sud treba da suprotstavi društvene interese individualnim. Ova jednačina nije uvek tako jednostavna. U konkretnom slučaju oduzimanja stanarskog prava za vreme ratnih sukoba u Hrvatskoj (od47
48
Presuda Vrhovnog suda Hrvatske od 19. januara 1994, predmet br. Rev 3839/ 1993–
2. Kao dobar primer za nezakonitu odluku o oduzimanju prava na zaštićeni zakup vidi
presudu Evropskog suda u slučaju Prokopovich protiv Rusije.
Vidi presudu u slučaju Hasan i Čauš protiv Bugarske od 26. oktobra 2000, predstavka br.
30985/96.
170
Godišnjak 2004–2005
nosno opsade sandžačkog regiona) nisu suprotstavljeni samo društveni interesi prema individualnim, već i društveni interesi različitih društvenih grupa.49 Međutim, Sud ne može u testu proporcionalnosti da se upušta u
pitanje suprotstavljenih interesa različitih društvenih grupa. On to čini kada
ceni postojanje legitimnog cilja. Ovo ne znači da prilikom sprovođenja testa
proporcionalnosti Sud ne vodi računa o celokupnom činjeničnom stanju, pa
i o sukobljenim interesima unutar društva.
Prilikom ocenjivanja proporcionalnosti od velikog je značaja činjenično stanje u svakom pojedinačnom slučaju. Slučaj Blečić nikako ne može da
posluži kao pilot slučaj prema čijoj će se formuli rešavati i ostali slični slučajevi. Prvo, podnositeljka predstavke nikada nije imala status izbeglice. Drugo, iz presude se ne može videti da je pripadala bilo kojoj nacionalnoj manjini, a sama podnositeljka predstavke nije ni pokušala da pokrene ovo pitanje
(npr. tražeči da se ispita da li je bilo kršenja zabrane diskriminacije u vezi sa
pravom na dom ili imovinu).
Ipak, neki stavovi Evropskog suda izneti u slučaju Blečić ostaju kao
problematični. Ovo se pre svega odnosi na stav Suda kojim on usvaja gledište da „ratna zbivanja sama po sebi“ ne predstavljaju dovoljan razlog za
napuštanje stana. Formulacija je kontroverzna sama po sebi zato što implicira da bi pojedincu trebalo da bude pretežniji interes da zadrži pravo na
nekom stanu nego da vodi život u normalnim uslovima bez konstantnog
straha za gubitak života koji je nužno prisutan tokom oružanih sukoba. No,
čak i ovakva formulacija ostavlja prostora za ciljno tumačenje. Iako ratna
zbivanja sama po sebi nisu dovoljan razlog da bi se opravdalo napuštanje
stana, splet okolnosti koji iz ratnih zbivanja može da nastane za pojedince
(pa čak i grupe građana), mogao bi opravdati ovakvo ponašanje. Tako bi
Evropski sud u budućim slučajevima mogao da zaključi da opravdani strah
od progona pripadnika izvesne nacionalne manjine u ratom zahvaćenim
područjima (za šta bi izbeglički status podnosioca predstavke mogao da
49
Slično je nagovestio i sam Evropski sud u slučaju Blečić: „Sud prihvata da kad državne
vlasti pomiruju suprotstavljene interese različitih grupa u društvu, one neizbežno
moraju da povuku crtu koja označava gde određeni interes preuzima prevagu a drugi
se povlači, ne znajući precizno njenu idealnu lokaciju. Razumno oceniti gde je
najprimerenije povući takvu crtu, naročito ako takva ocena podrazumeva vaganje između sukobljenih interesa i dodelu oskudnih sredstava na osnovu toga, spada u slobodu procene države.“ Čini se ipak da je konstatacija Suda u pogledu slobodne procene države kod sukobljenih interesa različitih društvenih grupa preterana u ovom
konkretnom slučaju.
171
Godišnjak 2004–2005
bude veoma jaka indikacija), neposredna blizina ratnih dejstava, oštećenja
stana nastala usled ratnih dejstava i sl. predstavljaju dovoljan razlog da se
stan napusti. S obzirom na to da nijedan od ovih argumenata nije bio
podignut od strane podnositeljke predstavke u slučaju Blečić, umesno je
pretpostaviti da takvo činjenično stanje nije ni postojalo.
Iako država uživa „široko polje slobodne procene“ kada se radi o
ograničenjima prava na dom, a naročito kada ta ograničenja po svojoj prirodi predstavljaju meru socijalne politike, teško bi bilo opravdati meru
otkazivanja stanarskog prava kojom se de facto onemogućava povratak i reintegracija izbeglih lica u zemlje porekla, naročito kada se ima u vidu da je
država imala čitav niz drugih mehanizama za rešavanje stambenih problema
na raspolaganju.50 Sud jeste naveo da u konkretnom slučaju Blečić nije na
Sudu da utvrđuje da li su nacionalne vlasti upotrebile najprikladniju meru za
rešavanje stambenih pitanja (on to ne bi činio ni u narednim slučajevima), ali
bi to svakako ulazilo u sticaj činjeničnog stanja koje bi Sud trebalo da ima na
umu prilikom određivanja razumnosti mere otkaza stanarskog prava u
svakom konkretnom slučaju. Utuživanje zabrane diskriminacije u odnosu na
ostvarenje prava na dom moglo bi navesti Sud da ove činjenice razmotri sa
više pažnje.51
2.4. Druge mogućnosti utuženja stanarskog prava
pred Evropskim sudom
a) Oduzimanje stanarskog prava kao kršenje zabrane proterivanja sopstvenih
državljana. – Član 3 Protokola 4 uz Evropsku konvenciju propisuje da niko
ne može biti proteran, individualno ili u grupi, sa teritorije države čiji je
državljanin, te da se pojedinac ne može sprečavati da se vrati u zemlju čiji je
državljanin. Evropski sud do sada nije ostvario značajnu praksu po ovom
pitanju.
Hrvatski građani koji su bili prinuđeni da tokom ratnih dejstava napuste Hrvatsku već su pokušali da se pozivanjem na član 3 Protokola 4 uz
Konvenciju obrate Evropskom sudu. U svim dosadašnjim slučajevima, Sud
50
51
U slučaju Blečić sud je izneo stav da je polje slobodne procene države prilikom
ograničenja prava na dom u ovakvim slučajevima ekvivalentno onom koje je ostavljeno državama u pogledu mera za ograničenje prava na imovinu. Vidi para. 65 u
slučaju Blečić.
Vidi odeljak 2.4. b.
172
Godišnjak 2004–2005
je predstavke u ovom delu proglasio neprihvatljivim rationae temporis, s obzirom na to da se činjenica bekstva iz države ugovornice dogodila pre nego
što je Konvencija za nju stupila na snagu.52 Prema tome, pozivanjem na sam
akt proterivanja (odnosno bekstva) nemoguće je ustanoviti nadležnost Evropskog suda rationae temporis.
Postavlja se pitanje može li se akt oduzimanja stanarskog prava dovesti u
vezu sa izbeglištvom i nemogućnošću vraćanja u zemlju porekla, te da li se
odlazak u izbeglištvo može smatrati i proterivanjem. Potvrdnim odgovorom
na prvo pitanje premostio bi se problem uspostavljanja nadležnosti Evropskog suda rationae temporis za raspravljanje o pitanju proterivanja, dok bi se
potvrdnim odgovorom na drugo pitanje rešio problem nadležnosti rationae
materiae.
Izbeglištvo je pre svega akt pojedinca koji odlazi u izbeglištvo. Iako
proizilazi iz nužde, to je akt uslovljen njegovom voljom da napusti zemlju
porekla. Ovo se jasno vidi iz definicije sadržane u članu 1 Konvencije o statusu izbeglica.53 Sa druge strane, proterivanje je akt države uperen protiv
pojedinca. Ipak, ovako strogo povlačenje razlike između dva pojma ne samo
da nije opravdano, već ne nalazi ni svoje uporište u međunarodnom humanitarnom i međunarodnom krivičnom pravu.
Ratovi na prostorima bivše SFR Jugoslavije u kolokvijalni su rečnik
uveli novi pojam, tzv. etničko čišćenje, koje se nije sastojalo samo od eksplicitnog akta proterivanja određene grupe stanovništva s osvojene teritorije, već
od niza pojedinačnih zločina protiv čovečnosti koji su za praktičnu posledicu imali izmeštanje određene etničke grupe s osvojenog područja. Rečima
tužioca Međunarodnog krivičnog tribunala za bivšu Jugoslaviju takav zločinački poduhvat za zajednički cilj je imao „prisilno i trajno uklanjanje ... stanovništva iz regije ..., između ostalog pljačkanjem, oštećivanjem ili potpunim uništavanjem imovine ... stanovništva, kako bi se pripadnike tog stanovništva odvratilo ili spriječilo da se vrate i ponovno nastane u svojim
54
domovima.“
52
53
54
Vidi odluku o prihvatljivosti u slučaju Zaklanac protiv Hrvatske od 16. marta 2000,
predstavka br. 48794/99; odluku o prihvatljivosti u slučaju Pavković protiv Hrvatske od
5. juna 2003, predstavka br. 14601/02; odluku o prihvatljivosti u slučaju Čekić i dr.
protiv Hrvatske od 9. oktobra 2003, predstavka br. 15085/02.
Stupila na snagu 22. aprila 1954. Objavljena u Sl. listu FNRJ (Međunarodni ugovori i
drugi sporazumi) br. 7/60.
Tačka 7 optužnice u predmetu Gotovina IT-01-45.
173
Godišnjak 2004–2005
Evropski sud je kroz celu svoju praksu veoma živo tumačio odredbe
Evropske konvencije, sprečavajući tako da kreativnost kršilaca ljudskih prava nadmaši njegovu sopstvenu kreativnost. Zbog toga je malo verovatno da
će Sud u budućim slučajevima koji se tiču proterivanja restriktivno tumačiti
odredbu člana 3 Protokola 4 uz Konvenciju. Teško je, dakle, poverovati da
će Sud na izbeglištvo gledati kao na voljni akt pojedinca ne uzimajući u obzir i faktičke okolnosti koje su pojedinca prinudile na odluku da ode u izbeglištvo. Da li će se steći uslovi da se izbeglištvo podvede pod pojam proterivanja u smislu člana 3 Protokola 4 uz Konvenciju, pre svega će zavisiti
od sticaja okolnosti koji će ukazivati na opravdanost straha od progona, kao
i objektivnu nemogućnost povratka u zemlju porekla.55
Oduzimanje imovine kojim se određeno lice lišava mesta za stanovanje i kojim mu se onemogućava ekonomska održivost na određenoj teritoriji
sigurno predstavlja veoma efikasan mehanizam za odvraćanje tog lica da
ostane na toj teritoriji, odnosno da se na nju vrati. Da su evropska tela za
zaštitu ljudskih prava svesna ove činjenice svedoči i viđenje Evropske komisije za ljudska prava izneto u odluci o prihvatljivosti u slučaju Skoutaridou
56
protiv Turske od 8. juna 1999, koji se tiče oduzimanja zemljišta na teritoriji Severnog Kipra pod kontrolom turskih okupacionih snaga i nemogućnosti povratka na teritoriju Severnog Kipra zbog grčke nacionalnosti.57 Komisija je
utvrdila da problem iznet u ovoj predstavci podiže ozbiljna pravna i faktička
pitanja o kojima Sud treba da odluči u meritumu. Stoga je predstavka proglašena prihvatljivom, ali o njoj Sud još uvek nije odlučivao u meritumu.58
Prema tome, akt oduzimanja stanarskog prava sudskom odlukom u
cilju sprečavanja povratka izbeglog (proteranog) državljanina odnosne države moglo bi se širim tumačenjem podvesti pod zabranu proterivanja i de facto
sprečavanja povratka.
55
56
57
58
Iako opravdanost straha od progona čini jedan od bitnih elemenata pravne kategorije
izbeglištva u smislu člana 1 Konvencije o statusu izbeglica, treba reći da se ovaj
kriterijum ne primenjuje restriktivno. Često se koristi pretpostavka da je svako lice
koje je izbeglo sa neke teritorije imalo razlog da strahuje. Detaljnije o tome vidi: V.
Dimitrijević et al., Osnovi međunarodnog javnog prava, Beogradski centar za ljudska prava,
Beograd, 2005, str. 218.
Predstavka br. 16159/90.
Između ostalog, u predstavci je navedeno i navodno kršenje članova 2 i 3 Protokola 4
uz Konvenciju.
Vidi i odluku o prihvatljivosti u slučaju Eugenia Michaelidou Developments ltd i Tymvios
protiv Turske od 8. juna 1999, predstavka br. 16163/90.
174
Godišnjak 2004–2005
b) Diskriminatorsko postupanje – Iako je Protokol 12 o opštoj zabrani
diskriminacije stupio na snagu početkom aprila 2005. za sve države sukcesore SFR Jugoslavije (izuzev za Sloveniju), on bi se mogao primeniti samo
na one slučajeve otkaza stanarskih prava kod kojih je sudska presuda o otkazu donesena nakon stupanja na snagu ovog Protokola za odnosnu državu.
Ipak, s obzirom na to da do sada nije bilo problema uspostaviti vezu između
stanarskog prava i nekog od prava zaštićenih Konvencijom (pravo na dom i
pravo na imovinu), značaj Protokola 12 u ovim slučajevima nije presudan.
Kao što je već ukazano, Evropski sud ostavlja široko polje slobodne
procene državama kada je reč o donošenju mera kojima se ograničavaju pravo na imovinu i pravo na dom. No, ukoliko se prezentuju dokazi da je do
primene određenih mera došlo usled diskriminacije određene nacionalne
grupe, Sud bi mogao da utvrdi povredu zabrane diskriminacije u vezi sa pravom na dom ili pravom na imovinu, bez obzira na to da li je pronašao da
59
postoji povreda ovih prava uzetih zasebno.
Diskriminacija ne znači samo različito postupanje prema pojedincima
u bitno sličnim okolnostima, već i isto postupanje prema pojedincima u bitno različitim okolnostima. Iako je očigledno da ratni uslovi sami za sebe ne
stavljaju pojedince a priori u različit položaj, politika etničkog čišćenja koja je
sprovođena na prostorima bivše Jugoslavije tokom devedesetih predstavljala
bi jaku indikaciju da su se pripadnici nacionalnih manjina tokom sukoba u
odnosnim državama nalazili u bitno različitom položaju u odnosu na ostale
građane – pripadnike većinskog stanovništva.60 Pozivanjem na zabranu diskriminacije bilo bi lakše napasti legitimitet cilja kojem su države težile prilikom otkazivanja stanarskog prava, kao i srazmernost ovih mera.
3. Sporazum o sukcesiji i stanarsko pravo
Sporazum o pitanjima sukcesije između država nastalih disolucijom
61
SFR Jugoslavije stupio je na snagu aprila 2004. godine. Pitanja privatne
imovine građana i pravnih lica uređena su Aneksom G uz Sporazum.
59
60
61
Vidi mutatis mutandis presudu u slučaju Abdulaziz, Kabales i Balkandali protiv Ujedinjenog
Kraljevstva od 28. maja 1985, predstavka br. 9214/80, 9473/81, 9474/81.
Prilikom građenja činjeničnog stanja bili bi korišćeni slični argumenti kao i za utuživanje zabrane proterivanja opisanog u delu a) ovog odeljka.
Za opštu analizu Sporazuma vidi: D. Dimitrijević, „Sukcesija SFR Jugoslavije u svetlosti pravila međunarodnog prava“, Godišnjak UMPSCG, 2004, str. 116–143.
175
Godišnjak 2004–2005
Tekst sporazuma ostavlja prostora za različita tumačenja što je u praksi već izazvalo probleme. Sam naziv Aneksa G donekle je sporan. U originalnom tekstu na engleskom jeziku koristi se termin „private property“. Ovaj
termin može se prevesti kao „privatna svojina“ ili kao „privatna imovina“.
Dok su se prevodioci u Srbiji opredelili za termin „privatna svojina“, hrvatski prevodioci su odabrali termin „privatna imovina“. Dok je termin „svojina“ znatno uži i podrazumeva vlasnička prava na određenim pokretnim i nepokretnim stvarima, termin „imovina“ podrazumeva i druga prava poput
zaloge, stvarnih službenosti, zakupa, pa i stanarskog prava. Pored toga, u pojam imovinskih prava ne ulaze samo apsolutna prava, već i relativna. Ipak,
čini se da je loše izabran termin u prevodu naziva Aneksa G u srpskom prevodu irelevantan, s obzirom na to da se u daljem tekstu koristi termin „imovina“. Pri tome, treba imati u vidu da se termin imovina često koristi kao sinonim i to ne samo za svojinu, već i za stvari.62
U članu 2 Aneksa G usvaja se koncept stečenih prava, te se propisuje
da će prava na pokretnu i nepokretnu imovinu koja se nalazi na teritoriji neke
od država sukcesora stečena pre 31.12.1990. biti priznata, zaštićena i vraćena
u pređašnje stanje. Propisuje se i da će se odredba ovog člana sprovoditi bez
obzira na nacionalnost, državljanstvo, prebivalište odnosno boravište titulara
ovih prava. Tekst člana 2 sadrži u sebi terminološku opasnost u prevodima na
srpski i hrvatski. Naime, govori se o pravima na pokretnu i nepokretnu imovinu.
Ukoliko se usvoji terminološko određenje navedeno gore, tada se imovina
mora smatrati jedinstvenom, pa se prema tome ne može govoriti o pokretnoj
i nepokretnoj imovini. Ostaje da se razmotri značenje termina „property“
upotrebljenog u originalnom tekstu na engleskom jeziku. Engleski termin
„property“ podrazumeva stvari i prava koja se mogu posedovati i imaju novčanu
63
vrednost. Prema formulaciji, jezičkim tumačenjem zaključilo bi se da se u
članu 2 zapravo govori o „pravima na pokretne i nepokretne stvari“ jer samo
one mogu biti pokretne ili nepokretne, a ne i imovina. Ovako konstruisana
odredba člana 2 ne ostavlja mnogo prostora za tumačenje različito od onoga
da prava na pokretnim i nepokretnim stvarima nisu samo svojinska prava, već
i druga apsolutna prava koja se na određenoj stvari mogu uspostaviti. Drugim
rečima, u skup prava zaštićenih članom 2 Aneksa G ulaze svi oni ekonomski
interesi koji se mogu vezati za određene pokretne i nepokretne stvari. No
ostaje pitanje da li i stanarsko pravo ulazi u skup ovih prava.
62
63
Tako vidi Pravni leksikon, Savremena administracija, Beograd, 1979. (odrednica
„imovina“), str. 403.
Tako vidi W. J. Stewart, Dictionary of Law, 2nd edition, Collins, Glasgow, 1996.
176
Godišnjak 2004–2005
Navedenim tumačenjem člana 2 nema razloga zbog čega i stanarsko
pravo ne bi bilo zaštićeno njegovim odredbama. Međutim, ugovor se mora
tumačiti u celosti, pa tako senku na ovo što je rečeno baca odredba člana 6
Aneksa G u kojoj se navodi da će se domaće zakonodavstvo svake od država sukcesora koje se odnosi na stanarsko pravo primenjivati jednako na lica
koja su bila državljani SFRJ i koja su imala takva prava bez diskriminacije.
Prilikom tumačenja ugovora ne može se krenuti od toga da je neka odredba
određenog ugovora izlišna. Stoga se mora pronaći razlog zbog čega je stanarsko pravo izdvojeno iz prava sadržanih u članu 2 Aneksa i da li to izdvajanje znači da ono ne potpada pod zaštićenu kategoriju „prava na pokretnim
i nepokretnim (stvarima)“. Prema tumačenju Ustavnog suda Hrvatske, stanarsko pravo nije zaštićeno članom 2 Aneksa, već se na njega isključivo primenjuje član 6:
„Članak 2. Aneksa G Ugovora nije mjerodavan u konkretnom
slučaju. Odredba članka 2. stavka 2. Aneksa G Ugovora, na koju se
podnositelji osobito pozivaju, obvezuje države sljednice da sve ugovore sklopljene od strane građana ili drugih pravnih osoba SFRJ do
31. prosinca 1990., uključujući one sklopljene s javnim poduzećima,
poštuju bez diskriminacije. Ta obveza, međutim, nikako ne pretpostavlja i obvezu država sljednica da zadrže u nacionalnom zakonodavstvu pravne institute socijalističkog uređenja bivše SFRJ koji su suprotni temeljnim jamstvima sloboda i prava čovjeka i građanina zajamčenim Ustavom Republike Hrvatske, među koje institute pripada i stanarsko pravo, uključujući i ugovore na temelju kojih se ono stjecalo.
(...)
Aneks G Ugovora može biti mjerodavan u konkretnom slučaju
samo u pitanju ima li osporena odredba Zakona o prodaji, kao dio
domaćeg zakonodavstva, neposredne ili posredne diskriminacijske
učinke po osnovi spola, rase, boje kože, jezika, vjere, političkog ili
drugog uvjerenja, nacionalnog ili socijalnog podrijetla, pripadnosti
nacionalnoj manjini, imovinskom stanju, rođenju ili drugom položaju
prema bilo kojoj osobi koja je bila državljanin SFRJ i koja je imala stanarsko pravo, u kojem bi slučaju bila suprotna članku 6. Aneksa G
Ugovora.“
Ovo tumačenje Ustavnog suda Hrvatske u mnogome razjašnjava motive rešavanja stanarskog prava u zasebnoj odredbi Aneksa G. Prema tumačenju Ustavnog suda, problem ne izvire iz negiranja da stanarsko pravo
predstavlja određeno pravo na nepokretnoj stvari, već da je to pravo u sup177
Godišnjak 2004–2005
rotnosti sa osnovnim ljudskim pravima.64 Pri tome, Ustavni sud ne pravi nikakvu razliku između stanarskog prava uspostavljenog na društvenim stanovima i onog uspostavljenom na privatnim. Dok se u drugom slučaju
stanarsko pravo zaista može smatrati kršenjem osnovnih ljudskih prava, to
nikako nije slučaj sa stanarskim pravom uspostavljenim na stanovima u
društvenoj svojini. Kao što je već opisano, stanarsko pravo na društvenim
stanovima moglo bi se podvesti pod pojam socio-ekonomskih prava koja
nesumnjivo predstavljaju osnovna ljudska prava zaštićena međunarodnim
instrumentima. Ovo ne znači da država nema prava da sam institut ukine ili
ga transformiše u neku drugu meru socijalne politike (zaštićeni zakup), ali ga
ne može smatrati kršenjem ljudskih prava, pa bi stoga on morao ući u
pojam prava na nepokretnostima zaštićen članom 2 Aneksa G. Da li će se
pri povraćaju u pređašnje stanje institut stanarskog prava na društvenim
stanovima ex lege transformisati u institut zaštićenog zakupa irelevantno je sa
stanovišta člana 2 Aneksa G. Ipak, mora se zaključiti da su sastavljači sporazuma veoma neoprezno pristupili rešavanju ovog problema govoreći u
članu 6 o celokupnom institutu stanarskog prava, ne određujući se pri tom
prema stanarskim pravima na društvenim stanovima zasebno.
Na kraju treba napomenuti da prema članu 5 Sporazuma razlike u tumačenju odredbi Sporazuma i aneksa uz Sporazum treba usaglašavati međusobnim pregovorima, putem arbitraže ili iznošenjem problema pred Stalni
mešoviti komitet sastavljen od predstavnika svake države ugovornice.
Vidan HADŽI-VIDANOVIĆ
Right to Housing in International Legal Order
Summary
Specially protected tenancy (stanarsko pravo – right to housing) is one of the sui
generis institutions of the Yugoslav socialist law. Its termination began almost simultaneously with the processes of democratization and transition to the market economy. The
64
Buni i stav Ustavnog suda da stanarsko pravo potpada pod pojam relativnih prava
zaštićenih članom 2, st. 2 Aneksa G, što ne odgovara prirodi stanarskog prava koje je
predstavljalo apsolutno pravo na nepokretnosti.
178
Godišnjak 2004–2005
essence of the specially protected tenancy in the Yugoslav housing system was that it represented individual right of the person to use a housing unit for satisfaction of his habitual
needs by paying a very low rents. The titular of the specially protected tenancy enjoyed
extensive protection from termination of the tenancy (some of the grounds for termination
were absence from the housing unit in a prescribed period of time, ownership of another
apartment, using housing unit for non-habitual purposes, etc.). During the first years of
socialist regime it could had been established on the privately owned flats and once it have
been established it was almost impossible to terminate it. From the end of the fifties
specially protected tenancy was constituted only on the publicly owned flats, or as it was
called under the Yugoslav self-governing socialist system – flats under communal property.
However, previously established protected tenancies on the privately owned flats remained
intact.
Dissolution of Yugoslavia and bloody wars for succession had put protected
tenancy above its original field of civil law and became significant issue in international
relations of the newly established states. Great number of refugees and displaced persons
lost their rights on specially protected tenancies due to their absence from their flats for a
significant period of time. In the meantime, the institute itself ceased to exist in majority of
the succession states of former Yugoslavia, and through the acquisition, communally owned flats were transformed into the private property. This practically made it impossible for
a great number of refugees, (around 100.000 refugees from Croatia of Serbian origin and
some Muslim refugees from the Serbian region of Sandzak), to return to their homes. The
vague formulations of the Agreement on succession Issues between the states successors of
the Former Yugoslavia do not contribute to the resolution of this problem.
As a result, the issue has been transformed in the question of positioning specially
protected tenancy in the framework of the international human rights system. Many cases
have been brought before the European Court for Human Rights which delivered its first
decision on the merits in the Blecic case.
This paper argues how specially protected tenancy could be brought to the connection with certain rights guarantied by the European Convention for the Protection of
Human Rights and Fundamental Freedoms, mainly right to property and right to respect
private and family life and home. With references to the European Court’s case law, it
shows that some other forms of specially protected tenancies have already been successfully
defended through the aforementioned rights, mainly in Britain, but in certain excommunist states too, such as Russia. However, it shows that some kinds of specially
protected tenancies, especially those established on the privately owned apartments, can
constitute a breach of the owner’s right to property, as Court concluded in certain Polish
cases.
179
Godišnjak 2004–2005
The paper further discusses on other possible litigation strategies which could be
developed at the European court, mainly through the prohibition of expulsion of nationals
and prohibition of discrimination. It shows that it could be established that the policy of
termination of the specially protected tenancies to the refugees who belong to the certain
national minorities in respective states constitutes de facto expulsion, especially if the
practice of „ethnic cleansing“ which took place during the Balkan wars is taken into
consideration.
180
IV
MEĐUNARODNO
HUMANITARNO PRAVO
INTERNATIONAL
HUMANITARIAN LAW
Dr Ivo JOSIPOVIĆ∗
UDK 341.322.5(497.5):343.1
Tranzicijska pravda: odgovornost za ratne zločine
pred sudovima u Hrvatskoj
U ovom članku analiziraju se problemi s kojima se Republika Hrvatska kao
tranzicijska zemlja susreće prilikom suđenja za ratne zločine. Važna karakteristika rata/ratova koji su se vodili na području bivše Jugoslavije je to da su ratne zločine, istina u
različitom opsegu, činile sve zaraćene strane, bez obzira na političke i druge motive s
kojima su ušle u oružani sukob. Politička nevoljkost glavni je razlog zbog kojeg
nacionalni sudovi, pa i oni u Republici Hrvatskoj, nisu progonili ratne zločine prema
međunarodno prihvatljivim standardima. Međunarodni kazneni sud za biv. Jugoslaviju
bio je odgovor međunarodne zajednice koji ima za glavne ciljeve uspostavljanje pravde,
satisfakciju žrtvama te utvrđivanje povijesne istine. Implicitno, ICTY, bez obzira na političke i druge otpore njegovu djelovanju, pomaže da se u zemljama nastalim na području
biv. Jugoslavije uspostave pravni i etički standardi primjereni demokratskom društvu. To
je posebno važno iz razloga što sve te zemlje žele članstvo u Europskoj uniji. Zato je djelovanje ICTY kao i suđenje pred domaćim sudovima važan pravni, politički i moralni
katalizator na putu pridruživanja tih zemalja Europskoj uniji. Primjer Republike Hrvatske to u cijelosti potvrđuje.
1. Tranzicija u zemljama jugoistočne Europe i
odgovornost za ratne zločine
Raspad bivše Jugoslavije donio je rat/ratove u kojima je počinjen
velik broj strašnih zločina (zločina protiv čovječnosti, ratnih zločina, genocid). Oružani sukobi 1991-1995. u Hrvatskoj1 i Bosni i Hercegovini te oni
∗
1
Profesor Pravnog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu.
Rat u Hrvatskoj ima složene povijesne, političke i ekonomske korijene a manifestirao
se kao sukob oružanih snaga novonastale države s jedne i federalne vojske kao
eksponenta interesa Srbije i pobunjenih Srba s druge strane. O tome detaljnije u:
Nikica Barić, Srpska pobuna u Hrvatskoj 1990–1995, Golden marketing – Tehnička
knjiga, Zagreb, 2005.
183
Godišnjak 2004–2005
koji su vođeni na Kosovu i u Makedoniji brutalnošću su osupnuli međunarodnu javnost. Nespremnost nacionalnih pravosuđa da progone počinitelje zločina, a i jasno izražena želja međunarodne zajednice da, osim
političkim i vojnim sredstivima (pregovori, međunarodne snage, NATO
bombardiranje tadašnje Savezne Republike Jugoslavije), razvoj događaja na
Balkanu „modelira“ i međunarodnim kaznenim pravosuđem, doveo je do
osnivanja prvog međunarodnog sudišta za ratne zločine nakon II. svjetskog
rata.2 ICTY i njegovu „blizancu“, Međunarodnom kaznenom sudu za
Rwandu,3 može se, uz određene pravne probleme i dileme vezane za njihov
rad, uputiti načelna zamjerka kako su selektivne naravi. Ali, nesumnjivo je
da su, uz tzv. mješovita sudišta osnovana za Bosnu i Hecegovinu, Kosovo,
4
Sierra Leone, Kambodžu i Istočni Timor, ti sudovi dali velik doprinos
razvoju međunarodnog kaznenog prava i afirmaciji načela univerzalnosti.
Kruna ubrzanog razvoja međunarodnog kaznenog prava osnivanje je
stalnog Međunarodnog kaznenog suda (ICC). Ali, djelovanje ICTY treba
staviti i u kontekst tranzicije zemalja nastalih raspadom biv. Jugoslavije.5
Njihova tranzicija se odvija na dva kolosjeka: 1. tranzicija iz ratnog u
mirnodopsko društvo, posebno u pogledu standarada pravde i prihvaćanja
međunarodnih kriterija za odgovornost u oružanim sukobima, te 2. tranzicija iz jednostranačkog (ili kako se to pojednostavljeno i dijelom pogrešno
naziva komunističkog) društva u pluralističko društvo tzv. zapadne demokracije. Obje tranzicije, uz perspektivno pozitivne posljedice za razvoj novonastalih država, pokazale su i svoje ružno lice. Specifično, u odnosu na
odgovornost za ratne zločine, riječ je o postojanju dvostrukih kriterija za
odgovornost, „naših“ i „njihovih“, pri čemu se i najteži zločini počinjeni
2
3
4
5
International Criminal Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for
serious Violations of Humanitarian Law Committed in the territory of the Former
Yugoslavia since 1991 – Međunarodni kazneni sud za kazneni progon osoba odgovornih za teška kršenja humanitarnog prava počinjena na području bivše Jugoslavije
od 1991, osnovan Rezolucijom 827 (1993) Vijeća sigurnosti UN, 25. svibnja 1993.
(dalje: ICTY)
Osnovan Rezolucijom 955 Vijeća sigurnosti UN (1994).
O ovim sudištima vidjeti u: Ivo Josipović (ed.), Responsibility for War Crimes, Croatian
perspective-selected issues, University of Zagreb – Faculty of Law, Zagreb, 2005, pp. 30–61.
Slovenija (koja, osim kratkotrajnog sukoba niskog intenziteta, zapravo i nije imala
ratne posljedice), Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Srbija i Crna Gora (čiji je konačni
državnopravni status još otvoren zbog aspiracija Crne Gore i Kosova na neovisnost) i
Makedonija.
184
Godišnjak 2004–2005
prema protivnicima nisu sankcionirali, dok je, s druge strane, kazneni progon protiv pripadnika neprijateljskih vojnih formacija često vođen bez pravnih razloga, diskriminatorno i bez poštivanja prava na pravično suđenje. Uz
to, nacionalna su pravosuđa u ratnim i tranzicijskim vremenima i stručno i
moralno devastirana te često optuživana za korupciju, povezanost s politikom ili mafijaškim strukturama. Različiti politički, pravni i moralni standardi
u procjenjivanju odgovornosti za ratne zločine kombinirani s problemima
kompetencije pravosuđa rezultirali su u svim tranzicijskim zemljama velikim
teškoćama u ostvarivanju pravde na način koji bi odgovarao međunarodno
prihvaćenim standardima. Značaj ICTY za tranziciju država nastalih raspadom biv. Jugoslavije višestruk je. Prvo, taj je sud u vremenima kada nacionalna pravosuđa nisu bila spremna kažnjavati „svoje“ zločine, omogućio ostvarivanje pravde i satisfakciju brojnim žrtvama. Drugo, kroz svoj je rad
ICTY formirao nove standarde odgovornosti za ratne zločine, zločine protiv čovječnosti i genocid koji su, ne samo unaprijedili međunarodno kazneno pravo i bili važno iskustvo za osnivanje ICC, već i odlučno utjecao na
nacionalna pravosuđa da svoje standarde počnu prilagođavati onima koje je
formirao ICTY. To nije samo pomoglo da nacionalni sudovi podignu kvalitetu suđenja za ratne zločine, već je utjecalo i na općenito podizanje pravne
svijesti i kvatitete pravosuđa u novonastalim državama. Istina, istraživanja
javnog mijenja i dalje pokazuju otpor značajnog dijela javnosti kada je riječ o
odgovornosti „vlastitih“ počinitelja zločina, bez obzira je li riječ o postupcima pred ICTY ili onima koje vode domaći sudovi. „Naši“ okrivljenici u
javnosti i dalje uživaju status heroja, a o njihovoj se mogućoj odgovornosti
raspravlja uglavnom sporadično ili u medijima koji nemaju veći odjek u javnosti. Posebnu važnost za razvoj svijesti o odgovornosti za zločine je razvoj
doktrine zapovjedne odgovornosti (članak 7. Statuta ICTY, posebno njegov
stavak 3.) na način da se odgovornost za zločine usmjerava prema onima
koji su imali stvarnu vlast (vojnu ili civilnu-političku) i koji su svojim odlukama ili propustima doveli do toga da neposredni počinitelji počine zločin. Upravo su nositelji moći prema toj doktrini glavni krivci za zločine koje
su možda počinili anonimni počinitelji. Takav pristup, kao i razvoj doktrine
zajedničkog zločinačkog pothvata naišli su na otpor zbog navodne pravne
neutemeljenosti i politiziranosti, posebice u državama koje su vodile odbrambeni rat. Doktrina zajedničkog zločinačkog pothvata, koju je ICTY prihvatio već u prvom predmetu,6 dok je bila primijenjivana na politički mar6
Slučaj Tadić, IT-94-1.
185
Godišnjak 2004–2005
ginalne optuženike nije izazivala veću pozornost ni opće ni stručne javnosti,
ali je dovela do snažnog otpora kada je primijenjena na visoko rangirane
vojne i političke dužnosnike.7 Nakon odluke Vijeća sigurnosti da taj sud
mora dovršiti svoje djelovanje do 2010. godine, ICTY je započeo tzv. Izlaznu strategiju, (Strategiju okončanja rada).8 Ona, s jedne strane, podrazumijeva racionalizaciju rada i koncentraciju samo na najviše rangirane počinitelje
ratnih zločina te „kalendar“ prema kojemu se očekivalo da ICTY završi istrage i podigne optužnice do kraja 2004. godine, da prvostupanjske postupke dovrši do kraja 2008., a cjelokupan rad do kraja 2010. godine. S druge
strane, navedeno ima za posljedicu očekivanje međunarodne zajednice da
nekada zaraćene strane svoju pripadnost krugu demokratskih država, pa i
„podobnost“ priključenja Europskoj uniji dokažu potpunom suradnjom s
ICTY, ali i suđenjem za ratne zločine pred vlastitim sudovima. Takva suđenja trebaju biti pravična i prema standardima primjerenim demokratskim
društvima. Pravičnost obuhvaća i spremnost da se sudi „svojim“ počiniteljima ratnih zločina, što je u dosadašnjoj praksi bio rijedak slučaj. Pozitivne
općedruštvene promjene (prije svega političke) i želja država s područja biv.
Jugoslavije da se pridruže Europskoj uniji, doprinijele su i vidljivim promjenama u progonu počinitelja ratnih zločina. U Hrvatskoj i Srbiji i Crnoj Gori
7
8
Primjerice, Slučaj Slobodan Milošević, IT-02-54; Slučaj Ante Gotovina, IT-01-45. U Hrvatskoj
je pitanje kvalifikacije odlučne vojne operacije za oslobođenje (Operacija „Oluja“) kao
zajedničkog zločinačkog pothvata posebno emocionalno i politički osjetljivo. Takva je
kvalifikacija iz optužnice protiv generala Ante Gotovine izazvala gotovo opće odbijanje
u hrvatskoj javnosti. Vidjeti stanovište Mirjana Damaške, uglednog hrvatskog profesora
sa sveučilišta Yale u tjedniku NACIONAL br. 529. od 3. siječnja 2006, članak How to
defend Croatia in the Hague, internet izdanje tjednika na engleskom jeziku,
http://www.nacional.hr/articles/view/22379/18/ (15 January, 2006).
U Rezolouciji 1503 (2003) od 28.08.2003. Vijeće sigurnosti, između ostalog „... 7.
Poziva ICTY i MKSR da poduzme sve mjere kako bi završio istrage do kraja 2004.
godine, sve prvostupanjske postupke do kraja 2008. godine te da dovrši svoj rad 2010.
godine (Strategija okončanja rada) ...“. Na Strategiju okončanja rada Vijeće sigurnosti
upozorava i u Rezoluciji 1532 (2004) od 26.3.2004. Sukladno težnji za dovršenjem
rada, suci ICTY su 6. travnja 2004. izmijenili Pravilnik o postupku i dokazima, Pravilo
28. i uveli ovlast suda da provjeri da li nova optužnica odgovara restriktivnom
pristupu (ograničenje na najvažnije slučajeve) optuživanju koje je zatražilo Vijeće
sigurnosti u cit. Rezoluciji 1534. Tužiteljica Carla del Ponte nije bila zadovoljna
takvom promjenom (vidjeti tekst: Del Ponte će nesuglasnje sa sucima iznijeti pred
Vijeće sigurnosti, od 28.4.2004, vijesti.net). Međutim, predsjednik ICTY Theodor
Meron navijsetio je da će od Vijeća sigurnosti zatražiti produljenje rada suda ako neki
od najznačajnijih okrivljenika (Karadžić, Mladić) ne budu do tada suđeni (usp. SHAPE
News Summary & Analysis od 12. 5. 2004).
186
Godišnjak 2004–2005
to se čini jačanjem nacionalnog pravosuđa, njegovim stručnim osposobljavanjem da vodi teške postupke kakvi su oni za ratne zločine, donošenjem
odgovarajućih propisa kojima se implementiraju međunarodni standardi
kaznene odgovornosti za zločine, osnivanjem posebnih sudova ili organizacijskih jedinica u njima za postupke protiv počinitelja ratnih zločina, specijaliziraju se sudovi i suci, uvode se nove mjere zaštite svjedoka i žrtava,
uspostavljanjem međusobne suradnje država (posebno u pribavljanju dokaza i osiguravanju svjedoka) te se poduzimanjem drugih mjera jačanja pravosuđa. U Bosni i Hercegovini i na Kosovu, u kojima zbog posebnih okolnosti
odlučujuću ulogu u upravljanju ima međunarodna zajednica, o odgovornosti
za ratne zločine odlučjuju tzv. mješovita sudišta koja čine domaći i međunarodni suci i tužitelji. Takvo rješenje očito govori da ne postoje uvjeti da
domaći sudovi provedu pravične postupke za ratne zločine prema prihvatljivim međunarodnim standardima.
2. Progon ratnih zločina u Hrvatskoj
Hrvatska, koja se danas često ističe kao primjer države koja napreduje
u dobrom smjeru, što je valorizirano i otvaranjem pristupnih pregovora Republike Hrvatske i Europske unije, i sama je osjetila tranzicijske probleme
vezane za rad pravosuđa i kažnjavanje ratnih zločina.9 Samo otvaranje pregovora dugo je odgađano upravo zbog problema suradnje Hrvatske s ICTY,
ponajviše u lociranju i predaji haaškog optuženika generala Ante Gotovine.
Neovisno o problemima vezanim za progon počinitelja ratnih zločina,
9
Približavanje Hrvatske Europskoj uniji dobilo je snažan zamah promjenom vlade
2000. godine. Prethodna vlada Hrvatske demokratske zajednice, koja je smatrana
nacionalistički orijentiranom i nesklonom suradnji s ICTY, zamijenjena je višestranačkom koalicijom na čelu sa Socijaldemokratskom partijom. 2001. godine zaključen
je i ratificiran Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju (Narodne novine, Međunarodni
ugovori, br. 14/2001). Važno političko očekivanje Sporazuma bila je puna suradnja
Hrvatske s ICTY te jačanje pravosuđa i pravne države u Hrvatskoj. Međutim,
očekivanja o punoj suradnji nove vlade s ICTY nisu se u cijelosti ostvarila iako je
ostvaren velik i bitan napredak, prvenstveno zbog velikog političkog otpora. Nakon
što je na izborima 2003. godine na vlast ponovo došla Hrvatska demokratska
zajednica, suprotno očekivanjima, uspostavljena je puna suradnja Hrvatske i Haaga.
To je, nakon prethodnih odgoda, omogućilo započinjanje pregovora nakon odluke
Vijeća ministara EU 3. listopada 2005. godine održavanjem prve sjednice međuvladine
konferencije između država članica EU-a i Republike Hrvatske na kojoj su razmijenjena Opća stajališta Europske unije i Republike Hrvatske.
187
Godišnjak 2004–2005
hrvatsko pravosuđe muče i tranzicijski problemi koji se ponajviše očituju u
sporosti rada i neefikasnosti. Brojka od preko 1,5 miliona nerješenih predmeta, koja uključuje i predmete koji traju i desetke godina, činjenica da
mnoga kaznena djela nikada nisu progonjena i nikada dokazana, ali javno
vrlo prisutne optužbe za korupciju u pravosuđu, tek su najvažniji simptomi
tih tranzicijskih problema. Reforma pravosuđa u Hrvatskoj jedan je od najvećih i najvažnijih projekata a posljednjih je godina učinjen određeni pomak
u poboljšanju stanja u pravosuđu.10
Donedavno, Hrvatska je za ratne zločine sudila provodeći svoje
unutarnje pravo, temeljem aktivnosti svoje policije, državnog odvjetništva i
sudova. Međutim, u okviru svoje izlazne strategije, ICTY će prema pravilu
11bis11 svog Pravilnika o postupku i dokazima državama, pa i Hrvatskoj, us10
Detaljno obrazlaganje reforme pravosuđa u Hrvatskoj prelazi interese ovoga članka.
Za detalje već provedenih reformi te za planove opsežnih promjena koje se planiraju,
vidjeti na web stranici Ministarstva pravosuđa http://www.pravosudje.hr/
default.asp?ru=121&sid=&akcija=&jezik=1
11 Pravilnik o postupku i dokazima, Rev. 37 (16. novembar 2005),
Pravilo 11 bis,
Prosljeđivanje optužnice drugom sudu
(A) Nakon što je optužnica potvrđena, a prije početka suđenja, bez obzira na to da li je
optuženik pod nadzorom Međunarodnog suda, predsjednik može imenovati vijeće
sastavljeno od troje stalnih sudaca izabranih iz sastava raspravnih vijeća (dalje u tekstu:
Vijeće za prosljeđivanje), koje će biti jedina i isključiva instanca za utvrđivanje da li
predmet treba proslijediti vlastima države:
(i) na čijem je području zločin počinjen; ili
(ii) u kojoj je optuženik uhićen; ili (izmijenjeno 10. srpnja 2004)
(iii) koja je nadležna za takav predmet, te je voljna i adekvatno pripremljena da ga
preuzme, (izmijenjeno 10. srpnja 2004) kako bi odnosne vlasti predmet odmah
proslijedile nadležnom sudu radi suđenja u toj državi. (revidirano 30. septembra 2002,
izmijeenjeno 11. veljače 2005)
(B) Vijeće za prosljeđivanje može naložiti da se predmet proslijedi proprio motu ili na
zahtjev tužitelja, nakon što je prethodno tužitelju, a po potrebi i optuženiku, dalo
priliku da se izjasne, te nakon što se uvjerilo da će suđenje optuženiku biti pravično i
da mu neće biti izrečena ili nad njim izvršena smrtna kazna (revidirano 30. rujna 2002,
izmijenjeno 10. lipnja 2004, izmijenjeno 11. veljače 2005)
(C) Pri donošenju odluke o prosljeđivanju predmeta kako je predviđeno stavkom (A),
Vijeće za prosljeđivanje će, u skladu s Rezolucijom 1534 Vijeća sigurnosti (2004), imati
u vidu težinu kaznenih djela kojima se optuženik tereti i nivo odgovornosti optuženika
(revidirano 30. rujna 2002, izmijenjeno 28. srpnja 2004, izmijenjeno 11. veljače 2005)
((D)-(I))
188
Godišnjak 2004–2005
tupiti određeni broj predmeta. Volji ICTY da ustupi predmete mora korespondirati i sposobnost domaćeg pravosuđa da lege artis provede suđenja.
Za to je potreban odgovarajući zakonski instrumentarij, kvalitetno i osposobljeno pravosuđe i odgovarajuća politička volja. U Hrvatskoj se preuzimanje haaških predmeta, osim stručnim, smatra prvorazrednim političkim
pitanjem jer domaći državljani iz kompetencije međunarodnog sudišta prelaze u nadležnost domaćih sudova čime se potvrđuje odgovarajući demokratski status države i ublažavaju ozbiljni politički problemi koje povremeno
generiraju suđenja u Haagu.
Činjenica je da je Hrvatska provela velik broj suđenja za ratne zločine,
ali gotovo sve protiv pripadnika različitih neprijateljskih formacija, a tek iznimno protiv pripadnika vlastitih oružanih formacija. Uz to, provedeni su
postupci u dijelom bili nepravično, a ponekad i farsično vođeni. Iako je broj
predmeta u kojima se na tendenciozan i neprimjeren način forsirala osuđujuća presuda protiv okrivljenika-Srba, odnosno postupak odbijao pokrenuti
ili fasično vodio do oslobađajuće presude u odnosu na Hrvate možda brojčano osjetno manji od onih korektno provedenih postupaka (uglavnom protiv Srba), opći je dojam za provedene postupke porazan za hrvatsko pravosuđe i državu u cjelini. Iako je sigurno kako hrvatsko pravosuđe ima stručne
i druge reference za suđenje u svim predmetima, očito je kako opća politička i moralna klima nije pogodovala primjerenom pokretanju i provođenju
kaznenih postupaka za ratne zločine. Razlozi su brojni (politika, mediji, odnos vjerskih zajednica, solidarnost različitih socijalnih grupacija i sl.). Pitanje
je da li državna vlast ima dovoljno snage da u relativno kratkom vremenu
promijeni odnos opće javnosti ali i cijele piramide državnih tijela prema tom
pitanju. Upravo zbog navedenih karakteristika, međunarodna zajednica s
pozornošću prati suđenja u Hrvatskoj. Projekt „Praćenje suđenja za ratne
zločine u procesima suočavanja s prošlošću“, koji vode istaknute nevladine
12
organizacije za zaštitu ljudskih prava, ima za cilj utjecati na unaprijeđivanje
sudske prakse i izgradnju povjerenja u domaće sudove. Kao poželjne efekte
suđenja za ratne zločine pred domaćim sudovima Projekt ističe: pravdu za
12
Projekt provode Centar za mir, nenasilje i ljudska prava iz Osijeka u suradnji s centrom „Altruist“, Građanskim odoborom za ljudska prava i Hrvatskim helsinškim
odborom za ljudska prava., uz podršku Delegacije Europske komisije u Republici
Hrvatskoj, Američkog veleposlanstva u Republici Hrvatskoj i Instituta otvorenog
društva-Hrvatska. Rezultati praćenja suđenja za ratne zločine u Hrvatskoj prezentirani su u
publikaciji Praćenje suđenja za ratne zločine, Izvještaj za 2005, Centar za mir, nenasilje i
ljudska prava Osijek, Osijek, 2005 (Dalje: IZVJEŠTAJ 2005).
189
Godišnjak 2004–2005
žrtve, pravično suđenje optuženicima, pravno i političko distanciranje društvene zajednice od zločina i podizanje moralnih, etičkih, pravnih i političkih
standarada na razinu potrebnu za pridruživanje Hrvatske Europskoj uniji.13
Sumirajući rezultate monitoringa, nevladine organizacije kao pozitivne pomake ističu usklađivanje rada domaćeg pravosuđa s kriterijima ICTY, jačanje zakonskih i institucionalnih uvjeta za zaštitu i podršku svjedocima, uspostavljanje regionalne suradnje na progonu ratnih zločina te javnosti i otvorenost postupaka monitoringu. S druge strane, kao nedostatke prepoznaju pristranost pravosuđa14, velik broj suđenja u odsutnosti15, nedovoljnu kvalitetu
16
optužnica te neodgovarajući položaj svjedoka, žrtve i oštećenika. Isto tako,
uočavaju se i problemu u tehničkoj opremljenosti sudova (kvaliteta sudnica,
sigurnosni uvjeti, uvjeti za nesmetano svjedočenje, sredstva audio i audiovizuelnog snimanja i sl.). Slične nedostatke suđenja za ratne zločine prepoznaje i misija OSCE. 17
13
14
15
16
17
IZVJEŠTAJ 2005, str. 6.
Zaključak o pristranosti temeljem etničke pripadnosti počinitelja temelji se na odnosu
oslobađajućih i osuđujućih presuda s obzirom na porijeklo okrivljenika, veliku disproporciju broja optuženih Srba i Hrvata, činjenicu da se Hrvati optužuju samo kada je riječ o
ubojstvima a Srbi i kod drugih posljedica te odnosu prema svjedocima.
Suđenja u odsutnosti postoje u hrvatskom pravu i za druga kaznena djela pa se načelne primijedbe kako takva suđenja otvaraju spekulacije o političkim motivima suđenja, da su dugotrajna i nesvrsishodna, da dovode do višekratne potrebe svjedočenja
i time višekratne re-viktimizacije te da su neekonomična, odnose na sva suđenja u
odsutnosti, a ne samo u ona za ratne zločine. Prema hrvatskom Zakonu o kaznenom
postupku /Criminal Procedure Act (Narodne novine, br. 110/97, 27/98, 58/99, 112/99,
58/02, 143/02 i 62/03 – dalje: CPA), članak 305. stavak 5., optuženiku se može suditi
u odsutnosti samo ako je u bijegu ili inače nije dostižan državnim tijelima, a postoje
osobito važni razlozi da mu se sudi iako je odsutan. Odluku (rješenje) o suđenju u
odsutnosti donosi sudsko vijeće nakon pribavljenog mišljenja tužitelja.
IZVJEŠTAJ 2005, str. 8. i dalje. Iako se nekim zaključcima iz IZVJEŠTAJA može
prigovoriti ishitrenost zbog metodoloških razloga, on točno ukazuje na najvažnije probleme suđenja za ratne zločine u Hrvatskoj.
Pozivajući se na godišnje izvještaje glavnog državnog odvjetnika Republike Hrvatske,
te na vlastite izvore, Misija OSCE u Hrvatskoj u dokumentu SUÐENJA ZA RATNE
ZLOČINE U HRVATSKOJ I NALAZI PRAĆENJA SUDSKIH POSTUPAKA
navodi: „Hrvatska od 1991. godine provodi masovna suđenja za ratne zločine.
Prijavljeno je približno 5000 osoba, a protiv više od 1700 osoba podignute su
optužnice. Konačne presude donesene su protiv 800 do 900 osoba, od kojih je više od
800 osuđeno, dok ih je otprilike 100 oslobođeno. Golema većina sudskih postupaka
vođena je protiv Srba za zločine protiv Hrvata, a velika većina osuđujućih presuda
190
Godišnjak 2004–2005
Od 1991. godine pa do 2005. prijavljene su u Republici Hrvatskoj za
ratne zločine 4.774 osobe, optuženo 1.675, osuđeno 778 i oslobođene 245
osoba. U 1993. godini nagovješteno je iz Državnog odvjetništva Republike
Hrvatske kako će se izvršiti revizija velikog broja predmeta za ratne zločine,
što se provodi i u 2005. godini. Glavni državni odvjetnik izvijestio je javnost
kako je ta revizija rezultirala obustavom preko 800 postupaka.18 U razdoblju
od 2003-2005. godine otvarali su se novi postupci, ali u znatn manjem broju
nego do tada.
Od 2000. godine u Hrvatskoj su učinjeni veliki napori u suočavanju s
problemima vezanim za suđenja za ratne zločine. Probleme možemo podijeliti na stvarne i pravne. Stvarni problemi odnose se u prvom redu na činjenicu da je od počinjenja zločina prošlo dosta vremena i da su mnogi svjedo-
18
donesena je u odsutnosti protiv optuženika Srba. Postupci su u tijeku protiv dodatnih
1400 do 1500 osoba, uključujući optužnice protiv 450 do 500 osoba i sudske istrage
protiv daljnjih 850 do 900 osoba. Prema statističkom izvješću Misije, tijekom 2003.
godine uhićeno je 37 osoba, protiv 53 su podignute optužnice, sudilo se 101 osobi,
protiv 37 su donesene osuđujuće presude, 4 osobe su oslobođene, optužbe su
odbačene protiv 12 osoba protiv kojih se vodio sudski postupak, a 83 individualnih
žalbi čekalo je na odluku Vrhovnog suda. U razdoblju između 1. siječnja i 17. lipnja
2004. godine uhićeno je 20 osoba, protiv 3 osobe je podignuta optužnica, protiv 102
osobe vođen je sudski postupak, protiv 11 osoba je donesena osuđujuća presuda, 5
osoba je oslobođeno, optužbe protiv 1 osobe kojoj se sudilo odbačene su, a 67
individualnih žalbi čekalo je odluku Vrhovnog suda.
Zanimljivo je da podaci OSCE, podaci Državnog odvjetništva Republike Hrvatske i podaci sadržani u IZVJEŠTAJU nisu jednaki. Razlike u broju prijavljenih, optuženih i osuđenih osoba proizlaze vjerojatno iz činjenice različite metodologije i različitih izvora.
„Hrvatsko državno Tužiteljstvo obustavilo je preko 800 krivičnih postupaka koji su se
od devedesetih godina vodili zbog ratnih zločina, izjavio je hrvatski državni tužilac
Mladen Bajić. Bajić je precizirao da se radi o reviziji postupaka vođenih uglavnom
protiv Srba, ali i osumnjičenih Hrvata, pri kojima je ustanovljeno da nema dovoljno
elemenata za daljnje gonjenje. ... Do sada je na 22.000 Srba primjenjen Zakon o
oprostu, koji se odnosi na učešće u oružanoj pobuni, ali se više od 500 Srba nalazi na
listi optuženih za ratne zločine, a mnogi su u odsustvu osuđeni na dugogodišnje
kazne. Vrhovni sud odbacio je nekoliko osuđujućih presuda za Srbe i nekoliko oslobađajućih presuda za Hrvate, ali ostaje činjenica da su dosad za zločin nad Srbima
osuđena samo četvorica pripadnika hrvatskih oružanih snaga. (HTnet/ Večernji list,
29.05.2004). Dijelom, razlika u broju kaznenih progona pripadnika hrvatskih i srpskih
formacija proizlazi iz događaja koji su se u Hrvatskoj odvijali za vrijeme rata i brojem
počinjenih zločina na obje strane, ali i nevoljkošću hrvatskog pravosuđa (ili bolje,
političke volje koja prethodi djelovanju organa kaznenog progona) da procesuira
„svoje“.
191
Godišnjak 2004–2005
ci umrli ili odselili, da se lošije sjećaju događaja, ili da ne žele svjedočiti zbog
prijetnji, straha ili drugih razloga. Nadalje, za očekivati je (prema dosadašnjem iskustvu) i određeni pritisak javnosti ili pojedinih grupacija na pravosudna tijela. Uz to, opsežnim programima edukacije, Hrvatska je nastojala
podići stručnu razinu policajaca, sudaca, državnih odvjetnika, ali i pripadnika nevladinih organizacija i medija.
Glavni problem mogućih domaćih suđenja, posebno onih koje Hrvatskoj u okviru svoje izlazne strategije prema pravilu 11bis Pravilnika o postupku i dokazima ustupi ICTY, odnose se ponajprije na činjenicu da hrvatsko kazneno materijalno pravo ne poznaje zapovjednu odgovornost kakvu
predviđa članak 7. stavak 3. Statuta Međunarodnog kaznenog suda. Drugi
važan problem odnosi se na upotrebljivost pojedinih dokaza koje bi Haaški
sud mogao ustupiti hrvatskim tijelima kaznenog progona, bilo kao dijela dokaznog materijala u predmetima koje ustupi Hrvatskoj, bilo kao dio dokaznog materijala koje će ICTY predate u onim predmetima u kojima sam ne
pokrene postupak.
Zapovjedna odgovornost koju hrvatsko pravo (a ni druga europska
prava) ne poznaje na način kakav predviđa Statut Haškog suda. Njeno
naknadno unošenje (kako je to učinjeno izmjenama i dopunama Kaznenog
zakona 2004. godine izgleda nije moguće koristiti zbog ustavnopravnih
razloga (zabrana retroaktivnosti kaznenopravnih odredbi, načelo zakonitosti). Ostaje, dakle, da se zapovjedna odogovornost „pokrije“ interpretacijom
postojećih institucija kaznenog materijalnog prava, posebice odredbi koje se
odnose na nečinjenje. Na tome će planu razvoj događaja sa stručnog stanovišta biti vrlo zanimljiv jer hrvatsko pravosuđe nije do sada pokazivalo
sklonost interpretativnom pristupu propisa, posebice ne kaznenopravnih
normi. Zato će uloga Vrhovnog suda pri tome biti odlučujuća. U dosadašnjim se slučajevima uglavnom sudilo temeljem neposredne odgovornosti za
počinjenje zločina ili izdavanje naredbe da se takav zločin počini. Gotovo
bez iznimke, riječ je bila o niže ili srednje rangiranim zapovjednicima (osim
u slučaju visoko rangiranih oficira JNA protiv kojih se postupak vodio ili se
vodi u odsutnosti). Temeljem zapovjedne odgovornosti u užem smislu riječi, nije se sudilo. Velik broj suđenja pripadnicima srpskih vojnih formacija
(uključivši i JNA) održan je u odsutnosti. Kvaliteta tih suđenja bila je na niskoj razini. Kao problem koji se javljao i još se uvijek javlja prilikom dokazivanja je nevoljkost svjedoka, posebno onih iz Srbije i Crne Gore da dođu
svjedočiti pred sud. Ipak, bilo je slučajeva u kojima je hrvatski sud koristio
institut zapovjedne odgovornosti stricto sensu, u cijelosti ili dijelom. Pri tome,
192
Godišnjak 2004–2005
pozornost zaslužuje presuda Dinku Šakiću, ustaškom zapovjedniku logora
Jasenovac19 kojemu se sudilo u Zagrebu 1998-2000. godine, nakon što je
Hrvatskoj bio izručen od strane Argentine.20 U Hrvatskoj je, nažalost, bilo i
slučajeva u kojima postupci nisu provedeni na način koji je prihvatljiv s
21
pravnog i moralnog stanovišta. Međutim, ohrabrujuće je što je u tim postupcima Vrhovni sud Republike Hrvatske ukidao sporne presude i vraćao
predmet na ponovno suđenje.
Ali, uspješnost suđenja za ratne zločin u Hrvatskoj može se ostvariti
samo imajući u vidu opservacije koje objektivno ukazuju na postojeće probleme. Slično kao i prije navedeni IZVJEŠTAJ nevladinih organizacija i
OSCE-ov Izvještaj o postupcima za ratne zločine koji se vode u Hrvatskoj
22
prepoznaje određeni napredak. Međutim, i dalje vrlo kritično govori o stanju u Hrvatskom pravosuđu i postupcima za ratne zločine, ističući slične ne19
20
21
22
Dinko Šakić je za vrijeme II. svjetskog rata bio pripadnik vojnih formacija Nezavisne
države Hrvatske, kvislinške tvorevine, koja je, nasuprot većinskom hrvatskom
antifašističkom pokretu, kolaborirala sa Njemačkom i Italijom. Jasenovac je zloglasni
koncentracijski logor u kojemu je ubijen velik broj Židova, Srba, Roma i Hrvataantifašista, poznat po masovnim ubojstvima i okrutnostima.
Prvostupanjskom presudom Županijskog suda u Zagrebu od 4. listopada 1999.
godine, br. K–242/98 Šakić je osuđen na kaznu zatvora od 20 godina (maksimalna
kazna prema tadašnjem kaznenom pravu). Vrhovni sud Republike Hrvatske presudom
Broj: I Kž–210/00–5 od 26. rujna 2000. potvrdio je izrečenu kaznu.
Tisak je redovito izvješćivao o „Slučaju Lora“ te suđenju u Gospiću okr. Karanu. S
druge strane, prema općoj ocjeni, pred Županijskim sudom u Rijeci proveden je na
korektan način postupak protiv gen. Norca i dr. S obzirom da je riječ o predmetima
sub judice, o njima se ovdje neće govoriti.
„Nekoliko pokazatelja iz 2004. godine dopušta zaključak kako su se, sveukupno
gledajući, izgledi da se pred hrvatskim pravosuđem sudi pošteno optuženiku za ratne
zločine koji je srpske narodnosti poboljšali u usporedbi s proteklim godinama.
Državna odvjetništva odustala su od velikog broja neutemeljenih postupaka protiv
Srba. Smanjena je stopa osuđujućih presuda donesenih protiv Srba u odnosu na
prethodne godine a neke su neutemeljene optužbe bile povučene tijekom suđenja.
Iako je i dalje dolazilo do uhićenja osoba na osnovi neutemeljenih ili već odbačenih
optužbi, veći broj Srba uhićenih tijekom 2004. godine, pušten je nakon što se od
optužbi odustalo. Broj suđenja koja su u potpunosti vođena u odsutnosti znatno je
smanjen, posebice pred kraj godine, uslijed intervencije državnih odvjetnika,
Vrhovnog suda i Ministarstva pravosuđa. Visoko pozicionirani dužnosnici potvrdili su
važnost poštenih suđenja. „IZVJEŠĆE: SUĐENJA ZA RATNE ZLOČINE PRED
DOMAĆIM SUDOVIMA U 2004. GODINI, 26. travnja 2005, str. 3. Promjene u
zakonodavstvu i odbacivanje optužbi protiv 370 lica, uglavnom Srba, u slučajevima
koji su vođeni bez zakonskog osnova, opisane su kao pozitivne (str. 9)).
193
Godišnjak 2004–2005
dostatke kao i IZVJEŠTAJ: slabosti postupaka in absentia,23 diskriminaciju na
etničkoj osnovi, „in initiating and conducting proceedings, as well as in their
final outcome“, neodgovarajući tretman svjedoka, dugotrajnost postupka,
slabosti u dokazivanju, pritisak javnosti, nekvalitetu optužnica, neodgovarajuće obrane (posebno kada se sudi in absentia), nedovoljnost i slabosti u
obrazlaganju presude te nekonzistentnu sudsku praksu.24 Uz ostalo, OSCE
ističe i to da hrvatsko pravosuđe „largely reiterates the definition of genocide contained in Article 2 of the 1948 Convention on the Prevention and
Punishment of the Crime of Genocide“, describing it as forcible population
25
displacement“. Zanimljivo, OSCE ne ističe navedena dva problema (zapovjedna odgovornost, upotrebljivost dokaza) koji se u hrvatskim stručnim
krugovima ističu kao najveći izazovi suđenjima za ratne zločine preuzetim
od ICTY.
3. Hrvatsko zakonodavstvo i kažnjavanje ratnih zločina 26
U Republici Hrvatskoj relevantni pravni izvori (najvažniji) unutarnjeg prava koji se odnose na kažnjavanje ratnih zločina ili su važni za
to su:27 Krivični Zakon SFRJ koji je vrijedio do potkraj 1991. godine a
zatim je preuzet u hrvatski pravni sustav kao hrvatski zakon (uz određene modifikacije) i kasnije mijenjan i u sadržaju i u nazivu (Osnovni
krivični zakon Republike Hrvatske), pri čemu nije bilo promjena vezanih
za zapovjednu odgovornost;28 Kazneni zakon RH, stupio na snagu
23
24
25
26
27
28
O slabostima suđenja in absentia vidjeti u Mohamed El Zeidy, „Universal Jurisdiction
In Absentia: Is It A Legally Valid Option for Repressing Heinous Crimes?“, Oxford
University Comparative Law Forum (2003) Oxford University Comparative Law Forum 4
na http://ouclf.iuscomp.org/articles/zeidy.shtml
Vidjeti str. 31–40. Ovi zaključci podržani su brojnim primjerima sudskih odluka, od
kojih su neke (npr. slučajevi Karan, Lora i Savić) postali notorni i u hrvatskoj javnosti.
Str. 20.
Radi kratkoće izlaganja, u ovom se radu pod pojmom ratnog zločina podrazumijevaju
sva kaznena djela protiv vrijednosti zaštićenih međunarodnim pravom povezanih s
oružanim sukobom koja sadrži Kazneni zakon Republike Hrvatske kao i zločini iz
Statuta ICTY, odnosno ICC.
Detaljne podatke o najvažnijim izvorima međunarodnog prava, posebno onima koji
vežu Republiku Hrvatsku, vidjeti u: Josipović, I. Krapac, D. Novoselec, P. Stalni
Međunarodni kazneni sud, HPC-Narodne novine, Zagreb, 2002, str. 36–45.
Usp. Narodne novine, br. 53/1991 (preuzimanje KZ SFRJ), te izmjene u Narodnim novinama 39/1992 i 91/1992. Ovim posljednjim izmjenama zakon mijenja ime u Os-
194
Godišnjak 2004–2005
1.1.1998;29 Ustavni zakon o suradnji Republike Hrvatske s Međunarodnim
kaznenim sudom iz 1996. godine;30 Zakon o primjeni Statuta MKS i progonu za kaznena djela protiv Međunarodnog ratnog i humanitarnog prava iz
31
32
33
2003. godine; Zakon o zaštiti svjedoka; Zakon o kaznenom postupku;
Zakon o međunarodnoj pravnoj pomoći u kaznenim stvarima34 i Zakon o
međunarodnim restriktivnim mjerama.35 Hrvatsku obvezuju i svi najvažniji
međunarodni ugovori koji se odnose na ratno i humanitarno pravo, uključivši Ženevske konvencije za zaštitu žrtava rata iz 1949. s dva dopunska
protokola iz 1977. (Hrvatska prihvatila sukcesijom); Konvenciju o sprječavanju i kažnjavanju zločina genocida iz 1948. (Hrvatska prihvatila sukcesijom); Konvenciju o neprimijenjivanju zakonske zastarjelosti za ratne zločine i zločine protiv čovječnosti iz 1968. te Rimski statut Međunarodnog kaz-
29
30
31
32
33
34
35
novni krivični zakon Republike Hrvatske. Pročišćeni tekst objavljen je u Narodnim
novimana 39/1993, a daljnje izmjene i dopune u NN 108/1995 16/1996 i 28/1996.
Uz to, materija koja je za vrijeme biv. SFRJ bila u nadležnosti republika i pokrajina bila
je uređena Krivičnim zakonom Republike Hrvatske (nekada Krivičnim zakonom
Socijalističke Republike Hrvatske). Kako u tom zakonu nema sadržaja od interesa za
problematiku ratnih zločina, o njemu neće biti riječi. Novi Kazneni zakon Republike
Hrvatske koji je objedinio materiju kaznenog prava objavljen je u Narodnim novinama
110/1997 i stupio je na snagu 1. siječnja 1998. Ispravci te izmjene i dopune objavljeni
su u Narodnim novinama 27/98, 50/00 (Odluka Ustavnog suda), 129/00, 51/01,
111/03, 190/03 (Odluka Ustavnog suda o ukidanju izmjena i dopuna objavljenih u
NN 111/03 zbog toga što nisu donesene potrebnom većinom glasova zastupnika u
Saboru), 105/04. Posljednjim izmjenama ipak, izmjene koje se odnose na
problematiku ratnih zločina usvojene su.
Usp. prethodnu bilješku.
Narodne novine, 32/1996. Unatoč burnim raspravama prilikom donošenja, kao i njegovom stalnom problematiziranju u krugovima visoke politike te nekoliko zahtjeva za
ispitivanje njegove ustavnosti (koje Ustavni sud još nije riješio), to je jedan od naših
najdugovječnijih zakona. Osim što u cijelosti udovoljava svojoj svrsi (puna suradnja
RH sa ICTY), očito je da i politički razlozi doprinose njegovom trajanju. Sam Ustavni
zakon ne sadrži materijalnopravne odredbe o ratnim zločinima već uređuje suradnju
Hrvatske i ICTY.
Narodne novine, br. 175/103. Ovaj Zakon nema neposrednog utjecaja na zapovjednu
odgovornost, ali će svojim odredbama o vođenju postupaka za ratne zločine biti važan
za njeno utvrđivanje.
Narodne novine, br. 163/03.
Narodne novine, br. 110/97, 27/98, 58/99, 112/99, 58/202, 143/02, 62/03 i 178/04.
Narodne novine, br. 178/04.
Narodne novine, br. 178/04.
195
Godišnjak 2004–2005
nenog suda koji je Hrvatska ratificirala Zakonom o potvrrđivanju Rimskog
statuta Međunarodnog kazenog suda.36
Samu suradnju i izvšavanje obveza koje Hrvatska ima prema ICTY
uređuje Ustavni zakon o suradnji Republike Hrvatske s Međunarodnim kaznenim sudom. On omogućava sve oblike suradnje s ICTY, uključivši i
predaju okrivljenika. Upravo zato, taj je Ustavni zakon česta meta kritika
onih političara, stručnjaka i analitičara koji se protive punoj suradnji s
ICTY.37 Međutim, taj Ustavni zakon ne uređuje neke posebne specifičnosti
u suđenjima za ratne zločine pred hrvatskim sudovima. Ratifikacija Rimskog
statuta bila je povod da se u hrvatski Kazneni zakon krajem 2003. godine
unesu posebne odredbe o zapovjednoj odgovornosti koje, primjereno cjelini
hrvatskog kaznenopravnog sustava, usklađuju domaće pravo s Rimskim statutom. Iako je Ustavni sud Republike Hrvatske ukinuo u cjelini navedene
vrlo opsežne izmjene i dopune Kaznenog zakona iz 2003. godine (ne samo
odredbe o zapovjednoj odgovornosti) zbog toga što nisu bile donesene potrebnom većinom glasova zastupnika u Hrvatskom saboru, nova Vlada je u
Sabor uputila manje ambiciozne izmjene i dopune Kaznenog zakona (s daleko manje promjena), ali s identičnim odredbama o zapovjednoj odgovornosti i poboljšanim odredbama o zločinu protiv čovječnosti. Navedene izmjene usvojene su 2004. godine. U navedenim izmjenama, zapovjedna odgovornosti uređena je po uzoru na njemačko pravo.38 Time se otklanjaju te39
orijske i praktične opreke Rimskog statuta i hrvatskog kaznenog prava, ali
ostaje otvoreno pitanje kako pred hrvatskim sudovima tretirati zapovjednu
odgovornost u slučajevima zločina počinjenih prije stupanja na snagu izmjena Kaznenog zakona. Opisi pojedinih kaznenih djela (zločina) iz Kaznenog
zakona Republike Hrvatske, odnosno Osnovnog krivičnog zakona Republi36
37
38
39
Narodne novine, Međunarodni ugovori, 5/2001.
Detaljan opis donošenja i primjene Ustavnog zakona kao i razloga iz kojih se osporava, vidjeti u: Ivo Josipović, The Hague Implementing Criminal Law, Hrvatski pravni
centar i Informator, Zagreb, 2000.
Vidjeti Voelkerstrafgesetsbuch od 26. lipnja 2002. godine, paragrafe 4, 13 i 14.
O najvažnijim teorijskim prijeporima zapovjedne odgovornosti a posebno o problemima vezanim za aplikaciju u hrvatsko pravo vidjeti u radu: Novoselec, Petar, „Materijalnopravne odredbe Rimskog statuta“, u Josipović, I. – Krapac, D.– Novoselec,
P., op. cit., str. 106. i dalje. Vidjeti i Derenčinović, Davor, „Kritički o institutu zapovjedne odgovornosti u međunarodnom kaznenom pravu“, Zbornik Pravnog fakulteta u
Zagrebu 1/2001 te Damaška, Mirijan, The Shadow Side of Command Responsibility,
American Journal of International Law, Vol. 80, No. 3, 1986. Usp. i Ristivojević, Bratislav,
op. cit.
196
Godišnjak 2004–2005
ke Hrvatske koja korespondiraju zločinima iz Statuta ICTY nasljeđeni su iz
kaznenog zakonodavstva biv. Jugoslavije. Riječ je o kaznenim djelima Genocida (članak 156. KZ), Ratnog zločina protiv civilnog pučanstva (članak
158. KZ), Ratnog zločina protiv ranjenika i bolesnika (članak 159. KZ), Ratnog zločina protiv ratnih zarobljenika (članak 160), Protupravnog ubijanja i
ranjavanja neprijatelja (članak 161), Protupravnog oduzimanja stvari od ubijenih i ranjenih na bojištu (članak 162), Nedozvoljena sredstva borbe (članak
163), Povrede pregovarača (članak 164), Grubog postupanja s ranjenicima,
bolesnicima i ratnim zarobljenicima (članak 165), Neopravdane odgode povratka ratnih zarobljenika (članak 166) te Uništavanja kulturnih dobara i
objekata u kojima se nalaze kulturna dobra (članak 167). Hrvatsko zakonodavstvo poznaje i kazneno djelo Agresivnog rata (članak 157) koje odgovara zločinu protiv mira. U oba zakona opisi su identični, a ovdje se navode
oba zbog toga što mogu postojati dvojbe o tome koji se od ta dva zakona
treba primijeniti u određenom slučaju. Za primijetiti je da hrvatsko zakonodavstvo do 2004. godine nije imalo posebno djelo zločina protiv čovječnosti a da je zadnjim dopunama Kaznenog zakona uvedeno i to kazneno djelo na način koji gotovo u cijelosti slijedi dikciju Rimskog statuta
ICC. Ali, teško je zamisliti situaciju u kojoj se neko od konkretnih ponašanja, koja se prema međunarodnom pravu (posebice Statutu ICTY, članak
5) smatraju zločinima, ne bi moglo podvesti pod neku od navedenih inkriminacija ratnih zločina iz hrvatskog zakonodavstva. Posebno je važno napomenuti da navedena kaznena djela ne čine razliku između vojnih i civilnih
zapovjednika, pa u tom pogledu otpadaju bilo kakve dvojbe o kažnjivosti
cvilnih „zapovjednika“ (nadređenih). Naime, većina opisa navedenih zločina
započinje formulacijom „Tko kršeći pravila međunarodnog prava ...“.40 I
kod opisa ostalih kaznenih djela odgovornost nije ograničena na vojne za41
povjednike. Isto tako, formulacija „tko kršeći pravila međunarodnog prava....“ jasno govori da je riječ o blanketnim normama čiji se puni sadržaj formira primjenom odgovarajućih normi međunarodnog prava. „(...) Budući da
se ratni zločin protiv civilnog stanovništva može počiniti samo kršenjem
40
41
Tako Genocid, Ratni zločin protiv civilnog pučanstva, Ratni zločin protiv ranjenika i
bolesnika, Ratni zločin protiv ratnih zarobljenika, Protupravno ubijanje i ranjavanje
neprijatelja, Povreda pregovarača, Grubo postupanje s ranjenicima, bolesnicima i
ratnim zarobljenicima, Uništavanje kulturnih dobara i objekata u kojima se nalaze
kulturna dobra. (Nedozvoljena sredstva borbe – stavak 2).
Tako još susrećemo formulacije „Tko naredi...“ (Protupravno oduzimanje stvari od
ubijenih i ranjenih na bojištu) ili „Tko izrađuje ili usavršava, proizvodi, nabavlja ...“
(Nedozvoljena sredstva borbe, stavak 1).
197
Godišnjak 2004–2005
pravila međunarodnog prava, u presudi u kojoj se optuženik oglašava krivim
zbog tog kaznenog djela sud je dužan točno navesti koja pravila međunarodnog prava je prekršio optuženik“.42 Treba istaći da Kazneni zakon
poznaje i posebno kazneno djelo Organiziranja grupe i poticanja na genocid
i ratne zločine (članak 123.), te da su posljednjim izmjenama Kaznenog
zakona iz 2004. uvedeno posebno kazneno djelo zapovjedne odgovornosti
(članak 167.a)43, kazneno djelo Pripremanja kaznenih djela protiv vrijednosti
zaštićenih međunarodnim pravom (članak 187.a) te kazneno djelo Naknadna pomoć počinitelju kaznenog djela protiv vrijednosti zaštićenih međunarodnim pravom (članak 187.b).
Neki od navedenih izvora prava imaju specifično značenje za kažnjavanje ratnih zločina. Ali, prije razmatranja tih specifičnih odredbi pojedinih
zakona, treba imati na umu odredbe Ustava Republike Hrvatske koje su
važne za tu problematiku. Ponajprije, treba razmotriti ustavne odredbe o
primjeni normi međunarodnog prava. Ustav Republike Hrvatske u članku
140.44 navodi: „međunarodni ugovori koji su sklopljeni i potvrđeni u skladu
s Ustavom i objavljeni, a koji su na snazi, čine dio unutarnjeg pravnog
poretka Republike Hrvatske, a po pravnoj su snazi iznad zakona.“ Ovakva
formulacija jasno govori koji su međunarodni ugovori dio unutarnjeg
pravnog poretka, ali i jasno (a contrario) isključuje međunarodno običajno
pravo. Ta činjenica vrlo jasno isključuje potrebu rasprave o onim mogućim
solucijama za primjenu zapovjedne odgovornosti prema kriterijima članka 7.
42
Ustavni sud Republike Hrvatske u odluci U-III–368/98. Isto i Vrhovni sud Republike
Hrvatske u predmetima Kž–213/01 i Kž–588/02.
43 „Zapovjedna odgovornost
Članak 167.a
(1) Za kaznena djela iz članka 156. – 167. ovoga Zakona kaznit će se kao počinitelji vojni
zapovjednik ili druga osoba koja stvarno djeluje kao vojni zapovjednik ili nadređena civilna osoba ili
druga osoba koja u civilnoj organizaciji ima stvarnu vlast zapovijedanja ili nadzora, ako su znali da
podređeni čine ta kaznena djela ili se spremaju počiniti ih, a nisu poduzeli sve razborite mjere kako
bi ih u tome spriječili. U tom slučaju neće se primijeniti odredba članka 25. stavka 3. ovoga
Zakona.
(2) Osobe navedene u stavku 1. ovoga članka koje su morale znati da se podređeni spremaju počiniti
jedno ili više kaznenih djela iz članka 156. – 167. ovoga Zakona pa zbog propuštanja dužnog
nadzora nisu poduzele sve razborite mjere kojima bi se spriječilo počinjenje tih kaznenih djela,
kaznit će se kaznom zatvora od jedne do osam godina.
(3) Osobe navedene u stavku 1. ovoga članka koje ne proslijede stvar nadležnim vlastima u cilju
provođenja istrage i kaznenog progona nad neposrednim počiniteljima, kaznit će se kaznom zatvora
od jedne do pet godina.
44 Ustav Republike Hrvatske – pročišćeni tekst, Narodne novine br. 41/2001.
198
Godišnjak 2004–2005
stavak 3. Statuta ICTY koje bi polazile od ideje da se takva zapovjedna
odgovornost primijeni kao dio međunarodnog običajnog prava.45 Ujedno,
to, barem za ovaj rad, čini izlišnom inače vrlo zanimljivu raspravu o tome da
li je uopće zapovjedna odgovornost prema članku 7. stavak 3. Statuta ICTY
dio međunarodnog običajnog prava i ako jest, da li već od slučaja
Yamashita, od stupanja na snagu I. Dopunskog protokola uz Ženevske
konvencije, od početka rada ad hoc međunarodnih kaznenih sudova ili od
nekog drugog trenutka. Odgovori na ta pitanja bili bi relevantni za primjenu
zapovjedne odogovonosti tek ako bismo je željeli ili mogli aplicirati na
kaznene postupke zbog zločina počinjenih u ratu na području biv.
Jugoslavije kao dijela međunarodnog običajnog prava.46
Nadalje, treba imati u vidu i Ustavne odredbe od važnosti za primjenu
kaznenog zakonodavstva i odgovarajuće norme u kaznenom zakonodavstvu. Ustav u članku 31. stavak 1. (prva rečenica) određuje da „nitko ne može biti kažnjen za djelo koje prije nego je počinjeno nije bilo utvrđeno zakonom ili međunarodnim pravom kao kazneno djelo, niti mu se može izreći
kazna koja nije bila određena zakonom“ (načelo zakonitosti i implicitna
zabrana retroaktivnosti kazenopravnih normi).47 Nadalje, Ustav određuje da
„ako zakon nakon počinjenog kaznenog djela odredi blažu kaznu, odredit će
se takva kazna.“ (članak 31. stavak 1., druga rečenica – načelo obavezne
primjene blažeg zakona). U pogledu načela zakonitosti (i implicitne zabrane
retroaktivnosti) i načela primjene blažeg zakona, Kazneni zakon otišao je
puno dalje propisujući da „nitko ne može biti kažnjen niti se prema njemu
mogu primijeniti druge kaznenopravne sankcije za djelo koje prije nego je
bilo počinjeno nije bilo zakonom ili međunarodnim pravom određeno kao
kazneno djelo i za koje zakonom nije bilo propisano kojom se vrstom i mje48
rom kazne počinitelj može kazniti.“ Naime, načelo zakonitosti prema
Kaznenom zakonu traži prethodnu propisanost vrste i mjere kazne za određeno kazneno djelo. Isto tako, u pogledu obavezne primjene blažeg zakona
45
46
47
48
Ali, ostaje otvoreno pitanje primjene međunarodnog običajnog prava kao sadržaja tzv.
blanketne norme. Sadržaj međunarodnog običajnog prava može „postati“ dio norme koja
se poziva na međunarodno pravo („tko protivno međunarodnom pravu ...“).
Vidjeti Jean-Marie Henckaerts/Louise Doswald-Beck, Customary International Humanitarian Law, Vol. I: Rules, ICRC/Cambrigde, 2005, Rules 152/3, pp. 556–563.
Očito, ovakvom je formulacijom isključena iznimna mogućnost koju predviđa članak
89. stavak 5. Ustava da „iz posebno opravdanih razloga samo pojedine odredbe
zakona mogu imati povratno djelovanje“.
Načelo zakonitosti, članak 2. stavak 2. Kaznenog zakona.
199
Godišnjak 2004–2005
Kazneni zakon određuje da „ako se nakon počinjenja kaznenog djela zakon
jedanput ili više puta izmijeni obavezno će se primijeniti zakon koji je blaži
za počinitelja.“49 Za razliku od Ustava koji primjenu blažeg zakona vezuje isključivo za propisanu kaznu, Kazneni zakon šire otvara polje primjene blažeg zakona ne vezujući to načelo samo za kaznu već i druge moguće kriterije (zastarni rokovi, npr.).50 Važno je istaći da je u vremenu ratna (19911995. godina) u Hrvatskoj kao najteža kazna kaznenim zakonom bila propisana kazna zatvora od 20 godina. Imajući u vidu sve prije rečeno, lako se zaključuje kako za zločine počinjene u tom razdoblju hrvatski sudovi ne mogu
izreći kaznu zatvora koja bi bila teža od 20 godina zatvora. Svakako, mnogima će se takva kazna u teškim slučajevima zločina (posebno genocida) učiniti preblagom.
Specifičan, možda neuobičajen, ali svakako pragmatičan izvor prava
važan za kazneni progon počinitelja ratnih zločina pred hrvatskim sudovima
je Zakon o primjeni Statuta Međunarodnog kaznenog suda i progonu za
kaznena djela protiv međunarodnog ratnog i humanitarnog prava (dalje: Zakon o primjeni Statuta...). Već samo ime Zakona govori kako je riječ o zakonu koji je donesen radi implementacije Rimskog statuta ICC. Ali, uz implementacijski sadržaj, Zakon ima i odredbe koje upotpunjavaju domaće zakonodavstvo specifičnim odredbama koje se odnose na progon ratnih zločina, neovisno o nadležnosti ICC. Te su odredbe primijenjive i za progon počinitelja zločina iz rata 1991-1995. Štoviše, pojedina rješenja iz tog zakona
upravo su i mišljena da olakšaju i učine efikasnijim vođenje postupka za zločine iz toga vremena,51 posebno one koje nacionalnom pravosuđu prepusti
49
50
51
Obavezna primjena blažeg zakona, članak 3. stavak 2. Kaznenog zakona.
Usp. Bačić, Franjo, Kazneno pravo, opći dio, peto izdanje, Zagreb 1998.
„U Zaključku Vlade Republike Hrvatske od 11. siječnja 2001, već je jasno ocijenjeno
da ranije aktivnosti policije i pravosudnih tijela na otkrivanju, istrazi i procesuiranju
ratnih zločina počinjenih tijekom i odmah nakon Domovinskog rata nisu dale
odgovarajuće rezultate. Uz to, naglašeno je da Hrvatska mora efikasnije prikupljati
podatke o ratnim zločinima počinjenim tijekom agresije na nju i da o tome obavijesti
Međunarodni kazneni sud za bivšu Jugoslaviju. U međuvremenu, osim što se opisana
situacija nastavila, neki postupci pred hrvatskim sudovima predstavljali su parodiju
sudstva. To su bili slučaj „Lora“ pred Okružnim sudom u Splitu i slučaj „Karan“ pred
Okružnim sudom u Gospiću. Oni su bili vrlo zastupljeni u medijima. U ovom drugom
slučaju, obrazloženje presude kojom je optuženik oglašen krivim bilo je zasnovano na
„povijesnoj krivici njegovog naroda“. Kasnije je Vrhovni sud Republike Hrvatske obje
presude ukinuo i predmete vratio na ponovno suđenje. Međutim, u raspravi tijekom
drugog čitanja Zakona u Saboru, zastupnica Ljerka Mintas-Hodak osporila je pravo
200
Godišnjak 2004–2005
ICTY. Navedeni cilj zakonodavac želi postići s nekoliko važnih mjera. Kao
prvo, omogućava (fakultativno, prema prijedlogu Državnog odvjetnika o
kojemu odlučuje predsjednik Vrhovnog suda Republike Hrvatske) da se svi
ili neki određeni procesi za ratne zločine vode u nekom od četiri „velika“
županijska suda (Osijek, Rijeka, Split i Zagreb – članak 12 Zakona). Nadalje,
osnovani su specijalni istražni odjeli pri navedena četiri suda sa posebno
kvalificiranim istražnim sucima (članak 13, stavci 1. i 3. Zakona). Uvažavajući potrebu specijalizacije, profesionalizacije i potrebu otpornosti na moguće pritiske, u predmetima ratnih zločina ne sude mješovita vijeća sudaca i
sudaca porotnika, već sudi vijeće od tri profesionalna, posebno kvalificirana
suca (članak 13, stavci 2, 3. i 4. Zakona). Ustanovljen je i posebni državni
odvjetnik za ratne zločine s nadležnošću za cijelu državu (članak 14 Zakona). U policiji se osniva poseban odjel za ratne zločine (članak 15 Zakona).
Zbog činjenice da su ratni zločini najteža kaznena djela, često činjena organizirano i u suradnji više osoba, u članku 16. predviđa se i na slučajeve ratnih zločina primjena Zakona o Uredu za suzbijanje korupcije i organiziranog kriminala u pogledu mogućnosti duljeg trajanja pritvora u istrazi (do godine dana), jače uloge državnog odvjetništva te posebno korištenje institucije svjedoka-pokajnika. Isto tako, Zakon traži primjenu najviših standarada
zaštite žrtava i svjedoka (članci 8. i 9. Zakona).52
4. Preuzimanje postupaka od ICTY – test demokratske
zrelosti Hrvatske kao tranzicijskog društva
Činjenica da se pred međunarodnim sudištem vode kazneni postupci
protiv domaćih najviših vojnih i političkih dužnosnika za svaku zemlju predstavlja ozbiljno pravno, moralno i političko iskušenje. U prvom redu, ona
pokazuje kako, barem prema stanovištu međunarodne zajednice, ta zemlja
nema dovoljno izgrađen pravni i moralni sustav potreban da bi se kaznili
52
predlagatelja Zakona da se pozivanjem na te slučajeve obrazloži potrebu donošenja
Zakona, jer su se „neki čak usudili apostrofirati i osvrtati se na neke konkretne i
nedavne slučajeve, kao što je onaj pred sudom u Splitu. Takvo ponašanje vlasti je u
potpunosti neprihvatljivo, ne samo zato što dokazuje miješanje politike u rad
pravosudnih tijela, već i zato što sankcionira nedostatak povjerenja u kvalitetu
vlastitog pravosuđa“ (cit. Transkript, 493/6/KM). Vidjeti u Ivo Josipović (ed.), op. cit.,
pp 201., ref. 53.
Što se tiče zaštite svjedoka, primijenjivaće se Zakon o zaštiti svjedoka, Narodne novine,
br. 163/03.
201
Godišnjak 2004–2005
počinitelji zločina. Nadalje, kako to pokazuje iskustvo zemalja s područja
biv. Jugoslavije, postoji ozbiljan raskorak između načina na koji ratne događaje (pa i zločine i njihove počinitelje) percipira domaća javnost koja u okrivljenicima vidi heroje i načina kako ih očima ICTY vidi međunarodna zajednica. Pravna obveza suradnje s ICTY, posebno predaja okrivljenika sudu
smatra se u dijelu javnosti izdajom nacionalnih interesa. Zato su vlade svih
nekada zaraćenih zemalja pokazivale interes da njihovi sudovi preuzmu postupke od ICTY. Ali, to donosi nove izazove. S jedne strane, da bi ICTY ustupio postupke mora se uvjeriti u sposobnost domaćeg pravosuđa da pravično i prema međunarodno prihvaćenim standardima provede postupak.
To pretpostavlja odgovarajuće zakonodavstvo te odgovarajući stručni i moralni profil neovisnih sudaca. Teza o izdaji nacionalnih interesa koja je pratila suradnju s ICTY sada se transformira u nezadovoljstvo što (domaći) sudovi sude „svojim herojima“. Sposobnost pravičnog suđenja procijenjuje
ICTY prilikom donošenja odluke o ustupu kaznenog progona. Ali, sami će
se postupci vrednovati kroz detaljan monitoring. Pozitivna ocjena monitoringa sigurno otvara vrata prema Europskoj uniji dok ih negativna gotovo
sigurno na dulje vrijeme zatvara.
Kao dio svoje „strategije okončanja rada“,53 i u cilju smanjenja opsega
posla, ICTY je donio odluku da određene slučajeve proslijedi nacionalnim
pravosudnim tijelima. Njegov Pravilnik o postupku i dokazima, Pravilo 11,
predviđa mogućnost proslijeđivanja slučajeva iz Haga nacionalnim sudovima.54 Republika Hrvatska je u nekoliko navrata izrazila želju da preuzme
one slučajeve u kojima su optuženi njeni državljani ili kada je zločin počinjen na njenom području. Do sada, takva mogućnost postojala je u odnosu
na dva slučaja. U slučaju protiv takozvanog Vukovarske trojke, Šljivančanina, Radića i Mrkšića (Slučaj br. IT-95-13/1-PT), Tužiteljstvo je predložilo da sud proslijedi predmet nacionalnom sudu. Pri tome su i Republika
Hrvatska i Srbija i Crna Gora izrazile interes da ga preuzmu. Tužiteljstvo
nije dalo nikakve prijedloge u odnosu na to kojoj od ove dvije države slučaj
treba proslijediti, a obje su države imale vlastite argumente, eksplicitno
53
54
Strategija okončanja rada, Rezolucija 1503 Vijeća sigurnosti UN, predviđa da se istrage
završe do kraja 2004. godine, svi prvostupanjski postupci do kraja 2008. godine a
žalbeni postupci do kraja 2010. godine. Ova strategija takođe je potvrđena Rezolucijom 1534 Vijeća sigurnosti UN.
Razmatranja o proslijeđivanju slučajeva preuzeta su iz: Ivo Josipović (ed.), op. cit., 230–
232.
202
Godišnjak 2004–2005
pravne i implicitno političke. Hrvatski zahjtev bio je zasnovan na pravnoj i
moralnoj potrebi da se optuženicima sudi u zemlji gdje su zločini počinjeni.
Ovo je vrlo važno načelo, posebno imajući na umu da se ovaj slučaj odnosi
na najteže zločine počinjene tijekom rata u Hrvatskoj. S druge strane, Srbija
i Crna Gora naglašavala je da je svoje optuženike-svoje državljane izručila
Haškom sudu, a ne trećoj zemlji, i da njen Ustav ne dozvoljava izručenje
trećoj zemlji. Ako bi predmet bio predan Hrvatskoj, to bi značilo indirektno
izručenje trećoj zemlji, što bi bilo suprotno Ustavu čime bi bila otežana
buduća suradnja. U slučaju obje države, postojale su implicitne sumnje u
vezi njihove sposobnosti da sprovedu nepristrano suđenje. Ovo osjetljivo
pitanje riješeno je tako što je Tužiteljstvo povuklo svoj zahtjev, tako da je
slučaj ostao u nadležnosti ICTY.
Još jedan slučaj koji se Hrvatska nadala da će preuzeti bio je proces
protiv hrvatskih generala Rahima Ademija i Mirka Norca (Slučaj br. IT-0478-PT). Tužiteljstvo je predložilo da se ovaj slučaj proslijedi Hrvatskoj, ali
bez velikog entuzijazma, naglašavajući da je ovo slučaj koji bi se, zbog ozbiljnosti zločina i odgovornosti optuženih, trebao voditi u Hagu. Ali, u svjetlu izlazne strategije i velikog opsega posla Suda, predloženo je da se slučaj
ipak ustupi Hrvatskoj.55 Bez ulaženja u detalje prilično dugačkog procesa
odlučivanja o ustupu predmeta, treba istaći da su Tužiteljstvo, optuženici i
njihovi branitelji, Republika Hrvatska i amici curiae56 Sudu podnijeli neke vrlo
zanimljive podneske a rasrpavljena su i neka vrlo važna pravna pitanja. Na
Ročište održanom 11. veljače 2005, raspravljena su vrlo važna pitanja koja
se tiču objektivnosti, neovisnosti i profesionalnosti hrvatskog pravosuđa za
provođenje lege artis suđenja za ratne zločine. Raspravljeno je i pitanje ima li
Hrvatska zadovoljavajući zakonski okvir za provođenje postupaka u skladu
sa optužnicom Tužiteljstva ICTY. Na ročištu, sud je detaljno ispitao mogućnost da se u Hrvatskoj sudi optuženima po zapovjednoj odgovornosti, kako
je to predviđeno Člankom 7(3) Statuta ICTY.57 Zaključak amici curiae bio je
55
56
57
Vidjeti ZAHTEV TUŽIOCA NA OSNOVU PRAVILA 11bis ZA PROSLEĐIVANJE OPTUŽNICE DRUGOM SUDU, podnijet 2. rujna 2004.
Ugledni profesori Davor Krapac sa Sveučilišta u Zagrebu i Mirjan Damaška sa Yale
University pojavili su se pred Sudom kao amici curiae.
Tijekom saslušanja, izjava i odgovori amicus curiae prof. Davor Krapca bili su od posebne važnosti. On je u zaključku naveo da je hrvatsko pravosuđe profesionalno
spremno za sprovođenje postupaka za ratne zločine, takođe istakavši rješenja sadržana
u Zakonu o primjeni Statuta Međunarodnog kaznenog suda i progonu za kaznena djela
protiv međunarodnog ratnog i humanitarnog prava (posebna vijeća, posebni tužitelj,
203
Godišnjak 2004–2005
da bi to moglo biti moguće, uz „kreativno tumačenje postojećih propisa“.58
Takvo stanovište podržavali su i predstavnik Republike Hrvatske, kao i odvjetnici okrivljenika. Nasuprot tome, stajala je nevoljkost Tužiteljstva da samo brani svoj prijedog o ustupanju predmeta a i kritike međunarodnih
organizacija koje se tiču stanja hrvatskog pravosudnog sustava. Izvješće
OESS-a o procesuiranju ratnih zločina u Republici Hrvatskoj (IZVJEŠĆE:
SUĐENJA ZA RATNE ZLOČINE PRED DOMAĆIM SUDOVIMA U
2004. GODINI, 26. travnja 2005) navodi da je došlo do određenog poboljšanja stanja hrvatskog pravosuđa, ali i nastavlja kritizirati hrvatsko pravosuđe i dosadašnja suđenja za ratne zločine. ICTY je ipak odlučio da slučaj
prepusti Republici Hrvatskoj. U odluci (IT-04-78-PT od 14. rujna 2005) Vijeće za proslijeđivanje ustanovilo je se primijenjivo hrvatsko kazneno pravo
„ograničeno razlikuje“ od Statuta ICTY u pogledu zapovjedne odgovornosti, da su mjere zaštite svjedoka na raspolaganju u Hrvatskoj
dovoljne, da hrvatski sudovi mogu provesti pravično (fer) suđenje i da u
Hrvatskoj nema smrtne kazne. Ali, proslijeđujući slučaj Hrvatskoj, Vijeće
je naložilo monitoring suđenja u Hrvatskoj, zahtijevajući od Tužitelja
ICTY redovne izvještaje Vijeću za proslijeđivanje. Hrvatski mediji i
političari pozdravili su ovu odluku.
Glavni pravni problemi s kojima će se susresti hrvatsko pravosuđe u
provođenju postupka preuzetih od ICTY59 biti će:
a) „prevođenje“ haaških optužnica u optužnice koje sadržajem i formom odgovaraju optužnicama kakve predviđa hrvatski Zakon o
kaznenom postupku;
58
59
koncentracija postupaka četiri županijska suda (Osijek, Rijeka, Split i Zagreb), odredbe
o dokazima, itd), novi Zakon o zaštiti svjedoka i druge okolnosti koje opravdavaju
ustupanje slučaja Hrvatskoj. On je takođe naglasio harmonizaciju hrvatskog Kaznenog
zakona sa međunarodnim kaznenim pravom, ali je u isto vrijeme skrenuo pozornost na
probleme poštivanja načela legaliteta i zabrane retroaktivnosti.
Vidjeti detaljnu, profesionalno utemeljenu izjavu prof. Krapca na saslušanju, prema
transkriptu, str. 80. http://www.un.org/icty/transe78/050217MH.htm
Za očekivati je da u ovim postupcima, i zbog primjene novog Zakona o primjeni
statuta Međunarodnog kaznenog suda i progonu za kaznena djela protiv međunarodnog ratnog i humanitarnog prava (specijalizirani sudovi i specijalizirana vijeća) te
pozornosti s kojom će domaća i stručna javnost pratiti suđenja neće biti „izvanpravnih“ problema koji su postojali u nekim prethodno vođenim postupcima za ratne
zločine (pristranost sudova, pritisak javnosti, ostali problemi koji se navode u cit.
izvješću OSCE).
204
Godišnjak 2004–2005
b) dopustivost korištenja dokaznog materijala prikupljenog od strane
tužiteljstva ICTY, te
c) aplikacija zapovjedne odgovornosti kakvu poznaje članak 7. stavak
3. Statuta ICTY u neki od oblika individualne odgovornosti koje
postoje prema hrvatskom kaznenom zakonodavstvu.
Svakako, ova su tri problema međusobno povezana i pojavljuju se već
u trenutku kada hrvatski državni odvjetnik sačinjava optužnicu. Naime, postupak se pred hrvatskim sudovima iz očitih razloga mora voditi prema unutarnjem pravu.60 Zato članak 28. Zakona o primjeni Statuta određuje da će
se u postupcima preuzetim od ICTY primijenjivati hrvatsko materijalno i
procesno zakonodavstvo. Tužitelj sastavlja optužnicu sukladno hrvatskom
pravu ali na temelju činjenica sadržanih u optužnici ICTY. Međutim, hrvat61
ski tužitelj, u pravilu, kao podlogu za svoju optužnicu može dati samo dokaze koje je prikupilo tužiteljstvo ICTY. Zakon o primjeni Statuta u članku
28. stavak 4. propisuje da se pred hrvatskim sudom mogu koristiti svi
dokazi koje je sukladno Pravilniku o postupku i dokazima izveo ICTY i njegovo tužiteljstvo.
To je pravilo lako primijenjivo u fazi optuživanja. Međutim, u fazi
glavne rasprave može doći do problema. Naime, prema hrvatskom pravu,
neki se izvori saznanja ne smiju koristiti kao dokazi. Ustav (članak 29. stavak
4) zabranjuje korištenje nezakonitih dokaza. Zakon o kaznenom postupku
izričito navodi kako se određeni dokazi ne smiju koristiti zbog načina pribavljanja ili izvođenja. Osim opće odredbe o nezakonitim dokazima iz član62
ka 9. stavak 2, Zakon o kaznenom postupku izričito kao nezakonite definira određene dokaze. Riječ je o: 1. izvorima saznanja pribavljenim nezakoni60
61
62
Razlozi leže kako u općim razlozima državne suverenosti, činjenici da su propisi ICTY
kreirani posebno i specifično za taj sud, pripadnosti hrvatskih sudaca i drugih
sudionika postupka istom pravnoj kulturi, nužnost da se postupak vodi u okviru
konzistentnog pravnog sustava i dr.
Hrvatski tužitelj može tražiti provođenje istrage i prikupljanje drugih dokaza. Međutim, to bi značilo da dokaze koje je dobio od ICTY ne smatra dostatnim za optuživanje. Vjerojatno je da bi takvo stanovište imalo i određene političke implikacije.
„Nezakoniti jesu oni dokazi koji su pribavljeni kršenjem Ustavom, zakonom ili međunarodnim pravom zajamčenih prava obrane, prava na dostojanstvo, ugled i čast te
prava na nepovredivost osobnog i obiteljskog života kao i oni dokazi koji su pribavljeni povredom odredaba kaznenog postupka i koji su izričito predviđeni ovim
Zakonom te drugi dokazi za koje se iz njih saznalo.“
205
Godišnjak 2004–2005
tom primjenom mjera tajnog nadzora,63 2. zapisnicima o nezakonitim pre64
tragama, 3. zapisnicima o ispitivanju okrivljenika na neki od zabranjenih
načina,65 4. zapisnicima o ispitivanju svjedoka koje Zakon s obzirom na sadržaj ili okolnosti ispitivanja diskvalificira iz procesa donošenja sudske odluke, odnosno zapisnik o ispitivanju kao vještaka osobe koja to ne može biti.66
Problemi koji se mogu očekivati su posebno oni vezani za prihvatljivost iskaza osoba danih tužiteljstvu ICTY a posebno osumnjičenika, prihvatljivost
obavještajnih podataka (posebno onih nastalih tajnim snimanjem i prisluškivanjem), dokumenata koje je ICTY pribavio kao fotokopiju a ne original te
iskaze osoba koji se kasnije ne pojave pred hrvatskim sudom. Za očekivati je
kako će obrana ponajviše napadati zakonitost dokaza prikupljenih od strane
ICTY koje koristi domaći sud.
Već prilikom sačinjavanja optužnice, hrvatski će tužitelj imati problema s „prevođenjem“ osobne odgovornosti okrivljenika prema članku 7.
stavak 3. (zapovjedna odgovornost). Naime, nova odredba važećeg Kaznenog zakona o zapovjednoj odgovornosti (članak 167a) unesena je u hrvatsko zakonodavstvo tek 1994. godine i zbog ustavne zabrane retroaktivnosti
i načela zakonitosti ne može se primijeniti na zločine koji su se desili u vrijeme rata (1991-1995). Ipak, zapovjedna se ogovornost može manjim dijelom „pokriti“ primjenom zakona koji je važio u vrijeme izvršenja zločina.
Riječ je o onom obliku odgovornosti zapovjednika u kojemu je on neposredni izvršitelj zločina činjenjem ili nečinjenjem, uključivši i izdavanjem zapovjedi da se počini zločin (članak 7. stavak 1. Statuta ICTY). U slučajevima
kada zapovjednik nastupa kao garant, zločin čine njegovi podređeni. U
prvom obliku garantne odgovornosti zapovjednik je znao da se oni spremaju počiniti zločin a nije poduzeo neophodne i razumne mjere da se zločin
spriječi (članak 7. stavak 3. Statuta ICTY). Ovaj oblik odgovornosti zapovjednika za zločin također je nesporan i primjenjiv pred domaćim sudovima
i prema domaćem pravu jer se radi o supočinjenju zločina nečinjenjem. Zapovjednik je znao da se sprema zločin, propustio je poduzeti neophodne i
razumne mjere te je, očito, pristao na zabranjenu posljedicu. U praksi hrvatskih sudova višekratno je primijenjivana odgovornost koja odgovara onoj iz
63
64
65
66
Članci 182. stavak 6. Zakona o kaznenom postupku.
Članak 217. Zakona o kaznenom postupku.
Članak 225. stavak 9. Zakona o kaznenom postupku.
Članci 235. i 250. stavak 1. Zakona o kaznenom postupku.
206
Godišnjak 2004–2005
članka 7. stavak 1. i dijela članka 7. stavak 3. (prvi oblik garantne odgovornosti) Statuta ICTY.67 Međutim, sporan je drugi oblik garantne odgovornosti zapovjednika prema članku 7. stavak 3. Statuta ICTY. Riječ je o
slučaju kada su podređeni počinili zločin a zapovjednik nije znao da se njegovi podčinjeni spremaju počiniti zločin, ali je to trebao znati (had reason to
know), pa zbog tog „propusta znanja“ nije poduzeo neophodne i razumne
mjere za sprječavanje zločina. Problem ovog oblika odgovornosti je u činjenici da je riječ o nehajnoj odgovornosti za kazneno djelo. Nehaj se u hrvatskom kaznenom pravu kažnjava samo kada je to izričito propisano zakonom. S obzirom na to da u Kaznenom zakonu nije propisana kažnjivost ratnih zločina za nehaj (tako što bi se čak prema dominantnom shvaćanju kaznene odgovornosti za djela poput ratnih zločina moglo shvaćati kao contradictio in adjecto), samom primjenom odredbi Kaznenog zakona ne bi se mogao kazniti zapovjednik koji je ostvario ovaj oblik odgovornosti prema članku 7. stavku 3. Statuta ICTY. Isto tako, otvorit će se i pitanje uzročnosti između propusta zapovjednika i samog zločina te i to može biti ozbiljan problem aplikaciji tog oblika odgovornosti zapovjednika. Treći oblik odgovornosti zapovjednika prema članku 7. stavak 3. Statuta ICTY je njegova odgovornost kao garanta za kažnjavanje zločina svojih potčinjenih. U ovom
slučaju nije znao ili mogao znati da se njegovi podčinjeni spremaju počiniti
zločine, ili je to znao ili morao znati, a poduzeo je sve neophodne i razumne
67
Tako, u citiranoj presudi Dinku Šakiću Županijski sud u Zagrebu navodi da je okrivljenik kriv jer je „... kao pripadnik i časnik ‘Ustaške obrane’ u zapovjedništvima logora
Stara Gradiška i Jasenovac obnašao razne dužnosti (i) ... protivno načelima i
odredbama članka 46. i 50. Konvencije (IV) o zakonima i običajima rata na kopnu iz
1907. godine, za vrijeme upravljanja logorom Jasenovac, i to zapovijedanjem i drugim
oblicima upravljanja – donošenja i provođenja odluka – zlostavljao, mučio i ubijao zatočenike na način da je takve čine osobno naređivao i sudjelovao u njihovu izvršenju te kao
zapovjednik logora nije ništa poduzimao da u takvim postupcima spriječi neposredno
podređene pripadnike ‘Ustaške obrane’...“ U predmetu K-19/02-81 Županijski sud u
Karlovcu osudio je okrivljenika Milana Strunjaša na kaznu zatvora od 12 godina (Vrhovni
sud RH potvrdio je odluku presudom I Kž-743/03) jer je „izradio planove napada i
zauzimanja Općine Slunj od strane tvz. Vojske Krajine protivno člancima 3, 27, 32. i 53.
Ženevske konvencije o zaštiti građanskih osoba za vrijeme rata (...) i zapovijedio ovoj
postrojbi da prije ulaska u Hrvatski Blagaj, Donja i Gornja Glina, Pavlovac, Donji i Gornji
Nikšić, Cerovac, Cvitović, Marindolsko Brdo i Gornji i Donji Kremen, iako u ovim selima
nije bilo vojske niti se pružao otpor, pucaju po kućama i gospodarskim zgradama iz sveg
oružja koje su imali, a što su pripadnici ove postrojbe i činili ...“ te su te aktivnosti dovele
do ubojstava, teškog ranjavanja, razaranja i pljačke, kako je to činjenično opisano u presudi.
207
Godišnjak 2004–2005
mjere da spriječi zločin (koji je ipak počinjen). Zapovjednik nakon što je
saznao za zločin, nije poduzeo mjere potrebne za kažnjavanje počinitelja. U
hrvatskom pravu to je podnošenje kaznene prijave, poduzimanje kakvih stegovnih mjera (koje, dakako, ne isključuju kaznenu odgovornost, uhićenje
počinitelja flagrantnog kaznenog djela prema članku 94. stavku 1. Zakona o
kaznenom postupku i sl.). Prema hrvatskom kaznenom zakonodavstvu u
ovom slučaju ne radi se o odgovornosti za sam zločin, već eventualno o
kaznenom djelu neprijavljivanja počinjenog kaznenog djela iz članka 300. KZ, ili
ako je riječ o naknadnoj pomoći počinitelju (auxillum post delictum), u obzir
dolazi primjena odredbe članka 301. Kaznenog zakona (pomoć počinitelju
nakon počinjenja kaznenog djela). Kazneno djelo iz članka 300. odnosi se
na svakoga tko ne prijavi počinjeno teško kazneno djelo iako zna da bi prijavom bilo omogućeno ili znatno olakšano otkrivanje djela ili počinitelja a za
to djelo je zakonom propisana kazna dugotrajnog zatvora (stavak 1). Istom
kaznom (do tri godine zatvora) kažnjava se službena ili odgovorna osoba
koja ne prijavi počinjenje težeg kaznenog djela za koje je saznala obavljajući
svoju dužnost a riječ je o kaznenom djelu koje se progoni po službenoj dužnosti. Ovdje se ne traži da je za kazneno djelo zaprijećena kazna dugotrajnog zatvora. Imajući u vidu da u ovom slučaju ne postoji krivnja, čak ni najblaži oblik nehaja zapovjednika u odnosu na zločin, da nema nikakve uzročne veze između njegova djelovanja i zločina, hrvatsko je kazneno pravo, kao
i njemačko, ovaj oblik odgovornosti uredilo kao samostalno kazneno djelo
(članak 167a stavak 3. Kazenog zakona), ali tek od 1994. godine. Važno je
istaknuti da kasnije poduzimanje mjera za kažnjavanje počinitelja ne ekskulpira zapovjednika ako je propustio poduzeti neophodne i razumne mjere za
sprječavanje zločina. Jednom riječju, u nedostatku odgovarajućih inkriminacija u vrijeme kada su zločini počinjeni (1991-1995), navedeni oblici zapovjedne odgovornosti neće se moći primijeniti, osim ako hrvatski tužitelji i
sudovi tumačenjem ne nađu način da kombinacijom domaćeg i međunarodnog prava „pokriju“ navedene slučajeve zapovjedne odogovonosti. Iz korpusa međunarodnog prava u obzir za primjenu u prvom redu dolaze I Protokol uz Ženevske konvencije iz 1949,68 Konvencija o nezastarijevanju rat68
Protokol I. uz Ženevske konvencije iz 1949. usvojen je 8. lipnja 1977. i stupio je na
snagu 7. prosinca 1978. Hrvatska je stranka sukcesijom bivše SFRJ. Dopunski protokol I sadržava dva važna članka koji se odnose na zapovjednu odgovornost. U
članku 86. koji nosi naslov Nepoduzimanje mjera, u stavku 1. navodi se kako će stranke
suzbijati teške povrede i poduzimati mjere potrebne za suzbijanje svih ostalih povreda
208
Godišnjak 2004–2005
nih zločina i zločina protiv čovječnosti,69 te Europska konvencija za zaštitu
70
ljudskih prava i temeljnih sloboda, koja u članku 7. stavku 2. sadrži izuzetak od načela zakonitosti a implicite i zabrane retroaktivnosti. Takva odredba možda može navesti sudove da njenim tumačenjem na zločine iz razdoblja 1991-1995 primijene nove odredbe Kaznenog zakona o zapovjednoj odgovornosti.71 U svakom slučaju, u hrvatskoj sudskoj praksi još ne postoje
69
70
71
Konvencija ili Protokola koje su rezultat nepoduzimanja mjera kad ih po dužnosti
treba poduzeti. Činjenica da je povredu Konvencije ili Protokola počinio podčinjeni
ne oslobađa njegove zapovjednike kaznene ili disciplinske odgovornosti, ako su znali
ili imali obavijesti koje su im omogućavale da zaključe prema okolnostima koje su
vladale u to vrijeme da je podčinjeni izvršio ili da će izvršiti takvu povredu i ako nisu
poduzeli sve moguće mjere u granicama svoje moći da spriječe ili suzbiju povredu
(članak 86. stavak 2). Članak 87. Protokola traži od stranaka da svojim vojnim komandantima nalože poduzimanje različitih mjera za sprječavanje zločina ili kažnjavanje
počinitelja, uključivši i pokretanje kaznenog postupka. Iako tekst članaka 86. i 87.
govori o „komandantu“ (zapovjedniku), a samo na jednom mjestu o „vojnim
komandantima i pripadnicima oružanih snaga pod njihovom komandom“, iz
konteksta je očito kako su odredba članka 86. i 87. mišljene u odnosu na vojne
zapovjednike. Isto tako, Protokol I. odnosi se na međunarodne oružane sukobe, za
razliku od Protokola II. koji se odnosi na nemeđunarodne oružane sukobe i koji ne
predviđa sličnu odgovornost zapovjednika.
Stupila na snagu 11. studenog 1970. Hrvatska preuzela sukcesijom. Ova konvencija
predviđa nezastarivost ratnih zločina, i to onih predviđenih Statutom Međunarodnog
vojnog suda iz 1945., zločina koji predstavljaju teška kršenja Ženevskih konvencija,
zločina protiv čovječnosti (bez obzira na to jesu li počinjeni u ratu ili u miru), zločina
koji proizlaze iz politike apartheida, genocida, čak i kad takva djela ne predstavljaju
povredu domaćeg zakona zemlje u kojoj su izvršena (članak I.b). Odredbu o
nezastarijevanju kaznenih djela genocida, agresivnog rata, ratnih zločina i drugih
kaznenih djela što ne zastarijevaju prema međunarodnom pravu sadržava i članak 18.
stavak 2. Kaznenog zakona RH.
Usvojena u Rimu 4. studenog 1950. Hrvatska je Konvenciju ratificirala Zakonom o
potvrđivanju Konvencije za zaštitu ljudskih prava i temeljnih sloboda i Protokola 1, 4,
6, 7, i 11. 1997. godine (NN, Međunarodni ugovori, 18/1997). Hrvatska je poslije
ratificirala i Protokole i naknadne protokole no oni nisu od interesa za ovaj rad.
Članak 7. stavak 1., slično kao i Ustav RH, traži da je kazneno djelo u trenutku počinjenja bilo predviđeno kao kazneno djelo po unutarnjem ili međunarodnom pravu, a
primjenu blažeg zakona vezuje isključivo za određivanje blaže kazne. Ali, u stavku 2.
predviđa se „da ovaj članak ne priječi suđenje ili kažnjavanje bilo koje osobe za neki
čin ili propust koji je u času počinjenja predstavljao kazneno djelo u skladu s općim
načelima prava priznatim od civiliziranih naroda.“ Taj vrlo važni izuzetak od načela
zakonitosti vezuje se za činjenicu da je nastao neposredno nakon II. svjetskog rata u
vrijeme neposredno nakon kažnjavanja nacističkih počinitelja ratnih zločina, pri čemu
209
Godišnjak 2004–2005
presedani koji bi u cijelosti riješili problem zapovjedne odgovornosti. Međutim, vjerojatni scenarij optuživanja i suđenja u Hrvatskoj jest da će tužitelj
izbjegavati kvalifikacije prema garantnim oblicima odgovornosti koje nisu
pokrivene hrvatskim kaznenim pravom kao što će iz pravnih (ali i političkih!) razloga izbjegavati kvalifikacije koje uključuju zajednički zločinački
pothvat.
Predviđajući razvoj događaja u suđenjima za ratne zločine u Hrvatskoj
čije je pravosuđe, kako je navedeno opterećeno brojnim slabostima tranzicijskog društva, ali imajući u vidu važnost koju pravična suđenja imaju za
Hrvatsku i kao i sve što je poduzeto na osposobljavanju hrvatskog pravosuđa, možemo očekivati:
1. Nastavak suđenja u predmetima koje je autonomno iniciralo hrvatsko pravosuđe. Stalni međunarodni monitoring tih suđenja dovest će do nastavka trenda rasta kvalitete suđenja, opadanja
pristrasnosti utemeljene na etnicitetu okrivljenika i selekciju
predmeta u kojoj će otpadati oni predmeti koji su započeti iz
političkih razloga ili bez dovoljno dokaza. Ti će se postupci odvijati
još niz godina i predstavljati će trajnu kušnju hrvatskog pravosuđa i
demokracije;
2. Za očekivati je da ICTY neće hrvatskim sudovima prepustiti velik
broj predmeta. Uz one u kojima je podigao optužnicu (predmeti
Norac i Ademi) vjerojatno će biti vrlo malo (možda više niti jedan)
predmeta te vrste. S druge strane, ICTY će zasigurno predate dokaze i dokumentaciju potrebnu za kazneni progon u više predmeta
u kojima pred ICTY nije podignuta optužnica. U svim suđenjima u
kojima je predmet preuzet iz Haga, međunarodna će zajednica s
puno pažnje pratiti pravičnost suđenja.
Konačno, kako je u određenom trenutku suradnja s ICTY (posebno
predmet Gotovina) bio ključ početka pregovora Hrvatske o pristupu Europskoj uniji, tako će kvaliteta i pravičnost kaznenih postupaka za ratne zločine biti jedan od važnih ključeva njihova pozitivnog završetka. Sigurno, taj
su se javljala brojna pravna pitanja i problemi, uključivši i pitanje do koje se mjere u
tim postupcima poštovalo načelo zakonitosti. Budući da Ustav RH kao izvor prava
(posebice ne kao izvor kaznenopravne norme) ne predviđa „opća načela prava“,
postavit će se pitanje uloge tog izvora prava, uvedenog u domaći pravni sustav
međunarodnim ugovorom koji je iznad zakona, ali ne i iznad Ustava, pri aplikaciji
zapovjedne odgovornosti u domaćem pravu.
210
Godišnjak 2004–2005
će trenutak biti jasan znak da je tranzicija Hrvatske iz ratnog u mirnodopsko
te iz jednostranačkog u društvo zapadne pluralističke demokracije dovršena
ili da je na samom kraju.
Ivo JOSIPOVIĆ LLD
Transitional Justice: Responsibility for
War Crimes before National Courts in Croatia
Summary
The analyses of war crimes proceedings point to continuation of trials in cases autonomously initiated by Croatian judiciary. Permanent international monitoring of these
trials will lead to continuation of trends of increase of quality of trials, decrease of biases
grounded on ethnicity of accused and selection of cases in which the ones that were initiated
for political reasons or without sufficient evidences will be dropped. These proceedings will
be conducted for years and they will represent a permanent challenge to Croatian judiciary
and democracy.
It is to expect that the ICTY will not refer large number of cases to Croatian courts. Besides those in which it filed indictment (cases Norac and Ademi), it is probable
that there will be very few (perhaps none more) cases of that kind. On the other hand, the
ICTY will certainly refer evidences and documents necessary for criminal prosecution in
several cases in which indictments have not been filed before the ICTY. In all trials in
which cases are taken over from the Hague, the international community will carefully
monitor fairness of trials.
Finally, as in a certain moment the cooperation with the ICTY (particularly
Gotovina case) was a key for beginning the negotiations of Croatia for accession to the
European Union, the quality and fairness of criminal proceedings for war crimes will be
one of important keys for their positive conclusion. Certainly, that moment will be a clear
sign that the transition of Croatia from war to peace and from a single party society to the
society of Western pluralistic democracy is completed or is at its very end.
211
Godišnjak 2004–2005
212
Mr Nebojša RAIČEVIĆ∗
UDK 335.014:341.1
Upotreba nuklearnog oružja i
međunarodno humanitarno pravo
Još uvek nije donet međunarodni ugovor koji sadrži izričitu zabranu upotrebe nuklearnog oružja, a takva zabrana nije stvorena ni putem običajnog prava. Međutim, odsustvo zabrane upotrebe nuklearnog oružja per se nikako ne znači da ne postoje nikakva
pravila za njegovu upotrebu. Brojni ugovori međunarodnog humanitarnog prava sadrže
odredbe koje nameću vrlo široka ograničenja upotrebe nuklearnog oružja. Pored toga,
značajna ograničenja nametnuta su i opštim načelima međunarodnog humanitarnog prava. Imajući u vidu postojeće norme međunarodnog humanitarnog prava može se zaključiti
da je u najvećem broju slučajeva upotreba nukleanog oružja zabranjena, ali da postoje
slučajevi, mada vrlo retki, u kojima bi njegova upotreba bila dozvoljena. Zato treba uložiti dodatne napore kako bi se nuklearno oružje u potpunosti zabranilo.
Ključne reči: nuklearno oružje, međunarodno humanitarno pravo, međunarodni
ugovori, međunarodni običaji, opšta pravna načela, Međunarodni sud pravde.
I Uvod
Iako je od okončanja blokovske podele i hladnog rata prošla decenija i
po, opasnost upotrebe nuklearnog oružja i dalje preti svetu. I pored delimičnog uništavanja nuklearnog arsenala, SAD i Rusija i dalje poseduju ogromne
zalihe ovog oružja. I ostale tri priznate nuklearne sile (Kina, Velika Britanija
i Francuska)1 poseduje takve količine nuklearnog oružja koje bi mogle nane∗
1
Asistent Pravnog fakulteta u Nišu.
Ugovorom o neširenju nuklearnog oružja koji je usvojen 1968. godine postignut je
sporazum da se spreči širenje kruga država koje poseduju nuklearno oružje, već da i
dalje to budu samo pet država koje su u tom momentu posedovale tu vrstu oružja (čl.
9). Na taj način sve ostale države ugovornice izgubile su mogućnost da postanu
priznate nuklearne sile.
213
Godišnjak 2004–2005
ti nesagledive posledice životu na Zemlji. Osim priznatih nuklearnih sila i
neke druge države poseduju nuklearno oružje ili su u stanju da ga vrlo brzo
stvore (Indija, Pakistan i Izrael).2 Pored toga, postoje i neke države koje su
optuživane ili se optužuju da razvijaju programe za proizvodnju nuklearnog
oružja (Libija, Irak, Severna Koreja i Iran). Na kraju, postoji opasnost da i
razvijene terorističke grupe dođu u posed materijala za proizvodnju nuklearnog oružja. Kako neki ističu, iako je svet izbegao preteću senku atomske
pečurke, rizik upotrebe nuklearnog oružja nije manji, već možda i veći nego
ranije.3
Nuklearno oružje se po mnogo čemu razlikuje od drugih vrsta oružja
– ogromnoj snazi, trostrukom dejstvu (udarno, toplotno i radioaktivno), složenom i skupom procesu proizvodnje usled čega mogućnost posedovanja
ima mali broj država. Takođe, za razliku od drugih vrsta oružja, odluka da se
ono upotrebi nije samo vojne prirode. Nuklearni napad bi imao takve dalekosežne političke posledice koje zahtevaju njegovo odobrenje sa najvišeg
političkog nivoa.4
Međutim, i pored svih navedenih osobenosti ono se sa stanovišta primene međunarodnog prava ne razlikuje od ostalih sredstava ratovanja. Postoji više međunarodnopravnih pitanja koja se otvaraju u vezi sa nuklearnim
oružjem. Najpre, to je pitanje dozvoljenosti njegovog posedovanja, potom
problem eksperimenata nuklearnim oružjem, i na kraju zakonitost njegove
upotrebe.
U ovom radu biće analiziran samo treći problem – zakonitost upotrebe nuklearnog oružja. Pravila relevantna za to pitanje nalaze se u različitim oblastima međunarodnog prava, kao na primer, ekološkom pravu, ugovorima o zaštiti ljudskih prava, međunarodnom humanitarnom pravu, ugovorima koji sadrže ograničenja nuklearnog oružja, i dr. Međutim, s obzirom
na prostor i karakter ovog rada pažnja će biti usmerena samo na zakonitost
upotrebe nuklearnog oružja sa stanovišta međunarodnog humanitarnog prava (u daljem tekstu MHP).
2
3
4
Za najnovije podatke o količini nuklearnog oružja koje poseduje ove zemlje videti:
Novičić Ž: „Nuklearno oružje u međunarodnoj politici“, Međunarodni problemi, Vol.
LVII, 2005, br. 4, str. 508.
C. G. Weeramantry: „Nuclear Weapons and International Law“, Journal of International
Law and Practice, Vol. 9, 2000, No. 2, p. 255.
O specifičnosti odluke o upotrebi nuklearnog oružja videti: D. Fleck (ed.): The
Handbook of Humanitarian Law in Armed Conflict, Oxford, 1995, p. 147.
214
Godišnjak 2004–2005
Postavlja se pitanje da li se treba baviti problemom o kojem se već
izjasnio Međunarodni sud pravde (u daljem tekstu „Sud“) u svom savetodavnom mišljenju o zakonitosti pretnje ili upotrebe nuklearnog oružja5. Čini
se da za to postoje najmanje dva razloga. Prvo, Sud nije dao konačan odgovor na pitanje o zakonitosi upotrebe nuklearnog oružja, i drugo, u radu će
biti analizirana i teorijska shvatanja koja su postojala pre davanja savetodavnog mišljenja, kao i ona posle njega, a koja se često ne podudaraju sa stavovima Suda.
Imajući u vidu različitost izvora MHP, upotreba nuklearnog oružja
biće analizirana sa stanovišta međunarodnih ugovora, običajnog prava, i osnovnih načela MHP.
II Međunarodni ugovori
Zaključivanje međunarodnih ugovora kojima se reguliše ponašanje
strana u sukobu počinje u drugoj polovini XIX veka. Do danas je zaključen
veliko broj ugovora iz oblasti MHP,6 tako da ova oblast spada u
najkodifikovanije oblasti međunarodnog prava. Međutim, još uvek nije
usvojen ugovor koji izričito zabranjuje upotrebu nuklearnog oružja. Odsustvo izričite zabrane nuklearnog oružja nikako ne treba razumeti kao
dozvolu za njegovu upotrebu.7 Drugim rečima, to nikako ne znači da je
upotreba nuklearnog oružja potpuno neregulisana međunarodnim ugovorima.
Postoji nekoliko ugovora MHP koji sadrže odredbe koje se mogu dovesti u vezu sa zakonitošću upotrebe nuklearnog oružja. Neki od njih sadrže
i određena pravila koja su prerasla u opšte principe MHP i ona neće biti
predmet pažnje na ovom mestu, već u jednom od narednih delova rada.
5
6
7
International Court of Justice, Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons,
Advisory Opinion of 8 July 1996, General list No. 95; u daljem tekstu: „Advisory
Opinion“.
Za spisak ugovora MHP videti: B. Janković – Z. Radivojević: Međunarodno javno pravo,
Niš, 2005, str. 418–419.
Međutim, ima i suprotnih shvatanja. Tako, na primer, Vojni priručnik SAD za rat na
kopnu iz 1956, dopunjen 1976. (U.S. Army Field Manual 27–10) u paragrafu 35
predviđa: „Upotreba ekspolozivnog ‘atomskog oružja’, bilo od strane vazdušnih,
pomorskih ili kopnenih snaga, kao takva ne može se smatrati kršenjem međunarodnog
prava u odsustvu običajnog pravila međunarodnog prava ili međunarodnog ugovora
koji ograničavaju njegovu upotrebu“.
215
Godišnjak 2004–2005
2.1. Petrogradska deklaracija iz 1868. godine
Petrogradska deklaracija o zabrani upotrebe određenih projektila u ratu iz 1868. godine8 prvi je višestrani ugovor koji sadrži zabranu pojedinih
sredstava ratovanja. Mada, ova Deklaracija u dispozitivnom delu zabranjuje
upotrebu samo određenih sredstava ratovanja (projektile ispod 400 grama
težine koji su eksplozivni ili su napunjeni rasprskavajućim ili zapaljivim
materijama) njen domašaj je daleko širi, jer su u njenom uvodu data određena pravila koja se mogu primeniti i na druga sredstva ratovanja. U preambuli
Petrogradske deklaracije stoji:
„da napredak civilizacije treba da ima za posledicu što veće ublažavanje nesreće rata;
da je jedini legitimni cilj koji treba da imaju pred sobom države za
vreme rata slabljenje vojnih snaga neprijatelja;
da bi taj cilj bio prekoračen upotrebom oružja koje bi nepotrebno
povećalo patnje ljudi stavljenih van borbe ili bi im smrt učinilo neizbežnom;
da će upotreba tih oružja biti, prema tome, u suprotnosti sa zakonima humanosti.“
Može se videti da je u uvodu Deklaracije izvršena kodifikacija pojedinih načela MHP, ali o njima će biti reči u posebnom delu rada.
Neki pisci saglasnost upotrebe nuklearnog oružja sa pravilima ove
Deklaracije razmatraju posredno kroz načela MHP koja ona sadrži, dok drugi, poput M. Radojkovića9 i V. Kosovića,10 izričito navode suprotnost upotrebe nuklearnog oružja sa Petrogradskom deklaracijom iz 1868. godine.
Grief navodi da je nerazumno osuditi upotrebu projektila ispod 400 grama
težine koji nanose nepotrebne povrede jednoj osobi, a s druge strane prihvatiti kao potpuno legitimnu upotrebu nuklearnog oružja, koja će prouzrokovati užasne povrede ogromnom broju ljudi, boraca i neboraca, u momentu eksplozije i godinama posle nje.11
8
9
10
11
M. Starčević (red.): Izvori međunarodnog humanitarnog prava, Beograd, 2002, str.
333. Deklaraciju su 1868. godine ratifikovale Rusija, Francuska i Velika Britanija, dok
ostale dve priznate nuklearne sile, kao i Izrael, Indija i Pakistan to nisu učinile; podaci
navedeni prema: http://www.icrc.org/ihl.nsf/TOPICS? OpenView.
M. Radojković: „Nuklearno oružje i međunarodno pravo“, Arhiv za pravne i društvene
nauke, 1962, br. 1–2, str. 16–17.
V. Kosović: „Razmatranja o stavovima prema nuklearnom oružju“, JRMP, 1960, br. 1.
str. 34.
N. Grief: „The Legality of Nuclear Weapons“, u I. Pogany (ed.): Nuclear Weapons and
International Law, Sydney, 1987, p. 23.
216
Godišnjak 2004–2005
2.2. Ugovori o zabrani hemijskog
i biološkog oružja
Određene zabrane u pogledu hemijskog i biološkog oružja sadrži veći
broj međunarodnih ugovora, i to: a) Haška deklaracija koja se odnosi na zagušljive gasove;12 b) Haški pravilnik o zakonima i običajima rata na kopnu,13
(čl. 23 a); c) Ženevski protokol iz 1925. godine;14 d) Konvencija o biološkom oružju iz 1972. godine;15 i e) Konvencija o hemijskom oružju iz 1993.
godine.16 Ovi ugovori zabranjuju upotrebu hemijskog ili biološkog oružja (ili
oba), a neki od njih sadrže i šire zabrane u cilju potpunog eliminisanja ovih
dveju vrsta oružja za masovno uništenje.
Ističući sličnosti nuklearnog sa hemijskim i biološkim oružjem, pojedini pisci pokušavaju na osnovu postojeće zabrane ovih dveju vrsta oružja
da i upotrebu nuklearnog oružja stave van prava. Oni, uglavnom, zabranu
12
13
14
15
16
Deklaracija je usvojena na I Haškoj konferenciji koja je održana 1899. godine. Za tekst
videti: D. Schindler – J. Toman: The Laws of Armed Conflicts: A Collection of Conventions,
Resolutions and Other Documents, Geneva, 1973, pp. 99–101. Deklaraciju su
ratifikovale Francuska (1900), Rusija (1900), Kina (1904) i Velika Britanija (1907), dok
SAD i ostale tri države za koje se pretpostavlja da imaju nuklearno oružje to nisu
učinile; podaci navedeni prema:
http://www.icrc.org/ihl.nsf/ TOPICS?OpenView.
Za tekst videti: M. Starčević (red.): op. cit., str. 295–304. Četvrtu Hašku konvenciju, čiji
je sastavni deo pravilnik, ratifikovalo je svih pet priznatih nuklearnih sila (Rusija –
1909, SAD – 1909, Velika Britanija – 1909, Francuska 1919 i Kina – 1917), dok Izrael,
Indija i Pakistan to nisu učinile; podaci navedeni prema:
http://www.icrc.org/ihl.nsf/TOPICS?OpenView.
Za tekst videti: M. Starčević (red.): op. cit., str. 338. Ženevski protokol su ratifikovale
sve države koje poseduju nuklearno oružje ili su na putu da ga stvore, osim Pakistana;
podaci navedeni prema:
http://www.icrc.org/ihl.nsf/TOPICS?OpenView.
Njen pun naziv je Konvencija o zabrani razvoja, proizvodnje i skladištenja bakteriološkog (biološkog) i otrovnog oružja i o njihovom uništavanju; za tekst videti: M.
Starčević (red.): op. cit., str. 339–343. Konvenciju su ratifikovale sve države koje poseduju nuklearno oružje ili su na putu da ga stvore, osim Izraela; podaci navedeni
prema: http://www.icrc.org/ihl.nsf/TOPICS?OpenView.
Njen pun naziv je Konvencija o zabrani razvoja, proizvodnje, skladištenja i upotrebe
hemijskog oružja i o njegovom uništavanju; za tekst videti: M. Starčević (red.): op. cit.,
str. 371–493. Konvenciju su ratifikovale sve države koje poseduju nuklearno oružje ili
su na putu da ga stvore, osim Izraela; podaci navedeni prema:
http://www.icrc.org/ihl.nsf/TOPICS?OpenView.
217
Godišnjak 2004–2005
upotrebe nuklearnog oružja izvlače iz sličnosti radioaktivnog dejstva ovog
oružja sa dejstvom otrova ili bioloških agenasa.
G. Schwarzenberger smatra da se zabrana upotrebe nuklearnog oružja,
pored Konvencije o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida, može izvući i iz Ženevskog protokola iz 1925. godine.17 H. Moore pored ostalih razloga
kojima dokazuje nezakonitost nukleranog oružja navodi i argumente da je
„nuklearno oružje otrovno, a jedino varvari truju svoje neprijatelje“ i da je
„nuklearno oružje suprotno Ženevskom protokolu iz 1925. godine.“18 M.
Starčević smatra da mehanizam delovanja nuklearnog oružja na ljudski organizam ima neke karakteristike hemijskih i bioloških procesa pa se može
smatrati i hemijskim oružjem koje je izričito zabranjeno.19 Korovin20 i Perazić21 ističu da je nuklearno oružje zabranjeno Ženevskim protokolom, ne samo po osnovu sličnosti nuklearnog sa hemijskim oružjem, već i zbog sličnosti radioaktivnog dejstva nuklearnog oružja sa dejstvom biološkog oružja.
Jugoslovenski internacionalisti su u zajedničkoj rezoluciji, pored ostalih razloga, izneli i stav da je upotreba nuklearnog oružja u suprotnosti sa članom
23a Haškog pravilnika i Ženevskim protokolom.22 Postoje mišljenja da se
zabrana hemijskog oružja može protegnuti i na nuklearno oružje, ali ne u
apsolutnom smislu. Pošto posledice upotrebe nuklearnog oružja zavise od
niza faktora, sporno je da li neki vidovi upotrebe nuklearnog oružja krše
zabranu otrova i otrovnog oružja.23
17
18
19
20
21
22
23
G. Shcwarzenberger: The Legality of Nuclear Weapons, London, 1958, pp. 46–48.
W. H. Moore: „Report of the 46th Conference of ILA“, Edinborough, 1954, p. 21;
navedeno prema: Đ. Ninčić: „Nuclear Weapons and the Charter of the United Nations“, JRMP, 1962, br. 2, p. 200.
M. Starčević: Osnove međunarodnog prava i međunarodnog ratnog prava, Beograd,
1998, str. 157.
Е. Коровин: „Атомное оружие и международное право“, Международная жизнь,
1955, Но. 5, с. 50–54.
Perazić smatra da radijacija deluje na leukocite i time slabi imunitet organizama čime
se radioaktivno dejstvo nukleranog oružja izjednačava sa biološkim oružjem; o tome
više videti: G. Perazić: Međunarodno-pravna zabrana upotrebe sredstava za masovno uništavanje
u ratu, Beograd, 1968, str. 79–85.
14. juna 1957. godine usvojena je Rezolucija Jugoslovenskog udruženja za međunarodno pravo o zabrani upotrebe nuklearnog i termonuklearnog oružja i o zabrani
opita sa nuklearnim oružjem. Za tekst Rezolucije videti: JRMP, 1957, br. 1, str. 146.
M. N. Shaw: „Nuclear Weapons and International Law“, in I. Pogany (ed.): op. cit., p.
14. Shaw navodi sledeće slučajeve upotrebe nuklearnog oružja koji ne bi bili obuhva-
218
Godišnjak 2004–2005
I pojedine države su u pisanim izjavama koje su podnele Sudu u postupku koji je prethodio davanju savetodavnog mišljenja o zakonitosti upotrebe nuklearnog oružja tvrdile da nuklearno oružje potpada pod domašaj
postojeće zabrane hemijskog oružja. One su istakle da se upotrebom nuklearnog oružja stvaraju radioaktivni nus-proizvodi koji su visokootrovni ukoli24
ko se udahnu ili se progutaju.
Sud je smatrao da su svi napred pomenuti ugovori o zabrani nekih vrsta oružja za masovno uništenje doneti u svom sopstvenom kontekstu i da
se u njima ne može naći zabrana nuklearnog oružja. Termini koji se u ovim
ugovorima koriste („otrovi i otrovno oružje“, „slični materijali ili naprave“)
države su razumele u njihovom uobičajenom značenju. Njima se označavaju
oružja čije je prvenstveno, ili jedino, dejstvo trovanje ili izazivanje gušenja25 i
strane ugovornice te termine nisu upotrebljavale sa namerom da oni obuhvate nuklearno oružje.26 Međutim, sa takvim stanovištem Suda nisu se složile sve sudije. Svoje neslaganje sa zaključkom Suda opširno je obrazložio
sudija Weeramantry.27 On je istakao da je radijacija stvarana upotrebom nuklearnog oružja otrovna i da je način njenog delovanja identičan delovanju
otrovnog oružja koje je zabranjeno Haškim pravilnikom i Ženevskim protokolom. Za Weiss-a, predsednika Međunarodnog udruženja pravnika protiv
nuklearnog oružja, jasno je zašto Sud smatra da se zabrana hemijskog oružja
ne može primeniti i na nuklearno oružje, jer kako ovaj autor kaže, u suprotnom „ne bi bilo prostora čak ni za sitno ispisan izuzetak od ultimativnog
stava o nezakonitosti“.28
24
25
26
27
28
ćeni zabranom hemijskog oružja: neke atmosferske nuklearne eksplozije kod kojih se
ne stvara ili se stvara mala količina radioaktivnih padavina, napad na izolovani vojni
objekt, na primer, rakete u armiranom skloništu.
Takve stavove su iznele Indija i Solomonska ostrva; za tekst videti:
http://www.icj-cij.org/ icjwww/icases/iunan/iunanframe.htm.
Ima pisaca koji se protive minimiziranju radioaktivnog dejstva nuklearnog oružja i
njegovom svođenju samo na sporedan efekat nuklearne eksplozije; za takv stav videti:
N. Grief: op. cit., p. 30.
Advisory Opinion, paras. 55–57.
Advisory Opinion, Dissenting Opinion of Judge Weeramantry, pp. 508–512.
P. Weiss: „Testing the Effectiveness of the International Court of Justice: The Nuclear Weapons Case“, ASIL Proceedings of the 91st Annual Meeting, 1997, p. 7. Za
protivljenje stavu Suda još videti: E. David: „The Opinion of the International Court
of Justice on the Legality of the Use of Nuclear Weapons“, International Review of the
Red Cross, 1997, No. 316, pp. 25–27.
219
Godišnjak 2004–2005
Na osnovu iznetih stavova, moglo bi se zaključiti da postoji sličnost
29
dejstva nuklearnog sa otrovnim oružjem. Ipak, to nije dovoljan razlog za
potpunu zabranu upotrebe nuklearnog oružja, pošto je moguće da se ono
upotrebi, a da radioaktivno zračenje nema za posledicu smrt ljudi ili njihovo
povređivanje. Na primer, ukoliko se u izolovanom vojnom objektu nalazi
mali broj neprijateljskih vojnika koji će, gotovo sigurno, stradati od udarnog
dejstva taktičkog nuklearnog oružja30 pitanje dejstva radioaktivnog zračenja
u odnosu na njih se i ne postavlja. Zbog svega toga, može se smatrati da
ugovori koji zabranjuju otrovno oružje zabranjuju pojedine načine upotrebe
nuklearnog oružja, i to vrlo brojne, ali ne i svaku njegovu upotrebu.
2.3. Haški pravilnik o zakonima
i običajima rata na kopnu
Ovaj Pravilnik, koji je sastavni deo IV Haške konvencije iz 1907. godine, pored zabrane otrova i otrovnog oružja sadrži još neke odredbe koje
se mogu dovesti u vezu sa upotrebom nuklearnog oružja. Haški pravilnik u
članu 25 sadrži normu koja se odnosi na ograničenja u pogledu objekata napada, ali se na posredan način može ticati i ograničenja upotrebe sredstava
borbe. U tom članu se kaže da je „zabranjeno napadati i bombardovati bilo
29
30
Vrlo dobru argumentaciju za sličnost dejstva nuklearnog oružja sa otrovima daje sudija Weeramantry; Advisory Opinion, Dissenting Opinion of Judge Weeramantry, pp.
508–512.
Usled ogromnog pritiska javnog mnjenja verovatnoća upotrebe nuklearnog oružja
koje je u stanju da totalno uništi velike gradove svedena je na minimum. Zbog toga su
se nuklearne sile okrenule proizvodnji nuklearnog oružja čija je snaga znatno manja,
(ispod 5 KT), a čak se proizvode i topovske granata snage od 0,2 KT, jer smatraju da
je upotreba tih vrsta nuklearnog oružja nesumnjivo dozvoljena. Takva oružja nazivaju
se taktičkim nuklearnim oružjem, dok se ona velike snage nazivaju strategijskim
nuklearnim oružjem. Više o podeli nuklearnog oružja na strategijsko i taktičko videti:
G. Perazić: „Međunarodnopravni vid podele nuklearnog oružja na strategijsko i
taktičko nuklearno oružje“, JRMP, 1960, br. 1, str. 112–117. G. Perazić smatra da je
taktička upotreba nuklearnog oružja ona upotreba koja je uperena protiv
neprijateljskih snaga, dok bi strategijska upotreba bila uperena protiv velikih naseljenih
centara; G. Perazić: Međunarodnopravna zabrana upotrebe sredstava za masovno
uništavanje u ratu, Beograd, 1968, str. 8. Postoje teoretičari koji različito tretiraju
strategijsko i taktičko nuklearno oružje sa aspekta dozvoljenosti njihove upotrebe. Za
takve stavove videti: J. Pictet: Development and Principles of International Humanitarian Law,
Geneva, 1985, p. 56. i F. Kalshoven: Constraints on the Waging of War, Geneva, 1987, pp.
36–37.
220
Godišnjak 2004–2005
kojim sredstvima nebranjene gradove, sela, naselja i zgrade“. Brojni teoretičari smatraju da je upotreba nuklearnog oružja u suprotnosti sa navedenim
članovima Haškog pravilnika.31
Ukoliko bi se upotrebom nuklearnog oružja povredila pomenuta pravila Haškog pravilnika svakako bi takva upotreba bila nezakonita. Međutim,
moguće je da se nuklearna eksplozija desi u takvim okolnostima gde ne bi
došlo do kršenja Pravilnikom proklamovanih pravila i načela (primer iz
prethodnog dela).
2.4. Ženevske konvencije iz 1949. godine i
Dopunski protokol I iz 1977. godine
Iako su usvojeni nakon pojave i upotrebe nuklearnog oružja, ovi ugovori izričito ne pominju ovu vrstu oružja. To nikako ne znači da njih ne treba uzimati u obzir prilikom razmatranja zakonitosti upotrebe nuklearnog
oružja.32 Da li je moguće upotrebiti nuklearno oružje a da se tom prilikom
ne ugroze lica i objekti zaštićeni Ženevskim konvencijama iz 1949. godine33
i Dopunskim protokolom I iz 1977. godine?34 Sud u Savetodavnom mišljenju nije posebno razmatrao zakonitost upotrebe nuklearnog oružja sa stanovišta Ženevskih konvencija i Dopunskog protokola I. On je njih, uglavnom,
pominjao samo uzgredno kao ugovore u kojima su sadržana pojedina načela
MHP. Sud se jedino direktno pozvao na članove 35(3) i 55 Dopunskog protokola I i to u delu Savetodavnog mišljenja koje je posvećeno ekološkom
pravu.35
31
32
33
34
35
Е. Коровин: op. cit., с. 50–54; Rezolucija Jugoslovenskog udruženja za međunarodno
pravo o zabrani upotrebe nuklearnog i termonuklearnog oružja i o zabrani opita sa
nuklearnim oružjem; M. Radojković: op. cit., str. 16–17.
To je naglasio sudija Fleischhauer u svom pojedinačnom mišljenju; Advisory Opinion,
Separate Opinion of Judge Fleischhauer, para. 1, p. 305.
12. avgusta 1949. godine, usvojene su 4 konvencije koje štite pojedine kategorije lica u
ratu, i to: Konvencija za poboljšanje položaja ranjenika i bolesnika u oružanim sukobima u ratu, Konvencija za poboljšanje položaja ranjenika, bolesnika i brodolomnika oružanih snaga na moru, Konvencija o postupanju sa ratnim zarobljenicima i
Konvencija o zaštiti građanskih lica za vreme rata. Za tekst konvencija videti: M.
Starčević (red.): op. cit., str. 1–178.
Dopunski protokol uz Ženevske konvencije od 12. avgusta 1949. godine o zaštiti
žrtava međunarodnih oružanih sukoba (Protokol I). Za tekst videti: M. Starčević
(red.): op. cit., str. 181–256.
Advisory Opinion, paras. 27–28, 31.
221
Godišnjak 2004–2005
Pored opštih načela u ovim ugovorima postoje i druge odredbe koje
se mogu dovesti u vezu sa zakonitošću upotrebe nuklearnog oružja. S obzirom da su države koje imaju sposobnost da upotrebe nuklearno oružje strane ugovornice ovih ugovora (ili nekih od njih)36 one su dužne da poštuju
odredbe ovih ugovora u celini, te stoga postoji potreba njihove analize.
U najvećem broju slučajeva, naročito prilikom upotrebe strategijskog
nuklearnog oružja velike snage, vrlo je teško izbeći štetne posledice po ranjenike, bolesnike, bolnice, sanitetske transporte, ratne zarobljenike, civile i
civilne objekte, tj. lica i objekte koji su zaštićeni Ženevskim konvencijama iz
1949. godine. Pošto se zaštita civila i civilnih objekata anlizira kasnije kroz
opšte načelo razlikovanja, zaštita ostalih lica i objekata biće ovde kratko razmotrena.
Prva i Druga ženevska konvencija štite ranjenike, bolesnike i brodolomnike i sanitetske jedinice i ustanove od napada.37 U velikom broju slučajeva upotreba nuklearnog oružja bi dovela do povrede ovih zabrana.38 Tako
je u Hirošimi i Nagasakiju nakon upotrebe atomskih bombi među stotinama
hiljada nastradalih lica bilo i ranjenika i bolesnika, a u ruševinama ovih gradova sa lica mesta su nestali i brojni sanitetski objekti.
Međutim, iako bi najveći broj mogućih upotreba nuklearnog oružja
predstavljao akt kršenja „ženevskog prava“, ipak, neki slučajevi upotrebe
ove vrste oružja ne bi predstavljali povredu ovih ugovora. Na primer, ukoliko se zamišljeni vojni objekat nalazi u predelu koji je nenaseljen, tako da u
njegovoj blizini nema ni jednog lica ili objekta koji štite Ženevske konvencije, upotreba nuklearnog oružja male snage ne bi predstavljala povredu tog
prava.
Dopunski protokol I u članu 35(3) sadrži zabranu upotrebe „metoda
ili sredstava ratovanja koji su namenjeni ili od kojih se može očekivati da će
prouzrokovati opsežna, dugotrajna i ozbiljna oštećenja prirodne okoline“.
36
37
38
Svih pet priznatih nuklearnih sila (SAD, Rusija, V. Britanija, Kina i Francuska) i države
koje poseduju nuklearno oružje ili su na pragu da ga stvore (Izrael, Indija i Pakistan)
su strane ugovornice sve četiri Ženevske konvencije iz 1949. godine. Sve priznate
nuklearne sile, osim SAD, su i ugovornice Dopunskog protokola I iz 1977. godine,
njegove strane ugovrnice nisu ni Izrael, Indija i Pakistan; podaci navedeni prema:
http://www.icrc.org/ihl.nsf/ TOPICS?OpenView.
Prva ženevska konvencija čl. 12, 19, 20 i Druga ženevska konvencija čl. 12, 22 i 23.
Egipat je kao jedan od osnova nezakonitosti upotrebe nuklearnog oružja naveo ove
odredbe Ženevskih konvencija; Written Statment of Egypt, para. 21; za tekst videti:
http://www.icj-cij.org/icjwww/ icases/iunan/iunanframe.htm.
222
Godišnjak 2004–2005
Slična zabrana sadržana je i u članu 55 (1) ovog ugovora. Avramov39 smatra
da se iz ovih normi može izvući zabrana upotrebe nuklearnog oružja.40 Međutim, postoje mišljenja koja Protokolu I daju mnogo uži domašaj. Imajući
u vidu istorijat pregovora za zaključenje ovog ugovora i stavove nuklearnih
sila i nekih drugih država na diplomatskoj konferenciji (1974–1977), oni
smatraju da se Protokol I odnosi samo na konvencionalno, a ne i na nuklearno, hemijsko i biološko oružje.41 Neke od država su takav stav izrazile
42
kroz deklaracije i rezerve uz Protokol I. Sud je u pogledu domašaja i značaja člana 35(3) i člana 55 dao jednu važnu, ali praktično malo korisnu konstataciju, ističući da oni predstavljaju „snažno ograničenje za sve države koje
su obavezane tim odredbama“.43
Upotreba nuklearnog oružja, u najvećem broju slučajeva, biće suprotna pomenutim odredbama Protokola I. Međutim, postoje slučajevi, mada
vrlo retki, kada je moguća upotreba nuklearnog oružja koja prirodnoj okolini neće naneti onakve štete kakve su opisane u Protokolu I. Na primer,
vojni objekat koji je napadnut nuklearnim oružjem male snage (ispod 1 KT)
nalazi se u nenaseljenom području u kome istovremeno nema drugih živih
bića, kao što su velike pustinje.44 Na osnovu ovog primera može se zaključiti
39
40
41
42
43
44
S. Avramov – M. Kreća: Međunarodno javno pravo, Beograd, 2003, str. 535.
Postoje shvatanja koja navedena pravila Protokola I tretiraju kao običajno pravo, zbog
čega ona vezuju sve države. Takav stav je iznet u Studiji Međunarodnog komiteta
Crvenog krsta (Pravilo 45); J. M Henckaerts – L. Doswald-Beck: Customary International
Humanitarian Law, Vol. I, Cambridge, 2005. Teško je prihvatiti takav stav s obzirom da
postoji veći broj stalnih protivnika nastanka takvog običaja, među kojima se nalaze i
nuklearne sile.
C. F. Amerasinghe: „The Legality of the Use of or Threat to Use Nuclear Weapons“,
Finnish Yearbook of International Law, Vol. X, 1999, p. 32.
Velika Britanija je prilikom ratifikacije Dopunskog protokol I stavila rezervu u kojoj je
istakla da se pravila iz Protokola isključivo odnose na konvencionalno oružje i da ne
utiču na norme međunarodnog prava o ostalim vrstama oružja. Ova država je istakla
da pravila Protokola naročito neće imati nikakav efekat na nuklearno oružje i da ona
ne regulišu ili zabranjuju njegovu upotrebu. V. Britanija je to potvrdila i u pisanoj
izjavi, ističući da se odredbe Protokola I koje stvaraju nova pravila ne primenjuju na
nuklearno oružje; (Written Statement of the Government of the United Kingdom, p.
46, za tekst videti: http://www.icj-cij.org/icjwww/icases/iunan/iunanframe.htm). SAD
su prilikom potpisivanja Protokola I podnele deklaraciju koja je po sadržini ista kao i
britanska rezerva.
Advisory Opinion, para. 31.
Uzimajući za primer pustinju Gobi, sličnu konstrukciju navodi i Weiss; više o tome
videti: P. Weiss: op. cit., p. 6.
223
Godišnjak 2004–2005
da Dopunski protokol I zabranjuje upotrebu nuklearnog oružja na određeni
način, ali ne sadrži i potpunu njegovu zabranu.
2.5. Konvencija o zabrani vojne ili bilo koje druge neprijateljske
upotrebe tehnika koje menjaju životnu sredinu
Ova Konvencija45 sadrži zabranu „angažovanja u vojnoj ili bilo kojoj
drugoj upotrebi tehnika koje menjaju životnu sredinu, koje imaju široke,
dugotrajne ili teške efekte kao sredstva uništavanja, oštećenja ili povreda bilo koje druge države članice“.46 Ima država koje smatraju da ova odredba
nedvosmisleno zabranjuje upotrebu nuklearnog oružja.47 Međutim ima i
onih koje tvrde da nuklearno oružje ne potpada pod domašaj Konvencije.48
Konvencija se svakako odnosi i na nuklearno oružje i u najvećem
broju slučajeva zabranjuje njegovu upotrebu. Ipak, postoje mogući slučajevi
upotrebe koji ne bi predstavljali njeno kršenje, a o čemu je već bilo reči kod
razmatranja Dopunskog protokola I.
45
46
47
48
Ona se skraćeno naziva i ENMOD Konvencija, usvojena je 1976, a otvorena za
potpis 1977. godine. Za tekst videti: M. Starčević (red.): op. cit., str. 549–552.
Konvenciju su do sada ratifikovale SAD, Kina, Rusija, V. Britanija, Indija, i Pakistan i
nisu stavile nikakve rezerve u pogledu njene primene na nuklearno oružje. Francuska i
Izrael još uvek nisu ratifikovale ovu Konvenciju; podaci navedeni prema:
http://www.icrc.org/ihl.nsf/TOPICS?OpenView.
Čl. 1 Konvencije.
Written Statement of the Government of Egypt, para. 31, p. 18, za tekst videti:
http://www.icj-cij.org/icjwww/icases/iunan/iunanframe.htm.
SAD tvrde da je nuklearno oružje zabranjeno Konvencijom jedino ako se namerno
koristi za izazivanje zemljotresa, a da svaka druga upotreba ovog oružja ne potpada
pod njen domašaj, čak i ako prouzrokuje značajna ekološka oštećenja, jer se ne radi o
„namernoj manipulaciji“ prirodnim silama; Written Statement of the Government of
the USA, p. 29, za tekst videti: http://www.icj-cij.org/icjwww/icases/iunan/
iunanframe.htm. V. Britanija je istakla da upotreba nuklearnog oružja može imati
značajne posledice po životnu sredinu, ali da je malo verovatno da će ono biti upotrebljeno za namernu manipulaciju prirodnim procesima i da će to biti samo sporedni
efekat kao i kod svake druge vrste oružja. Ova država je navela, imajući u vidu travaux
préparatoires, i da je intencija bila da se Konvencija primenjuje samo na nova sredstva
ratovanja, a ne i na nuklearno oružje, koje je 1977. godine bilo daleko od novog.
Written Statement of the Government of the United Kingdom, p. 56, za tekst videti:
http://www.icj-cij.org/icjwww/icases/iunan/iunanframe.htm. Teško se može
prihvatiti stav V. Britanije da se zbog upotrebljenog termina „nova“ sredstva ratovanja
Konvencija ne odnosi na nuklearno oružje. Možda bi se takav zaključak mogao izvući
da je upotrebljen termin „buduća“ sredstva ratovanja.
224
Godišnjak 2004–2005
III Običajno pravo
Pored međunarodnih ugovora, kao izvori MHP, pojavljuju se i međunarodni običaji. Ove dve vrste izvora MHP, a i međunarodnog prava uopšte, često su isprepletane i nije ih moguće uvek odvojeno posmatrati. Mnoga
običajna pravila MHP su vremenom kodifikovana, tj. pretočena u međunarodne ugovore, ali to nikako ne znači da su ona prestala da postoje kao običajna pravila.49 Njihova kodifikacija putem ugovora, naročito ako ti ugovori
imaju veliki broj strana ugovornica, može da bude samo još jedan od dokaza
za postojanje subjektivnog elementa običaja – svesti o pravnoj obaveznosti.
S druge strane, i mnogobrojna ugovorna pravila MHP su usled njihovog
poštovanja tokom ratova i gotovo univerzalne ratifikacije tih ugovora
prerasla u običajna pravila.
Pošto ni u jednom međunarodnom ugovoru ne postoji zabrana nuklearnog oružja per se, zato običajno pravilo koje izričito zabranjuje nuklearno
oružje nije moglo nastati prerastanjem iz ugovornog pravila. Zato ostaje da
se ispita da li postoji takvo običajno pravilo koje je nastalo i egzistira a još
uvek nije kodifikovano.
Postoje određena osnovna načela MHP koja su nesumnjivo deo
običajnog prava, ali zbog njihove apstraktnosti ona se izdvajaju kao poseban
izvor MHP, pa su zato u ovom radu ona izdvojena u posebnu celinu.
Dva su bitna elementa za nastanak međunarodnog običaja kao izvora
prava – praksa i svest o pravnoj obaveznosti (opinio iuris sive necessitatis). U narednom delu rada biće analizirani ti elementi s ciljem da se utvrdi da li u običajnom pravu postoji zabrana upotrebe nuklearnog oružja per se.
Treba istaći da iako sve države mogu doprineti stvaranju novog pravila običajnog prava, neke države su više jednake od drugih. Na primer, prilikom stvaranja pravila iz oblasti prava mora stavovi i praksa pomorskih dr50
žava su posebno značajni i možda odlučujući. U skladu s tim, u proceni
stanja običajnog prava u pogledu nuklearnog oružja, posebna pažnja se mora dati shvatanjima država koje to oružje poseduju. U pogledu upotrebe nuklearnog oružja, običajno pravilo ne može nastati pri postojanju protivljenja
49
50
Videti stav Međunarodnog suda pravde u slučaju vojnih i paravojnih aktivnosti u i
protiv Nikaragve, ICJ Reports, 1986, para. 177. Takav stav se nalazi i u čl. 43 Bečke
konvencije o ugovornom pravu iz 1969. godine.
B. Janković – Z. Radivojević: Međunarodno javno pravo, Niš, 2005, str. 25.
225
Godišnjak 2004–2005
nuklearnih sila, koje su u ovom slučaju države čiji su interesi posebno pogođeni.51
3.1. Praksa
Nuklearno oružje do sada je upotrebljeno dva puta krajem Drugog
svetskog rata. Nakon toga nije bilo oružanih sukoba takvih razmera u kojima bi postojala potreba upotrebe nuklearnog oružja. U oružanim sukobima
države koje imaju nuklearno oružje već su ostvarile veliku premoć upotrebom konvencionalnog oružja, tako da se pitanje upotrebe nuklearnog oružja nije ni postavljalo. Međutim, takva praksa nije dovoljna jer „običajno
pravilo ne može nastati usled uzdržavanja od upotrebe nuklearnog oružja
zbog humanitarnih, političkih i vojnih razloga, a ne zbog uverenja da je to
uzdržavanje nametnuto pravom“.52
Postoje mišljenja prema kojima se kod utvrđivanja postojanja prakse
mora u obzir uzeti i upotreba nuklearnog oružja u cilju odvraćanja (eng. deterrence). Od svog nastanka nuklearno oružje je upotrebljavano u cilju zastrašivanja eventualnog agresora od napada na nuklearne sile.53 Time se tvrdi da
je nuklearno oružje korišćeno konstantno od njegovog stvaranja. Sud se uzdržao od izražavanja mišljenja o prirodi „politike odvraćanja“,54 ali je ipak istakao da „ne može ignoristi tu praksu ... kojoj primetan deo međunarodne
zajednice pribegava veliki broj godina“.55 Čini se da je pitanje odvraćanja
51
52
53
54
55
Advisory Opinion, Written Statment of the Government of the United States, para.
III B1, p. 9; za tekst videti: http://www.icjcij.org/icjwww/icases/iunan/iunanframe.
htm.
M. J. Matheson: „The Opinions of the International Court of Justice on the Threat or
Use of Nucelar Weapons“, AJIL, Vol. 91, 1990, p. 426.
D. Akande: „Nuclear Weapons, Unclear Law?“, BYIL, Vol. 68, 1997, pp. 197–199.
Advisory Opinion, para. 67.
Advisory Opinion, para. 96. Bilo je sudija koje su istakle da se funkcija odvraćanja
koju je do sada ostvarivalo nuklearno oružje ne može prihvatiti kao relevantna praksa
za nastanak običajnog pravila. Tako je sudija Shi istakao „da je nuklearno zastrašivanje
instrument politike koje koriste države koje imaju nuklearno oružje ... da bi sprečile
izbijanje masovnog oružanog sukoba. Nesumnjivo, ta praksa spada u domen politike,
a ne prava. Ona nema pravni značaj za nastanak običajnog pravila koje zabranjuje
upotrebu nuklearnog oružja kao takvog. Pre će politika nuklearnog zastrašivanja biti
objekt pravnog regulisanja, nego vice versa; Advisory Opinion, Declaration of Judge
Shi, p. 277. Sudija Ferrari Bravo je istakao da „nuklearno zastrašivanje nema pravnu
snagu i ... nije u stanju da stvori pravnu praksu koja može služiti kao osnova za
226
Godišnjak 2004–2005
akcesorni problem vezan za nuklearno oružje, i da takva upotreba ne može
biti merodavna za utvrđivanje postojanje običajnog pravila. Ovde se kao
glavna stvar mora rešiti pitanje zakonitosti upotrebe nuklearnog oružja, a od
toga će kasnije zavisiti i zakonitost odvraćanja usled straha od ovog oružja.
U pisanoj izjavi koju je dala država Nauru istaknuto je „da je pretnja da se
izvrši nezakoniti akt takođe nezakonita“.56 Kraće rečeno, ne može se pravo
zasnovati na ponašanju koje je suprotno pravu.
Na kraju moglo bi se istaći da se u pogledu običajnog pravila o
zabrani upotrebe nuklearnog oružja radi „... i o nedostatku postojane
prakse“.57
3.2. Svest o pravnoj obaveznosti
Za utvrđivanje postojanja svesti o pravnoj obaveznosti, pored dokumenata koji se neposredno odnose na MHP, biće uzeti u obzir i neki drugi
dokumenti (rezolucije Generalne skupštine UN, ugovori o nekim ograničenjima nuklearnog oružja).
Ugovori kojima su stvorene četiri zone bez nuklearnog oružja58 sadrže
i protokole čije su strane ugovornice pet priznatih nuklearnih sila a kojima
one, uzmeđu ostalog, preuzimaju obavezu da neće upotrebljavati oružje
protiv država u ovim zonama.59 Time nuklearne sile jasno manifestuju svoje
shvatanje da one imaju pravo da koriste nuklearno oružje, a da se ovim protokolima jednostrano odriču tog prava samo u pojedinim regionima. Štaviše,
prilikom preuzimanja obaveza iz Protokola II uz Ugovor o zabrani nuklearnog oružja u Latinskoj Americi i na Karibima nuklearne sile su ostavile mo-
56
57
58
59
ustanovljenje međunarodnog običaja“, Advisory Opinion, Declaration of Judge
Ferrari Bravo, p. 284.
Advisory Opinion, Written Statment of the Government of Nauru, para. V A, p. 31;
za tekst videti: http://www.icj-cij.org/icjwww/icases/iunan/iunanframe.htm.
C. F. Amerasinghe: op. cit., p. 19.
Ugovor o zabrani nuklearnog oružja u Latinskoj Americi i na Karibima – za tekst
videti: http://www.opanal.org; Ugovor o nenuklearnoj zoni u južnom Pacifiku – za
tekst videti: http://www. unog.ch/frames/disarm/distreat/ warfare.htm; Ugovor o
zoni bez nuklearnog oružja u jugoistočnoj Aziji – za tekst videti: http://www. unog.
ch/frames/disarm/distreat/warfare.htm; Ugovor o zoni bez nuklearnog oružja u
Africi – za tekst videti: http://www.unog.ch/frames/disarm/distreat/ warfare.htm.
Više o tome videti: N. Raičević: „Zone bez nuklearnog oružja“, Zbornik radova Pravnog
fakulteta u Nišu, Vol. 40–41, 2000–2001, str. 235–255.
227
Godišnjak 2004–2005
gućnost da u određenim sitacijama, ipak, upotrebe nuklearno oružje i protiv
država iz tog regiona.60 Takvom stavu nije se usprotivila ni jedna država iz
ove zone, čime su one priznale zakonitost upotrebe nuklearnog oružja u nekim situacijama.
Za dokazivanje postojanja opinio iuris mogu se uzeti u obzir i relevantne rezolucije Generalne skupštine UN. Postoji nekoliko rezolucija koje se
odnose na zabranu upotrebe nuklearnog oružja. Prva od njih je usvojena
1961. godine pod nazivom Deklaracija o zabrani upotrebe nuklearnog i termonuklearnog oružja.61 Međutim, ona je usvojena sa 55 glasova „za“, 20
„protiv“ (među kojima je bila i većina nuklearnih sila) i 26 uzdržanih. Treba
pomenuti i Rezoluciju o neupotrebi sile u međunarodnim odnosima i trajnoj
zabrani upotrebe nuklearnog oružja62 koja takođe sadrži zabranu upotrebe
nuklearnog oružja. Ona je usvojena sa 73 glasa „za“, 4 „protiv“ (uključujući
Kinu) i 46 uzdržanih (uključujući SAD, V. Britaniju i Francusku). Imajući u
vidu značajnu podeljenost država prilikom glasanja kod usvajanja pomenutih rezolucija, kao i činjenicu da gotovo nijedna nuklearna sila nije glasala za
njihovo usvajanje, teško se može izvući zaključak o postojanju svesti o pravnoj obaveznosti zabrane upotrebe nuklearnog oružja.
Svakako treba uzeti u obzir i stav NATO-a u pogledu upotrebe nuklearnog oružja, s obzirom da tri njegove članice poseduju ovu vrstu oružja.
Stav Alijanse po pitanju nuklearnog oružja može se naći u Strateškom konceptu iz 1999. godine. U njemu je, između ostalog, istaknuto sledeće: „Osnovna svrha nuklearnih snaga Alijanse je politička: da sačuvaju mir, spreče
nasilje i svaku vrstu rata. One će nastaviti da ostvaruju svoju suštinsku ulogu
obezbeđujući nesigurnost u svesti svakog agresora o prirodi odgovora Alijanse na vojnu agresiju. One će nastaviti da pokazuju da agresija bilo koje
vrste nije racionalan izbor“.63
60
61
62
63
Tako su SAD i V. Britanija rezervisale za sebe pravo da ponovo razmotre zabranu
upotrebe nuklearnog oružja u odnosu na državu iz zone bez nuklearnog oružja u
slučaju oružanog napada koji je ta država izvršila uz podršku ili pomoć neke nuklearne
sile. Sličnu formulaciju dao je i Sovjetski savez, dok je Francuska istakla da obaveza
neupotrebe nuklearnog oružja ne predstavlja prepreku za ostvarenje prava na
samoodbranu koje joj pripada na osnovu Povelje UN. O tome više videti: J. Goldblat:
„Nuclear Weapons Free Zones: A History and Assessment“, The Nonproliferation
Review, Vol. 4, 1997, No. 3, p. 5.
UN General Assembly Resolution 1653 (XVI), 24 November 1961.
UN General Assembly Resolution 2936 (XXVII), 29 November 1972.
NATO’s Strategic Concept, Washington D.C., 24 April 1999.
228
Godišnjak 2004–2005
Vrlo je značajan i stav SAD koje su tokom 2002–2003. godine usvojile niz dokumenta u kojima su napustile svoj raniji stav da će upotrebiti nuklearno oružje samo protiv država koje ga budu koristile ili su u savezu sa
državom koja ga upotrebi. Ova država je istakla da će odgovoriti nuklearnim
oružjem i u slučaju napada ostalim oružjem za masovno uništenje, pa čak i u
slučaju upotrebe konvencionalnog oružja.64
Sud je u savetodavnom mišljenju našao da još uvek nije nastao međunarodni običaj koji zabranjuje upotrebu nuklearnog oružja i to je vrlo argumentovano obrazložio.65
Rimski statut, koji je usvojen nakon davanja Savetodavnog mišljenja,
za razliku od upotrebe nekih drugih sredstava ratovanja, upotrebu nuklearnog oružja ne inkriminiše kao ratni zločin. Imajući u vidu da u preambuli i
članu 5 Rimskog statuta stoji da će Međunarodni krivični sud biti nadležan
za „najteže zločine koje je proglasila celokupna međunarodna zajednica“
jasno se može videti da strane ugovornice upotrebu nuklearnog oružja ne
smatraju delom običajnog prava. Bilo je predloga da se u nadležnost Međunarodnog suda uključi i upotreba nuklearnog oružja, ali su se nuklearne sile
tome oštro usprotivile.66
Na osnovu svega rečenog može se izneti stav da je „običajna zabrana
upotrebe nuklearnog oružja više aspiracija de lege ferenda zasnovana na teoriji
prirodnog prava i moralne filozofije nego izričita odredba pozitivnog međunarodnog običajnog prava koja proizilazi iz prakse država i opinio juris.“67
IV Osnovna načela međunarodnog
humanitarnog prava
U doktrini se ističe da u odsustvu izričitog ugovornog i običajnog pravila o zabrani nuklearanog oružja treba pribeći opštim principima prava.68
Taj stav izneo je i sudija Weeramantry ističući da:
64
65
66
67
68
O tome videti: O. Šuković: „Razoružanje na raskršću“, Godišnjak Udruženja za međunarodno pravo Srbije i Crne Gore, 2002–2003, str. 292–293.
Advisory Opinion, paras. 64–73.
O tome više videti: E. I. Kalivretakis: „Are Nuclear Weapons Above the Law? A Look
at the International Criminal Law and Prohibited Weapons Category“, Emory
International Law Review, Vol. 15, 2001. pp. 683–732.
D. Fleck (ed.): op. cit., p. 140.
J. Pictet: op. cit., p. 56.
229
Godišnjak 2004–2005
„pitanje koje se razmatra nije da li postoji peremptorna
zabrana nuklearnog oružja izričito navedena, već da li postoji
osnovno načelo jus cogens prirode koje se krši nuklearnim
oružjem. Ukoliko postoji takvo načelo jus cogens prirode, onda
sledi da će oružje biti zabranjeno na osnovu jus cogens
koncepta.“69
Osnovna načela MHP rezultat su dugotrajne prakse ratovanja i pravnih ograničenja kojima su subjekti u ratu ograničavani. Ta načela nisu zasnovana na nekom posebnom izvoru međunarodnog prava, već na ugovorima
ili običajima. Sa jedne strane osnovna načela MHP se izvode iz postojećih
pravila i izražavaju njihovu suštinu i značenje. Sa druge strane, ona predstavljaju potporu postojećih pravila i bliže ih pojašnjavaju, a uzimaju se u obzir i
prilikom njihovog tumačenja.70 Činjenica da su pravila i načela MHP koji se
primenjuju u oružanim sukobima prethodili pronalasku nuklearnog oružja
nije smetnja da se ona primene i na nuklearno oružje. MacLean s pravom ističe da bi „njihovo neprimenjivanje na nuklearno oružje bilo u suprotnosti
sa prirodom načela koja prožimaju pravo oružanih sukoba“.71
U radu će biti razmotren domašaj tri načela MHP na zakonitost upotrebe nuklearnog oružja, i to: načela razlikovanja (boraca i civila, vojnih i civilnih objekata), načela proporcionalnosti između nanetih gubitaka i postignute vojne koristi, i načela zabrane nanošenja suvišnih patnji.
4.1. Načelo razlikovanja
Načelo razlikovanja ima za cilj da se upotreba sile u oružanom sukobu
usmeri na pripadnike oružanih snaga i vojne objekte, a da od nje bude zaštićeno civilno stanovništvo i civilni objekti. Sve dok imaju status civila i civilnih objekata oni ne doprinose jačanju vojne moći neprijatelja i uživaju imunitet od preduzimanja bilo kakvih vojnih akcija. Poštovanje takvog statusa
nameće potrebu da se prilikom izbora sredstava ratovanja mogu upotrebiti
samo ona oružja koja mogu obezbediti poštovanje pomenute razlike.
Postavlja se pitanje da li se prilikom upotrebe nuklearnog oružja to razlikovanje može dosledno sprovesti? Pravni pisci različito odgovaraju na to
pitanje. Tako Moore, između ostalog, nedvosmisleno ističe da „nuklearno
oružje ne može biti upotrebljeno a da ne povredi istorijsko razlikovanje iz69
70
71
Advisory Opinion, Dissenting Opinion of Judge Weeramantry, p. 496.
M. Sassoli – A. A. Bouvier: How Does Law Protect in War, Geneva, 1999, pp. 112–113.
R. M. MacLean (ed.): Public International Law, London, 1997, p. 389.
230
Godišnjak 2004–2005
među boraca i neboraca.72 Drugi, pak, prave razliku u pogledu strategijskog i
taktičkog nuklearnog oružja. Kada je u pitanju strategijsko nuklearno oružje
oni se slažu da je njegova upotreba zabranjena.73 Što se tiče taktičkog nuklearnog oružja, ili „nuklearnog oružja koje ima više vojnu upotrebu“ kako ga
Kalshoven naziva, smataju da ono nije a priori zabranjeno. Ukoliko se kod
upotrebe taktičkog nuklearnog oružja ne prekorače principi koji se odnose
na upotrebu bilo kog oružja, njegova upotreba je dozvoljena.74
Postoje i ekstremna shvatanja prema kojima se upotrebom nuklearnog oružja ne krši princip razlikovanja civilnih i vojnih ciljeva. Tako Matheson ističe da se princip razlikovanja u međunarodnom humanitarnom pravu
„ne odnosi na problem kolateralne šteta, već zabranjuje usmeravanje napada
protiv nevojnih ciljeva i upotrebu oružja koja ne mogu biti usmerena protiv
određenih ciljeva; stoga, pošto nuklearno oružje može biti precizno usmereno na svoje mete, ono nije zabranjeno tim načelom.“75 Takav stav su zastupale SAD i Velika Britanija u svojim pisanim izjavama koje su podnele
Sudu u postupku davanja savetodavnog mišljenja o zakonitosti nuklearnog
oružja.76
Sud je pomenuo ovo načelo kao jedno od dva opšta načela MHP i
ukratko ispitao njegov odnos prema zakonitosti upotrebe nuklearnog oružja, pri čemu se pretežno zadržao na stavovima država po tom pitanju.77
Sud nije dao svoj poseban zaključak o odnosu ovog načela prema zakonitosti upotrebe nuklearnog oružja već je na generalan način istakao da
„nema dovoljno elemenata koji bi mu omogućili da sa sigurnošću zaključi
da bi upotreba nuklearnog oružja u svakoj situaciji neizostavno bila u
neskladu sa načelima i pravnim pravilima primenjivim u oružanom su78
kobu“.
Na pitanje da li se upotrebom nuklearnog oružja krši načelo razlikovanja ne može se dati odgovor in abstracto, već se učinak nuklearnog oružja mora procenjivati s obzirom na okolnosti konkretnog slučaja. Na primer,
72
73
74
75
76
77
78
W. H. Moore: op. cit., p. 200.
J. Pictet: op. cit., p. 56 i F. Kalshoven: op. cit., pp. 36–37.
J. Pictet: op. cit., p. 56 i F. Kalshoven: op. cit., pp. 36–37.
M. J. Matheson: op. cit., p. 428.
Za tekst pisanih izjava ovih država videti: http://www.icjcij.org/icjwww/icases/
iunan/iunanframe.htm.
Advisory Opinion, paras. 91–92.
Advisory Opinion, para. 95.
231
Godišnjak 2004–2005
oružane snage jedne strane u sukobu upotrebe neku vrstu nuklearnog oružja
male snage (ispod 1 KT) koje je precizno usmereno na važan vojni cilj, u
čijoj okolini nema civila niti civilnih objekata tako da ni jedno od tri dejstva
ovog oružja ne prouzrokuje nikakve štete neborcima. Da li je u tom slučaju
upotreba nuklearnog oružja protivna načelu razlikovanja boraca i neboraca?
Odgovor je svakako negativan, iz čega nužno sledi zaključak da ovo načelo
ne stavlja u potpunosti upotrebu nuklearnog oružja izvan prava.
4.2. Načelo zabrane nanošenja nepotrebnih patnji
Ovo načelo je nastalo sa ciljem da se oružani sukob u što većoj meri
humanizuje. Nanošenje patnji, po prirodi stvari, karakteristika je svakog
oružanog sukoba i ono se ne može u potpunosti isključiti. Međutim, mora
voditi računa da se nanošenje patnji svede na što manju moguću meru, a što
će se postići izbegavanjem nanošenja nepotrebnih patnji. Objekt zaštite
ovog načela je pojedinac, i to borac, koji se štiti od onih oružja koja će mu
naneti patnje koje su mogle biti izbegnute da je upotrebljeno neko drugo
oružje. Čini se da školski primer sredstava koja su suprotna ovom načelu
predstavlja dum-dum municija. Kod upotrebe takve municije prilikom
pogotka ljudskog tela ona se rasprskava na više komada i na taj način stvara
višestruke rane što dovodi do nepotrebnih patnji koje su mogle biti
izbegnute da je upotrebljen običan metak. Upotrebom i jednog i drugog
metka cilj bi bio ostvaren – izbacivanje boraca iz stroja – samo što bi
upotrebom dum-dum metka patnje tog borca bile nepotrebno povećane.
Treba naglasiti da načelo zabrane nanošenja suvišnih patnji nema za
cilj zaštitu civila, jer se civilima u ratu ne smeju nanositi nikakve patnje. Civile u ratu štiti drugo načelo – nečelo razlikovanja.79 Takođe, ono ne reguliše
kvantitativno ograničenje uništavanja protivničke žive sile, već je za to merodavno načelo proporcionalnosti.
Kao i kod najvećeg broja drugih sredstava ratovanja i kod nuklearnog
oružja vrlo je teško proceniti da li su patnje koje ono nanosi suvišne ili nisu.
Što se tiče udarnog dejstva nuklearnog oružja, ono se ni po čemu, osim po
kvantitetu, ne razlikuje od udarnog dejstva klasičnog eksploziva, pa pošto se
smatra da upotreba klasičnog eksploziva ne izaziva suvišne patnje, to ni
nuklearno oružje ne može biti smatrano zabranjenim zbog udarnog dejstva.
U pogledu toplotnog dejstva nuklearnog oružja takođe postoji samo kvan79
Često se dešava da se ne pravi razlika između ova dva načela, o tome videti: Advisory
Opinion, Dissenting Opinion of Judge Shahabuddeen, p. 404.
232
Godišnjak 2004–2005
titativna razlika u odnosu na zapaljivo oružje. Imajući u vidu da je u dosadašnjim ratovima zapaljivo oružje upotrebljavano, što dokazuje da nije podvođeno pod sredstva koja izazivaju suvišne patnje, otuda sledi da se ni nuklearno oružje zbog toplotnog dejstva ne može smatrati oružjem koje izaziva suvišne patnje. Radioaktivno dejstvo može se smatrati sličnim dejstvu
hemijskog oružja, a pošto su argumenti koji su isticani kao razlog zabrane
hemijskog oružja njegova podmuklost, nediskriminatorsko dejstvo, otežana
mogućnost zaštite, nemogućnost kontrole njegovog dejstva, a ne i izazivanje
suvišnih patnji, stoga ni nuklearno oružje zbog radioaktivnog dejstva ne može sa sigurnošću svrstati u oružja koja nanose suvišne patnje. Imajući u vidu
napred navedeno, nuklearno oružje se ne može sa sigurnošću podvesti pod
oružja koja izazivaju suvišne patnje, te se po tom osnovu ne može smatrati
zabranjenim.
4.3. Načelo proporcionalnosti između nanetih gubitaka i
postignute vojne koristi
Ovo načelo ima za cilj da strane u sukobu ograniči na nanošenje samo
80
onih gubitaka koji su neophodni za ostvarenje konkretnog vojnog cilja.
Ono se primenjuje za utvrđivanje dozvoljenog kvantiteta upotrebe sile i nanetih gubitaka u konkretnoj sitaciji.81 Time se sprečavaju stradanja i razaranja koja nisu pravdana vojnom potrebom.
U najvećem broju situacija dejstvo nuklearnog oružja ne može se
ograničiti na nanošenje gubitaka koji su neophodni za ostvarenje konkretnog vojnog cilja, već će ono naneti i gubitke koji nisu pravdani vojnom potrebom. Ipak, postoje slučajevi kada bi se nuklearno oružje moglo upotrebiti
a da se ne povredi načelo proporcionalnosti. Tako, na primer, u slučaju
upotreba taktičkog nuklearnog projektila radi uništavanja protivničke podmornice koja se nalazi u slobodnom moru daleko od ostalih neprijateljskih
vojnih brodova i podmornica. Takva upotreba nuklearnog oružja ni u kom
slučaju ne nanosi gubitke izvan onih koji su neophodni za ostvarenje konkretnog vojnog cilja. Možda su takvi slučajevi upotrebe nuklearnog oružja
80
81
Više o ovom načelu videti: M. Starčević: „Povrede principa proporcionalnosti primene
sile u vazdušnim napadima NATO na Jugoslaviju“, Jugoslovenska kriza: pouke za međunarodno pravo, Niš, 2001, str. 213–215.
Treba praviti razliku između proporcionalnosti u jus in bello i u jus ad bellum. U prvom
slučaju radi se o proceni zakonitosti konkretne upotrebe sile (određeni slučaj), dok se
u drugom radi o proceni ukupne sile upotrebljene od strane države radi suprostavljanja postojećoj pretnji. O tome videti: D. Akande: op. cit., pp. 191–192.
233
Godišnjak 2004–2005
malobrojni ali, ipak, sve dok postoji makar i jedan ne može se govoriti o
apsolutnoj zabrani nuklearnog oružja usled njegove nesaglasnosti sa načelom proporcionalnosti.
V Zaključak
Za razliku od drugih vrsta oružja za masovno uništenje (hemijskog i
biološkog), još uvek nije zaključen međunarodni ugovor koji sadrži izričitu
zabranu upotrebe nuklearnog oružja. Imajući u vidu ponašanje država koje
poseduju nuklearno oružje, a još više njihove stavove, očigledno je da još
uvek nije stvoreno običajno pravilo koje direktno zabranjuje upotrebu ove
vrste oružja. No to nikako ne znači da je upotreba nuklernog oružja potpuno izvan domašaja MHP.
Odgovor na pitanje zakonitosti upotrebe nuklearnog oružja nikako ne
treba dovoditi u vezu sa jus ad bellum, kao što je to učinio Međunarodni sud
pravde.82 Jus ad bellum samo određuje da li neko ko vodi oružani sukob na to
ima pravo ili je oružani sukob otpočeo kršenjem međunarodnog prava. Pravila jus ad bellum jedino su značajna za utvrđivanje prava na otpočinjanje oružanog sukoba i ona nemaju nikakav uticaj na to kako će se sukob kasnije voditi, već je za to merodavno jus in bello. I agresor i onaj ko ostvaruje pravo na
samoodbranu imaju potpuno iste obaveze u pogledu poštovanja jus in bello.
Sud je izostavljanjem odgovora o zakonitosti upotrebe nuklearnog oružja u
„ekstremnim okolnostima samoodbrane, u kojima bi sam opstanak države
bio u pitanju“, na neki način, umanjio obavezu poštovanja MHP u slučaju
samoodbrane. Time ne samo da nije dat odgovor na pitanje o zakonitosti
upotrebe nuklearnog oružja, već je otvoreno i pitanje upotrebe drugih vrsta
oružja u takvim okolnostima. Postavlja se pitanje da li bi, po analogiji, država koja nema nuklearno oružje a čiji je opstanak u pitanju, u samoodbrani
mogla koristiti hemijsko ili biološko oružje ili, pak, upotrebiti konvencionalno oružje na nezakonit način.
82
Sud je u dispozitivu, u stavu E, istakao: „... da je pretnja ili upotreba nuklearnog oružja
generalno suprotna pravilima međunarodnog prava koje se primenjuje u oružanom
sukobu, a naročito načelima i pravilima međunarodnog humanitarnog prava;
Međutim, s obzirom na aktuelno stanje međunarodnog prava i elemenate činjenica
koje je imao na raspolaganju, Sud nije mogao definitivno da zaključi da li je pretnja ili
upotreba nuklearnog oružja zakonita ili nezakonita u ekstremnim okolnostima
samoodbrane, u kojima bi i sam opstanak države bio u pitanju; Advisory Opinion,
para. 105.
234
Godišnjak 2004–2005
Prilikom upotrebe bilo kog oružja, pa i nuklearnog, moraju se uzeti u
obzir postojeće norme MHP, bilo da su one formulisane u ugovorima, običajima ili kao opšta načela. Tom prilikom, iz više pragmatične perspektive,
zakonitost korišćenja nuklearnog oružja treba razmotriti u odnosu na posebne mete, i da li bi njegova upotreba protiv tih posebnih meta bila saglasna sa pravilima MHP.83 Drugim rečima, ne može se dati konačan
odgovor na pitanje o zakonitosti nuklearnog oružja in abstracto. Kada se
razmotre relevantne odredbe MHP može se zaključiti da je u najvećem
broju situacija upotreba nuklearnog oružja zabranjena. Ali, ipak, postoje
neki slučajevi, doduše vrlo retki, u kojima upotreba nuklearnog oružja ne bi
povredila ni jednu normu MHP. Moglo bi se reći da dozvoljeni slučajevi
upotrebe nuklearnog oružja često predstavljaju samo teorijske konstrukcije,
ali dok postoji i jedan mogući slučaj, ne može se govoriti o zabrani upotrebe
nuklearnog oružja već samo o zabranjenim načinima njegove upotrebe.
Zbog toga treba uložiti napore radi usvajanja međunarodnog ugovora
koji će u potpunosti zabraniti upotrebu nuklearnog oružja. Pored zabrane
upotrebe, treba ustanoviti i zabranu dalje proizvodnje nuklearnog oružja,
kao i obavezu uništavanja postojećih zaliha pod efikasnom međunarodnom
kontrolom, kao što je to učinjeno u pogledu ostalih vrsta oružja za masovno
uništenje.
Nebojša RAIČEVIĆ, LL.M
The Use of Nuclear Weapons and
International Humanitarian Law
Summary
Regardless of a number of specific characteristics which distinguish it from other
means of warfare, nuclear weapons undoubtedly come under the scope of international humanitarian law. Unfortunately, there is no international treaty explicitly banning nuclear
weapons, nor has such prohibition been imposed by means of customary law. Although
83
J. H. McNeill: „The International Court of Justice Advisory Opinion in the Nuclear
Cases – A First Appraisal“, IRRC, 1997, No. 316, p. 113.
235
Godišnjak 2004–2005
there are attempts to prove the existence of such custom, there is not enough proof to support such argumentation. Considering the conduct of states and their standpoints on this
issue, there is still a lack of pertinent practice; moreover, there is even a lesser degree of
awareness that the illicit use of nuclear weapons is legally binding. However, the absence of
explicit prohibition of the use of nuclear weapons per se does not imply that there are no
rules for its use. A number of international humanitarian law treaties contain provisions
which impose very extensive limitations on the use of nuclear weapons. Primarily, these
treaties are the St. Petersburg Declaration of 1868, the Hague Regulations of 1907, the
Geneva Protocol of 1925, the Geneva Conventions of 1949 and the Additional Protocols
of 1977, the Biological Weapons Convention of 1972, the Chemical Weapons Convention of 1993, and the ENMOD Convention of 1976. There is a very small number of
occurrences employing nuclear weapons which do not breach the aforementioned treaties.
Additional limitations on the use of nuclear weapons are imposed by general principles of
international humanitarian law, such as: the principle of distinction, the principle of proportionality between caused losses and achieved military advantage, and the principle
prohibiting the causing unnecessary suffering. Considering the existing provisions of
international humanitarian law it can be concluded that in most of cases the use of
nuclear weapons is prohibited as illicit. However, there are some instances, very rare
though, where the use of nuclear weapons may be legally permissible; it is therefore
necessary to exert maximum efforts to completely prohibit nuclear weapons.
236
Marko MILANOVIĆ∗
UDK 341.485(497.6) "1992/1995"=112
Narratives Of Justice For The Balkans:
Establishing Responsibility For Genocide
In The Bosnian War
The article examines several different processes of transitional justice and dispute
resolution whose purpose is to establish truth and responsibility for genocide committed during the
Bosnian war and further the process of reconcilliation. Part I sets out the basic facts and
fundamental questions which need to be resolved. Part II analyzes the contribution of the
proceedings before the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia to establishing
whether genocide in fact occurred during the Bosnian conflict and the individual criminal
responsibility for that genocide, while also dealing with the issue of whether the Tribunal is
succeeding in its mission to credibly transmit its findings to the peoples of the former Yugoslavia.
Part III analyzes the proceedings in the Srebrenica cases before the now-defunct Human Rights
Chamber of Bosnia and Herzegovina and the effectiveness of the remedies awarded by the
Chamber. Part IV deals with the pending proceedings before the International Court of Justice on
the state responsibility of Serbia and Montenegro for genocide in the Bosnian war. Part V
analyzes the success and the lack thereof of negotiation and mediation processes of dispute
resolution in establishing responsibility for genocide. The paper concludes with a general overview of
the difficulties faced by all of these processes in order to achieve at least some measure of justice.
Key Words: genocide, Bosnia, Srebrenica, responsibility, transitional justice
I. Introduction
The war1 in Bosnia and Herzegovina from 1992 to 1995 following the
break-up of the former Yugoslavia was the most violent European conflict
∗
1
Dipl. iur. (Belgrade), LL.M candidate (Michigan), Associate, Belgrade Centre for
Human Rights. I would like to thank Dino Kritsiotis and Christine Chinkin for their
insightful comments. All errors are my own.
The word ‘war’ throughout this paper is used purely as a synonym with the concept of
‘armed conflict’, even though this is not precisely methodologically correct. On the
legal nature of the armed conflict in Bosnia and Herzegovina, see Christopher
Greenwood, „International Humanitarian Law and the Tadic case“, 7 EJIL 265 (1996)
and Theodor Meron, „Classification of Armed Conflict in the Former Yugoslavia:
Nicaragua’s Fallout“, 92 AJIL 236 (1998).
237
Godišnjak 2004–2005
since World War II, and it raised specters of ethnic hatred thought to be
long-buried by most Europeans. The conflict in Bosnia, itself a multiethnic
microcosm within the former Yugoslavia, was bloodiest by far of all the
Yugoslav wars. Estimates range from one hundred thousand2 to two hundred and fifty thousand dead3, mostly civilians, but no reliable and conclusive
figure exists. The war ended with the American-brokered Dayton Peace
Accords, which not only put an end to the fighting itself but also establi4
shed the new constitutional framework of Bosnia.
One of the main features of the war was the principal method of
waging it – ethnic cleansing. War crimes, crimes against humanity and even
genocide were perpetrated on such a scale as to invite the intervention of
the international community and initiate a new phase in international criminal justice. The almost total disrespect for the laws of armed conflict and
the eruption of ethnic violence among yesterday’s neighbors, widely intermarried and connected by the same language, history and culture is almost
unexplainable to a casual observer. The purpose of this paper is not to
analyze the numerous negotiation and mediation processes which attempted
to put an end to the conflict, but to expound only on one of its aspects –
the emergence of genocide, the way the concept was used by the parties to
advance their own goals, the way in which the responsibility for genocide
remains a crucial dispute both within and outside Bosnia, and the narratives
and processes for establishing this responsibility.
2
3
4
This most recent figure is the product of research conducted for the International
Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia by the Sarajevo-based Investigation and
Documentation Centre (IDC) led by Mirsad Tokaca. According to the IDC, 93,000
people have been killed in the Bosnian war, mostly civilians, and of those 70 percent
were Bosniaks (Muslims), slightly under 25 percent were Serbs, slightly under five
percent Croats and about one percent of others. See at http://www.
alertnet.org/thenews/newsdesk/L23677389.htm, accessed on January 5 2006.
As most recently stated by US Under Secretary of State, Mr. Nicholas Burns, at a
conference in Washington, DC on 21 November 2005, available at http://www.
state.gov/p/us/rm/2005/57189.htm.
The General Framework Agreement for Peace in Bosnia and Herzegovina, available at http:
//www.ohr.int/dpa/default.asp?content_id=380. For the purposes of this paper most
relevant are annexes 4 and 6 of the Agreement, which set out the new Constitution
and the mechanisms for the protection of human rights. Article IX of the Agreement
reaffirms the obligation of the parties to cooperate with the International Criminal
Tribunal for the Former Yugoslavia.
238
Godišnjak 2004–2005
The process of transitional justice5 which attempts to restructure a
post-conflict society in order to allow it to move forward is a complex one,
as are its mechanisms. Yet, in the Bosnian context, these mechanisms have
an additional purpose – that of international dispute resolution. Within
Bosnia itself, the primary participants in the dispute are its two entities,
made official by virtue of the Dayton Agreement: the Federation of Bosnia
and Herzegovina (called ‘the Federation’ as it was created as a federation of
the Bosniak/Muslim and the Croatian entities) and the Republika Srpska
(literally ‘the Serbian Republic’, with the adjective bizarrely being transformed into a noun). Enormous role in almost all Bosnian affairs is played by
the international authorities which still manage Bosnia as a protectorate,
namely the military peacekeeping force, firstly composed of NATO forces
(IFOR and SFOR) and now under command of the European Union
(EUFOR), and the civilian office of the High Representative (OHR), which
for all intents and purposes acts as the ‘lord protector’ of Bosnia.
At the strictly international level, the actors of the dispute are the
State of Bosnia and Herzegovina, and the State Union of Serbia and Montenegro, itself a uniquely strange constitutional arrangement. The European
Union, the United States and countries of the so-called Contact Group, as
well as the United Nations all play a role in managing the dispute and
influencing the parties, putting crucial pressure on them to conform with
their international obligations, mainly to cooperate with the International
Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia.
Ethnic cleansing was one of the primary methods of waging war in
Bosnia – each side to the conflict, especially the Bosnian Serbs, tried to establish an ethnically homogenous territory as a basis for its own national
state, with the intense external involvement of both Serbia and Croatia. At
the same time, each side tried to portray itself as the victim, both to the
domestic and to the international audience. Serbian evocation of the crimes
committed during World War II by the Ustashe, and the Croatian and
Muslim evocation of the crimes committed by the Chetniks, served to
5
See generally Ruti G. Teitel, Transitional justice, Oxford University Press 2002; A. James
McAdams (ED.), Transitional justice and the rule of law in new democracies, University of
Notre Dame Press 1997; Eric A. Posner and Adrian Vermeule, Transitional Justice as
Ordinary Justice, 117 Harv. L. Rev. 761 (2004); Miriam J. Aukerman, „Extraordinary
Evil, Ordinary Crime: A Framework for Understanding Transitional Justice“, 15 Harv.
Hum. Rts. J. 39 (2002);
239
Godišnjak 2004–2005
mobilize internal public opinion, to inspire fear and to use it to dehumanize
the present-day opponents.6 One word and concept was particularly used by
all parties both to enhance the domestic feelings of victimhood, and to
foster international intervention in the conflict – genocide. The G-word was
used early on, even before the worst of the atrocities or the breakup of
Yugoslavia actually happened – for example, the notorious Memorandum
of the Serbian Academy of Sciences and Arts openly asserted that the Serbs
in Kosovo were victims of cultural genocide.7 Yet, as the conflict progressed and in a classical example of a self-fulfilling prophecy, the atrocities
started to reach such a scale that they could truly be labeled as genocide. On
the other hand, the word ‘genocide’ was actively avoided by international
actors, who did their best not to assume responsibility for stopping the
slaughter in the Balkans.8
The July 1995 massacre of more than 7.000 Bosnian Muslim men and
boys at the hands of the Army of Republika Srpska in the small East Bosnian town of Srebrenica is widely regarded as being the single worst act of
mass murder committed in Europe after the Second World War, and has
been legally qualified as genocide by the International Criminal Tribunal for
the Former Yugoslavia (ICTY).9 Yet, as with all major crimes, Srebrenica
itself is still a subject of two differing points of view. From the perspective
6
7
8
9
The propaganda machines of the Balkan warlords effectively used names from the
past to strip humanity from next-door neighbors. All Croats became „Ustashe“, all
Serbs „Chetniks“ and all Muslims „Turks“ or „Balias“, see Omer Bartov, Mirrors of
Destruction: War, Genocide and Modern Identity, Oxford University Press 2000, p.
140.
See e.g . Kosta Mihajlović and Vasilije Krestić, The SANU Memorandum – Answers to
Criticisms, Belgrade, SANU, 1996, at pp. 11, 119, 125, 128. The Memorandum is also
available
at
http://www.balkanarchive.org.yu/kosta/memorandum/memorandum.html .
See generally Samantha Power, A Problem from Hell: America and the Age of
Genocide, Harper 2003.
See the Trial Chamber judgment in Prosecutor v. Krstić, IT-98-33-T, 2 August 2001 and
the judgment of the Appeals Chamber in the same case of 19 April 2004, as well as
the recent Trial Chamber judgment in Prosecutor v. Blagojević, IT-02-60-T, 17 January
2005. It should be said that the qualification of genocide was not made easily, as the
primary perpetrators and organizers of the crime have not yet been apprehended, and
their genocidal intent has not been established. See William Schabas, „Was Genocide
Committed in Bosnia and Herzegovina? First Judgments of the International Criminal
Tribunal for the Former Yugoslavia“, 26 Fordham Int’l L.J. 907 (2001).
240
Godišnjak 2004–2005
of Bosnian Muslims (and the overwhelming majority of global opinion) it is
seen as the most grievous crime committed during the Bosnian war and a
symbol of Serbian aggression, while for many Serbs, both in Bosnia and in
Serbia, the crime itself is either completely fabricated or at the very least
blown out of proportion. As could be heard at a recent gathering at the
Belgrade University Faculty of Law, Srebrenica was in fact ‘liberated’ and
the Muslims should remove their false graveyard from Serbian land which
could be put to some good agrarian use.10 Ironically, after the Dayton Peace
Accords Srebrenica has indeed become a part of Republika Srpska, the Serb
entity in Bosnia.
This duality of truths is a product of the nature of guilt and victimhood which invariably lead to rationalization – the only way to suppress the
guilt for Srebrenica is to invoke crimes committed against Serbs, either the
ones in the vicinity of Srebrenica itself perpetrated by Naser Orić11 and his
henchmen, or those in the Croatian military operations „Bljesak“ and „Oluja“, or going as far as the Ustashe extermination camp at Jasenovac. The
rationale of this justification is very simple – how can one be a criminal if he
is himself a victim? Unfortunately, this glorification of victimhood can also
be seen from the example of the victims of Srebrenica, as it is precisely the
Association of the Mothers of Srebrenica who protested the arrest of Naser
Orić for crimes perpetrated against Serbs.12
The responsibility for war crimes, and especially genocide committed
during the Bosnian war is fundamentally a problem of so-called transitional
justice, or of finding a way for a society to heal its wounds and to move on.
Many societies have found themselves in a similar position, and have
adopted several different approaches in trying to achieve a measure of
transitional justice – the Truth and Reconciliation Commission in South
Africa is a notable example.13 Yet, the responsibility for these crimes is not
10
11
12
13
See e. g. at http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2005&mm=05&dd=17
&nav_id=168589 (in Serbian), accessed on December 30 2005.
For which he is currently on trial before the ICTY, see Prosecutor v. Oric, IT–03–68.
See e.g. at http://www.unmikonline.org/press/2003/wire/Apr/imm130403.htm and
http://www.danas.org /programi/haaska/2003/04/20030412121551.asp, accessed
on December 30 2005.
Though undeniably successful in South Africa, truth and reconciliation commissions
have had mixed success in other countries, and are in juxtaposition with other
processes of transitional justice. See more Robert Rotberg and Dennis Thompson (EDS.), Truth
241
Godišnjak 2004–2005
only a problem of post-conflict transitional justice, but also has all of the
hallmarks of a complex international dispute, and many of the major processes of transitional justice are at the same time processes of international
dispute resolution. Within Bosnia itself, the responsibility for the atrocities
is an extremely important political factor in determining the post-Dayton
constitutional arrangement. For example, the Republika Srpska is regarded
by many Bosnian Muslims as a ‘genocidal creation’, which has no legitimacy
and which should be abolished,14 while many Bosnian Serbs feel that their
own sufferings have been diminished and that they are again the victims of
injustice.15 This internal dispute within Bosnia is rendered international by
the simple fact that Bosnia – though a state under international law – is still
an international protectorate, and by the immense involvement of international actors in maintaining the peace settlement and managing the dispute.16 Outside Bosnia, the responsibility for genocide is an international
dispute par excellence as it is the subject of litigation between Bosnia and
Serbia and Montenegro before the International Court of Justice (ICJ), and
is a major point of contention in the relations between the two states, while
Slobodan Milošević, the former president of Serbia and Yugoslavia, is currently on trial before the International Criminal Tribunal for the Former
Yugoslavia (ICTY) for crimes committed during the Bosnian war, including
the Srebrenica genocide.17
14
15
16
17
v. Justice, Princeton University Press, 2000; Gregory L. Smith, „Immune to Truth? Latin
American Truth Commissions and U.S. Support for Abusive Regimes“, 33 Colum. Human
Rights L. Rev. 241 (2001); Carsten Stahn, „Accommodating Individual Criminal Responsibility
and National Reconciliation: The UN Truth Commission for East Timor“, 95 AJIL 952
(2001); Richard J. Goldstone, „Justice as a Tool for Peace-Making: Truth Commissions and
International Criminal Tribunals“, 28 NY.U. J. Int’l L. & Pol. 485 (1996);
For example, at the tenth anniversary commemoration of the Srebrenica genocide one
of the speakers, Ibran Mustafić, once active in the Association of the Mothers of
Srebrenica and unannounced by protocol, declared: ‘Long live Bosnia and Herzegovina, and death to all genocidal creations on this territory’, see at http://www.
b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2005&mm=07&dd=11&nav_id=172392
(in
Serbian, accessed on 28 December 2005).
For instance, while the tenth anniversary commemoration was being held in Srebrenica, a Bosnian Serb group organized a parallel event for Serb victims in the nearby
village of Bratunac.
Most recently, in November 2005 a summit was held in Washington, DC in order to
facilitate a new, post-Dayton constitutional arrangement for Bosnia.
Prosecutor v. Milosevic, IT-02-54.
242
Godišnjak 2004–2005
II. Proceedings before the International Criminal
Tribunal for the Former Yugoslavia
The ICTY is of course the most competent court to decide on the
responsibility for war crimes in the Bosnian war, and for Srebrenica in particular, as its mission is precisely to establish individual criminal responsibility
for the wartime atrocities and as it is equipped with a formidable investigative apparatus and has considerable resources at its disposal.18 The Prosecutor of the ICTY has indicted 20 persons for crimes related to the Srebrenica massacre; 3 final judgments have been rendered, while 2 cases are
pending appeal; one trial is currently in progress while 7 cases are in the pretrial stage.19 Three accused are still at large – Radovan Karadžić, Ratko
Mladić and Zdravko Tolimir. The majority of the indictees were high officers of the Army of the Republika Srpska (VRS), particularly the Zvornik
and Bratunac brigades, the Drina corps and the VRS General Staff, though
Momčilo Perišić, the former Chief of Staff of the Yugoslav Army as well as
Slobodan Milošević are also indicted.
18
19
The ICTY was established by the UN Security Council Resolution 827 of 21 May
1993 to try persons responsible for serious violations of international humanitarian
law committed on the territory of the former Yugoslavia since 1991. The Tribunal’s
activities are defined by its Statute, an integral part of Resolution 827, and judicial
procedure is defined by the Rules of Procedure and Evidence adopted by the judges.
The Tribunal has three organizationally independent bodies – the Trial and Appeals
Chambers, the Prosecutor and the Registrar (Art. 11 of the Statute). The ICTY
Appeals Chamber also hears appeals in cases of the International Criminal Tribunal
for Rwanda. The ICTY Prosecutor has also served as the Prosecutor of the Tribunal
for Rwanda, but the posts were separated by the UN Security Council Resolution
1503. The ICTY and national courts have concurrent jurisdiction to prosecute war
crimes, crimes against humanity and genocide, although the ICTY has primacy and
may take cases over from national courts (Art. 9 of the Statute). Since January 2005,
the ICTY has operated with 25 judges and 1,238 full-time staff from 82 countries. The
Tribunal was approved a budget of 271,854,600 USD for 2004–2005. Pursuant to Security
Council Resolution 1503, the ICTY is to complete its work by 2010 (though this deadline
will be extended if necessary for the trial of the remaining fugitives) and the Prosecutor
was to complete all investigations and issue any new indictments by the end of 2004. The
Tribunal has indicted 161 persons, proceedings against 89 persons have been concluded,
while 6 accused are still at large. See at http:// www.un.org/icty/glance/index.htm,
accessed on 5 January 2006.
See at http://www.un.org/icty/cases/indictindex-e.htm.
243
Godišnjak 2004–2005
Even though the ICTY’s mandate and Statute included jurisdiction
for the prosecution of genocide, unlike its counterpart for Rwanda the
ICTY struggled to reach its first conviction for genocide. Most of the Prosecutor’s attempts to obtain a genocide conviction failed – notably in the
Prijedor camp cases20 – because the Tribunal was not able to establish
beyond reasonable doubt that the crimes committed amounted to genocide.
This is of course a consequence of the very peculiar nature of the crime of
genocide, which can only be distinguished from crimes against humanity as
a genus by the specific, genocidal intent of the perpetrators – the intent to
physically or biologically destroy a racial, ethnic, national or religious group
as such.21 This type of specific intent is inherently difficult to prove22, and in
the case of Bosnia this probative difficulty was further exacerbated by the
fact that most of the crimes committed during the Bosnian war – unlike in
Rwanda – were not crimes of genocide, but of ethnic cleansing, i.e. crimes
against humanity.23 Also, those who have pleaded guilty for the Srebrenica
massacre, like Dražen Erdemović, Dragan Obrenović and Momir Nikolić,
confessed their guilt for crimes against humanity, while the Prosecutor
dropped the genocide charges. The first case in which the ICTY reached a
genocide conviction was Prosecutor v. Krstić24, which is of course the most
important Srebrenica case, especially for its factual findings and the extensive investigative work which preceded it.
20
21
22
23
24
See e.g. Prosecutor v. Stakić, IT-97-24.
See more Antonio Cassese, International Criminal Law, Oxford University Press 2003, pp.
103–105; William Schabas, Genocide in International Law: The Crime of Crimes, Cambridge
University Press 2000, pp. 206–256.
As every determination of a mental state, genocidal intent must be deduced from
objective circumstances. See e.g. the ICTR judgment in Kayishema and Ruzindana, ICTR95-1-T, para. 93: „The Chamber finds that the intent can be inferred either from
words or deeds and may be demonstrated by a pattern of purposeful action. In
particular, the Chamber considers evidence such as the physical targeting of the group
or their property; the use of derogatory language toward members of the targeted
group; the weapons employed and the extent of bodily injury; the methodical way of
planning, the systematic manner of killing. Furthermore, the number of victims from
the group is also important.“ Therefore, the task of proving genocidal intent is
difficult, but by all means not impossible.
The purpose of ethnic cleansing is to violently displace a group, while the purpose of
genocide is to physically destroy a group. See e.g. A. Cassese, supra note 21, pp. 98–100;
W. Schabas, supra note 21, pp. 189–20.1
Prosecutor v. Krstić, IT-98-33.
244
Godišnjak 2004–2005
The Tribunal established that between 11 and 19 July the VRS forces
killed more than 7.000 Bosnian Muslim men and boys in Srebrenica. Most
of the concentration and extermination sites have been identified, and more
than 20 primary and secondary mass graves – the result of a massive coverup effort – have been exhumed. The systematic and organized character of
the killing was what lead the Trial Chamber to find the accused, general
Radislav Krstić, former commander of the VRS Drina corps, guilty of genocide as a perpetrator, and sentenced him to 46 years imprisonment.25 However, the Appeals Chamber found that the Prosecution had not proven
beyond reasonable doubt that the accused possessed genocidal intent, but
that he did possess knowledge of the crimes, and that he was therefore
guilty of aiding and abetting genocide. His sentence was reduced to 35 years
in prison. The Appeals Chamber unanimously affirmed that the crimes
committed in Srebrenica amounted to genocide. 26 The Trial Chamber in the
Blagojević case also recently upheld the finding of genocide in Srebrenica, and
convicted the accused of aiding and abetting genocide.27 This judgment is
currently pending appeal.28
Now that the genocide in Srebrenica and other war crimes committed
during the Bosnian war are judicially established facts, it remains to be seen
whether the judgments of the ICTY can help advance the process of reconciliation in the Balkans, and resolve the dispute as to the basic facts of
the war among the several Yugoslav states. This is for the most part
dependent on the credibility of the ICTY itself, on the trust the people of
the former Yugoslavia have in the veracity of its decisions and in its capacity
to provide both a fair and impartial trial to the accused and justice to the
victims. This is also dependent on the ability of the Tribunal to make its
findings, as well as the most compelling evidence that support it, as public
and as available as possible. Both the mission of the Tribunal and the process of reconciliation are long-term, and it is not possible to analyze their
final impact at this time – it is simply to early to say. However, it should
25
26
27
28
Prosecutor v. Krstić, Trial Chamber judgment of 2 August 2001, paras. 539-599, 653, 726.
Prosecutor v. Krstić, Appeals Chamber judgment of 19 April 2004, paras. 5-38, 135-144,
275.
Prosecutor v. Blagojević, IT–02–60-T, Trial Chamber judgment of 17 January 2005.
For an overview of this judgment, see Katherine Gallagher, „The Second Srebrenica
Trial: Prosecutor v. Vidoje Blagojević and Dragan Jokić“, 18 Leiden Journal of
International Law 523–540 (2005).
245
Godišnjak 2004–2005
prove useful to present some findings of the 2001, 2004 and 2005 surveys
conducted in Serbia by the Belgrade Centre for Human Rights and Strategic
Marketing.29
For example, in the 2005 survey only 6% of citizens state that they are
familiar with the organization and work of the ICTY, while 72% of people
polled state that they know little or very little. The 2004 survey shows that
only 22% of people in Serbia think that the purpose of war crimes trials
before the ICTY is to end impunity and bring justice, while 74% of people
adhere to one sort of conspiracy theory against the Serbian people or another. Most enlightening is the comparison between 2001, 2004 and 2005
surveys regarding popular knowledge of specific crimes, which shows a very
interesting phenomenon – that such general knowledge is decreasing instead
of increasing. For instance, in 2001 70% of people interviewed have heard
that Sarajevo was under siege for one thousand days, while in 2005 only
55% had such knowledge. In 2001 57% of people heard that Kosovo
Albanians were expelled en masse from Kosovo in 1999, while in 2005 only
45% of people had such knowledge. The situation is far more serious when
those who have heard of the crimes answered whether they believe that the
crimes actually happened – in 2001 53% of people believed that Sarajevo
was under siege, while in 2005 40% share this belief; in 2001 31% of people
believed that Kosovo Albanians were forcibly deported, while in 2005 only
18% share this belief.
This type of collective amnesia is simply appalling, but again, because
of its notoriety as the worst crime of the war(s), Srebrenica is a somewhat
different story. In 2001 77% heard of the massacre in Srebrenica, while in
2005 72% of people heard of this crime; in 2001 48% believed that this crime happened, while in 2005 50% of people shared this belief. The graphic
video of the executions of several Srebrenica young men shown at the Milosevic trial and on Serbian TV may have altered these figures somewhat – a
survey conducted by the Faktor Plus agency (with a methodology different
from the surveys shown earlier) after the showing of this video on Serbian
TV stations found that 43,2% of those polled felt anger towards the perpetrators, 30,2% felt compassion toward the victims, while 16,3% felt guilt.30
29
30
Available at http://www.bgcentar.org.yu/index.php?p=215.
See at http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2005&mm=06&dd=21&
nav_id=171007 (in Serbian).
246
Godišnjak 2004–2005
When faced with these figures (which probably apply mutatis mutandis
for most of the countries of the former Yugoslavia – the recent massive
outpouring of support in Croatia for the arrested Croatian general Gotovina
is a good indicator), it could be far too easy to say that the Tribunal’s attempt to reach to the people of these states and induce some sort of catharsis is an abject failure. Even though the ICTY has conducted trials which
have been fair and impartial according to international standards, very few
people have actually seen the evidence with their own eyes, very few people
have listened to the compelling statements of Dražen Erdemović, or
Dragan Obrenović or witness „O“ at the Krstić trial, and very few people
have paid attention to the suffering of the victims who belong to the ‘other
side’. Yet, when faced with deliberate campaigns of misinformation conducted for years by the Balkan warlords it is no wonder that the ICTY has
met such obstacles. Of course, it remains to be seen what the effect of the
Tribunal’s judgments will be in the decades to come and whether other criminal courts can also contribute to the process of transitional justice.
III. Proceedings before the Human Rights Chamber
for Bosnia and Herzegovina
The Human Rights Chamber for Bosnia and Herzegovina (‘the
Chamber’)31 had a significant role in the post-conflict legal reconstruction of
31
The Chamber was established under Annex 6 to the 1995 Dayton Peace Agreement.
The Chamber was in essence a human rights court, with jurisdiction to decide
primarily on the violations of the European Convention on Human Rights (ECHR),
but also on the violations of several other human rights treaties, such as the
International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR) and, notably, the
International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (ICESCR). This
makes the Chamber the first specialized human rights court which could also
adjudicate on a wide variety of economic and social rights. All of these treaties have
been incorporated into the domestic law of Bosnia, and are directly applicable. The
mandate of the Chamber expired in 2003, and all of its pending cases have been
transferred to the Constitutional Court of Bosnia and Herzegovina.
It is important to note that the Chamber was not an international, but an internationalized municipal court of the State of Bosnia and Herzegovina, though it was
established within the framework of a treaty. Six of the judges of the Chamber were
citizens of Bosnia, but eight of the judges, a majority, were foreign nationals, appointed by the Committee of Ministers of the Council of Europe. As a domestic
court, the Chamber had jurisdiction to examine applications against the State of
Bosnia and Herzegovina (rarely, as it has few original competencies), and its two
247
Godišnjak 2004–2005
Bosnia, in promoting the rule of law and in making at least some progress in
the process of reconciliation.32 Its mandate was not to deal with human
rights violations during the war itself, but with their present consequences.
The responsibility for the Srebrenica genocide figured prominently in one
of the Chamber’s decisions, which is itself not important because of its
factual findings, as the Chamber mostly relied on the work of the ICTY. Its
importance lies in the fact that the Chamber is a domestic, though internationalized court, in the legal reasoning of the Chamber’s decision, in the
remedies it awarded, and most of all, in the actual results of these remedies.
The case before the Chamber originated in 49 applications against the Republika Srpska, submitted to the Chamber in 2001 and 2002, while the
Chamber delivered its decision in March 2003.33 The applicants were all immediate family members of Bosniak men presumed to be victims of the
Srebrenica events occurring during the period of 10–19 July 1995. They alleged, either directly or indirectly, that, as close family members, they are
themselves victims of alleged or apparent human rights violations resulting
from the lack of specific information on the fate and whereabouts of their
loved ones last seen in Srebrenica in July 1995. They sought to know the
32
33
constituent entities which possess nearly all attributes of state authority. Because of its
status as a domestic court, the Chamber had considerable powers in respect of the
remedies it could award. However, the Chamber had no authority to examine
complaints of human rights violations by the international authorities in Bosnia – the
military stabilization force (SFOR, now EUFOR) and the OHR.
Up until its dissolution, the Chamber has received 15,169 applications, and decided on
6,243 cases (see at http://www.hrc.ba/ENGLISH/GRAPHS/chartYear03.pdf). The
decisions of the Chamber can be found at http://www.hrc.ba/database/ searchForm.
asp.
See, for instance, the Chamber’s decision in The Islamic Community in Bosnia and
Herzegovina v. The Republika Srpska, case No. CH/96/29, Decision on Admissibility
and Merits delivered on 11 June 1999, in which the Chamber ordered the Republika
Srpska to allow the rebuilding of the Ferhadija mosque in Banja Luka which was
destroyed during the war. For an overview of this case, see Brett Dakin, „The Islamic
Community in Bosnia and Herzegovina v. The Republika Srpska: Human Rights in a
Multi-Ethnic Bosnia“, 15 Harv. Hum. Rts. J. 245. See also J. David Yeager, „The
Human Rights Chamber for Bosnia and Herzegovina: A Case Study in Transitional
Justice“, 14 Int’l Legal Persp. 44 and Timothy Cornell and Lance Salisbury, „The
Importance of Civil Law in the Transition to Peace: Lessons from the Human Rights
Chamber for Bosnia and Herzegovina“, 35 Cornell Int’l L.J. 389.
Ferida Selimović et al. v. the Republika Srpska, Decision on Admissibility and the Merits, 7
March 2003, ‘ the Decision’.
248
Godišnjak 2004–2005
truth. They requested the authorities to bring the perpetrators to justice.
Most also sought compensation for their suffering in an unspecified amount.34 The applicants raised issues under Articles 3, 8 and 13 of the European Convention on Human Rights (ECHR), as well as discrimination
regarding the enjoyment of these rights, and the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide.
In order to establish the facts of the case, the Chamber extensively
relied on the Krstić judgment of the ICTY. The Chamber then established
the facts regarding the individual applicants, and found that their family
members were all missing as a consequence of the attack on the Srebrenica
enclave. The Chamber then cited the 2002 Report of the Republika Srpska
Government, which denied responsibility for the atrocities, and even denied
35
that mass executions have taken place. The Report also described the
figures of missing persons as evidently inflated.
The Chamber then turned to the ‘right to know the truth’ under Article 3 of the ECHR, and relying on the jurisprudence of the European
Court, as well as the Inter-American Court of Human Rights, ruled that the
Republika Srpska’s failure to inform the applicants about the truth of the
fate and whereabouts of their missing loved ones, including conducting a
meaningful and effective investigation into the Srebrenica massacre, violated
their rights to be free from inhuman and degrading treatment, as guaranteed
by Article 3.36
The Chamber was than faced with the delicate issue of ordering an
appropriate remedy – obviously, any restitution of the status quo ante was
impossible. After analyzing the relevant international jurisprudence, especially that of the Inter-American Court, and particularly relying on the
Barrios Altos case,37 the Chamber ordered the Republika Srpska, firstly, to
disclose any information it had on the fate of the applicants loved ones;
secondly, to release any missing persons it had in custody; thirdly, to
conduct a full and meaningful investigation of the role of its authorities and
armed forces in the Srebrenica massacre, its efforts to cover up the crime,
and the fate of the missing persons, and to publish this report within six
months of the decision; fourthly, to publish the decision of the Chamber in
34
35
36
37
Decision, para. 135.
Id, paras. 84– 97.
Id, para. 202.
Barrios Altos Case [2001] IACHR 5 (14 March 2001).
249
Godišnjak 2004–2005
the Serbian language in its Official Gazette; and finally, to make a total donation of 4.000.000 Convertible Marks to the Srebrenica-Potočari Memorial
and Cemetery. The Chamber did not make any individual awards of
compensation. It did consider that a further appropriate remedy would be
for the Republika Srpska to make a public acknowledgement of responsibility for the Srebrenica events and issue a public apology to the
victims’ relatives and the Bosniak community of Bosnia and Herzegovina as
a whole. It did not, however, order the authorities of the Republika Srpska
to do so, as it considered that only a genuine and sincere apology would
have any purpose, but expressed its hope that such an apology would be
forthcoming from the Republika Srpska on its own initiative.38
The decision of the Chamber in the Srebrenica cases is important for
several reasons. Firstly, it has expanded upon the existing international case
law on the ‘right to know the truth’ and the prohibition of torture.39
Secondly, the violation of this right has occurred and has been adjudicated
on an unprecedented scale, dealing with a case of mass killings which are
tantamount to genocide. Thirdly, the remedies ordered by the Chamber
provide an excellent example of the role courts and human rights law can
have in situations of transitional, post-conflict justice.
The value of this decision is not only in its legal reasoning, but also in
the Chamber’s attempt to somehow rectify the injustice of Srebrenica, by
finding the remedies most suited to relieve the victims’ anguish, and trying
to improve the process of truth and reconciliation in Bosnia and Herzegovina. One of the remedies ordered sparked some controversy – that the
Republika Srpska should donate about 2 million euros to the SrebrenicaPotočari Memorial and Cemetery. On the side of the applicants and a part
of the Bosniak community, the amount of money was considered to be too
small, and it should have been paid as compensation to the families. On the
38
39
All of the findings of violation were delivered by 12 votes to 2.
The European Court and the Inter-American Court of Human Rights did the truly
pioneering work in respect to the ‘right to know the truth’ of the family members of
the victims of enforced disappearances. See e. g. Kurt v. Turkey, App. No. 24276/94,
judgment of 25 May 1998; Timurtas v. Turkey, App. No. 23531/94, judgment of 13
June 2000; Bámaca Velásquez Case [2000] IACHR 7, judgment of 25 November 2000,
paras. 145–166. The Chamber’s contribution is in distinguishing between the right to
family life and the prohibition of torture and inhuman or degrading treatment
regarding the right to know the truth, especially as to the scope and extent of positive
obligations of states.
250
Godišnjak 2004–2005
part of the Serb community, the order on paying compensation was viewed
as one-sided, as there were many victims of other atrocities during the Bosnian war that got nothing, and as the crimes against the Serbs of the Srebrenica region which preceded the genocide were ignored. The controversy
was further heightened by the Chamber decision40 to strike out further 1805
applications against the Republika Srpska regarding Srebrenica and posing
the same issues, as it has felt that it has provided all the remedies it could in
the previous case, and that these remedies apply equally for families of all
the Srebrenica victims. It is again necessary to distinguish between the responsibility and compensation for the crime of genocide itself and the violation of human rights of the victims of the genocide, and the compensation
and responsibility for the violation of the victims’ families right to know the
truth. The former was not, and probably should not have been, within the
jurisdiction of the Chamber – it is a matter for criminal courts, though the
International Court of Justice may decide on the issue of state responsibility
of Serbia and Montenegro. The latter was the only subject within the
purview of the Chamber, and it in my view wisely decided to allow the
families to bury their loved ones when they are found, and to have their
memories and the memory of the horrors of Srebrenica live on.
In June 2004 the Republika Srpska’s Commission on Srebrenica issued its final report,41 in which the responsibility for and the extent of the
atrocity was acknowledged – although the word ‘genocide’ was avoided. On
June 22, 2004 the President of Republika Srpska, Dragan Čavić, appeared in
a television broadcast and issued an apology to the victims of Srebrenica
and to the Bosniak community, saying that „the atrocities in Srebrenica are
a black page in the history of the Serbian people“, and adding that „there is
42
no excuse for the perpetrators“. An apology was also issued by the Gover40
41
42
The case is Ibišević et al. v. Republika Srpska, case No. CH/01/7604 et al., Decision to
Strike Out, 3 June 2003, para. 14.
The report, an addendum to the report and the conclusions of the Government of
Republika Srpska can be found at its official web page, both in Serbian at
http://www.vladars.net/pdf/srebr.pdf,
http://www.vladars.net/pdf/srebr_final_s_l.pdf,
http://www.vladars.net/pdf/srebr_zakljucak.pdf and in English, though the quality of
the translation is poor, at http://www.vladars.net/pdf/srebrenicajun2004engl.pdf,
http://www.vladars.net/pdf/srebr_final_e.pdf,
http://www.vladars.net/pdf/srbren_zaklj_e.pdf, accessed on January 5 2006.
See at http://www.iwpr.net/index.pl?archive/bcr3/bcr3_200406_hr_1_eng.txt, accessed on January 5 2006.
251
Godišnjak 2004–2005
nment: „the Government of the Republic of Srpska commiserates with the
pain of the relatives of the perished people of Srebrenica, and truly regrets
and apologizes for the tragedy they have suffered.“
These certainly were the rights steps towards reconciliation in Bosnia
and coming to terms with the past. But the success of this story must not be
exaggerated. It was the intense pressure of the international community, and
especially its High Representative in Bosnia and Herzegovina which caused
the Chamber’s decision to be enforced. Also, according to the 2005 survey
by the Belgrade Centre for Human Rights cited earlier, only 28% of the
citizens of Serbia have heard about the report of the Republika Srpska’s
Commission on Srebrenica, and less than half of these people believe that
the report is truthful and not purely a product of international pressure. The
author of this paper was not able to find an equivalent survey regarding
Republika Srpska itself. Still, at first glance it would seem that the public
opinion in Serbia proper is much more resistant to acknowledging responsibility for crimes perpetrated during the Bosnian war than the people of the
land were the war was actually fought.
IV. Proceedings before the International
Court of Justice
The International Court of Justice (ICJ) is a much different animal
than either the ICTY or the Human Rights Chamber. It is a court almost a
century old, before which no individual person has standing; it is a court
made exclusively for states, as a means of pacific settlement of their disputes. In 1993 Bosnia and Herzegovina instituted proceedings before the
ICJ against the then Federal Republic of Yugoslavia (FRY) pursuant to the
1948 Genocide Convention, arguing that the Serbian aggression in Bosnia
amounted to genocide.43 In 1996 the Court rendered a judgment on preliminary objections filed by the FRY, finding that it had jurisdiction to hear
44
45
the case (exclusively) under Article IX of the Genocide Convention.
43
44
45
Application Instituting Proceedings, 20 March 1993, in Application of the Convention on the
Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and
Montenegro), hereinafter ‘the Genocide case.’
Which reads: „Disputes between the Contracting Parties relating to the interpretation,
application or fulfillment of the present Convention, including those relating to the
responsibility of a State for genocide or for any of the other acts enumerated in article
III, shall be submitted to the International Court of Justice at the request of any of the
parties to the dispute.“
Judgment of 11 July 1996 – Preliminary Objections.
252
Godišnjak 2004–2005
After the fall of Milošević the new authorities of the FRY (Serbia and
Montenegro) withdrew the counter-claims made by the previous government46 and applied for revision of the 1996 judgment,47 claiming that in
1996 the FRY was not a member of the United Nations and the Statute of
48
the Court, as was found in 2004 by the Court itself in the NATO cases, as
well as the Genocide Convention (crucially, this objection was not raised by
the Milošević government), and that therefore the ICJ manifestly lacked
jurisdiction. In 2003 the Court rejected the request for revision of its earlier
judgment.49 However, after its 2004 decision in the NATO cases the government of Serbia and Montenegro has again raised the jurisdictional issue,
which will be elaborated in the oral hearings, scheduled to last from February to May 2006.50 Whether the case will finally be decided on the merits or
will it fall on jurisdictional grounds remains entirely uncertain at this time.
There are many misconceptions about the nature of the Genocide case
in the general public, both in Serbia and in Bosnia, and these misconceptions are sometimes quite deliberate. The case is often being portrayed as
the final adjudication about the character of the war, basically on whether it
was a civil war or a Serbian war of aggression. But, as far as the law is concerned, this is not a case about responsibility or the compensation of damages for the war itself, or even for the use of force or crimes against international law committed during the war, as in the recently decided Congo v.
Uganda case.51 In this case the ICJ has jurisdiction only pursuant to the Genocide Convention to rule on state responsibility for acts of genocide, and
compensation of damages resulting from that genocide. Bearing in mind the
46
47
48
49
50
51
See Order of 10 September 2001.
Application for Revision of the Judgment of 11 July 1996 in the Case concerning Application of the
Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v.
Yugoslavia), Preliminary Objections (Yugoslavia v. Bosnia and Herzegovina), 24 April 2001.
See the Case Concerning Legality of Use of Force (Serbia and Montenegro v. Belgium), judgment
of 15 December 2004, General List No. 105 (one of eight almost identical cases
against NATO member states), esp. paras. 51–79, 91.
Judgment of 3 February 2003. However, a similar genocide application by Croatia
against Serbia and Montenegro will almost certainly be rejected by the Court, as it had
not yet ruled on its jurisdiction, unlike in the Bosnian case.
Press Release of the Court of 21 December 2005, at www.icj-cij.org
Armed Activities on the Territory of the Congo (Democratic Republic of the Congo v. Uganda),
judgment of 19 December 2005.
253
Godišnjak 2004–2005
enormous, though not insurmountable difficulties of proving genocide, as
well as the jurisprudence of the ICTY which shows that the overwhelming
majority of crimes committed during the Bosnian war were legally either
war crimes or crimes against humanity and not genocide, it would seem likely that most of the case will by default focus on Srebrenica. In essence, the
entire case will rest on whether (a) the massacre in Srebrenica can be qualified as genocide and (b) whether Serbia and Montenegro is responsible for
that act of genocide, according to the rules of customary international law
on state responsibility.52
As to the first point, it is highly unlikely that the ICJ would overturn
the qualification of Srebrenica as genocide made by the ICTY, even if the
respondent government had the gall to dispute such a finding, and even
though the ruling of the ICTY is in no way res judicata for the ICJ. The
second point is far more complex, as this is a case of state responsibility
without precedent. It is indisputable that the genocide in Srebrenica was
perpetrated by the forces of the VRS and other organs of the Republika
Srpska, itself a parastatal entity. However, the principal problem is whether
Serbia and Montenegro can be held responsible for the acts of the VRS in
Srebrenica. The rules of international customary law are not exactly crystal
clear on this subject, simply because of the lack of jurisprudence on the
responsibility of states for international crimes, especially when they are not
performed by de jure organs of the state in question. The most relevant case
of the ICJ in this regard is Nicaragua v. United States,53 in which the Court
found, inter alia, that the US is not responsible for the crimes of the contras in
Nicaragua, even though it provided ample financial and logistics support for
their activities, as well as arms and training. Similarly, Serbia and Montenegro could be held accountable for the genocide in Srebrenica, i.e. the acts
of the VRS forces would be attributable to it as its own, if (a) it could be
proven that the Republika Srpska itself was under total control of Serbia,
without any significant independence or freedom of action, in effect under
the same type of control that Serbia exercises over its own territory, or (b) if
it could be proven that the specific act of genocide in Srebrenica was carried
52
53
As codified in the Draft articles on Responsibility of states for internationally wrongful acts,
adopted by the International Law Commission at its fifty-third session (2001).
Military and Paramilitary Activities in and Against Nicaragua, available at http://www.
icjcij.org/icjwww/icases/inus/inus_ijudgment/inus_ijudgment_toc.htm.
254
Godišnjak 2004–2005
out under the direct command of Belgrade and with oversight and control
54
by Serbian forces.
The burden of proving either of these two relationships lies heavily on
Bosnia, and it remains to be seen whether it will be able to discharge it. The
principal arguments in favor of the Bosnian position would be the enormous
amount of support given to the Republika Srpska by Serbia, the fact that
most of the higher officers of the VRS – foremost Ratko Mladić – were at the
same time officers of the Yugoslav Army (though in some sort of a ‘frozen’
status), the fact that many of them later retired in Serbia proper, and even the
evidence of the recent video, which shows a paramilitary unit from Serbia
involved in the Srebrenica massacre, would be pertinent. All of these facts are
enough to establish the criminal responsibility of many officials and officers of
both the Republika Srpska and Serbia; they are enough to establish the moral
and historical responsibility of the Serbian people; they are even enough to
establish the state responsibility of Serbia for acts of aiding and abetting the
perpetration of international crimes. However, there is also evidence pointing
to the conclusion that Milošević was in fact not controlling the Bosnian
Serbs, such as their rejection of the Contact Group peace plan in 1994 and
their public humiliation of Milošević. In any event, the outcome of the case
concerning the state responsibility of Serbia for the act of genocide itself is by
no means certain – it could simply go either way.55
It remains to be seen what, if any, will be the influence of a decision of
the ICJ on the matter of genocide in Bosnia on the process of transitional
justice and on permanently settling the dispute between Bosnia and Serbia.
Unfortunately, it could be said that no matter which way the judgment goes it
might do very little good for reconciling the peoples of the former
Yugoslavia. It the Court finds that Serbia and Montenegro is not responsible
for genocide in Bosnia, this will be seen by many in Bosnia as a decision
54
55
See Nicaragua v. United States, paras. 109–115. See also the Separate Opinion of Judge Ago,
para. 16.
The establishment of the proper standard of attribution of the acts of the Republika
Srpska to Serbia will be the most complex issue the Court will have to deal with, and it
greatly depends on factual questions regarding the nature of the relationship between
the leadership of Serbia and Yugoslavia and the Republika Srpska. Historical
scholarship is divided on the issue – and the principal actors are not talking. As to
international law, the Court will have to determine whether the proper paradigm for
its decision would be Article 8 of the ILC Draft Articles, or some other rule of
customary international law.
255
Godišnjak 2004–2005
negating the Srebrenica massacre and their immense suffering in other crimes
of the war. If the Court finds that Serbia is in fact responsible, this decision
will provoke widespread resentment in Serbia, where it will be seen as a onesided interpretation of the entire Bosnian conflict and a rebuke to the Serbian
victims of the war. Last but not least, it will be seen as an unfair ruling
affecting even those Serbian citizens who have fought Milosevic and his war
machinery for more than ten years and a legal assignment of collective guilt –
the finer points of public international law may simply be lost in the
translation. But, even so, why should the Court care? It was not designed as
an instrument of transitional justice, but as a body which is to resolve
disputes between states according to the law, nothing less and nothing more.
The progress of the case was also severely hampered from the day it
started, and it is now probably the longest standing case on the Court’s
docket, as it has been more than 12 years since the initial filing of the
application. The Bosnian side also suffered a severe setback after the Dayton Agreement, as the Serb member of the Presidency of Bosnia and Herzegovina effectively blocked any state funding for the case which was initiated
solely by the Bosnian Muslim government, and all of the (quite substantial)
56
expenses are now being covered from private sources. The current Serb
member of the Presidency has even initiated (rather far-fetched) proceedings before the Constitutional Court of Bosnia and Herzegovina, arguing
that the application to the ICJ was illegally submitted to the Court.57
At this point it would be sheer speculation to say in what way will the
final determination of the ICJ influence the dispute and the process of transitional justice. It may help the effort just as likely as it may impede it, and
the dispute both within and outside Bosnia could finally be resolved, or
could just as easily continue to fester.
V. Negotiations and mediation
Negotiations and mediation form a constant backdrop to all of these
judicial proceedings. The Dayton Peace Accords created the Human Rights
Chamber for Bosnia and Herzegovina, while they have also affirmed the
56
57
Mainly through an organization called ‘Pravda za BiH’ (Justice for Bosnia and
Herzegovina), see at http://www.pravdazabih.ba/bos/default.wbsp.
See at http://www.avaz.ba/absolutenm/anmviewer.asp?a=13146&z=12&isasp=, in
Serbian, accessed on January 5 2006.
256
Godišnjak 2004–2005
international obligation of all parties to the treaty to cooperate with the
ICTY. Establishing responsibility for human rights violations during the
war was and still is a major prerequisite for maintaining the peace in Bosnia.
The current intense negotiations on the future of Bosnia, mediated by the
United States and the European Union, also turn around, at least in part, on
the responsibility for past crimes.
The dispute before the ICJ is also a subject of negotiations – at least
away from the eyes of the public – but there is very little chance that these
negotiations will ultimately succeed in resolving the dispute. The postMilosevic government in Serbia has desperately tried to avoid the ICJ deciding on the merits of the case, simply because there is a very good chance
that Serbia might lose, and that the consequences of such a decision by the
ICJ would be grave. Unlike the United States in the Nicaragua case, Serbia
cannot afford to ignore a ruling made by the World Court, yet paying any
monetary damages that the Court might award (possibly ranging in billions
of dollars) could be potentially devastating for the Serbian economy, the
moral impact of such a decision notwithstanding.
While the NATO cases were still pending before the ICJ, the Serbian
government attempted (quite unsuccessfully) to use these cases as a leverage
with which to put pressure on European governments in order for them to
in turn put pressure on the Bosnian government to withdraw its genocide
lawsuit. This kind of joint withdrawal of all of the lawsuits before the ICJ
was a little pet project of the current Minister of Foreign Affairs of Serbia
and Montenegro, but it is of little surprise that it eventually failed. Another
idea on the Serbian side was to establish a common fund to compensate all
of the victims of war crimes of the Yugoslav wars, in exchange for leaving
the genocide dispute out of the ICJ.
Whatever the merits of such proposals might actually be, there is very,
very little chance of them actually succeeding. The simply reason for this is
that it is impossible for any Bosnian Muslim politician to agree to the withdrawal of the genocide lawsuit, as that would be perceived as a tremendous
loss of face and would be seen as a denial of the suffering of Bosniak people, which they would severely punish at the polls. No Muslim leader who
counts on his political survival would ever be able to accept a negotiation
position that would enable him to come to terms with Serbia regarding the
genocide case.
Paradoxically, negotiations have been both the most and the least
successful of all the dispute resolution processes attempted. While negoti257
Godišnjak 2004–2005
ations coupled with mediation by the states of the Contact Group managed
to produce a peace settlement in Bosnia, they are uniquely unsuited for
producing a lasting settlement as to the responsibility for the atrocities. One
of the reasons for this has already been mentioned – the political reality
within Bosnia is such that budging from already entrenched positions would
jeopardize the political survival of any Bosnian leader (while the situation in
Serbia is fundamentally the same). The other, more general reason for the
failure of negotiations to produce a lasting settlement is the very nature of
the subject of the dispute. The truth about the fate of thousands of victims
of the war is not something that can be easily bargained with, but requires
an objective, impartial resolution either through a judicial process, or through a reconciliation procedure sui generis such as the one in South Africa
(though these would appear unlikely to work even remotely as well in the
Balkan context). Negotiations would seem possible only on ancillary issues
after most of the judicial proceedings presented have produced substantial
results.
VI. Conclusion
The path towards justice and truth is always a long one, and it is time
that is needed the most in order for the wounds caused by the wars in the
former Yugoslavia to heal. Even after ten years the end of the process of
reconciliation is still not within sight. Courts, both domestic and
international, can contribute to this process, and the judicial search for the
truth is an important factor in transitional justice, and would also seem to
be the most effective process for resolving the dispute. Srebrenica, the
single worst crime of the war, has now been the subject of several judicial
proceedings, while other crimes are also being investigated and prosecuted
both before the ICTY and domestic courts. However, the task itself is so
momentous, and the obstacles are so great, that the results of these
proceedings have still not produced a widespread cathartic effect. Both the
courts, and the motives of persons admitting guilt for the Srebrenica
genocide and other crimes of the war are under constant suspicion by a
large part of the general public as to their true motives and purposes. The
ICTY’s Outreach program has not produced much success, and the judges
and the Prosecutor of the Tribunal must make much more effort to make
their work as public as possible, and pay attention not just the proceedings
in the courtroom, but also to the appearance of these proceedings out of
court. As is often said, justice must not only be done, but be seen to be done.
258
Godišnjak 2004–2005
The work of the Human Rights Chamber and especially the
Commission of the Government of Republika Srpska and the apology
issued by its authorities may also prove to have lasting effect. It is well
known that people tend to believe their compatriots much more than a
group of intruding foreigners. In this regard, the process of transferring
cases from the Tribunal to domestic courts may also be useful. It must be
borne in mind that the twenty high-ranking indictees for Srebrenica before
the Tribunal are only the tip of the iceberg. It takes much more than twenty
people to kill eight thousand, and only domestic courts can bring justice to
the immediate perpetrators.58 Hopefully, this whole process will in the long
run result in the creation of a set of facts accepted as truth by a large
majority of the people in all of the states of the former Yugoslavia, and
allow for the resolution of the residual disputes of the Balkan wars.
Marko MILANOVIĆ
Refleksije o pravdi za Balkan: odgovornost za genocid u
bosanskom ratu
Rezime
Ovaj članak analizira nekoliko procesa tranzicione pravde i rešavanja sporova
čija je svrha da utvrde istinu i odgovornost za genocid počinjen tokom rata u Bosni i tako
potpomognu proces pomirenja u ovom regionu. Prvi deo rada definiše osnovne činjenice i
postavlja fundamentalna pitanja na koje treba odgovoriti. Drugi deo rada analizira doprinos postupaka pred Međunarodnim krivičnim tribunalom za bivšu Jugoslaviju u pogledu utvrđivanja da li je genocida uopšte bilo u bosanskom sukobu i utvrđivanja individualne krivične odgovornosti za taj genocid, a takođe se bavi pitanjem uspeha Tribunala u uverljviom predstavljanju svojih nalaza narodima na prostoru bivše Jugoslavije.
58
Even more acute is the problem of achieving a measure of justice in Rwanda, where
the victims of genocide numbered not eight thousand, but eight hundred thousand. The
enormous number of perpetrators could only be dealt with by the tribal gacaca courts,
while only the most high ranking perpetrators are accused before the ICTR. See Aneta
Wierzynska, „Consolidating Democracy through Transitional Justice: Rwanda’s
Gacaca Courts“, 79 N.Y.U.L. Rev. 1934 (2004).
259
Godišnjak 2004–2005
Treći deo analizira postupke pred sada ugašenim Većem za ljudska prava Bosne i Hercegovine i efikasnost pravnih lekova koje je Veće dosudilo po pitanju zločina u Srebrenici.
Četvrti deo se bavi postupkom koji je još uvek u toku pred Međunarodnim sudom pravde
o međunarodnoj odgovornosti Srbije i Crne Gore za genocid u bosanskom sukobu. Peti
deo analizira (ne)uspeh pregovora i posredovanja kao postupaka međunarodnog rešavanja sporova u pogledu utvrđivanja odgovornosti za genocid. Rad se završava pregledom
teškoća koje svi navedeni postupci moraju da prebrode da bi uspeli da ostvare makar
elementarnu pravdu.
260
Saša AVRAM∗
**
Tatjana MILIĆ
UDK 341.3 "2004/2005"
Razvoj međunarodnog humanitarnog prava
u 2004. i 2005. godini
Međunarodno humanitarno pravo je grana međunarodnog javnog
prava koja ograničava upotrebu nasilja u oružanim sukobima, tako što štiti
ona lica koja ne učestvuju ili više ne učestvuju neposredno u neprijateljstvima i tako što svodi nasilje na meru koja je neophodna da bi se ostvario
jedini legitimni cilj sukoba – slabljenje vojnog potencijala neprijatelja.1
U proteklom periodu razvoj međunarodnog humanitarnog prava se
može ispratiti kroz analizu novina u pogledu instrumenata koji unapređuju
zaštitu tokom oružanih sukoba, analizu rezultata studije Međunarodnog komiteta Crvenog krsta o običajnim pravilima međunarodnog humanitarnog
prava i kroz analizu rezultata implementacije ugovora međunarodnog humanitarnog prava.
1. Treći dopunski protokol uz
Ženevske konvencije 1949. godine
Jedan od događaja koji je obeležio razvoj međunarodnog humanitarnog prava u poslednjih deset godina jeste usvajanje novog znaka zaštite,
što je omogućilo državama koje nisu želele da koriste postojeće znakove
(crveni krst ili crveni polumesec) korišćenje međunarodno priznatog znaka
koji bi i za njih bio prihvatljiv. Jedan od problema koji je trebalo rešiti u
ovom procesu je i nespremnost država da se prihvati revizija Ženevskih
konvencija od 1949. godine i Prvog dopunskog protokola od 1977. godine,
∗
**
1
Društvo Crvenog krsta SCG.
Student poslediplomskih studija na Fakultetu političkih nauka.
A. Buvije, M. Sasoli Kako pravo štiti u ratu?, MKCK, Ženeva 1999. str. 27,28
261
Godišnjak 2004–2005
kojima su uređeni znaci crvenog krsta i crvenog polumeseca (i crvenog lava
i crvenog sunca, iako ovaj znak nije u upotrebi).
Rešenje je nađeno u pripremi Trećeg dopunskog protokola uz Ženevske
konvencije od 12. avgusta 1949. godine, kojim se uvodi treći znak zaštite ranjenika,
bolesnika, sanitetskih službi, transporta i opreme u slučaju oružanog sukoba
i koji je usvojen, posle dugogodisnjih diskusija i pregovora, 08. decembra
2005. godine, na Diplomatskoj konferenciji održanoj u Ženevi.
Sama ideja za usvajanje novog znaka zaštite, povezana je sa nastankom organizacije Crvenog krsta. Konvencija o poboljšanju položaja ranjenika u oružanim snagam na kopnu iz 1864. usvojila je znak crvenog krsta kao
znak zaštite. Ovaj znak nikada nije imao versku konotaciju, već je uzet obrnut raspored boja u odnosu na švajcarsku zastavu. Smatralo se da će se na
ovaj način obezbediti najveća neutralnost znaka.
Međutim, ubrzo su postale očigledne drugačije konotacije. Od samog
usvajanja znaka zaštite islamske zemlje, posebno Otomanska imperija, tvrdile su da taj znak vređa verske osećaje islamskih naroda. Shodno tome, već u
Rusko–turskom ratu (1876–1978) Otomansko carstvo, koje je prethodno
bez ikakvih rezervi pristupilo Ženevskoj konvenciji iz 1864. godine, izjavilo
je da će umesto znaka crvenog krsta na belom polju, kao zaštitni znak sanitetskih službi svojih oružanih snaga, koristiti znak crvenog polumeseca na
belom polju.2 Naravno, Otomansko carstvo je ispunjavalo svoju obavezu
poštovanja i crvenog krsta kao znaka zaštite. Slično ponašanje se primenjivalo, na primer, i u Hercegovačkom ustanku.
Zanimljivo je istaći da, iako u to vreme nije postojala nikakva pravna
osnova, odnosno nije postojao međunarodni ugovor kojim je znak crvenog
polumeseca priznat kao znak zaštite, vojske su ga poštovale na bojnom polju. Tek 1929. godine kad je usvojena Ženevska konvencija o položaju ratnih
zarobljenika, priznat je znak crvenog polumeseca, kao i znak crvenog lava i
crvenog sunca, korišćen od strane Persije, koji su uz znak crvenog krsta
predstavljali znake zaštite sanitetskih službi oružanih snaga. Na istoj konferenciji, a sa ciljem da se izbegne dalja proliferacija znakova, donet je zaključak da nove znakove zaštite ne treba usvajati. Ovi znakovi su potvrđeni i u
Ženevskim konvencijama od 1949. godine.
Godine 1980. Islamska Republika Iran donosi odluku da će umesto
znaka crvenog lava i crvenog sunca koristiti znak crvenog polumeseca na
2
Bugnion, F: „Vers une solution globale de la question de l’emblème“, Revue
international de la Croix’Rouge, No 838, pp 427–463.
262
Godišnjak 2004–2005
belom polju, uz rezervu, da ukoliko dođe do usvajanja novog znaka, Iran
ponovo može početi sa upotrebom znaka crvenog lava i crvenog sunca.
Iako je, od samog usvajanja, isticano da znak nema nikakve verske konotacije i da su usvojeni znaci potvrda neutralnosti, često su se javljali problemi u njegovoj upotrebi. Kao prvo, često je dolazilo do nepoštovanja postojećih znakova, što je Međunarodni pokret Crvenog krsta i Crvenog polumeseca konstantno nastojao da spreči pozivanjem na poštovanje i podsećanjem na međunarodne obaveze. Drugi problem uzrokovan je činjenicom
da neka društva za pomoć – nacionalna društva, koja su dobro funkcionisala, nisu mogla da prihvate ni jedan od postojećih znakova, te nisu mogla
da budu priznata kao članovi Međunarodnog pokreta Crvenog krsta i Crvenog polumeseca. Primer takvog društva je Magen David Adom u Izraelu,
koje postoji od 1930. godine, izuzetno je razvijeno, aktivno i operativno.
Pored toga, neka nacionalna društva nisu mogla da se opredele za jedan od
dva postojeća znaka i imala su potrebu da koriste istovremeno i znak
crvenog krsta i znak crvenog polumeseca, što nije bilo u skladu sa važećim
propisima. Primeri za ovo su nacionalna društva u Eritreji i Kazahstanu.
Da bi se izbegli ovi problemi, da bi znak bio bolje poštovan, a time
obezbeđena i zaštita sanitetskog osoblja, humanitarnih radnika koji pružaju
pomoć, a samim tim i svih zaštićenih lica, počela su razmišljanja o usvajanju
novog znaka. Kao i svaka novina i ideja za uvođenje novog znaka nije
odmah prihvaćena. Od prve inicijative do samog usvajanja Trećeg dopunskog protokola prošlo je mnogo godina i učinjeni su veliki napori.
Prva inicijativa za usvajanje novog znaka potekla je od Stalne komisije
Međunarodnog pokreta Crvenog krsta i Crvenog polumeseca, još 1995. godine. Nešto kasnije, lansirana je ideja da novi znak ima oblik crvenog dijamanta na beloj podlozi. Na žalost, ovu vest propratile su glasine da će se
odustati od upotrebe do sada važećih znakova crvenog krsta i crvenog polumeseca. Međunarodni komitet Crvenog krsta, a i tadašnji predsednik gospodin Cornelio Sommaruga posebno, demantovali su ovu vest. Rečeno je,
1997. godine, da radne grupe rade na ovim pitanjima, radi bolje zaštite žrtava rata i ostvarivanja univerzalnosti, ali je istaknuto da će se postojeći znaci i dalje sa ponosom koristiti. O ovom dokumentu raspravljalo se i na sastanku svih sastavnih delova Međunarodnog pokreta Crvenog krsta i Crvenog polumeseca, održanom u Sevilji, Španija, 26–27. septembra 1997. godine.
Sve do 2000. godine nastavljani su pregovori u vezi sa usvajanjem
novog znaka. Predlog novog znaka pod nazivom crveni dijamant odbijen je,
263
Godišnjak 2004–2005
jer je naziv dijamant asocirao, pre svega afričke države, na kolonalizaciju.
Sledeći predlog za naziv novog znaka, crveni ševron nije bio prihvaćen jer
nije postojao adekvatan prevod na mnoge jezike. Ipak, procesu usvajanja i
prihvatanja novog zaštitnog znaka pristupalo se temeljno i profesionalno.
Testirana je i vidljivost potencijanog novog znaka sa kopna, mora i iz
vazduha. Takođe su u sve etape razgovora uključene mnoge vlade, nacionalna društva i eksperti. Radi postizanja veće univerzalnosti Međunarodnog
pokreta Crvenog krsta i Crvenog polumeseca o ovom pitanju se posebno
diskutovalo na međunarodnim konferencijama Pokreta, kao i na mnogim
regionalnim sastancima.
Činilo se da se stiglo vrlo blizu rešenja i prihvatanja novog znaka, pa
je u jesen 2000. godine održana i Pripremna konferencija članica Ženevskih
konvencija za Diplomatsku konferenciju, planiranu za kraj godine, na kojoj
je trebalo da se usvoji Treći dopunski protokol o uvođenju novog znaka. Na
žalost, na Pripremnoj konferencji, u vreme eskalacije krize na Bliskom Istoku, došlo je do ozbiljne podele članica na pristalice i protivnike usvajanja
novog znaka. U situaciji u kojoj se nije moglo očekivati uspešno rešenje, planirana diplomatska konferencija koju je švajcarska Vlada, kao depozitar Ženevskih konvencija trebalo da sazove i da na njoj prezentuje nacrt Trećeg
dopunskog protokola uz Ženevske konvencije morala je biti odložena. Ipak,
na Pripremnoj konferenciji je zaključeno da treba nastaviti rad na pronalaženju i pripremi prihvatljivog rešenja i tekst Protokola je dostavljen članicama Ženevskih konvencija i Stalnoj komisiji Međunarodnog pokreta Crvenog
krsta i Crvenog polumeseca i nastavljeni su pregovori i diskusije o usvajanju
novog znaka.
Sve do 2005. godine i stvaranja povoljne klime, nastavljen je rad u vidu komisija i radnih grupa, uz konsultacije sa ekspertima i svim zainteresovanim stranama. Jednako intenzivne konsultacije i pregovori nastavljani su i
unutar Međunarodnog pokreta Crvenog krsta i Crvenog polumeseca, na
konferencijama, sastancima pravnih savetnika nacionalnih društava, Savetu
delegata...
Konačno je Švajcarska, u svojstvu depozitara Ženevskih konvencija
organizovala neformalni sastanak o pitanju znaka zaštite 12. i 13. septembra
2005. godine u Ženevi u sedištu Međunarodne organizacije rada. Prisustvovalo je više od 120 delegacija, koje su potvrdile svoju spremnost da poštuju
međunarodno humanitarno pravo i univerzalnost Međunarodnog pokreta
Crvenog krsta i Crvenog polumeseca. Takođe je izražena spremnost za pronalaženje održivog rešenja po pitanju znaka zaštite, a sve sa ciljem zaštite
264
Godišnjak 2004–2005
žrtava oružanih sukoba i prirodnih nesreća. Delegacija Srbije i Crne Gore je
podržala inicijativu za sazivanje Diplomatske konferencije i usvajanje novog
znaka. Međunarodni Pokret je takođe podržao napore za održavanje Diplomatske konferencije o usvajanju Trećeg dopunskog protokola. U svetlu
ovoga, potpisan je i sporazum između Društva Magen David Adom u Izraelu i Društva palestinskog Crvenog polumeseca, u kome se između ostalih
operativnih pitanja, posebno ističe potreba za usvajanjem Trećeg dopunskog protokola, koji će doprineti da oba pomenuta društva budu članovi
Međunarodnog pokreta Crvenog krsta i Crvenog polumeseca.
Diplomatska konferencija održana je u Ženevi 5–8. decembra 2005.
godine. U svom govoru, predsednik Međunarodnog komiteta Crvenog krsta
istakao je da je Treći dopunski protokol isključivo humanitarni projekat, da
će njegovo usvajanje doprineti kredibilitetu Međunarodnog pokreta Crvenog krsta i Crvenog polumeseca i poboljšati zaštitu onih kojima je pomoć
potrebna.
Treći dopunski protokol uz Ženevske konvencije o usvajanju dopunskog znaka razlikovanja, usvojen je na Diplomatskoj konferenciji, 8. decembra 2005. godine u Ženevi. Od ukupno 144 delegacije država, 98 je glasalo
za, 10 delegacija se uzdržalo od glasanja, a 27 delegacija je glasalo protiv. U
prvoj nedelji posle usvajanja III Protokola 27 država je potpisalo Protokol.3
Nedugo posle toga, na redovnom zasedanju stalnih tela Međunarodnog pokreta Crvenog krsta i Crvenog polumeseca (Generalna skupština Međunarodne federacije i Savet delegata), održanom u Seulu, razgovaralo se o
4
Trećem dopunskom protokolu, tj. o novom znaku. Nacionalna društva koja to žele, mogu da zadrže svoj važeći znak bez ikakve izmene. Druga mogu
u okviru crvenog kristala da ugrade i znak crvenog krsta i znak crvenog polumeseca ili jedan od njih. Takođe, postoji opcija za uvođenje nekog novog
simbola unutar crvenog kristala, uz prethodne konsultacije i saglasnost
Međunarodnog komiteta crvenog krsta i Međunarodne federacije. Otvorena
je i mogućnost da se i ako se zadrži stari znak, novi znak koristi u međunarodnim operacijama kada to potrebe nalažu. Takođe su sva nacionalna
društva zamoljena da podstiču Vlade u svojim zemljama na potpisivanje i
ratifikaciju ovog protokola.
3
4
http//www.icrc.org.
Novi znak se, prema tekstu Protokola, naziva „znak raspoznavanja iz Trećeg protokola“. Time su moguće izbegnute kontroverze oko naziva znaka, koje su pratile
proces njegovog usvajanja. Ipak, kolokvijalno, često ga nazivaju „crveni kristal“.
265
Godišnjak 2004–2005
U preambuli Protokola potvrđene su odredbe Ženevskih konvencija
od 12. avgusta 1949. godine, posebno članovi 42 i 44 Prve ženevske konvencije. Potvrđene su i odredbe Dopunskih protokola iz 1977. godine, posebno članovi 18 i 38 Prvog dopunskog protokola i član 12 Drugog dopunskog protokola. Pored ostalog, istaknuto je da je uzeta u obzir namera
Međunarodnog komiteta crvenog krsta i Međunarodne federacije društava
Crvenog krsta i Crvenog polumeseca i Međunarodnog pokreta Crvenog krsta i Crvenog polumeseca da zadrže postojeće nazive i znakove. Podvučena
je obaveza da se zaštite lica i objekti zaštićeni Ženevskim konvencijama, kao
i da se poštuje razlika između zaštitne i indikativne upotrebe znakova.
Protokol sadrži 17 članova. U prvom članu, države se obavezuju na
poštovanje Protokola, koji predstavlja dodatak postojećim odredbama u vezi
sa zaštitnim znakovima, koje su sadržane u Ženevskim konvencijama i
Dopunskim protokolima. Drugi član propisuje da novi znak ima isti status
kao i prethodno usvojeni znakovi zaštite. Definisan je izgled novog znaka,
koji se ovde naziva „znak iz Trećeg protokola“. U pogledu uslova za
upotrebu znaka primenjuju se odredbe Ženevskih konvencija i, kad je to
odgovarajuće, Dopunskih protokola od 1977. godine. Zanimljivo je da ovaj
znak mogu da privremeno koriste i sanitetske službe i versko osoblje koje
koriste neki od drugih znakova, ako to može da poboljša njihovu zaštitu. U
indikativnoj funkciji, u znak može da se ugradi neki od znakova predviđenih
Ženevskim konvencijama, ili njihova kombinacija (crveni krst i crveni polumesec, na primer), kao i drugi znak koji je bio u upotrebi, pod uslovom da je
to notifikovano članicama Protokola i Međunarodnom komitetu Crvenog
krsta, preko depozitara Protokola, pre njegovog usvajanja. Nacionalna društva koja se odluče da koriste drugi znak (osim crvenog krsta ili crvenog polumeseca), u skladu sa sopstvenim zakonodavstvom, znak mogu da ističu na
svojoj teritoriji (član 3 Protokola). Očigledno je da ovaj uslov ispunjava samo
Izrael, odnosno nacionalno društvo Davidove zvezde, koje ovaj znak već
dugo koristi. Međunarodni komitet Crvenog krsta, Međunarodna federacija
društava Crvenog krsta i Crvenog polumeseca, nacionalna društva Crvenog
krsta i Crvenog polumeseca, mogu, u izuzetnim okolnostima, da privremeno
koriste zaštitni znak iz ovog protokola (čl. 4 Protokola). Sanitetske službe i
versko osoblje koji učestvuju u misijama Ujedinjenih nacija mogu, uz
saglasnost država koje učestvuju u misijama, da koriste jedan od postojećih
zaštitnih znakova (crveni krst, crveni polumesec ili znak iz III Protokola).
Države članice Protokola su obavezne da preduzimaju mere za sprečavanje
povreda Protokola. Na te obaveze država se primenjuju odredbe Ženevskih
konvencija od 1949. godine, odnosno Dopunskih protokola od 1977, kad je
266
Godišnjak 2004–2005
njihova primena moguća. Prema članu 7 države su obavezne da o uvođenju
novog znaka edukuju svoje oružane snage i širu javnost.
Protokol je otvoren za potpisivanje dvanaest meseci od dana usvajanja i poziva na ratifikaciju Protokola što je pre moguće. Protokol stupa na
snagu šest meseci posle podnošenja dva instrumenta o ratifikaciji ili pristupanju (čl. 8–11 Protokola).
Protokol se primenjuje u odnosima između država koje su članice
Ženevskih konvencija kao njihova dopuna. Ako jedna od država nije članica
Protokola, druge države članice su obavezne da ga primenjuju u međusobnim odnosima. Štaviše, država članica će biti obavezna da ga primenjuje i u
odnosima sa državom koja nije njegova članica, ako ona prihvati i primenjuje njegove odredbe.
Protokol predviđa mogućnost revizije. Amandman na Protokol može
da podnese svaka država članica, tako što će nacrt amandmana podneti
depozitaru (Federalnom veću Švajcarske), koji posle konsultacija sa svim
državama članicama, Međunarodnim komitetom crvenog krsta i
Međunarodnom federacijnom društava Crvenog krsta i Crvenog
polumeseca, odlučuje da li je potrebno sazivanje konferencije za razmatranje
predloga amandmana (čl. 13 Protokola).
Prema članu 14. Protokola, država članica može otkazati Protokol, ali
njen otkaz postaje pravnosnažan nakon isteka godine dana od prijema instrumenta o otkazu. Instrument o otkazu se podnosi u pismenom obliku depozitaru, koji ga prosleđuje svim članicama Protokola. Ako, međutim, taj
rok od godine dana ističe u vreme kad je država koja daje otkaz u stanju
oružanog sukoba ili okupacije, otkaz ne može postati pravnosnažan pre završetka sukoba ili okupacije. Otkaz se odnosi samo na dotičnu članicu, ali ne
izaziva nikakve posledice po njene obaveze koje su proistekle iz oružanog
sukoba ili okupacije pre otkaza, niti na one obaveze koje su nastale pre njegove pravnosnažnosti.
Važno je napomenuti da usvajanje Trećeg protokola suštinski ne menja prirodu i upotrebu znaka, kako je ona uređena Ženevskim konvencijama
od 1949. godine i Dopunskim protokolima od 1977. godine. Znak i dalje zadržava osnovne dve funkcije, odnosno dva načina upotrebe.
Prva i osnovna funkcija je zaštitna. Ove znake koriste sanitetske službe oružanih snaga, a osoblje, transportna sredstva i materijal označeni jednim od ova dva znaka su zaštićeni.
Druga upotreba znaka je indikativna. Indikativni znak koriste sastavni
delovi Međunarodnog pokreta Crvenog krsta i Crvenog polumeseca. Među267
Godišnjak 2004–2005
narodni komitet Crvenog krsta koristi svoj znak, koji, pored indikativne,
istovremeno i u svako doba, ima i zaštitnu funkciju. Isto važi i za Međunarodnu federaciju društava Crvenog krsta i Crvenog polumeseca, čiji se
amblem sastoji od oba znaka: crvenog krsta i crvenog polumeseca. Nacionalna društva su, međutim, do sada, morala da se opredele za korišćenje jednog od dva postojeća znaka. Treći Protokol omogućava da se koriste svi postojeći znaci pojedinačno ili njihova kombinacija. Kao indikativan, znak
uvek mora biti praćen nazivom nacionalnog društva. Nacionalna društva
mogu da znak koriste kao zaštitni, u slučaju oružanog sukoba, samo ako
formiraju svoje medicinske službe, koje stavi pod nadležnost vojnog saniteta, u skladu sa nacionalnim zakonodavstvom.
Treći protokol je, kao što je navedeno, usvojen da bi se omogućilo
opšteprihvatljivo rešenje za znak zaštite, odnosno rešenje koje je prihvatljivo
i za one koji do sada nisu mogli da koriste jedan od postojećih znakova –
crveni krst ili crveni polumesec ili koji su duže vreme koristili poseban znak.
Ovaj protokol bi trebalo i da zaustavi pojavu novih ideja za usvajanje još
nekih znakova, čije bi usjanje moglo da vodi daljoj proliferaciji znakova,
koja bi neposredno vodila smanjenju njegove efektivnosti, odnosno pogoršanju položaja zaštićenih lica. Treba se nadati da će Protokol ostvariti ciljeve
zbog kojih je usvojen.
Znak zaštite
Indikativni znak
Ugradnja u skladu sa članom 3
268
Godišnjak 2004–2005
2. Studija o međunarodnom običajnom pravu
Postoji više razloga zbog kojih izrada studije Običajno međunarodno humanitarno pravo u organizaciji Međunarodnog komiteta Crvenog krsta
(MKCK) predstavlja značajan događaj.
Međunarodno humanitarno pravo spada u red najkodifikovanijih grana međunarodnog javnog prava. Ne samo da ga odlikuje veliki broj multilateralnih ugovora, već su oni uzajamno u dobroj meri povezani. Pa ipak, radi unapređenja zaštite žrtava oružanih sukoba, od kojih je većina nemeđunarodnog karaktera koji nisu dovoljno ugovorno regulisani, neophodno je
bilo utvrditi običajna pravila međunarodnog humanitarnog prava. Tačnije,
neophodno je bilo utvrditi za svako navedeno pravilo da postoji opšta praksa država koja je kontinuirana i jednoobrazna, i da je praćena svešću subjekata o pravnoj obaveznosti takvog ponašanja (opinio iuris).
Otuda je u januaru 1995. godine održan sastanak grupe eksperata koje
je okupio MKCK, na kome je zaključeno da bi bilo korisno da se identifikuju običajna pravila međunarodnog humanitarnog prava koja se mogu primenjivati u međunarodnim i nemeđunarodnim oružanim sukobima. U decembru iste godine, na 26. Međunarodnoj konferenciji Crvenog krsta i Crvenog polumeseca, međunarodna zajednica, imajući u vidu njegov mandat i
ulogu, zamolila je Međunarodni komitet Crvenog krsta da:
„Pripremi, uz pomoć stručnjaka međunarodnog humanitarnog prava
iz različitih geografskih regiona i različitih pravnih sistema, a uz konsultaciju
sa stručnjacima iz vladinih i nevladinih organizacija, izveštaj o običajnim
pravilima međunarodnog humanitarnog prava, primenljivim u međunarodnim i nemeđunarodnim oružanim sukobima i da dostavi izveštaj državama i
kompetentnim međunarodnim telima.“
Tokom 1995. i 1996. vršene su konsultacije i pripreme unutar Međunarodnog komiteta Crvenog krsta, posle kojih je ovaj zadatak „sa zahvalnošću i ponosom“ prihvaćen.5 Formiran je Upravni odbor od dvanaest priznatih međunarodnih stručnjaka, pod čijim vođstvom i uz čije savete je cela
studija i realizovana.6
5
6
Mr. Jakob Kellenberger, ibid.
Članovi Upravnog odbora su bili profesori: Georges Abi-Saab, Salah El-Din Amer,
Ove Bring, Eric David, John Dugard, Florentino Feliciano, Horst Fischer, Francoise
Hampson, Theodor Meron, Djamchid Momtaz, Milan Šahović i Raul Emilio Vinuesa.
269
Godišnjak 2004–2005
Svrha Studije bila je da se analizom sadašnje prakse država u međunarodnim i nemeđunarodnim oružanim sukobima utvrdi šta je to što same
države smatraju pravom. Naime, sasvim je jasno da je ugovorno pravo relativno dobro razvijeno, ali da ne pokriva sve situacije koje nastaju u praksi
oružanih sukoba, posebno imajući u vidu da ugovori obavezuju samo one
države koje su ih ratifikovale. Pored toga, relativno veliki broj savremenih
oružanih sukoba nije uređen ugovornim pravom, pre svega zbog toga što je
većina savremenih oružanih sukoba nemeđunarodnog karaktera, a na njih se
odnosi manji broj ugovornih pravila. U takvim okolnostima, korisno je utvrditi običajna pravila koja se odnose na nemeđunarodne oružane sukobe.
Cilj Studije je, razume se, da se doprinese boljoj zaštiti žrtava oružanih
sukoba, bez obzira na njihov karakter i boljem poštovanju međunarodnog
humanitarnog prava.
Od 1995. do 2004. godine rađena su obimna istraživanja, procene, izrada nacrta, konsultacije, kako unutar Međunarodnog komiteta Crvenog krsta, tako i konsultacije sa spoljnim saradnicima. U ovom obimnom i napornom radu, pripremljeno je 47 izveštaja o nacionalnoj praksi država (izveštaj
za Jugoslaviju, današnju Srbiju i Crnu Goru, radili su dr Milan Šahović, uz
pomoć Dejana Šahovića, dr Miodraga Starčevića i dr Boška Jakovljevića).
Pored toga, u radu je učestvovalo šest timova koji su analizirali međunarodnu praksu, korišćeni su podaci iz 40 skorašnjih oružanih sukoba iz arhive
Međunarodnog komiteta Crvenog krsta. Takođe su rađena dodatna istraživanja o praksi država, a u vezi sa prvim i konačnim nacrtom, konsultovano je 35 akademskih i vladinih stručnjaka iz celog sveta. Treba pomenuti i
značajan doprinos istraživačkog tima Međunarodnog komiteta Crvenog krsta, bez čije stručne, pravne i tehničke pomoći ne bi bilo moguće realizovati
ovaj projekat.
Naravno, posebne zasluge za konačni sadržaj i izgled Studije imaju
njeni autori, Jean-Marie Henckaerts i Lousie Doswald-Beck, koji su uspeli
da obilje materijala, sadržanih u izveštajima i drugim oblicima istraživanja,
na vrlo pregledan način „slože“ u logičnu celinu, preglednu i lako razumljivu
i za manje upućene čitaoce. U tom pogledu su od posebne koristi, za razumevanje prirode i karaktera Studije, njen Uvodni deo, kao i naznaka prakse i
objašnjenja koja prate svako pravilo.
Na osnovu svih navedenih istraživanja, Studija predstavlja ozbiljnu
procenu običajnog međunarodnog prava zasnovanu na analizi njegovih elemenata. Od posebnog je značaja da su autori Studije analizirali i uticaj ugo270
Godišnjak 2004–2005
vornog prava na proces stvaranja običajnog prava, ispravno zaključujući da
su ugovori „takođe relevantni u određivanju postojanja običajnog prava“.7
U utvrđivanje elemenata običajnih pravila korišćeni su vojni priručnici, akti nacionalnog zakonodavstva, sudske odluke, zvanične izjave, rezerve
date na određene ugovore, izveštaji o vojnim operacijama i drugo.
Studija se sastoji iz dva toma. Tom I sadrži pravila, a tom II (dva dela), sadrži prikupljene primere prakse.
Sadržaj Studije organizovan je u šest delova:
Deo I Princip razlikovanja ciljeva
Deo II Posebno zaštićena lica i objekti
Deo III Posebni metodi ratovanja
Deo IV Oružje
Deo V Postupak prema civilima i licima hors de combat
Deo VI Primena
Ukupno je 161 pravilo identifikovano kao običajno pravo. Od toga,
dvanaest pravila se primenjuje samo u međunarodnim oružanim sukobima,
dva pravila samo u nemeđunarodnim oružanim sukobima, a 147 pravila primenljivo je i u međunarodnim i nemeđunarodnim oružanim sukobima. Svako pravilo je precizno formulisano i praćeno referencom na praksu koja se
nalazi u Tomu II. Kratak rezime ukazuje na primenljivost pravila zavisno od
karaktera oružanog sukoba i vezu konkretnog pravila sa drugim pravilima u
Studiji. Detaljnija, a ipak dovoljno kratka obrazloženja koja prate svako pravilo omogućavaju čitaocu njegovo bolje i potpunije razumevanje, a kad je
bilo moguće, to je potkrepljeno i odgovarajućim širim objašnjenjima instituta humanitarnog prava na koje se pravila odnose.
Iz procene o ovakvoj primenljivosti pravila, u međunarodnim i nemeđunarodnim oružanim sukobima, moglo bi se zaključiti da je prihvatanje
pravila i principa međunarodnog humanitarnog prava rasprostranjenije nego
što to pokazuju ratifikacije ugovora. Normativni okvir za nemeđunarodne
oružane sukobe je razvijeniji nego što to pokazuje ugovorno pravo, a mnoga pravila koja se primenjuju i u međunarodnim i nemeđunarodnim oružanim sukobima su slična ili ista. Takođe, u Studiji su naglašena i pitanja koja
još uvek nisu dovoljno razjašnjena, kao što su definicija civila u nemeđu7
Customary International Humanitarian Law, op. cit., p. XIII.
271
Godišnjak 2004–2005
narodnim oružanim sukobima, koncept direktnog učešća u neprijateljstvima
i obim i primena principa proporcionalnosti.
Da je ovaj naporan rad bio vredan truda i ulaganja, pokazuje i veliko
interesovanje koje je Studija izazvala. Pored toga što je širom sveta na razli8
čitim forumima promovisana i već prevedena na neke jezike, organizovane
su i posebne konferencije na kojima se o njoj diskutovalo. Iako su stučnjaci,
pored pozitivnih ocena istakli i neke slabosti ovog poduhvata, treba naglasiti
reči jednog od autora Studije: „U svetlu onoga što je do sada postignuto i
onog što tek treba uraditi, Studiju ne treba posmatrati kao kraj, već pre kao
početak jednog novog procesa čiji je cilj bolje razumevanje i shvatanje principa i pravila međunarodnog humanitarnog prava.“ Praktičnu primenljivost
Studije treba, i mogu, da potvrde države svojim odnosom prema njenim
rezultatima, odnosno potvrdom (ili osporavanjem) kroz primenu tih pravila
u praksi. Nema sumnje da bi, sa stanovišta zaštite žrtava oružanih sukoba i
smanjenja patnji i razaranja u oružanim sukobima, bilo poželjno da države
potvrde običajni karakter pravila.
U svakom slučaju, Studija predstavlja korisnu indikaciju dosadašnje
prakse država i ukazuje na pravce razvoja te prakse. 9 U tom smislu, ona će
biti dobrodošla pripadnicima oružanih snaga, a pre svega onima koji planiraju vojne operacije, ali i neposrednim učesnicima u oružanim sukobima, pozvanim i dužnim da primenjuju međunarodno humanitarno pravo. Nema
sumnje da će Studija predstavljati i značajnu pomoć akademskim krugovima
koji se bave humanitarnim pravom, bilo edukacijom o njegovim principima
i pravilima, bilo razvojem tog prava.
3. Implementacija međunarodnog humanitarnog prava
Ugovori međunarodnog humanitarnog prava su nastojali i nastojaće
da ostvare dva cilja: da dostignu univerzalnu prihvatljivost i da osiguraju doslednu primenu njihovih odredbi. Ostvarenje ova dva cilja nužni su predu8
9
Prvi prevod Studije, zahvaljujući naporima Delegacije Međunarodnog komiteta Crvenog krsta u Beogradu, pripremljen je na srpskom jeziku i objavljen u Beogradu, u
septembru 2005. godine. Završen je i prevod na francuski jezik i očekuje se da uskoro
izađe iz štampe.
Yves Sandoz kaže: „Studija je fotografija realnosti, snimljena sa velikom dozom
iskrenosti, odnosno, bez pokušaja da se kroz pravo kaže ono što neko želi da bude
rečeno.“ Customary International Humanitarian Law, op. cit., p. XVII.
272
Godišnjak 2004–2005
slovi za ograničavanje nasilja tokom oružanih sukoba. Ovom prilikom ispratićemo ugovore koji regulišu status lica u oružanim sukobima, zaštitu kulturnih dobara i određene vrste oružja.
U korpusu tzv. Ženevskog prava (pravila koja prevashodno regulišu zaštitu lica tokom oružanih sukoba) problem određivanja statusa lica koja učestvuju ili mogu učestvovati u oružanim sukobima ističe u prvi plan Treća
Ženevska konvencija iz 1949. godine, Opcioni protokol uz Konvenciju o
pravima deteta o učešću dece u oružanim sukobima iz 2000. godine i Međunarodnu konvencija protiv regrutovanja, upotrebe, finansiranja i obučavanja
plaćenika iz 1989. godine.
Prvo se pokreće pitanje određivanja statusa ratnog zarobljenika. Nakon akcije SAD u Avganistanu otvorilo se pitanje utvrđivanja statusa lica
zatvorenih u vojnoj bazi u Gvantanamu na Kubi. Objašnjenje SAD da ova
lica ne podležu pravilima međunarodnog humanitarnog prava bilo je zasnovano na sledećem argumentu. Pripadnici talibanskih snaga ne uživaju status
ratnih zarobljenika jer ne ispunjavaju uslove predviđene članom 4 A (2) III
Ženevske konvencije iz 1949. godine10:
„Talibani ne nose vidljiva obeležja, oznake, simbole ili uniforme. Naprotiv, daleko od toga da pokušavaju da se razlikuju od civilnog stanovništva Avganistana, oni su pokušavali da se stope sa masom civila neboraca,
krijući se po džamijama i naseljenim zonama. Nisu bili organizovani u vojne
jedinice, u pravom smislu, sa hijerarhijskim strukturama koje se mogu iden11
tifikovati; njihove snage su delom sačinjavale snage Al Kaide.“
Međutim, takav stav američke administracije je, pored međunarodnih,
12
imao i protivnike u samim SAD. Protivargument stavovima o Talibanima
kao „nezakonitim borcima“ ima svoje pravno utemeljenje u članu 4 A (3)
III Ženevske konvencije iz 1949. godine. Prema ovoj odredbi pripadnici
oružanih snaga Talibana, imaju status borca, time i automatski status ratnog
zarobljenika, kao pripadnici oružanih snaga strane u sukobu koju druga strana ne priznaje. Talibani su predstavljali de facto vladu u Afganistanu, koju
SAD nisu priznavale, ali koja je imala efektivnu vlast u toj državi. I prema
10
11
12
Ti uslovi su: a) da na čelu imaju lice odgovorno za svoje potčinjene; b) da imaju određen znak za razlikovanje i koji se može uočiti na odstojanju; c) da otvoreno nose
oružje; d) da se pri svojim dejstvima pridržavaju ratnih zakona i običaja.
US Department of Defense News Briefing – Secretary Rumsfeld and Gen. Meyers,
Wahington, 8.2.2002. http://defenslink.mil/news/feb2002/t02082002 t0208sd..html
Na primer sudija G. Aldrich i J. J. Paust.
273
Godišnjak 2004–2005
tome, za utvrđivanje njihovog statusa po III Ženevskoj konvenciji nije potrebno utvrđivati ispunjenje uslova koji su predviđeni članom 4 A (2). Takođe, postoji i zaštitini mehanizam predviđen članom 5 III Ženevske konvencije koji predviđa da će se u slučaju sumnje da li neko lice uživa status ratnog zarobljenika pretpostavljati da je ratni zarobljenik dok njegov status ne
utvrdi nadležan sud. Dakle, sud će utvrditi da li lice ispunjava kriterijume za
status borca, koji su predviđeni III Ženevskom konvencijom (član 4 A stavovi 1, 2, 3 i 6). Sud će, rukovodeći se pravilima III Ženevske konvencije utvrditi da li je lice pripadnik oružanih snaga talibanske vlade ili organizacije
Al Kaida.
Ignorisanje odredbi III Ženevske konvencije ponovo je aktuelizovano
sa akcijom američkih i britanskih snaga protiv Iraka u martu 2003. godine. 13
Prvo, tek u januaru 2004. godine Sjedinjene Američke Države su priznale
status ratnog zarobljenika Sadamu Huseinu, kao vrhovnom komandantu
oružanih snaga Iraka.14 Drugo, objavljivanje fotografija o mučenju ratnih zarobljenika u Iraku 2004. i 2005. godine, od strane američkih i britanskih snaga, ukazalo je na potrebu obezbeđivanja doslednog poštovanja pravila III
Ženevske konvencije. 15
Jedan od ugovora međunarodnog humanitarnog prava iz korpusa Ženevskog prava koji ima tendenciju ka univerzalnosti je Opcioni protokol uz
Konvenciju o pravima deteta o učešću dece u oružanim sukobima iz 2000.
godine.16 Protokol sada broji 105 država članica. U prethodne dve godine
više od trideset država17 je ratifikovalo ovaj dokument koji nastoji da poboljša položaj dece u oružanim sukobima. Sve su uredno podnele deklaraciju u
13
14
15
16
17
SAD su ratifikovale III Ženevsku konvenciju 2. avgusta 1955.
Član 4 A (1) III Ženevske koncencije. Irak je ratifikovao III Ženevsku konvenciju 14.
februara 1956.
Velika Britanija je ratifikovala III Ženevsku konvenciju 23. septembra 1957.
Konvencija o pravima deteta je usvojena u Njujorku 20. novembra 1989. godine, a
stupila je na snagu 2. septembra 1990. Konvencija ima 192 strane ugovornice.
Najveći broj novih strana ugovornica je iz Evrope (tokom 2004. – BJR Makedonija,
Nemačka, Luksemburg, Moldavija, Turska, Slovenija; tokom 2005. – Letonija,
Lihtenštajn, Poljska, Ukrajina), Afrike (tokom 2004. – Bocvana, Libija, Madagaskar,
Mozambik, Senegal, Tanzanija; tokom 2005. Benin, Eritreja, Sudan, Togo) i Azije
(tokom 2004. – Bahrein, Kambodža, Maldivi, Mongolija, Oman, Istočni Timor;
tokom 2005. – Jermenija, Indija, Izrael, Turkmenistan). Iz Latinske Amerike su četri
države postale strane ugovornice Opcionog protokola (Bolivija, Brazil, Kolumbija,
Nikaragva).
274
Godišnjak 2004–2005
skladu s članom 3 stav 2, o minimalnoj starosnoj granici za dobrovoljnu regrutaciju, koja je u većini slučajeva 18 godina, tj. 17 godina uz ispunjenje određenih uslova. Ali, i pored toga, i dalje je prisutan problem regrutovanja dece u oružane snage, bilo vladine ili neke oružane grupe, i u državama koje su
ratifikovale ovaj Protokol: DR Kongo, Filipini, Kolumbija, Somalija, Sudan,
Sri Lanka, Uganda,18 i druge.19 Zbog sve dramatičnijih razmera ovog problema Savet bezbednosti UN je ustanovio posebnu Radnu grupu o deci u oružanim sukobima,20 koja je imala prvu sednicu 16. novembra 2005. godine.
Zadatak ove radne grupe je da prati i izveštava o zločinima koje protiv dece
počine pripadnici strane u sukobu, bilo vladine, bilo otpadničke. Dela koja
spadaju u nadležnost radne grupe su:
1. ubistva ili sakaćenja;
2. regrutovanje ili upotreba dece vojnika;
3. napadi na škole ili bolnice;
4. odbijanje humanitarne pomoći za decu; i
5. otmice dece.
Namera Saveta bezbednosti je da ustanovljavanjem ove radne grupe
označi prekretnicu – „kraj ere koju je obeležilo nemo svedočenje i početak
ere primene međunarodnih normi o zaštiti sve dece koja su ugrožena oružanim sukobom“.21
Pitanje regrutovanja određene kategorije lica u oružane snage razmotrile su i Ujedinjene nacije. Međunarodna konvencija protiv regrutovanja,
upotrebe, finansiranja i obučavanja plaćenika usvojena je na Generalnoj
skupštini Ujedinjenih nacija 4. decembra 1989. godine rezolucijom 44/34 i
stupila je na snagu. Trenutno 27 država ima status strane ugovornice.22
Ova konvencija u članu 1, stav 1 preuzima definiciju plaćenika iz člana 47 Dopunskog protokola uz Ženevske konvencije od 12. avgusta 1949. o
zaštiti žrtava međunarodnih oružanih sukoba. Međutim, UN konvencija o
18
19
20
21
22
Vidi izveštaj generalnog sekretara UN Savetu bezbednosti, A/59/695-S/2005/72 9
Feb 2005.
Neke države i pored koraka u okončanju ove prakse nastavile su da regrutuju decu
vojnike, videti izveštaj Generalnoj skupštini specijalnog izaslanika Generalnog sekretara za decu i oružane sukobe, A/60/335, 7. septembra 2005.
Rezolucija Saveta bezbednosti 1612, 26. jul 2005.
http://www.un.org/special-rep/children-armed-conflict/index.html
Tokom 2004. i 2005. godine Novi Zeland i Liberija su postale članice ovog ugovora.
275
Godišnjak 2004–2005
plaćenicima nije instrument samo međunarodnog humanitarnog prava, jer u
stavu 2 člana 1 ona proširuje svoj materijalni domen primene ne samo na
situacije oružanog sukoba, već i na „bilo koju drugu situaciju“ u kojoj nasilje
ne doseže neophodni nivo da bi se ta situacija okvalifikovala kao oružani
sukob (međunarodni ili nemeđunarodni).
Ugovori međunarodnog humanitarnog prava koji spadaju u korpus
tzv. Haškog prava (koje reguliše metode i sredstva ratovanja) beleže i dve godišnjice.
Prvo, Konvencija o zaštiti kulturnih dobara u slučaju oružanog sukoba koja je usvojena na međuvladinoj konferenciji u Hagu 14. maja 1954. godine beleži 50 godina postojanja.23 Proslava godišnjice bila je prilika da se
ponovi nesumnjiva važnost ovog dokumenta. Ova konvencija je dopunjena
sa dva protokola, od kojih je posebno zanimljiv Drugi dopunski protokol uz
Hašku konvenciju o zaštiti kulturnih dobara u slučaju oružanog sukoba, koji
je usvojen je 26. marta 1999. godine, a stupio je na snagu 19. marta 2004.24
Trenutno ima 37 strana ugovornica.25
Ovim dokumentom se ustanovljava novi sistem zaštite kulturnih dobara tokom oružanih sukoba, jer se uvodi koncept „poboljšane zaštite“ (glava III Drugog protokola). Kulturno dobro može biti stavljeno pod poboljšanu zaštitu pod uslovom da je od najveće važnosti za čovečanstvo, da je na
odgovarajući način zaštićeno u nacionalnom pravu i ne koristi se u vojne
svrhe ili da zaštiti vojne objekte, o čemu strana koja kontroliše kulturno
dobro mora priložiti deklaraciju (čl. 10 Drugog protokola). Odluku o statusu kulturnog dobra pod poboljšanom zaštitom donosi Komitet za zaštitu
kulturnih dobara u slučaju oružanog sukoba, koji se ustanovljava ovim protokolom (čl. 24), i kulturno dobro počinje da uživa zaštitu od momenta
unošenja na Listu kulturnih dobara pod poboljšanom zaštitom (čl. 11). Drugi protokol nastoji da okonča nekažnjivost počinilaca zločina, navodeći
23
24
25
Stupila je na snagu 7. avgusta 1956. godine, a njen depozitar je UNESCO. Konvencija
ima 114 strana ugovornica. Tokom prethodne dve godine Konvenciju su ratifikovale
ili joj pristupile: Bolivija, Eritreja, Paragvaj, Šri Lanka i Venecuela.
Prvi dopunski protokol uz ovu Konvenciju je usvojen i stupio je na snagu istog datuma kad i Konvencija. Protokol ima 92 strane ugovornice, jer su tokom 2004. i 2005.
godine Paragvaj, Kanada, Estonija i Portugal ratifikovali ovaj međunarodni ugovor.
U toku prethodne dve godine ugovor su ratifikovale ili mu pristupile sledeće države:
Brazil, Ekvador, Finska, Paragvaj, Slovačka, Slovenija, Švajcarska (tokom 2004. godine); Kanada, Egipat, Estonija, Grčka, Gvatemala, Mađarska, Iran, Luksemburg i
Peru (tokom 2005. godine).
276
Godišnjak 2004–2005
kršenja za koja je predviđena individualna krivična odgovornost.26 Najznačajniji momenat jeste proširenje važnosti odredbi ovog protokola i na situacije nemeđunarodnog oružanog sukoba (čl. 22).
Prilikom ratifikacije Drugog protokola Kanada je stavila rezerve u odnosu na član 6a (II), 6b, 7c i 7d (II) ističući da se vojna prednost koja se očekuje od napada ne odnosi na izolovane ili određene momente napada. Povodom situacije kad kulturno dobro može postati vojni cilj (situacije imperativne vojne potrebe) Vlada Kanade je stavila rezervu na član 6c ovog protokola ističući da odluku o pozivanju na imperativnu vojnu potrebu može doneti i komandant neke manje vojne jedinice ako je kulturno dobro postalo
vojni cilj (po osnovu rezerve na član 61 (I) to postaje zbog svoje prirode,
lokacije, svrhe ili upotrebe) i ako okolnosti ne dozvoljavaju da se zahteva da
odluku donese komandant jedinice veličine bataljona ili veće. 27 Islamska Republika Iran je istakla da će nastojati da sklopi sporazume koji će poboljšati
zaštitu kulturnog nasleđa čovečanstva i da će razjasniti pravila navedena u
Drugom protokolu, uključujući i običajna pravila međunarodnog prava, ali
samo ona protiv kojih Iran nije protestovao. Takođe se navodi da će u tim
sporazumima objasniti načine sprovođenja odeljka IV ovog protokola, koji
se tiče individualne krivične odgovornosti. 28
Druga godišnjica je vezana za 80 godina od usvajanja Ženevskog protokola iz 1925. o zabrani zagušljivih, otrovnih i drugih gasova i bakterioloških metoda ratovanja, koji je postavio temelje regulisanja onog što se
danas naziva „oružje za masovno uništenje“. Njegove „naslednice“, Konvencija o biološkom oružju i Konvencija o hemijskom oružju, unapredile su
zabranu upotrebe ovih oružja, ali su polje delovanja proširile i na zabranu
26
27
28
Član 15, stav 1 Drugog protkola uz Hašku konvenciju iz 1954. predviđa individualnu
krivičnu odgovornost za sledeća akta:
„ a) stavljanje kulturnog dobra pod poboljšanom zaštitom u položaj cilja napada; b)
korišćenje kulturnog dobra pod poboljšanom zaštitom ili njegove neposredne okoline
za podršku vojnoj akciji; c) ekstenzivno oštećenje ili prisvajanje kulturnog dobra
zaštićenog Konvencijom i ovim protokolom; d) stavljanje kulturnog dobra zaštićenog
Konvencijom i ovim protokolom u položaj cilja napada; e) krađu, pljačku ili
nezakonito prisvajanje, ili akt vandalizma uperen prema kulturnom dobru, zaštićenom
Konvencijom.“
http://www.icrc.org/ihl.nsf/NORM/D7A98DC136FC07C4C12570DC003823
87?OpenDocument
http://www.icrc.org/ihl.nsf/NORM/95C33845717D8155C12570460049A150?
OpenDocument
277
Godišnjak 2004–2005
razvoja, kao i na njihovo uništavanje, da bi doprinele međunarodnom miru i
bezbednosti. 29
Na poslednjoj konferenciji država članica Konvencije o biološkom
30
oružju (koja je održana u Ženevi od 19. novembra do 7. decembra 2001.
godine) na kojoj su razmotreni rezultati primene ove konvencije odlučeno je
da se države članice sastaju dva puta godišnje do sledeće konferencije kako
bi razmotrile relevantna pitanja.31 Na sastanku u decembru 2005. godine je
ponovo raspravljan predlog da se sastave Pravila ponašanja za naučnike,
koja bi trebalo da spreče zloupotrebu naučno-tehnoloških dostignuća tokom oružanih sukoba, ali i u doba mira. Države su se usaglasile o sledećim
osobinama ovih pravila:
a) da budu usaglašena sa nacionalnim zakonodavstvom i nacionalnim
merama kontrole biološkog oružja;
b) da budu jasna i razumljiva,
c) da pomognu relevantnim subjektima prilikom donošenja odluka u
vezi sa Konvencijom o biloškom oružju;
d) i da se redovno ocenjuje njihova uspešnost i da se po potrebi revidiraju.
Međunarodni komitet Crvenog krsta (MKCK), uvidevši rizik od narastajuće opasnosti od zloupotrebe biotehnoloških dostignuća, pokrenuo je
2002. godine program „Biotehnologija, oružja i čovečanstvo“ (Biotechnology,
weapons and humanity). U svom apelu MKCK je istakao neophodnost reafirmacije postojećih pravila o zabrani upotrebe otrovnih i bakterioloških oružja,32 kao i potrebu izgradnje „preventivnih mreža“ – koje bi povezivale sve
one koje ovaj problem dotiče neposredno ili posredno.
29
30
31
32
Odnos između ovih ugovora je regulisan članom VIII Konvencije o biloškom oružju,
i članom XIII Konvencije o hemijskom oružju.
Konvencija o zabrani proizvodnje, razvoja i skladištenja bakteriološkog (biološkog) i
otrovnog oružja i o njihovom uništavanju (BWC), usvojena je 10. aprila 1972. godine,
a stupila je na snagu 26. marta 1975. Konvencija ima 155 strana ugovornica.
Član XII Konvencije o biološkom oružju predviđa održavanje konferncije država
članica na kojoj će se razmotriti primena Konvencije. Sledeća konferencija će se
održati od 20. novembra do 8. decembra 2006. godine.
Istaknut je značaj ratifikovanja Konvencije o biološkom oružju iz 1972. godine i Ženevskog protokola iz 1925, kao i poziv državama koje su stavile rezerve na ovaj dokument, da ih povuku. Srbija i Crna Gora su zadržale rezervu da se odredbe ovog
protokola neće primenjivati na neprijateljske države čije oružane snage ili čiji saveznici
ne poštuju ograničenja postavljena protokolom.
278
Godišnjak 2004–2005
Konvencija o hemijskom oružju je predvidela poseban mehamizam za
osiguranje izvršenja njenih odredbi – članom VIII ustanovljena je Organizacija za zabranu hemijskog oružja (Organisation for the Prohibition of Chemical
Weapons), sa sedištem u Hagu.33 Njeni glavni organi su: Konferencija država
članica (koja donosi ključne odluke o Konvenciji), Izvršni savet i Tehnički
sekretarijat. Na svojoj desetoj sednici, koja je održana u novembru 2005.
godine, Konferencija je usvojila godišnji izveštaj o rezultatima primene Konvencije. U izveštaju se ističe da je postignut napredak u ostvarenju dva cilja
– razoružanje i neširenje hemijskog oružja. Tokom 331 inspekcije na 225
lokacija u 56 država, rezultati su pokazali da se uništavanje oružja odvija u
skladu sa zahtevima koje je postavila Konvencija. Takođe, je istaknuto da je
EU u okviru Strategije protiv širenja oružja za masovno uništenje, u novembru 2004. godine usvojila odluku o zajedničkoj akciji podrške aktivnostima Konvencije (univerzalno prihvatanje, nacionalna implementacija i međunarodna saradnja u miroljubivoj upotrebi hemije) za koju će izdvojiti oko
1,8 miliona evra.
I pored uspeha u ostvarivanju odredbi konvencija koje se tiču oružja
za masovno uništenje, neophodno je ojačati njihovu implementaciju, poboljšati međunarodnu saradnju i raditi na razvoju mehanizama koji će sprečiti zlopotrebe naučno-tehnoloških dostignuća.
Najznačajniji doprinos u borbi za savladavanje teških humanitarnih
problema koje prouzrokuje upotreba oružja koja su indiskriminativne prirode i koja nastavljaju da ubijaju nedužne žrtve i dugo posle okončanja oružanog sukoba jeste usvajanje Konvencije o zabrani upotrebe, skladištenja,
proizvodnje i prometa antipersonalnih mina i o njihovom uništavanju 18.
septembra 1997. godine.34
Konvencija o antipersonalnim minama u članu 11 predviđa da se države članice godišnje sastaju i razmatraju probleme i rezultate u primeni
Konvencije, a da se na pet godina saziva Konferencija o praćenju sprovo35
đenja Konvencije (kako je predviđeno članom 12.1). Na prvoj konferenciji
33
Konvencija o zabrani razvoja, prozvodnje, skladištenja i upotrebe hemijskog oružja i o
njegovom uništavanju (CWC), usvojena je 3. januara 1993. godine, a stupila je na
snagu 29. aprila 1997. Trenutno ima 176 strana ugovornica.
34 „Otavska konvencija“ je stupila na snagu 1. marta 1999. godine. Trenutno ima 148
država članica.
35 http://www.reviewconference.org/fileadmin/pdf/review_conference/documents/
final_report/RC_Final_Report_en.pdf
279
Godišnjak 2004–2005
koja je održana u Najrobiju od 29. novembra do 3. decembra 2004. godine
istaknuto je da je proizvodnja antipersonalnih mina značajno opala i da su
33 države, od ukupno 50 država koje su proizvođači ove vrste mina, a među
njima je i Srbija i Crna Gora, prihvatile obaveze u pogledu uklanjanja, uništavanja i prestanka proizvodnje. Značajno je smanjena trgovina antipersonalnim minama i njihova upotreba.
U konačnom izveštaju se navodi da je ključno rešiti problem uključivanja nedržavnih subjekata u normativni okvir koji je uspostavila Konvencija. Zato je pozdravljen napor Ujedinjenih nacija, Međunarodnog komiteta
Crvenog krsta i regionalnih organizacija da uključe ove aktere u „Otavski
proces“. 36 Usvojen je akcioni plan za period 2005–2009, u kom se predviđaju mere za ostvarenje ciljeva: osiguranje postignutih rezultata, održanje
i razvoj uspešnosti saradnje država članica i spremnost da se odgovori izazovima u obezbeđivanju univerzalne prihvatljivosti, u uklanjanju i uništavanju antipersonalnih mina i u pomoći žrtvama.37 Na poslednjem sastanku država članica koji je održan u Zagrebu krajem 2005. godine, istaknuto je
da su Alžir, Bangladeš, Gvineja Bisao, Mauritanija i Urugvaj potvrdili da su
uništili zalihe antipersonalnih mina, čime broj država koje su ispunile taj
zadatak sad iznosi 134 (ostalo je da to uradi još 13 država). 38 Surinam i
Gvatemala su ispunili obavezu uklanjanja mina sa miniranih područja koja
se nalaze pod njihovom jurisdikcijom ili kontrolom.39 Taj zadatak treba da
obavi još 45 država članica.
Ali, i pored značajnih uspeha u pogledu ostvarenja ciljeva postavljenih
Konvencijom, i dalje je velik broj država koje nisu prihvatile međunarodne
obaveze o antipersonalnim minama (još oko 50 država). Najupečatljivija je
činjenica da države čiji položaj (stalne članice Saveta bezbednosti UN) nameće primer drugim državama sveta – Kina, Rusija i SAD – nisu članice
Konvencije o antipersonalnim minama. Konvencija uživa malu podršku i u
Aziji, koja je pored Afrike, kontinent najugroženiji ovom vrstom oružja. Od
kad je usvojena Konvencija uništeno je 37,2 miliona antipersonalnih mina,
preko 1 milijarda američkih dolara je uložena u uklanjanje, uništavanje mina
36 Rezolucija Generalne skupštine od 8. decembra, A/RES/58/53; Izveštaj generalnog
sekretara United Nations Mine Action: Strategy for 2001–2005, A/58/260 Add.1
37 Videti izveštaj na http://www.help.icrc.org/Web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/68L
GY8/$File/Action%20Plan% 20.pdf
38 Član 4 Konvencije o antipersonalnim minama iz 1997.
39 Član 5 Konvencije o antipersonalnim minama iz 1997.
280
Godišnjak 2004–2005
i akcije pomoći žrtvama, od čega je 190 miliona dolara došlo od strane država koje su ugrožene antipersonalnim minama.
Antipersonalne mine nastavljaju da odnose nove žrtve širom sveta,
namećući potrebu da se radi na razvoju saradnje među državama u cilju postizanja univerzalne prihvatljivosti Konvencije i osiguranje njene uspešne primene, sve zarad ostvarenja cilja – svet bez antipersonalnih mina.
281
Godišnjak 2004–2005
282
V
SRBIJA I CRNA GORA I
MEĐUNARODNE ORGANIZACIJE
SERBIA AND MONTENEGRO AND
INTERNATIONAL ORGANIZATIONS
284
Dr Tanja MIŠČEVIĆ∗
Branko BUDIMIR**
UDK 061.1EU(497.11+497.16)
341.217.02(4-672EU)
„Oslobađanje“ procesa stabilizacije i pridruživanja
– Srbija/SCG i Evropska unija i pregovori o
pridruživanju
Proces postepene normalizacije odnosa između Evropske unije i Srbije otpočeo je petooktobarskim promenama 2000. godine. Dinamiku potonjih odnosa i intenzitet saradnje moguće je razumeti stavljanjem tih odnosa
u jedan širi regionalni politički okvir unapređenja odnosa između Evropske
unije i država zapadnog Balkana s jedne strane te razumevanjem politike EU
prema državnoj zajednici SCG s druge strane.
Proces stabilizacije i pridruživanja –
inovirani politički pristup
Evropska komisija je maja 1999. godine inovirajući i unapređujući postojeći Regionalni pristup promovisala Proces stabilizacije i pridruživanja
kao politički okvir za unapređenje odnosa između država zapadnog Balkana
1
i EU ali i budući stožer (ugaoni kamen) njene politike prema ovom regionu.
Proces stabilizacije i pridruživanja reafirmiše ciljeve dotadašnje politike EU
oličene u Regionalnom pristupu pri čemu se pored mira i stabilnosti, demokratije i vladavine prava, poštovanja ljudskih i manjinskih prava, ekonomskog prosperiteta i unapređenja regionalne saradnje sada nastoji učiniti izve∗
**
1
Docent na Fakultetu političkih nauka, direktor Kancelarije za pridruživanje Evropskoj
uniji Vlade Republike Srbije.
Stručni saradnik u Kancelariji za pridruživanje Evropskoj uniji Vlade Republike Srbije.
Commission Communication to the Council and the European Parliament on the
Stabilisation and Association process for countries of South-Eastern Europe, COM
(99) 235, Brussels, 26 May 1999.
285
Godišnjak 2004–2005
snijom evropska perspektiva ovog regiona. Drugim rečima, pored stabilizacije otvara se i perspektiva pridruživanja, a potom, i pristupanja EU.
Savet ministara je u svojim zaključcima od 21. juna 1999. godine konstatovao da Proces stabilizacije i pridruživanja reafirmiše ,,odlučnost EU da
doprinese stabilizaciji regiona“ kao i da će se ,,osnovni ciljevi procesa realizovati ukoliko (pored EU, podjednaku – prim. aut.) odgovornost preuzmu
narodi i vlade ovih država...“.2 Samim tim, jasno je da Proces stabilizacije i
pridruživanja čine dve podjednako važne i međusobno uslovljene dimenzije
– bilateralna i regionalna – kao i da će samo uporednim i uravnoteženim napretkom bilateralnih odnosa EU i ovih država s jedne strane i regionalne saradnje s druge strane ovi prioritetni ciljevi biti ostvareni/postati realnost.
Uzimajući u obzir regionalne i individualne specifičnosti Evropska komisija
je definisala i nekoliko instrumenata kojim Evropska unija nastoji da postigne pomenute ciljeve. Reč je o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju; unapređenju ekonomskih i trgovinskih odnosa u i sa regionom (kroz sistem autonomnih trgovinskih preferencijala i regionalnu zonu slobodne trgovine);
ekonomskoj i finansijskoj pomoći (PHARE i OBNOVA a od 2000. godine
CARDS); unapređenju saradnje u brojnim oblastima npr. unutrašnji poslovi
i pravosuđe; humanitarnoj pomoći i unapređenju političkog dijaloga naročito na regionalnoj osnovi.
Ipak, suštinski doprinos uspehu ovog inoviranog političkog pristupa
daće promene u regionu koje se ogledaju u političkim promenama u Hrvatskoj, početkom, i Srbiji i Crnoj Gori (SR Jugoslaviji) krajem 2000. godine.
Ove promene su omogućile ne samo normalizaciju i značajno unapređenje
odnosa ovih država sa EU već i unapređenje regionalnih odnosa i saradnje.
Na ovaj način u obe dimenzije Procesa stabilizacije i pridruživanja, bilateralnoj i regionalnoj, stvoreni su ključni preduslovi da evropska perspektiva
ovog regiona postane realna.
Novembra 2000. godine u Zagrebu je održan samit na kome su učešće pored šefova država ili vlada država članica EU, država kandidata i potencijalnih kandidata za pristupanje EU (države zapadnog Balkana), uzeli i
predstavnici Evropske komisije i Saveta ministara, kao i regionalnih inicijativa. Ovim skupom se manifestuje važnost koju EU pridaje unapređenju
2
Conclusions on the development of a comprehensive policy based on the
Commission communication on „The Stabilisation and association process for
countries of South-Eastern Europe“ Brussels, 22 July 1999, Internet, 4. avgust 2003.
god. http://register.consilium.eu.int/pdf/en/99/st09/09431en9.pdf
286
Godišnjak 2004–2005
odnosa sa državama regiona zapadnog Balkana, u obliku posebnog političkog foruma koji ima za cilj podizanje nivoa razumevanja procesa pridruživanja, razmenu stavova o prioritetnim pitanjima od zajedničkog interesa i
unapređenje regionalne saradnje.3
Izmena prilika u regionu i državama zapadnog Balkana tokom 2000,
2001. i 2002. godine uslovila je i izmenu prioriteta u politici Evropske unije.
Oslanjajući se na iskustva stečena u odnosima sa državama centralne i istočne Evrope i politiku koja je razvijana prema njima (što je potvrđeno potpisivanjem Sporazuma o pristupanju ovih država EU),4 Evropska komisija je
ispitala načine i sredstva za dalje jačanje politike Unije prema ovom regionu
i maja 2003. godine izašla sa predlozima za dalji razvoj Procesa stabilizacije i
5
pridruživanja. Ovi predlozi su dobili podršku na samitu održanom u Solunu 19–20. juna 2003. godine na kome je još jednom potvrđena evropska
perpektiva ovog regiona i naglašeno da će Proces stabilizacije i pridruživanja
(PSP) ostati okvir evropskog kursa ovih država sve do njihovog budućeg
pristupanja EU. PSP se obogaćuje elementima iz procesa proširenja odnosno predpristupne strategije što, između ostalog, podrazumeva uvođenje
Evropskog partnerstva; učešće ,,predkandidata“6 u ,,twinning“, TAIEX i drugim
programima EU i pokretanje višestranog političkog foruma Evropska unija –
Zapadni Balkan.
3
4
5
6
Sa ovog samita izdata je i Deklaracija u kojoj se reafirmiše evropska perspektiva
država zapadnog Balkana i potvrđuje njihov status potencijalnih kandidata za članstvo
u Evropskoj uniji koje su ove države dobile na samitu u Santa Maria da Feiri (19–20.
jun 2000). Naravno, i ovom prilikom je napomenuta neophodnost ispunjenja
kriterijuma definisanih 1993. godine te uslova iz aprila 1997. i juna 1999. godine. „The
Declaration of the Zagreb Summit“, Zagreb, 24 November 2000, Internet, 9. jun
2003.
god.
http://europa.eu.int/comm/external_relations/see/sum_
11_00/
statement.htm.
U Atini je 16. aprila 2003. god. potpisan Sporazum o pristupanju između EU i Češke
Republike, Estonije, Kipra, Letonije, Litvanije, Mađarske, Malte, Poljske, Slovenije i
Slovačke.
Communication from the Commission to the Council and the European Parlament
COM (2003) 285, 21 May 2003, Internet, http://europa.eu.int/comm/external_
relations/see/2003.pdf
Na prezentaciji julskog izdanja informatora Evropski forum, savetnik u Delegaciji
Evropske komisije u SCG Jan Vilem Blankert izjavio je da su države Zapadnog Balkana do samita u Feiri imale status potencijalnih kandidata, te da se posle Solunskog
samita o njima može govoriti kao o predkandidatima., 4. jul 2003. god., Internet, 29.
jul 2003. god. http://www.mfa.gov.yu/Srpski/spopol/Multilaterala/ EU/activities_s
/060703_s.html
287
Godišnjak 2004–2005
Po uzoru na pristupna partnerstva, koja predstavljaju jedan od ključnih instrumenata predpristupne strategije, Savet ministara je u ,,Solunskoj
agendi za zapadni Balkan“7 podržao, uvođenje partnerstva za evropsku integraciju. Ovim partnerstvima se formulišu prioriteti, odnosno neophodne kratkoročne (od jedne do dve god.) i srednjoročne (od tri do četiri god.) političke, ekonomske i institucionalno-pravne reforme. Uzimajući u obzir kriterijume iz Kopenhagena, posebne uslove iz aprila 1997. i juna 1999. godine
kao i ostvareni napredak, ocenjen kroz godišnje izveštaje, Komisija je formulisala prvi set predloga pojedinačnih partnerstava objavivši ih zajedno sa
Trećim godišnjim izveštajem8 marta 2004. godine. Njihovo sprovođenje podrazumeva izradu ,,Akcionih planova“ koji bi sadržali konkretne mere, sredstva i vremenske okvire za njihovu realizaciju.
Solunskom agendom za zapadni Balkan predviđeno je i upućivanje
državnih službenika u svojstvu savetnika iz država članica EU i država kandidata u države potencijalne kandidate za članstvo u EU. Svojim savetima,
oni bi trebali da pomognu podizanju nivoa administrativnih sposobnosti
državnih službenika i tako doprinesu izgradnji institucija što je preduslov za
dalju demokratizaciju ali i ispunjenje evropskih standarda. Transfer ovih
znanja obezbeđuje se kroz twinning programe koji se finansiraju iz CARDS
programa. Takođe, države zapadnog Balkana su u prilici da se koriste i podrškom Kancelarije za tehničku pomoć i razmenu informacija (TAIEX) kako bi se
osigurala usklađenost pravnih propisa ovih država sa acquis communautaire-om
i njihovo adekvatno sprovođenje.
Solunskom agendom za zapadni Balkan omogućeno je učešće država ZB
u drugim programima i agencijama EZ s obzirom da bi se na taj način one mogle
podrobnije upoznati sa politikom i metodama rada Evropske unije. U tom
smislu, u novembru 2004. godine potpisan je Okvirni sporazum između Evropske zajednice i SCG o opštim principima učestvovanja SCG u programima EZ kojim je omogućeno učešće SCG u programima i agencijama EZ.
Reč je o programima koji uključuju obrazovanje, profesionalnu obuku, izgradnju civilnog društva, zaštitu životne sredine, jačanje institucionalnih kapaciteta itd.
7
8
Τhe Thessaloniki agenda for the Western Balkans: Moving towards European integration, 16 June 2003, Internet, 1. jul 2003. god. http://www.eudelyug.org/en/
documents/Agenda.doc
The Stabilisation and Association process for South East Europe, Third Annual Report, COM (2004) 202/2 final, 30 March 2004, Internet, 17. april 2004. god.
http://europa.eu.int/comm/external_relations/see/ sap/rep3/strat_pap.pdf
288
Godišnjak 2004–2005
U nameri da ukaže na važnost unapređenja odnosa sa ovim regionom,
poveća političku prepoznatljivost i razumevanje PSP i kreira okvir za dijalog
o ključnim pitanjima od zajedničkog interesa, samit u Solunu je pokrenuo
visoko reprezentativan i višestran politički forum Evropska unija – zapadni Balkan.
Reč je o političkom forumu koji se ogleda u održavanju periodičnih sastanaka šefova država ili vlada, jednogodišnjim sastancima ministara inostranih
poslova, unutrašnjih poslova, pravosuđa i drugih po potrebi. Takođe, kada
to bude smatrala prikladnim, EU će pozivati zemlje ZB da se pridruže njenim deklaracijama, zajedničkim stavovima i drugim odlukama u okviru zajedničke spoljne i bezbednosne politike.
Pogled na Solun – tri godine posle
Dakle, Evropska komisija je marta 2004. godine formulisala prvi set
predloga evropskih partnerstava sa državama zapadnog Balkana, među kojima i Evropsko partnerstvo sa SCG. Nešto kasnije, 14. juna 2004. godine Savet ministara je usvojio Odluku o principima, prioritetima i uslovima sadržanim u
Evropskom partnerstvu sa SCG uključujući Kosovo, prema Rezoluciji 1244 Saveta
bezbednosti Ujedinjenih nacija od 10. juna 1999. godine. U ovoj Odluci odnosno
aneksu, koji predstavlja njen sastavni deo, navedeni su kratkoročni i srednjoročni prioriteti odnosno ,,prioritetne oblasti za pripreme SCG uključujući
Kosovo za dalju integraciju u Evropsku uniju a na osnovu analize iznete u
Godišnjem izveštaju za 2004“. Prioriteti su klasifikovani u tri osnovna dela,
koja prate kriterijume iz Kopenhagena: politički kriterijum, ekonomski kriterijum i sposobnost preuzimanja obaveza iz članstva u Uniji. Ovi prioriteti
su, prema oceni Evropske komisije, prilagođeni realnim potrebama i mogućnostima SCG i njenih država članica a s obzirom na dostignuti stepen pripreme i sadržinu kriterijuma iz Kopenhagena i uslova koji se definišu u okviru Procesa stabilizacije i pridruživanja.
Kad je reč o političkim kriterijumima u oblasti demokratije i vladavine
prava akcenat je stavljen na poštovanje Ustavne povelje i efikasno funkcionisanje državne zajednice, reformu sistema odbrane, reformu državne uprave
i pravosuđa u funkciji povećanja efikasnosti i nezavisnosti pravosudnog sistema. Značajno mesto je dobila i neophodnost preduzimanje aktivnosti u
cilju pripremanja sveobuhvatne strategije za borbu protiv korupcije.
Na polju ljudskih prava i zaštite manjina predviđeno je ispunjavanje svih
obaveza koje proističu iz članstva u Savetu Evrope, osnivanje Kancelarije
ombudsmana, usvajanje zakona u oblasti slobode izražavanja i udruživanja
289
Godišnjak 2004–2005
te unapređenje saradnje sa susednim državama u cilju ubrzanja povratka izbeglih i interno raseljenih lica.
Pored uspostavljanja pune saradnje sa Međunarodnim krivičnim tribunalom za bivšu Jugoslaviju (MKTJ) i poštovanja Rezolucije 1244 Saveta
bezbednosti UN u oblasti regionalne i međunarodne saradnje navodi se potreba
za primenom sporazuma o slobodnoj trgovini i sprovođenje Memoranduma
o razumevanju o razvoju glavne regionalne transportne mreže u JIE i napredak u oblasti regionalnog energetskog tržišta za JIE.
Kada je reč o ekonomskim kriterijumima naglasak je stavljen na
očuvanju makroekonomske stabilnosti, liberalizaciju cena i ukidanje administrativnih kontrola, nastavak restrukturiranja, privatizacije ali i likvidacije neodrživih javnih sistema te reformu bankarskog sistema. Preporuke su date i
u odnosu na ubrzanje zemljišne reforme i pripremu zakonodavstva o katastru kao i nastavak borbe protiv nezaposlenosti i razvoj pouzdane statistike.
U oblasti upravljanja javnim finansijama preporučen je nastavak definisanja sive
ekonomije i proširenje poreske osnovice.
U okviru pitanja sposobnosti preuzimanja obaveza koje proizlaze
iz članstva Evropska komisija očekuje da SCG nastavi proces usklađivanja
zakonodavstva sa komunitarnim pravom u oblasti unutrašnjeg tržišta i trgovine
(npr. u oblasti konkurencije) kao i kreiranje, odnosno jačanje postojećih
institucionalnih i administrativnih kapaciteta i podizanje njihovih operativnih sposobnosti u cilju potpune, efikasne i transparentne primene ovih propisa. Kao i u oblasti unutrašnjeg tržišta i trgovine i u oblasti sektorskih politika
preporučen je nastavak procesa pravnog usklađivanja (npr. u poljoprivredi,
saobraćaju, energetici, industriji i domenu razvoja malih i srednjih preduzeća, telekomunikacijama i zaštiti životne sredine) i razvoj odgovarajućih
administrativnih, regulatornih (npr. telekomunikacije) i inspekcijskih tela
(npr. veterina). U oblasti pravosuđa i unutrašnjih poslova predviđeno je usvajanje
seta zakona (Zakon o sudijama, zakon o tužiocima itd.), operacionalizacija
mera koje su usvojene na sastanku ministara pravosuđa i unutrašnjih poslova u okviru foruma EU-ZB 28. oktobra 2003. godine a koje se odnose na
upravljanje granicom kroz usvajanje i sprovođenje strategije integrisanog
upravljanja granicom, stručno usavršavanje za nadzor i bolju tehničku i informatičku opremljenost nadležnih službi. Takođe, prema Evropskom partnerstvu je bilo neophodno sprovesti mere i poboljšati unutrašnju (između
tela za sprovođenje zakona i pravosudnih organa) i međunarodnu saradnju
u borbi protiv korupcije, droge, kriminala i terorizma i uspostavljanje mehanizama za kontrolu i sprovođenje politike na polju viza, azila i migracija.
290
Godišnjak 2004–2005
Budući da je u Odluci navedena neophodnost izrade Akcionih planova
za sprovođenje Evropskog partnerstva, Vlada Republike Srbije je 22. aprila
2004. usvojila Informaciju o Evropskom partnerstvu i potrebi usvajanja
Akcionog plana za realizaciju prioriteta iz Evropskog partnerstva.9 Uvođenjem dvostukog koloseka u proces evropske integracije SCG, Akcioni plan je novembra 2004. inoviran tako da u tabelarnoj formi sadrži konkretne kratkoročne i
srednjoročne prioritete i precizira nadležne institucije, na nivou državne zajednice i njenih država članica. Ovim aktom se definiše stanje primene, preciziraju neophodna finansijska sredstva, precizira rok za ispunjenje prioriteta
i navode moguće teškoće u njihovom ispunjavanju.
Evropska komisija je početkom novembra 2005. godine predstavila
novi, drugi set Evropskih partnerstava za države zapadnog Balkana, sa kojima se Savet ministara saglasio u svojim Zaključcima od 12. decembra 2005.
10
godine. Naime, Evropska komisija je uzimajući u obzir zaključke iznete u
Godišnjem izveštaju za 2005. godinu, predložila ažuriranje prvog Evropskog partnerstva u cilju definisanja novih prioriteta koji će uvažiti napredak
ostvaren kako u SCG, tako i u njenim državama članicama. Novi prioriteti
su prilagođeni posebnim potrebama i polaze od pretpostavke da ih državna
zajednica i njene države članice mogu ispuniti ili unaprediti njihovo sprovođenje u predviđenim rokovima. Za razliku od Evropskog partnerstva za
2004. godinu ovom prilikom su posebno istaknuti prioriteti koji se odnose
na puno poštovanje Ustavne povelje i efikasno funkcionisanje državne zajednice uz uvažavanje postojeće raspodele nadležnosti; nastavak reforme državne uprave i obezbeđenje jačanja i bolje koordinacije organa za evropske
integracije na svim nivoima; nastavak reforme pravosuđa kako bi se osigurala nazavisnost, efikasnost i profesionalnost; osiguranje demokratske kontrole vojske jačanjem parlamentarne kontrole i transparentnim sistemom finansijskog upravljanja; osiguranje pune saradnje sa MKTJ i puno poštovanje
Rezoluciju 1244 SB UN i intenziviranje dijaloga sa Prištinom uz konstruktivan pristup u pogledu Kosova i Metohije.
Upoređujući ova dva dokumenta, moguće je konstatovati da je podignut nivo preporuka koje daju dva Evropska partnerstva. Naime, dok su u
Partnerstvu iz 2004. godine ključno mesto imale zakonodavne aktivnosti
9
10
Akcioni plan za realizaciju Evropskog partnerstva videti na adresi: http://www.
seio.sr.gov.yu/code/ navigate.asp?Id=95
Odluku videti na adresi: http://www.seio.sr.gov.yu/upload/documents/EP/EPFINAL_evr.part.-zvanican% 20srpski.doc
291
Godišnjak 2004–2005
koje je trebalo preduzeti u velikom broju oblasti, u Partnerstvu za 2006.
godinu mogu se uočiti preporuke koje sada zahtevaju implementaciju i sprovođenje ovih novih, usklađenih zakona. Primera ima puno: od sprovođenja
Zakona o zaštitniku građana, odnosno delovanje ombudsmana u Srbiji, preko Zakona o spoljnoj trgovini, pa i Zakona o zaštiti potrošača. Posebno je
interesantno pitanje sprovođenja onih zakona koji su bili preporučeni za usvajanje u okviru Evropskog partnerstva iz 2004. godine za čije sprovođenje
je neophodno formiranje novih, nezavisnih tela – Zakon o telekomunikacijama ili Zakon o zaštiti konkurencije. Mera uspešnosti ispunjavanja ovih
preporuka nije samo usvajanje zakona, već rezultat rada tela koji se njima
stvaraju (Republička agencija za telekomunikacije ili Кomisija za zaštitu
konkurencije) i konkretne aktivnosti koje ova tela preduzimaju.
Dvostruki kolosek u procesu
evropske integracije SCG
Poslednji korak pred početak pregovora o pridruživanju SCG Evropskoj uniji predstavlja izrada i objavljivanje Studije izvodljivosti. Početak rada
na njenoj izradi pretpostavljao je usaglašavanje i usvajanje Ustavne povelje
državne zajednice Srbija i Crna Gora i Akcionog plana o harmonizaciji ekonomskih sistema država članica državne zajednice Srbija i Crna Gora. Du11
gotrajan proces njihovog usaglašavanja i usvajanja, prolongirao je donošenje odluke o njenoj izradi koju je Savet ministara EU doneo 21. jula 2003.
godine. Evropska komisija je septembra 2003. započela izradu ovog dokumenta čiji se završetak očekivao ,,do kraja prvog tromesečja 2004. godine“.12
Međutim, dok je napredak učinjen na usaglašavanju ,,Akcionog plana“ bio
dovoljan za početak rada na Studiji izvodljivosti, izrada ove Studije i početak
pregovora za zaključenje Sporazuma zahtevalo je funkcionalnog ,,sagovornika“ sa jedinstvenim i delotvornim trgovinskim i carinskim sistemom. Sa11
12
Iako je Polaznim osnovama za preuređenje odnosa izmađu Srbije i Crne Gore predviđeno da se Ustavna povelja podnese skupštinama Srbije i Crne Gore na razmatranje najkasnije do kraja juna 2002. god. do njenog usvajanja došlo je tek početkom
februara 2003. god. Akcioni plan harmonizacije ekonomskih sistema je usvojen u
Skupštini Srbije i Crne Gore 29. avgusta 2003. god.
Nakon razgovora održanih u Beogradu 11. septembra 2003. god. komesar za spoljne
odnose EU Kris Paten je izjavio da „nije realno da Studija izvodljivosti bude završena
pre kraja prvog tromesečja 2004. godine“. Internet, http://www.mfa.gov.yu
/Srpski/spopol/Multilaterala/EU/activities_s/120903_3_s.html
292
Godišnjak 2004–2005
mim tim, nametnula se potreba za daljim usavršavanjem Akcionog plana
budući da pojedina njegova rešenja podrazumevaju specijalni uvozni režim
za niz poljoprivrednih proizvoda u Crnu Goru.13 Stoga je bilo za pretpostaviti da će obe države u narednom periodu pristupiti usaglašavanju carinskih stopa po ovim pozicijama, čime bi se obezbedilo funkcionisanje jedinstvenog trzišta i prevazišla važna prepreka na putu unapređenja odnosa
između EU i SCG. Međutim, dogovor je izostao.
Odsustvo dogovora dovelo je do ozbiljnog zastoja u odnosima između EU i SCG zbog čega je Evropska komisija u julu 2004. promovisala novi
pristup – dvostrukog ili paralelnog koloseka – koji je Savet ministara podržao u
oktobru iste godine. Reč je o pristupu koji će i pored nepostojanja jedinstvenog i funkcionalnog trgovinskog i carinskog sistema u SCG omogućiti
zaključenje jedinstvenog teksta Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. U
skladu s ovim pristupom, ovaj Sporazum će sadržati dva aneksa koji bi se
odnosili na rok liberalizacije i njen tempo za industrijske i poljoprivredne
proizvode – za svaku državu članicu po jedan – koji će imati svoje anekse i
prateće protokole, zajedničke i jednostrane deklaracije. Time je predviđeno,
zapravo, da Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju za SCG bude,,dvostruki
mešoviti sporazum“, što je za sada jedinstveni primer u praksi Evropske
unije.14
U tom smislu, ali ne samo u kontekstu pregovora i zaključivanja već i
potonje primene Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju od posebne važ13
14
„Za poljoprivredne proizvode usaglašene su zajedničke carinske stope, pri čemu
prelazni period za usaglašavanje 56 pozicija označenih ovim Akcionim planom kao
paket strateških roba za potrebe Crne Gore, neće biti duži od tri godine od dana usvajanja Zakona o Akcionom planu, uz mogućnost produženja ovog roka za dodatni
period od dve godine, u skladu sa dogovorom Vlade Srbije i Vlade Crne Gore.“
Akcioni plan harmonizacije ekonomskih sistema država članica državne zajednice Srbija i Crna
Gora, str. 9.
Naime, svaki sporazum o pridruživanju koji je do sada zaključila Evropska unija, zapravo u ime Unije zaključuju njene zajednice (Evropska zajednica i Euroatom, jer je
Zajednica za ugalj i čelik prestala da postoji 2002. godine) ali i države članice. Razlog
jeste podela nadležnosti unutar pitanja koja su predmet ovih sporazuma, koja je u
nekim slučajevima isključivo u rukama zajednica (spoljna trgovina) ili su delovi nadležnost njenih članica (socijalna politika, obrazovanje i sl.). U slučaju Sporazuma sa
SCG i druga strana je „mešoviti“ ugovorni partner, ponovo zbog podele nadležnosti:
neka pitanja iz Sporazuma su još uvek u rukama institucija državne zajednice, ali i tada
njihovo sporovođenje nadležnost njenih država članica, dok su neka (trgovina i
poljoprivreda) nedvosmislena nadležnost samo Srbije, odnosno Crne Gore.
293
Godišnjak 2004–2005
nosti je bilo jasno definisanje nadležnosti državne zajednice i njenih država
članica. Ustavna povelja i Zakon o njenom sprovođenju kao oblasti u isključivoj nadležnosti državne zajednice navode oblasti međunarodne političke
saradnje, regionalne saradnje, međunarodnih obaveza koje se ne odnose na
privredu, ljudskih i manjinskih prava i odbranu. Državna zajednica poseduje
izvesna zakonodavna ovlašćenja i administrativne strukture, koje su od
značaja za SSP posebno u oblastima intelektualne svojine, standardizacije,
akreditacije, metrologije, procene usklađenosti, viza, azila, migracija i integrisanog upravljanja granicom. S druge strane, trgovinska, carinska, ekonomska, fiskalnа i sektorske politike poput poljoprivrede, energetike, saobraćaja,
zaštite životne sredine, elektronskih komunikacija, audiovizuelne politike, ali
i policije i pravosuđa, nesumljivo su u nadležnosti država članica.
S obzirom na ovakvu podelu nadležnosti postalo je jasno da će liberalizacija trgovine i delovi usklađivanja zakonodavstva biti predmet pregovora u okviru dvostrukog koloseka, što u praktičnom smislu znači da će se
shodno nadležnostima državne zajednice i država članica pregovori odvijati
na dva nivoa (nivo državne zajednice i država članica) i uz učešće tri pregovaračka tima (pregovarački tim državne zajednice i po jedan iz svake države
članice).
Kao prva praktična primena principa dvostrukog koloseka, u Briselu
je 31. marta 2005. potpisan Sporazum o trgovini tekstilnim proizvodima između Republike Srbije i Evropske zajednice. Ovim Sporazumom se nastoji
uspostaviti ravnopravan razvoj trgovine tekstilnim proizvodima u kontekstu
unapređenja ukupnih trgovinskih i političkih odnosa između ugovornih strana. Njime će Evropska zajednica nastaviti da daje bezcarinski tretman tekstilnim proizvodima koji vode poreklo iz Republike Srbije, dok će se carinske stope na proizvode koji vode poreklo iz Evropske zajednice postepeno
smanjivati u tranzicionom periodu od tri godine.
Studija izvodljivosti
Prihvatanjem dvostrukog koloseka u integraciji, barem što se definisanja nadležnosti tiče, uklonjena je prepreka da Komisija završi izradu Studije
izvodljivosti za SCG. Studija izvodljivosti je dokument kojim Evropska komisija ispituje i procenjuje mogućnost početka pregovora za zaključivanje
Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju odnosno mogućnost unapređenja
odnosa sa EU. Uspostavljanje pune saradnje sa MKTJ po modelu ,,dobrovoljne predaje“,,,dvostruki kolosek“ i Sporazum o izmenama Ustavne pove294
Godišnjak 2004–2005
lje iz aprila 2005, kojim je produžen mandat poslanika u Skupštini SCG,
omogućili su, konačno, objavljivanje ove Studije.
Naime, Evropska komisija je 12. aprila 2005. godine objavila Izveštaj o
spremnosti SCG za pregovore o zaključivanju SSP sa Evropskom unijom u kome je
na detaljan način predstavljen stepen sprovedenih i sposobnost daljeg sprovođenja neophodnih političkih, ekonomskih i institucionalno-pravnih reformi u funkciji razvoja sposobnosti za pregovore i preuzimanje obaveza koje
proističu iz SSP. Izveštaj pruža detaljan prikaz političkih, ekonomskih, pravnih i administrativnih zahteva koje sadrži SSP i pokazuje u kojoj meri ih
SCG i njene države članice zadovoljavaju. U tom smislu, pored političkih
kriterijuma koji se ogledaju u poštovanju demokratskih principa, ljudskih i
manjinskih prava, vladavine prava, principa međunarodnog prava s posebnim naglaskom na ispunjavanju međunarodnih obaveza (saradnja sa Međunarodnim krivičnim tribunalom za bivšu Jugoslaviju, poštovanje Rezolucije
1244 Saveta bezbednosti UN, unapređenje regionalne saradnje i dobrosusedskih odnosa), Izveštaj daje prikaz ekonomskih kretanja i predstavlja trenutne makroekonomske trendove (inflacija, BDP, trgovinski i platni deficit
itd.) i rezultate u oblasti liberalizacije cena i trgovine, privatizacije, restrukturiranja i reforme finansijskog sektora. Ipak, najveći deo Izveštaja je posvećen predstavljanju osnovnih poglavlja Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju, obaveza koje proističu iz ovog Sporazuma i svakog poglavlja pojedinačno i trenutnih sposobnosti državne zajednice i njenih država članica za
preuzimanje ovih obaveza s obzirom na specifičnu podelu nadležnosti.
Na osnovu ovog Izveštaja, Evropska komisija je u svom Saopštenju
(Saopštenje Komisije o spremnosti Srbije i Crne Gore za pregovore o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju sa Evropskom unijom) pozitivno ocenila napredak SCG i
njenih država članica u ispunjavanju političkih i ekonomskih kriterijuma te
razvoju sposobnosti za pregovore i efikasnu primenu Sporazuma. Saopštenje predstavlja pregled odnosa između EU i SCG posle petooktobarskih
promena, objašnjava značaj i način funkcionisanja dvostrukog koloseka u pregovaračkom procesu i primeni SSP, razloge za izostavljanje Kosova i Metohije iz SSP, procenu ispunjenosti političkih i ekonomskih kriterijuma i sposobnosti za preuzimanje obaveza koje proističu iz SSP.
U Saopštenju se pored pozitivne ocene Evropske komisije navodi neophodnost nastavka saradnje sa MKTJ u cilju dostizanja ,,pune saradnje bez
odlaganja“ i sprovođenja prioriteta iz Evropskog partnerstva. Evropska komisija je i ovom prilikom ukazala na neophodnost napretka u nekoliko oblasti, pre svega u odnosu na pitanje poštovanja Ustavne povelje, izmenu re295
Godišnjak 2004–2005
publičkih Ustava, poštovanje ljudskih i manjinskih prava, demokratsko funkcionisanje zakonodavnih i izvršnih vlasti, reformu državne uprave kroz odgovarajuće pravne i institucionalne promene, jačanje struktura za evropske
integracije, reformu pravosuđa, policije i bezbednosnih službi.
Usvajajući ovu ocenu Savet ministara je 25. aprila 2005. pozvao Evropsku komisiju da formuliše preporuke za pregovore čijim usvajanjem se
mogao očekivati i njihov početak; Evropska komisija je 12. jula 2005. godine podnela predlog mandata za pregovore za zaključivanje Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju koji je Savet ministara usvojio 3. oktobra 2005.
godine. Tom prilikom, Evropska komisija je dobila ovlašćenje da započne i
vodi pregovore u dogovoru sa specijalnim komitetima koje za tu priliku
imenuje Savet ministara. Donoseći Odluku o početku pregovora, Savet ministara je još jednom naglasio da će dinamika pregovora i zaključivanje Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanja zavisiti od nekoliko ključnih elemenata:
odgovarajućeg pravnog okvira i pratećih administrativnih kapaciteta za sprovođenje SSP, poštovanja Ustavne povelje i pune saradnje sa MKTJ. Ovi kriterijumi, takođe, mogu poslužiti Komisiji kao osnova za prekid ili suspenziju
pregovora, ukoliko njihovo ostvarenje ne bude zadovoljavajuće.
Pripreme za početak pregovora o SSP
Uzimajući u obzir pristup dvostrukog koloseka u procesu evropske
integracije SCG i podelu nadležnosti između državne zajednice SCG i njenih država članica, za uspešan početak i tok pregovora o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju bilo je neophodno formiranje tri pregovaračka tima i
usvajanje tri platforme za pregovore o SSP, kako na nivou državne zajednice, tako i na nivou Srbije, odnosno Crne Gore.
Vlada Republike Srbije je februara 2005. godine obrazovala svoj tim
za pregovore sa EU o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju i imenovala
šefa pregovaračkog tima i glavnog pregovarača za Srbiju, potpredsednika
15
Vlade Srbije Miroljuba Labusa, kao i ostale članove. Tokom 2005. godine
obrazovane su i radne grupe za pripremu pregovaračkih pozicija za pregovore o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju, tako što se prati struktura
15
Pored prof. dr Miroljuba Labusa, tim čine i dr Slobodan Samardžić (savetnik premijera), mr Mlađan Dinkić (ministar finansija), dr Predrag Bubalo (ministar privrede), dr
Milan Parivodić (ministar za ekonomske odnose sa inostranstvom) i dr Tanja Miščević
(direktor Kancelarije za pridruživanje EU).
296
Godišnjak 2004–2005
Sporazuma, ali i podela nadležnosti između državne zajednice i njenih članica. Formirano je šest radnih grupa koje su pripremale platforme za delove
koje se odnose na preambulu i politike saradnje, poljoprivredu, liberalizaciju
trgovine industrijskim proizvodima, određivanja optimalnog tempa liberalizacije pružanja usluga i osnivanja preduzeća iz EU na našem tržištu, liberalizacije kretanja kapitala i ugovaranja finansijskog protokola koji će pratiti
SSP i harmonizacije zakona i prelaznih i završnih odredaba.
Osnovni zadatak ovih radnih grupa jeste priprema pregovaračkih pozicija u svakoj od navednih oblasti, ali i pružanje stručne pomoći pregovaračkom timu u toku definisanja pregovaračke pozicije Srbije za pregovore
(odnosno SCG u delu preambule i političke saradnje i harmonizacije zakona
i prelaznih i završnih odredaba) i u toku samih pregovora. Ove radne grupe
su svoje predloge za pregovaračke pozicije uobličile u tekst Polazne osnove
Republike Srbije za pregovore o zaključivanju SSP, koje je Vlada Republike Srbije
usvojila 22. septembra 2005. godine.
Vlada Republike Crne Gore je pratila ovu matricu radnih grupa, koja
je omogućila i pripreme za pregovore i vođenje pregovora na isti način kao i
u Srbiji, tako da je dokument pod nazivom Osnove pregovaračkih pozicija Republike Crne Gore za pregovore o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju Vlada usvojila 6. oktobra 2005. godine.
Poput vlada država članica i Savet ministara SCG je 7. jula 2005. godine doneo Rešenje o imenovanju pregovaračkog tima državne zajednice
SCG za pregovore o SSP i Odluku o obrazovanju radnih grupa za pripremu
pregovaračke pozicije državne zajednice SCG za pregovore o SSP. Na nivou
državne zajednice, a u skladu sa njenim nadležnostima, formirane su tri radne grupe za preambulu, opšta načela, politički dijalog, institucionalne, prelazne i završne odredbe, vize, azil, migracije i integrisano upravljanje granicom i usklađivanje zakonodavstva. Specifičnost ovih radnih grupa, kao i
pregovaračkog tima na nivou državne zajednice jeste da njih sačinjavaju i
predstavnici država članica, pored predstavnika institucija državne zajednice,
što je sprecifičnost koja je vezana za Ustavnu povelju SCG. Polazne osnove državne zajednice za pregovore sa Evropskom unijom o zaključivanju Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju usvojene su 2. novembra 2005. godine.
Početak pregovora o zaključivanju SSP
Formiranjem tri pregovaračka tima i usvajanjem tri platforme za pregovore o zaključivanju SSP u okviru SCG, kao i usvajanjem mandata Komi297
Godišnjak 2004–2005
sije, u potpunosti je otvoren prostor da pregovori i zvanično budu otvoreni.
Zvanična ceremonija njihovog otvaranja je održana 10. oktobra 2005. godine, a prva zvanična runda pregovora je održana 7. novembra 2005. godine.
Tada je tema pregovora bila tekst preambule i član 1, koji se odnosi na cilj
Sporazuma, odnosno poglavlja SSP koji nose sledeće naslove: opšti principi/načela, politički dijalog, regionalna saradnja, politike saradnje (opšte odredbe, ekonomska i trgovinska politika, bankarstvo, osiguranje i ostale finansijske usluge, revizija i finansijska kontrola, podsticanje i zaštita ulaganja,
ribarstvo, obrazovanje i obuka, saobraćaj, energetika i javna uprava) i finansijska saradnja. Reč je o prvoj od, kako je predviđeno kalendarom pregovora, tri zvanične runde pregovora (koje predvode šefovi pregovaračkih timova); ove zvanične runde prate i pet tehničkih rundi pregovora koje se odnose na pitanje roka i tempa liberalizacije trgovine između SCG i Evropske
unije.
Prva tehnička runda pregovora je održana 20. i 21. decembra 2005.
kada se po prvi put pregovaralo o slobodnom kretanju roba i preostalim politikama saradnje. Tehničke runde se razlikuju od zvaničnih ne samo po političkom nivou pregovarača, već i po činjenici da se na njima i praktično ostvaruje dvostruki kolosek u pregovaranju: naime, tada pregovarački timovi
Srbije i Crne Gore odvojeno pregovaraju o dinamici liberalizacije trgovine
industrijskim, poljoprivrednim, prerađenim poljoprivrednim i ribljim proizvodima.
Istovremeno sa pregovorima koji vode ka zaključenju Sporazuma o
stabilizaciji i pridruživanju, Evropska komisija nastavlja i proces praćenja
reformi u SCG. Ta forma jeste Unapređeni stalni dijalog (koji je nasledio rad
Konsultativne radne grupe), i to u obliku sektorskih sastanaka (koji se odnose na pojedinačna pitanja reformi u sektorima privrede) i plenarnih zasedanja (koji se odnose na politička pitanja i pitanja zaštite ljudskih prava). Do
kraja 2005. godine je održano devet plenarnih i veliki broj pretećih sektorskih sastanaka između predstavnika SCG i njenih država članica i Evropske komisije. Na ovaj način se obezbeđuje detaljno praćenje i usmeravanje
reformskih procesa u skladu sa prioritetima iz Evropskog partnerstva i Akcionog plana za sprovođenje Evropskog partnerstva kroz usvajanje pravnih
propisa koji su usklađeni sa pravnim tekovinama EU i razvoj odgovarajučih
institucionalnih i administrativnih kapaciteta za njihovo sprovođenje i primenu.
Prema predviđenom kalendaru, očekuje se da će pregovori rezultirati
potpisivanjem Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju u novembru 2006.
298
Godišnjak 2004–2005
godine, tako da bi Privremeni sporazum mogao da stupi na snagu početkom
2007. godine. S druge strane, stupanje na snagu Sporazuma o stabilizaciji i
pridruživanju pretpostavlja ratifikaciju od strane država članica EU, državne
zajednice SCG i njenih država članica te saglasnost Evropskog parlamenta
(apsolutna većina) i Saveta ministara (na osnovu jednoglasne odluke). Konačno, razmenom ratifikacionih instrumenata Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju stupa na snagu. Ovakva složena procedura je upravo posledica
pravne prirode ovih sporazuma i njihovog „mešovitog“ karaktera, jer reguliše materiju koja se ne nalazi samo u nadležnosti zajednica, već i njenih država članica.
Stupanje na snagu sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju, kao težišnog elementa Procesa stabilizacije i pridruživanja, uspostavlja se pridruživanje između državne zajednice SCG i njenih država članica sa jedne i Zajednice i njenih država članica sa druge strane. Pridruživanje, u stvari, predstavlja takvu vrstu ugovornog odnosa u kojem se postepeno, na prelaznoj
osnovi, uspostavlja ,,najviši oblik saradnje“ između ugovornih strana. Ovaj
oblik saradnje podrazumeva da SCG i njene države članice uživaju izvesna
prava koje uživaju i države članice pri čemu je obim tih prava doveden u zavisnost od ciljeva pridruživanja i načina na koji se ono ostvaruje. Ciljevi pridruživanja su precizirani samim Sporazumom i podrazumevaju unapređenje
političkih odnosa kroz unapređenje političkog dijaloga, unapređenje ekonomskih
odnosa i reformskih procesa sa perspektivom postepenog uspostavljanja zone
slobodne trgovine i podsticanje regionalne saradnje.
S druge strane, način njegovog ostvarivanja podrazumeva stvaranje
posebne institucionalne strukture za pridruživanje odnosno Saveta za stabilizaciju i pridruživanje, Komiteta za stabilizaciju i pridruživanje i Parlamentarnog komiteta za stabilizaciju i pridruživanje u kojima su na paritetnoj
osnovi zastupljene ugovorne strane.
Budući da je reč o tipskom ugovoru kojih je do sada zaključen velik
broj, moguće je očekivati da će ovaj Sporazum doprineti unapređenju dostignutog nivoa političke, ekonomske i trgovinske saradnje između SCG i
Unije, osigurati proces usklađivanja našeg zakonodavstva sa komunitarnim
pravnim pravilima i podstaći saradnju u nizu oblasti od obostranog interesa.
Pridruživanje, međutim, predstavlja samo prvu ali neizbežnu fazu u
procesu evropske integracije država zapadnog Balkana pa tako i Srbije/SCG, koje se nastavlja kandidaturom za stupanje u članstvo u Uniji. Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju stoga ne treba posmatrati samo kao
skup prava i obaveza već i kao dobar instrument za dalje sprovođenje, usmeravanje
299
Godišnjak 2004–2005
i ubrzavanje sveukupnih političkih, ekonomskih i institucionalno-pravnih
reformi u društvu. Konačno, proces integracije u Evropsku uniju ne treba
posmatrati samo kao cilj sam po sebi, već i kao sredstvo za ostvarivanje
unutrašnjeg mira i stabilnosti, jačanja demokratije i vladavine prava te ekonomskog prosperiteta i sveukupnog napretka svake od država ovog regiona
pojedinačno. Za uspešnost ovog procesa neophodan je i politički i nacionalni konsenzus, ali i vizija. Što se političkog konsenzusa tiče, on je u Srbiji
deklarativno ustanovljen usvajanjem u Narodnoj skupštini Rezolucije o pridruživanju EU (13. oktobra 2004. godine), kojom se potvrđuje da je integracija
Srbije u Evropsku uniju strateški i nacionalni cilj koji zahteva unutrašnje reforme. Što se vizije tiče, u odnosu na Srbiju ona je definisana ključnim strateškim dokumentom pod nazivom Nacionalna strategija Srbije za pristupanje
Srbije i Crne Gore Evropskoj uniji. Ova strategija, usvojena 17. juna 2005. godine, definiše i određuje dugoročnu politiku Srbije u odnosu na EU. Njen suštinski deo čini upravo vizija: naime, prema tzv. Agendi 2012, Strategija utvrđuje da je ključni cilj Srbije da do te godine bude spremna da preuzme obaveze iz članstva u Uniji, što podrazumeva da je završen unutrašnjih reformski proces.
2004.
2. januar – Šestomesečno predsedavanje Evropskom unijom preuzima Irska
20. januar – Evropska komisija izdala Upozorenje uvoznicima u državama
članicama EU da provere potvrde o poreklu robe koja se uvozi iz
SCG
29–30. januar – U Beogradu održan treći sastanak u okviru Unapređenog
stalnog dijaloga
3. mart – Narodna skupština Republike Srbije izabrala novu Vladu Republike Srbije na čelu sa dr Vojislavom Koštunicom
17. mart – Eskalacija sukoba na Kosovu i Metohiji
22. mart – Predsednik Vlade BJR Makedonije Branko Crvenkovski predaje
irskom premijeru Bertiju Ahernu zahtev za članstvo u Evropskoj uniji
26. mart – Skupština SCG ratifikovala sporazume o slobodnoj trgovini sa
Rumunijom, Bugarskom i Hrvatskom
30. mart – Objavljen Treći godišnji izveštaj Evropske komisije o napretku
država zapadnog Balkana u Procesu stabilizacije i pridruživanja i prvi
set Evropskih partnerstava za ove države
300
Godišnjak 2004–2005
1. april – Stupio na snagu Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju između
BJR Makedonije i Evropske unije
21. april – Evropska komisija objavila Mišljenje o zahtevu Republike Hrvatske za članstvo u Evropskoj uniji
29–30. april – U Beogradu održan četvrti sastanak u okviru Unapređenog
stalnog dijaloga
1. maj – Peto proširenje Evropske unije, pristupanjem deset država sa prostora centralne i istočne Evrope i Mediterana. U EU su ušle: Češka
Republika, Estonija, Kipar, Letonija, Litvanija, Mađarska, Malta, Poljska, Slovačka i Slovenija
17–18. jun – Evropski savet usvojio Ugovor o Ustavu za Evropu i odlučio
da Republika Hrvatska postane kandidat za članstvo u Evropskoj uniji
1. jul – Šestomesečno predsedavanje Evropskom unijom preuzima Holandija
16. jul – U Podgorici održan peti sastanak u okviru Unapređenog stalnog dijaloga
16. septembar – Evropski parlament usvojio rezoluciju o Vojvodini i zatražio da jedna misija Delegacije EP za Jugoistočnu Evropu poseti Vojvodinu
6. oktobar – Evropska komisija preporučila početak pregovora sa Turskom
o sporazumu o pristupanju EU
11. oktobar – Savet ministara prihvatio novi pristup tzv. dvostruki kolosek
prema SCG koji će omogućiti zaključenje jedinstvenog Sporazuma o
stabilizaciji i pridruživanju sa dva aneksa – za svaku državu članicu po
jedan – kao i ponovno pokretanje rada na izradi Studije izvodljivosti
11. oktobar – Savet ministara usvojio plan operacije ,,Altea“ kojim će EU
od NATO-a preuzeti vojnu operaciju u BiH i produžio policijsku misiju EUPOL PROXIMA u BJR Makedoniji
13. oktobar – Narodna Skupština Republike Srbije usvojila Rezoluciju o
pridruživanju Evropskoj uniji
29. oktobar – Predsednici država i vlada država članica Evropske unije potpisali Ugovor o Ustavu za Evropu
11. novembar – Parlament Litvanije ratifikovao Ugovor o Ustavu za Evropu
18. novembar – Evropski parlament podržao novi, izmenjeni sastav Evropske komisije, koja ima 25 članova, po jednog iz svake države članice
sa 449 glasova za, 149 protiv i 82 uzdržana
301
Godišnjak 2004–2005
22. novembar – U Briselu održan drugi Forum EU– Zapadni Balkan
22. novembar – Potpisan Okvirni sporazum između Evropske zajednice i
SCG o opštim principima učestvovanja SCG u programima i agencijama EZ
2. decembra – vojne snage Evropske unije (EUFOR) preuzele vojnu misiju
NATO-a u Bosni i Hercegovini
16–17. decembar – Evropski savet doneo odluku da pregovori o pristupanju
sa Hrvatskom počnu 17. marta 2005. a sa Turskom 3. oktobra 2005.
20. decembar – Parlament Mađarske ratifikovao Ugovor o Ustavu za Evropu
2005.
1. januar – Šestomesečno predsedavanje Evropskom unijom preuzima
Luksemburg
13. januar – Vlada Republike Srbije formirala tim za pregovore sa Evropskom unijom o zaključivanju Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju
27–28. januar – U Beogradu održan šesti sastanak u okviru Unapređenog
stalnog dijaloga
31. januar – Završena poseta Delegacije Evropskog parlamenta za utvrđivanje činjeničnog stanja o položaju nacionalnih manjina u Vojvodini
1. februar – Na snagu stupio Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju između
Hrvatske i Evropske unije
1. februar – Slovenački parlament ratifikovao Ugovor o Ustavu za Evropu
20. februar – Građani Španije na referendumu prihvatili Ugovor o Ustavu
za Evropu
16. mart – Savet ministara doneo odluku o odlaganju pregovora o članstvu
sa Republikom Hrvatskom
31. mart – Evropska zajednica i Srbija potpisale Sporazum o tekstilu
6. april – Parlament Italije ratifikovao Ugovor o Ustavu za Evropu
7. april – U Beogradu potpisan Sporazum o izmeni Ustavne povelje državne
zajednice SCG, kojim je produžen mandat poslanika u Skupštini SCG
i izbegnuta dublja ustavna kriza
11. april – Evropska komisija objavila Izveštaj i Saopštenje o spremnosti
SCG za pregovore o zaključivanju SSP (Studija izvodljivosti) i usvojila
prvi paket programa finansijske podrške za države zapadnog Balkana
302
Godišnjak 2004–2005
u iznosu od 184 miliona evra za SCG i 54 miliona evra za Kosovo i
Metohiju te 34,5 miliona evra za BJR Makedoniju
13. april – Evropski parlament se izjasnio za ulazak Bugarske i Rumunije u
EU
19. april – Parlament Grčke ratifikovao Ugovor o Ustavu za Evropu
21. april – U Beogradu održan sedmi sastanak u okviru Unapređenog stalnog dijaloga
25. april – Savet ministara podržao pozitivnu ocenu EK o spremnosti SCG
za pregovore o zaključivanju SSP
25. april – Bugarska i Rumunija u Luksemburgu potpisale sporazume o
pristupanju EU
11. maj – Parlament Slovačke ratifikovao Ugovor o Ustavu za Evropu
19. maj – Parlament Belgije ratifikovao Ugovor o Ustavu za Evropu
25. maj – Parlament Austrije ratifikovao Ugovor o Ustavu za Evropu
27. maj – Parlament SR Nemačke ratifikovao Ugovor o Ustavu za Evropu
29. maj – Građani Francuske se na referendumu izjasnili protiv Ugovora o
Ustavu za Evropu
1. jun – Građani Holandije se na referendumu izjasnili protiv Ugovora o
Ustavu za Evropu
2. jun – Parlament Letonije ratifikovao Ugovor o Ustavu za Evropu
17. jun – Vlada Republike Srbije usvojila Nacionalnu strategiju Srbije za pristupanje SCG Evropskoj uniji
30. jun – Parlament Kipra ratifikovao Ugovor o Ustavu za Evropu
1. jul – Šestomesečno predsedavanje Evropskom unijom preuzima Velika
Britanija
6. jul – Parlament Malte ratifikovao Ugovor o Ustavu za Evropu
7. jula – U Beogradu održan osmi sastanak u okviru Unapređenog stalnog
dijaloga
10. jul – Građani Luksemburga na referendumu prihvatili Ugovor o Ustavu
za Evropu
12. jul – Evropska komisija predložila mandat za pregovore sa SCG o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju
8. avgust – Posle petnaest meseci EK odlučila da vrati Srbiji pravo na preferencijalni izvoz šećera u Evropsku uniju
12. septembar – EK predlozila da države zapadnog Balkana uživaju vanredne trgovinske povlastice do 2010. godine
303
Godišnjak 2004–2005
3. oktobar – Savet ministara doneo Odluku o početku pregovora sa SCG o
SSP
3. oktobar – Početak pregovora sa Turskom i Hrvatskom o sporazumu o
pristupanju EU
10. oktobar – U Beogradu održana zvanična ceremonija otvaranja pregovora o zaključivanju SSP
21. oktobar – Evropska komisija predložila početak pregovora o SSP sa BiH
što će odobriti Savet ministara 21. novembra
25. oktobar – U Atini potpisan Sporazum o formiranju energetske zajednice
Jugoistočne Evrope
26. oktobar – Evropska komisija ograničila dosadašnji preferencijalni izvoz
šećera iz država zapadnog Balkana u EU tako da je za SCG utvrđena
godišnja kvota u iznosu od 150.000 tona
7. novembar – Održana prva zvanična runda pregovora o zaključivanju SSP
između EU i SCG
9. novembar – Objavljen Četvrti godišnji izveštaj Evropske komisije o napretku država zapadnog Balkana u Procesu stabilizacije i pridruživanja i
drugi set Evropskih partnerstava za ove države
25. novembar – Početak pregovora o SSP između EU i BiH
15–16. decembar – Evropski savet usvojio finansijski okvir 2007–2013. u iznosu od 862,4 milijardi evra
15–16. decembar – BJR Makedonija dobila status kandidata za članstvo u
Evropskoj uniji
20–21. decembar – Održana prva tehnička runda pregovora o SSP između
EU i Srbije/Crne Gore
304
VI
PRIKAZI
REVIEW
Godišnjak 2004–2005
306
Frensis Henri Hinsli
Suverenost
(Filip Višnjić, Beograd, 2005)
Ideja suverenosti jedna je od najznačajnijih u korpusu pravnih i političkih ideja, a taj epitet zavrednovala je zahvaljujući važnosti koju ima za
pravni i politički poredak države, ali i čitave međunarodne zajednice. Ovu
ideju je na veoma razložan način u svom delu Suverenost razmotrio Frensis
Henri Hinsli. Hinsli je ponudio odgovor na pitanje da li je suverenost
činjenica ili ideja, kako i kada se razvila ideja suverenosti, kako je ona
evoluirala kroz vekove i najzad, kakav je njen značaj za funkcionisanje same
države, odnosno međunarodne zajednice.
Na prvim stranicama svog dela, Hinsli daje odgovor na pitanje da li je
suverenost ideja ili činjenica. Iako su mnogi mislioci smatrali da suverenost jeste činjenica, nešto što je veoma konkretno, povezano sa potrebama ili interesima, Hinsli negira takvo polazno stanovište: Suverenost (...) nije činjenica. To
je pojam koji su ljudi u određenim okolnostima primenili na političku moć koju su oni ili drugi ljudi upražnjavali, svojstvo koje su joj pridali ili zahtev koji su joj suprotstavljali.1 Tako autor na prvim stranicama svog dela daje svojevrsnu definiciju suverenosti kao ideje. Ideja suverenosti podrazumeva ideju i proističe
iz ideje da postoji konačna, aposolutna, politička vlast u društvu. Drugim rečima, ideja suverenosti podrazumeva ideju da postoji vlast koja nema nijedne vlasti iznad sebe niti sebi ravne, kako će to smatrati i sam Žan Boden,
koji je termin suverenost uveo u rečnike političke teorije. Iako dugo klevetan i osporavan, pojam suverenosti ipak je doživeo svoje uobličenje i to
onda, kaže Hinsli, kada su okolnosti naglašavale međuzavisnost političkog
društva i njegove specifične ustanove, vlasti (vlade). Zašto je tako puno trebalo da se definiše pojam suverenosti? Jedan od glavnih razloga na koje ukazuje Hinsli jeste činjenica da su društvo i političke institucije društva (drža1
F. H. Hinsli, Suverenost, Filip Višnjić, Beograd, 2001, str. 13.
307
Godišnjak 2004–2005
va) bile veoma često iz neznanja poistovećivane2, iako, kako sam zapaža,
politički sistem nikada nije bio jedino ustrojstvo u zajednici, niti su zakoni
ikada bili jedina pravila, a isto tako ni građanska funkcija nikada nije bila
jedina uloga koju je čovek kao pojedinac imao.
Prvo je, dakle, bilo neophodno jasno podvojiti društvo i državu, koji
ma kako zavisi međusobno jesu dva odvojena pojma, kako u teoriji tako i u
praksi; jer, iz društva ne mora nužno nastati država. Država jeste ustrojstvo
vlasti koje se nameće zajednici kojom vlada (podv. V. Dž.). Ako je glavno načelo
koje karakteriše društvo zajedništvo, a u društvu postoji jaka tendencija za vladanjem, lako se daju uočiti suprotnosti ta dva načela. Upravo je borba između ova dva principa dovela do nastanka države. Zato je uspon države conditio sine qua non pojma suverenosti, odnosno ideje da postoji konačna i apsolutna politička vlast unutar jedne zajednice. Koncept, tvrdi Hinsli, neće nastati sve do momenta pomirenja države sa zajednicom, pa zato ni koncept
suverenosti neće nastati istog momenta kada nastane država.
Pitanje koje se logično postavlja jeste: kada se pojavio koncept suverenosti? Da li se taj koncept pojavio u Antici, periodu Rimskog carstva ili kasnije? Veoma utemeljenim hronološkim pristupom, Hinsli čitaocu nudi odgovor na ova pitanja. Antika je period čiji je najnapredniji mislilac svakako
Aristotel. Pišući u svom najpoznatijem delu Politika o političkom ustrojstvu
polisa, Aristotel je svojim konstitucionalnim stavovima postavio temelje
modernom konstitucionalizmu. Mnogo je bolje da vlast pripada zakonu koji
se iznad zajednice, nego bilo kom pojedincu unutar zajednice, odnosno,
bolje je da postoji vladavina zakona nego vladavina ljudi. To je shvatanje
kojim se Aristotel najviše približio pojmu suverenosti. Ipak, budući da političko društvo nije prošlo etapu odvajanja od države, što je neophodan uslov
za nastanak ideje suverenosti, ta ideja u Antici nije nastala, ni u vreme Aristotela, niti kasnije tokom antičkog perioda.
Da li je Rimsko carstvo to u kome se jasno formulisala ideja suverenosti? Širenjem uprave, smatra Hinsli, Rim nije postao monarhija niti bilo
koji drugi oblik koji bi se mogao nazvati državom (podv. V.Dž.), već pojam imperium populi Romani (carstvo rimskog naroda), koji je bio vrhunac širenja ideje
polisa. Iz tog razloga, Rim u doba republike nije odmakao dalje od polisa u
formulisanju koncepta suverenosti. Zakoni su se izvršavali, ali oni nisu pred2
Značajno je zapaziti Hinslijev stav o tome da političko društvo postoji zbog prirode
čoveka i činjenice da ljudi žive zajedno, u čemu se dosledno drži Arisotelovog stava o
socijabilnosti ljudske prirode.
308
Godišnjak 2004–2005
stavljali vrhovnu volju naroda, već su više bili moralnog karaktera. Međutim,
vremenom je rimski vladar širio svoje ingerencije. Principat je značajan oblik
vladavine u Rimu u kome je došlo do odvajanja državnih oblika vladavine
od zajednice, što je, može se reći, bio prvi korak ka formulisanju ideje suverenosti. Tokom godina koje su sledile, rimski vladar je širio svoj autoritet i
svoju vlast. Donošeni su i tzv. lex populi (narodni zakoni). Čak, kaže Hinsli,
od III veka nove ere, vlast cara nije se mnogo razlikovala od vladavine
despota u hidrauličnim društvima hiljadama godina pre Hrista. To će biti
jedan od razloga, zašto će Hinsli reći da je do rađanja koncepta suverenosti
došlo u Rimskom carstvu. No, može se govoriti samo o začetku ideje. Vekovi koji su dolazili, period nemilosrdne borbe između Pape i cara unutar
Svetog rimskog carstva, pokazaće da unutar te tvorevine postoje dva autoriteta, dve vlasti (sacerdotium i imperium, kako će ih, između ostalih, imenovati gelazijanska doktrina o paralelizmu vlasti). Činjenica da car nije imao
vrhovnu vlast, tj. da je postojala vlast iznad njega ili njemu ravna, jasno je
ukazivala na to da on nije bio suveren. Sa druge strane, oni koji su podržavali ideju u vrhovnoj carskoj vlasti nikada se nisu pozvali na ideju suverenosti. Vlast je, može se slobodno reći, bila nedelotvorna. U vreme velikog
uticaja Crkve bilo je neophodno napraviti distinkciju između pozitivnog i
božanskog prava. Zato će XIII vek biti veoma značajan. To je period kada
Arisotel, najosporeniji autor od strane Crkve, zahvaljujući Tomi Akvinskom
postaje zvanični mislilac Crkve. Harmonizacija vere i razuma postaje moguća, ali i odvajanje božanskog i ljudskog prava. Tako je, otkrićem Aristotelovog dela, politička zajednica u XIII veku nadređena pozitivnom pravu.
Zato Hinsli čitaoca upućuje na to da su elementu suverenosti postojali još u
XIII veku, ali da su na svoje „otkrivanje“ sačekali još oko tri veka.
Suverenost se danas definiše, između ostalog, kao jedna od glavnih
karakteristika moderne države. Moderna država će kao koncept nastati u XVI
veku nakon viševekovnih borbi svetovnih i duhovnih vlasti unutar Svetog
rimskog carstva. Na taj momenat upućuje i Hinsli rekavši da formulisanje
ideje suverenosti krajem XVI veka u Evropi zapravo jeste bilo odgovor na
društveni nered i političku potrebu. U okolnostima dve suprotstavljene ideje: suverenosti vladara i narodne suverenosti, nastaće državna suverenost.3 Značajno
je pomenuti, smatra Hinsli, da je ideja suverenosti u XVI veku zaživela
samo u intelektualnim krugovima, dok u javnom mnenju i danas postoji
3
Paternalistička ideja o suverenosti vladara više nije mogla da opstane, jer je društvo
doživelo svoj evolutivni napredak u kome je takva ideja postala naporosto neodrživa.
309
Godišnjak 2004–2005
nerazumevanje tog pojma. No, suverenost je postala dominantna u sferi javnog prava.
Glavne karakteristike suverenosti (koju je izveo iz pojma maiestas –
vrhovništvo) formulisao je Žan Boden u svom delu Šest knjiga o republici,
koje je objavljeno u drugoj polovini XVI veka. Suverena vlast, prema
Bodenu, jeste: apsolutna, jedinstvena, neotuđiva, neprenosiva i nedeljiva. Ona međutim nije arbitrerna, jer podleže ograničenjima: Dekalog, prirodno pravo, običaj,
osnovno pravo i svojina podanika. Zato je Bodenova uloga, kako to i Hinsli
naglašava, u formulisanju ideje suverenosti, velika. U engleskoj tradiciji, prva
jasna formulacija suverenosti vezuje se za ime Tomasa Hobsa. Uklanjajući
sva prava naroda, Hobs je insistirao na jednom društvenom ugovoru, ugovoru o potčinjavanju, tj. ugovoru o vlasti. Društveni ugovor kao ukidanje
ugovora o vlasti, bio je, kaže Hinsli, posledica koncepta suverenosti.
Ovakvo formulisanje koncepta suverenosti dovelo je do osobenog
problema: kako uskladiti ideju suverenosti sa zahtevom da se odnosi unutar
političke zajednice zasnuju na načelima pravne države i države vladavine
prava. Tako će veliku ulogu, prema Hinsliju, imati Džon Lok, koji je insistirao na vraćanju koncepta narodne suverenosti i neotuđivim pravima pojedinca.
Hinsli ističe i veliki značaj koncepta suverenosti u međunarodnom
pravu. Ako u unutrašnjem, državnom pravnom poretku, važi da je koncept
suverenosti uverenje da u zajednici postoji aspolutna politička moć, u međunarodnopravnom poretku, suverenost će se nužno vezivati za nezavisnost države.
Tako će, ističe Hinsli, još Vatel reći da je suverenost nezavisne države prvo temeljno
načelo međunarodnog prava. U Povelji UN, pravo na suverenu jednakost jedno
je od opštih načela međunarodnog prava, kao izvor međunarodnog prava.
Suverenost i nezavisnost ostaće u veoma tesnoj povezanosti i danas. Zato se
govori o tzv. unutrašnjoj i spoljašnjoj suverenosti. Time se pitanje suverenosti problematizuje u određenim integracionim procesima koji danas postoje. Zanimljivo je, s tim u vezi, Hinslijevo citiranje Vatela: Evropa tvori jedan
politički sistem u kome su narodi (...) povezani međusobnim odnosima i različitim
interesima u jedinstvenu celinu. Ona više nije kao ranije gomila ravnodušnih delova, koji
jedva da mare jedni za druge, već (...) neka vrsta države čiji su članovi – nezavisni, ali povezani zajedničkim interesom – ujedinjuju radi održanja poretka i očuvanja
4
slobode. Tako će još Vatel otvoriti pitanje dualnog karaktera evropskih drža4
Emmerick de Vattel, The Law of Nations (izdanje Carnegie, Washington, 1916), knj. III,
pogl III, odeljak 47.
310
Godišnjak 2004–2005
va: kao pojedinačnih suverenih država i kao država koje tvore zajednicu
unutar Evrope. Zato će Hinsli biti dragocen i za analiziranje suverenosti država koje danas tvore Evropsku uniju (Sjedinjene Države Zapadne Evrope,
prema Hinsliju).
Hinsli je svojom Suverenošću dao odgovor na neka veoma značajna
pitanja iz domena pravnih i političkih nauka. Definišući suverenosti kao ideju
koja se nužno vezuje za postojanje konačne političke vlasti, a jednako tako i
modernu državu, Hinsli upućuje na neophodnost razumevanja sadržine samog koncepta. Analizirajući odnos između nezavisnosti i državne suverenosti, on problematizuje sam koncept suverenosti u okviru međunarodnog
prava, dok isti koncept problematizuje dovodeći ga u vezu sa opstajanjem u
pravnoj državi i državi vladavine prava. Ipak, ostaje utisak da je Hinsli svojim delom na sjajan način uspeo da sistematizuje sve ono što čini koncept
suverenosti, od najranijih perioda kada se pojavio, do današnjih dana.
Vladimir DŽAMIĆ
student Fakulteta političkih nauka
311
CIP – Каталогизација у публикацији
Народна библиотека Србије, Београд
341
GODIŠNJAK ... / Udruženje za međunarodno pravo
Srbije i Crne Gore ; glavni urednik Vesna Knežević-Predić. –
2000/2003– . – Beograd (Makedonska 25) : Udruženje za
međunarodno pravo, 2004– (Beograd : Dosije). – 24 cm
Godišnje. – Nastavak publikacije: Jugoslovenska revija za
međunarodno pravo = ISSN 0022-6084
ISSN 1820-2039 = Godišnjak – Udruženje za međunarodno
pravo Srbije i Crne Gore
COBISS.SR-ID 115336204
Download

godišnjak 2004-2005