Dr Nikola @uti} – Velebitski
NIKO BARTULOVI] –
RIMOKATOLIK ^ETNIK
Od liberala – antiklerikalca i antikomuniste
do ravnogorca – antifa{iste
KWIGA I
Srpska radikalna stranka
Beograd 2010.
Niko Bartulovi} – Rimokatolik ~etnik
Recenzenti
Prof. dr Vojislav [e{eq
dr Mom~ilo Suboti}
Lektor Branka Kosanovi}
Direktor izdava~kog sektora
Ogwen Mihajlovi}
Redakcija
Ivana Borac, Qubinka Bo`ovi}, Vesna Zobenica, Vesna Mari},
Lazar Macura, Qiqana Mihajlovi}, Biqana Olui}, Severin Popovi},
Marina Risti}, Zlatija Sevi}, Brankica Terzi},
Dragica Tomi}, Milica [e{eq
Izdava~
Srpska radikalna stranka
Trg pobede 3, Zemun
Za izdava~a
Dr Vojislav [e{eq
[tampa
[tamparija DOO “Dragi}”, Zrewanin
Za {tampariju
Mom~ilo Dragi}
Tira`
1000 primeraka
CIP - Katalogizacija u publikaciji
Narodna biblioteka Srbije, Beograd
821.163.42:929 Bartulovi} N.
323 (497.1)”1918/1945”
@uti}, Nikola, 1952Niko Bartulovi} rimokatolik ~etnik : od
liberala -antiklerikalca i antikomuniste do
ravnogorca i antifa{iste. Kw. 1 / Nikola
@uti}-Velebitski. - Beograd : Srpska
radikalna stranka, 2010 (Zrewanin : Dragi}).
-406 str. ; 24 cm
Tira` 1.000. - Napomene i bibiliografske
reference uz svako poglavqe. - Registar.
ISBN 978-86-7886-066-9
a) Bartulovi} Niko (1890-1945) b)
Jugoslavija - Politi~ke prilike - 1918-1945
COBISS.SR-ID 172708876
Kwigu posve}ujem stogodišwici osnivawa
Matice srpske u Dubrovniku: u slavu dalmatinskih Srba pravoslavne i rimokatoli~ke
vjere – uzoritih kulturnih stvaralaca i pregalaca
3
4
UVODNE NAPOMENE
Zbog impresivnog kwi`evno-istoriografskog stvarala{tva, koje se
kretalo od romana, pripovjetki, drama do bezbrojnih publicisti~kih ideolo{ko-politi~kih ~lanaka, kritika i polemika, kwi`evnik i kwi`evno-istorijski publicista Niko Bartulovi} zaslu`io je da mnogo ranije
u|e u `i`u interesovawa jugoslavenskih kwi`evnih istori~ara i naro~ito istoriografa, koji su ga u potpunosti zanemarili. Srpski i hrvatski
autori sla`u se s ~iwenicom da je Bartulovi} potpuno anatemisano, pa potom i potpuno zaboravqeno kwi`evno i publicisti~ko-istoriografsko
ime. Pri tom je i wegovo publicisti~ko ideolo{ko-politi~ko stvarala{tvo sasvim netaknuta tema od strane istori~ara (istoriografa).
U pogovoru kwige Glas iz goru}eg grma ^edomir Vi{wi} na najboqi
na~in sa`ima Bartulovi}evu “zlehudu sudbinu” – od potpunog odbacivawa,
anatemisawa, ubistva i zaborava: “Gotovo {ezdeset godina poslije nasilne
smrti ovaj Hrvat – Jugoslaven spada u grupu malobrojnih oko kojih ~ak i nema me|unacionalnih sporewa, jer se za wih niko ne otima. Da se i ne govori o tome da mu sve ovo vreme nijedna kwiga nije pre{tampana, ni u Zagrebu, ni u Beogradu. U dvoje decenije prve Jugoslavije vrlo je mali broj pojedinaca svoje `ivot9e i djela zalo`io za wene ideale i wen opstanak, a bez
koristoqubqa i vlastoqubqa. U pre~anskim intelektualnim i politi~kim krugovima izdvajaju se u tom smislu moralne figure Adama Pribi}evi}a i Nike Bartulovi}a. I dok je prvi samousavr{avawu te`io kroz samoodricawe, tjeraju}i pri tom preko razumne granice, naro~ito za ~ovjeka
u ~ijem se mi{qewu lako nazirala zlatna nit racionalizma i ambicija
proroka, dotle je Mediteranac i Starogra|anin, barem idejno, i{ao drugim putem! Adam je od rada i siroma{tva religiju napravio, suprotstavqaju}i se tako tipskim slabostima srpskog mentaliteta. U jednom od tekstova nastalih na Kosovu pisao je kako on i seqaci oko wega, zbog visoke cijene, svaku {ibicu rasijecaju na ~etiri dijela i tako se sa jednom koriste ~etiri puta. To ga je mu~ilo pa je o tome pisao. Kwi`evnik Bartulovi} je
i{ao k istom ciqu, ali sa vedrijim osun~anijim slikama u glavi. U ve} spomiwanu biqe`nicu zapisivao je misli i aforizme koji su mu trebali slu`iti u daqem radu. Me|u wima i ovaj: ’Tra`iti savr{enstvo u krajwem odricawu, najve}a je oholost’, pa malo daqe ne{to razra|enije: ’Nikakva radost i nikakav u`itak nisu grijeh, ako su postignuti radom i naporom. ^ak
5
ni ubiti nije grijeh, ako je za to bio potreban du{evni napor i borba. Naprotiv i u}i u raj je grijeh, ako je taj raj zadobiven bez napora... Nije zlo u
velikim u`ivawima, ako na wih tjeraju velike strasti, nego je zlo u poltronstvu, koje u`iva u jeftinim zadovoqstvima...’. A kod wega je bilo rada,
du{evnog napora i borbe, ubijao, naravno nije, a od velikih strasti, radosti i u`itka wegovog `ivota, ostala su djela koja ~ekaju sqede}u generaciju ~italaca”.1)
Bartulovi} je, prema ^edomiru Vi{wi}u, bio o{tar kriti~ar “srbijanskog nerazumijevawa pre~anskih prilika i mentaliteta”, ali mu kritika nikad nije prelazila onu finu granicu koja je smisao wegovog rada i uloge odre|ivala kao navo|ewe na mogu}i hrvatsko-srpski sporazum i, u krajwoj instanci, jedinstvo. U tom duhu rje{avao je pitawe Srba u Hrvatskoj,
o{tro se izja{wavaju}i protiv podjele zemqe. Smatrao je da Srbima i Hrvatima potpunu slobodu i ravnopravnost garantira jedino princip narodnog jedinstva. Vjerovao je u vanvremenu va`nost svojih principa – mnogo toga, pa i previ{e, opra{taju}i onima koji su ih provodili u `ivot u skladu
sa svojim ograni~enim qudskim mogu}nostima. Bartulovi} je, kako isti~e
Vi{wi}, “imao svoju autokefalnu crkvu”.2)
Kwi`evni istori~ar prof. dr Ivan Bo{kovi} ka`e da je Bartulovi}
jedna od “kontradiktornih osobnosti hrvatske kwi`evnosti i politi~ke
povijesti dvadesetog stoqe}a”: “Autor dvaju romana, dviju drama te nekoliko kwiga novela i pripovijedaka, danas je tek usputna ~iwenica u historiografskim pregledima; kwi`evne povijesti i priru~nici uglavnom ga ne
spomiwu, a kada ga i spomiwu, naj~e{}e je to bez znatnijih kwi`evnih pretenzija. Stoga ne iznena|uje da su rijetke studije, portreti, komentari i
kriti~ke ocjene wegova djela, svojevremeno u samom `ari{tu interesovawa, kasnije, a napose danas, prekrivena pra{inom povijesnog zaborava, neistra`ena i nedovoqno vrednovana”. Bo{kovi} s razlogom postavqa pitawe, koje mnoge i danas mu~i: “Koji su razlozi posvema{weg zaborava i {utwe o Niki Bartulovi}u?”. Odgovor za Bo{kovi}a nije nimalo “jednozna~an ni jednostavan”: “Uz onaj koji se odnosi na skromnu vrijednost kwi`evnih stranica, dio ih svakako treba potra`iti u Bartulovi}evu politi~kom djelovawu – radikalno integralisti~koj ideologiji monarhisti~kog
jugoslavenstva te kasnijem apologetstvu ~etni{tva. Pri tome se ne smije
izgubiti iz vida ni ~iwenica da je ve}i dio svoje (ne samo kwi`evne) djelatnosti vezao uz beogradsku sredinu i postao ’iskqu~ivo srpskim piscem’.
Wegovu sudbinu – izraslu na protuhrvatskoj ideologiji hegemonisti~kog
velikosrpstva – potvr|enu i sudjelovawem na ~etni~kom kongresu u selu
Ba, to je u~inilo posve nezanimqivom hrvatskoj kwi`evnosti i wezinoj historiografiji”.3)
Povodom objavqivawa kwige Ivana Bo{kovi}a Orjuna – ideologija i
kwi`evnost, koja je “ovjen~ana” i nagradom “Judita” Dru{tva kwi`evnika
Hrvatske, u zagreba~kom Vjesniku od 24. travwa Bo{kovi} je pokrenuo kriti~ku raspravu “o zabludjelim sinovima hrvatske kwi`evnosti”, koji su za
hrvatsku javnost “zabludjeli” zbog podr`avawa integralisti~kog i centralisti~kog jugoslavenstva, “velikosrpskog hegemonizma” i dalmatinskog
6
~etni{tva tokom Drugog svjetskog rata. Hrvatski “zabludjeli sinovi” su,
po Bo{kovi}u, kwi`evnici Niko Bartulovi}, \uro Vilovi}, Sibe Mili~i}, Mirko Korolija (ne treba zaboraviti da je on ipak bio pravoslavni
Srbin) i drugi “orjuna{i” i jugoslavenski integralisti koji su, {to treba
ista}i, bili dosqedni antiklerikalci, antifa{isti, antikomunisti i to
zbog ideolo{kog liberalizma i wime izazvane odanosti i pripadnosti masonskim ideolo{kim formacijama. Za \uru Vilovi}a u Vjesniku je napisano da je “primjerice na hrvatskoj kwi`evnoj sceni te{ko na}i pisca s takvom `ivotnom pri~om kakvu je svojom sudbinom ispisao \uro Vilovi} –
od vatrenog prava{a i sve}enika, do apostata i renegata, koji prihva}a orjuna{ku ideologiju, pristupa ~etni~kom pokretu (kao i Niko Bartulovi}),
da bi za vrijeme Drugog svjetskog rata postao jedan od najbli`ih suradnika
Dra`e Mihailovi}a, {ef wegova propagandnog {taba, zbog ~ega je i 1946.
osu|en na zatvorsku kaznu u trajawu sedam godina. Za razliku od pojedinaca
koji su reflekse Orjune ugradili u tekstualnost svojih djela, Vilovi} je u
wu ulo`io svoj `ivot”.4)
Mimo pristrasnog hrvatskog nacional-komunisti~kog prikaza Vilovi}a kao kolaboracioniste, ~etni~kog propagandiste i klevetnika,5) on je
u stvari bio liberal, mason, antiklerikalac iz ~ega je proizlazilo wegovo integralno jugoslavenstvo. U wegovoj zaostav{tini prona|en je rukopis
Krvava crkva – hrvatski popovi i fratri u raspadu Jugoslavije i u pokoqima Srba.6) Dovoqno je navesti samo strukturu poglavqa pa da se vidi (kao
i u Novakovom djelu Mag­num­cri­men) Vilovi}eva ogor~enost protiv zlo~ina~ke aktivnosti hrvatskih popova i fratara u razbijawu Jugoslavije i pokoqima Srba. Rukopis je podijeqen na ~etiri dijela: I. Svi su se iznenadili; II. Usta{ka crkva u Jugoslaviji (Jezuite, Katoli~ka akcija, Marseq, Kad
usta{ki fratri grade crkvu, Popovi i fratri vaspita~i usta{kih aktera,
Krvava aktivnost krvave crkve u Jugoslaviji, Rad sa Antom Paveli}em za
usta{ke logore i u logorima, Vele~asni – zaklete usta{e); III. Crna peta
kolona; IV. Po uputima `upskih ureda.
Bo{kovi} je u mnogo ve}oj mjeri cijenio Vilovi}evo kwi`evno stvarala{tvo, pa ~ak i Sibe Mili~i}a, u odnosu na Bartulovi}eve kwi`evne
i {ire ideolo{ko-politi~ke spisateqske domete, jer je, po Bo{kovi}u,
“skromna vrijednost wegovih kwi`evnih stranica”, smatraju}i pri tom da
bi “hrvatska kwi`evna historiografija trebala posvetiti pozornost i
tim piscima i djelima, a najvi{e \uri Vilovi}u i Sibi Mili~i}u7)”. U
odnosu na op{irniji prikaz Vilovi}evog `ivota i stvarala{tva, o Niki
Bartulovi}u u Vjesnikovom ~lanku samo je kratko napisano, prema Bo{kovi}evim iskazima, da je “ve}i dio svoje djelatnosti vezao za Beograd i postao iskqu~ivo srpskim piscem” i da je “zavr{io tako|er u ~etni~kom taboru, gdje }e biti 1943. i ubijen” kao “dokazani apologet ~etni{tva”. Bo{kovi} ipak priznaje da je Bartulovi} “opsegom ostvario zna~ajan opus, no
ponajvi{e u slu`bi ideologije (drame, novele, romani)”, dok se u “wemu
(opsegu – N. @.) jedino isti~u novele sa zavi~ajnim motivima kao najboqa
ostav{tina wegova rukopisa”.8) Vilovi}, po Bo{kovi}u, zaslu`uje mjesto
u katalogu hrvatskih kwi`evnika dok, za razliku od wega, “Bartulovi}evo
7
ime se niti ne sre}e u hrvatskim kwi`evnim povijestima” (kakva rogobatna jezi~ka konstrukcija hrvatskog “novogovora”– N. @.). Vilovi} je u woj
zavrijedio mjesto, “makar je ono zastrto atribucijom mrziteqa vjere i Crkve, ~etni~kog apologete i Dra`ina bliska suradnika”.9)
Bo{kovi} je Bartulovi}evo kwi`evno stvarala{tvo ograni~io wegovim “ideologijskim odre|ewem”, po{to je on zato~nik ideologije (ne ka`e
koje) kojom zagovara “beskompromisno rasno jugoslavenstvo”, “vidovdanska
na~ela dr`ave (?! – N. @.) iskqu~ivo{}u i mr`wom spram ideolo{kih
protivnika i neistomi{qenika, veli~awe i odanost kraqu i dinastiji”,
“otpor Zagrebu kao sredi{tu hrvatstva”, “slobodarstvo Srbije i prijestolnice Beograda nad slu`ni~kom Hrvatskom i negostoprimim Zagrebom”, “zanosno” srpstvo i srpske pobjede “te nacionalni i ratni presti`
Srbije”, “upotrebu ekavice (ali i latinice – N. @.) i jednog jezika kao uvjeta (stvarawa – N. @.) jedne nacije”, isti~e primat Skerli}a i srpskih pjesnika, negaciju crkve i klera te odbojni odnos prema Radi}u, Trumbi}u i
drugima. Po Bo{kovi}u, sve su to elementi monarhisti~kog jugoslavenstva
“orjuna{kog” tipa.10)
Poslije subjektivnog predstavqawa i poni`ewa stvarala~kog opusa
Nike Bartulovi}a, mo`e se zakqu~iti da hrvatski kwi`evni istori~ari11) zasqepqeno lutaju po povr{ini istra`ivane pojave, u nemogu}nosti
da proniknu u dubqu ideolo{ku pozadinu uzro~nika pona{awa istra`ivanog fenomena, pa zato po sistemu “kronolo{ke doga|ajnice” i preko pojavnih manifestacija daju slobodnu procjenu odre|enog nacionalnog i politi~kog pona{awa pojedinca. U svojoj nacionalnoj zasqepqenosti, sa kompleksom konvertita, Ivan Bo{kovi} u prethodnom kratkom “analiti~kom
sukusu” iznosi niz neta~nosti vezanih za politi~ko-nacionalno stvarala{tvo Nike Bartulovi}a, koje }e se objelodaniti na stranicama ove kwige.
Da je dubqe za{ao u ideolo{ko-politi~ku klimu Kraqevine Jugoslavije,
Bo{kovi} bi uo~io da je Kraqevina bila ideologijski “preokupirana” liberalizmom, da je Bartulovi} kao predratni jugoslavenski nacional-liberal vjerno slijedio monarhisti~ki nacional-liberalizam; da je kao nacional-liberal morao stupiti u liberalnu avangardnu organizaciju – masoneriju; da je kao takav morao nastupati s antiklerikalnih pozicija protiv
svih crkava; da je kao jugoslavenski nacionalista nastupao protiv klerofrankova~kog velikohrvatstva ali i protiv klerikalnog slovena{tva i
“velikosrpstva” “Srnao” (Srpske nacionalne omladine), “^okorila”,
“Srpskog kulturnog kluba”, i to uz pomo} ekskluzivno jugoslavenskih “orjuna{kih”, sokolskih i ~etni~kih organizacija i “jugoslavenskog kluba{tva”. Iz moje studije }e se vidjeti da je Bartulovi} u svojoj zanesenosti jugoslavenstvom ~ak “izmi{qao” hrvatsko jugoslavenstvo Star~evi}a, Radi}a, [trosmajera i Ra~kog, po{to iskrenog “hrvatskog” jugoslavenstva nije
bilo do pojave jugoslavenske dalmatinske revolucionarne omladine i wenih intelektualaca liberalno-masonskog ideolo{kog usmjerewa, koji su se
masovnije po~eli pojavqivati u “kowukturnim” vremenima jugoslavenskog
ujediwewa, da bi pojedinci protokom vremena otpadali od jugoslavenstva i
sve vi{e se priklawali hrvatstvu. Dakle, Bartulovi} je u ideolo{ko-po8
liti~kom smislu odani poklonik liberalizma (masonerije), antiklerikalizma, antikomunizma i antifa{izma.Bo{kovi} je napisao kriti~ki
osvrt i na stvarala{tvo Bartulovi}evih “jugonacionalista” – ideolo{kih istomi{qenika – Srbina Mirka Korolije i “dalmatinskog ravnogorca” ]ire ^i~in – [aina. Za Koroliju nema naro~itih rije~i pohvale,
jer je “kapital wegove kwi`evnosti vrlo slaba{an”. Pri tom ga biografski predstavqa kao “intendanta i ravnateqa novootvorenoga splitskog kazali{ta”, ali i kao jednog od najistaknutijih ~lanova orjuna{kog pokreta
(“jedno vrijeme predsjednik Direktorija Orjune, te wezin ideolog”). Ideologa i “sponzora” splitskog ~etni{tva, ]iru ^i~in – [aina, Bo{kovi} je
predstavio kao pisca “koji nema ni fusnote u povijestima hrvatske kwi`evnosti, a bio je pjesnik, dramski i prozni pisac, prevoditeq, urednik,
kriti~ar i novinar”. Zamjerao mu je samo {to je u wegovim djelima “ideologija bila nemali ulog”, ali ona “nije jedini kqu~ za wegovo tuma~ewe”.
Na kraju razmi{qawa o “zabludjelim sinovima” hrvatske kwi`evnosti Bo{kovi} se ipak malo korigirao u neumjerenom kriticizmu te je zakqu~io da wihova politi~ka sudbina “ne bi smjela biti mjerilom wihovog
kwi`evnog djela”. On smatra da bi hrvatska kwi`evna historiografija
trebalo “posvetiti pozornost i tim piscima i tim djelima”, a najvi{e Vilovi}u i Mili~i}u, “jer napisali su tekstove koje ipak nije mogu}e odrediti samo ideolo{kim kriterijumima, te iako otpadnici, morali bi ra~unati na duqe trajawe, pa ~ak mo`da i na estetsku revalorizaciju”. Hrvatska
kwi`evnost se, kako je zakqu~io, “ne smije odre}i i tih svojih stranica”,
te se “vaqa podsjetiti na tezu Kre{imira Nemeca da hrvatska kwi`evnost
treba biti mjesto okupqawa sviju, pa tako i svojih – zbog raznih razloga –
zabludjelih sinova”.12)
Ne treba zaboraviti da su, ne tako davno, socrealisti~ki autori Krle`ine Enciklopedije Jugoslavije (prvog i drugog izdawa) opisali Bartulovi}a kao “pisca bez nekog naro~itog dara”, dok se on, po wima, politi~ki
formirao u sjeni predratne jugoslavenske nacionalisti~ke omladine, dijele}i wene neodre|ene misli i predoybe o problemu dr`avnog i kulturnog ujediwewa jugoslavenskih naroda. Pridru`io se onom krilu te omladine koje se, poslije sloma Austro-Ugarske, kao “reakcionarna antidemokratska i naro~ito antikomunisti~ka grupacija”, stavilo u slu`bu dinasti~ke
politike. Po~ev{i od drame Kuga (1919), Bartulovi} se “razvijao sve vi{e
udesno i kona~no zavr{io u redovima ~etnika”.13) Bez obzira na iskrivqeno i tendenciozno tuma~ewe vrijednosti kwi`evnog i ideolo{ko-politi~kog publicisti~kog i istoriografskog stvarala{tva Nike Bartulovi}a, zbog la`ne ideolo{ko-politi~ke presude Bartulovi}evom “kolaboracionizmu i izdajstvu”, savremenici su znali da cijene wegovo izuzetno
obrazovawe i visok intelektualni domet wegovih djela. Ne treba zaboraviti da su Bartulovi}evi najvjerniji saradnici u listovima koje je ure|ivao bili Ivo Andri}, Isidora Sekuli}, prof. dr Vladimir ]orovi},
prof. dr Viktor Novak, Milan Marjanovi}, dr Milan Re{etar, Jovan Cviji} pa ~ak i “enciklopedista” Miroslav Krle`a. Iako je dvadesetih godina XX vijeka Bartulovi} tek bio u usponu stvarala{tva, u svojim mla|anim
9
godinama, urednik Enciklopedije SHS Stanoje Stanojevi} posvetio mu je
jednu enciklopedijsku jedinicu. Leksikon Ko je ko u Jugoslaviji, iz 1928. godine, tako|e je Bartulovi}u posvetio odre|en biografski prostor.14)
O Bartulovi}evom djelu se pisalo i u velikohrvatskim apologetskim
enciklopedijskim izdawima, na primjer u kwizi “Znameniti zaslu`ni Hrvati te pomena vrijedna lica u hrvatskoj povijesti od 925 do 1925, prigodom
proslave 1000-godi{wice hrvatskoga kraqevstva (s pregledom povijesti
Hrvatske, Bosne i Istre, hrvatske kwi`evnosti i razvitka hrvatskog jezika, te hrvatskih vladara, hercega, banova i biskupa)”. U toj “velikohrvatskoj” enciklopediji o Bartulovi}u je napisano slijede}e: “Pisac i publicista. Rodio se u Staromgradu na otoku Hvaru. Gimnaziju svr{io u Splitu,
univerzu u Pragu i Gracu. Poslije u~iteq u splitskoj gimnaziji. Urednik
splitske ’Slobode’. Proveo u tamnici tri godine. U Zagrebu pokrenuo s
Ma{i}em, ]orovi}em i Andri}em ’Kwi`evni jug’. Pisac kritika, crtica,
studija (’Razgovori s du{om’, u kwizi Ive Andri}a ’Ex Ponto’), kwiga, drama”. Ovu kratku biografiju Nike Bartulovi}a napisao je 1925. godine klerikalni pisac, skup{tinski poslanik i pripadnik tajnog rimokatoli~kog
“Seniorata” dr Velimir De`eli} – stariji. On je bio i predsjednik “Pijevog dru{tva”. Sve mu to nije smetalo da napi{e biografiju antiklerikalnog liberalnog jugoslavenskog nacionaliste Nike Bartulovi}a.
Srpski biografski re~nik je s mjerom posvetio dvije strane biografiji Nikole (Nike) Bartulovi}a, koje su uglavnom popuwene wegovim
plodnim kwi`evnim i publicisti~ko-istoriografskim stvarala{tvom.
Wegovim svrstavawem me|u srpske kwi`evnike, istori~are i druge istaknute pojedince, Bartulovi} rimokatolik, koga se Hrvatska odrekla, postaje prihva}en srpski pisac, jer se, kako isti~e kwi`evnik Bo{kovi}, “vezao
uz beogradsku sredinu i postao ’iskqu~ivo srpskim piscem’”. I urednik
Srpskog biografskog re~nika, akademik ^edomir Popov, u vi{e navrata je
isticao da u Re~niku nisu samo formalni Srbi, ve} i pojedinci “stranog”
porijekla koji su svojim stvarala{tvom mnogo dopriweli spoznavawu i
afirmaciji srpskog naroda, dr`ave i wegove istorije. Ne treba ipak smetnuti s uma da Bartulovi}, mimo podjele srpskog naroda po vjerskoj osnovi
na tri nacije, poti~e iz stare srpske dalmatinske porodice.
Istori~ar Viktor Novak, iako je bio Bartulovi}ev ideolo{ki liberalno-demokratski i antiklerikalni spisateqski saradnik u periodici,
ali i prijateq u privatnom `ivotu, odrekao se svoj vjernog druga i masonskog “brata”, pa ga, zbog “kolaboracije s ~etni{tvom”, uop{te nije pomenuo
u kwizi Mag­num­ cri­men (Beograd, 1948), iako je Bartulovi} bio `estok
protivnik rimokatoli~kog politi~kog anga`mana i klero-frankova~kog
i naci-fa{isti~kog totalitarizma. Viktor Novak se lukavo, “jezuitski”,
na vreme ideolo{ko-politi~ki “preobrazio” i preorijentisao k novom komunisti~kom i socrealisti~kom totalitarizmu.
Bartulovi} je, jednostavno, prema “procjeni” komunisti~kog ideolo{kog suda, dobio etiketu ~etnika – narodnog neprijateqa, pa samim time i
“kvislinga – saradnika okupatora”. Komunisti~ki publicisti i istori~ari svrstavali su Niku Bartulovi}a, ~etni~kog ideologa kwi`evnika Dra10
gi{u Vasi}a i kwi`evnika \uru Vilovi}a, zajedno sa ravnogorskim ~etni~kim pokretom, u tabor fa{isti~kih i nacisti~kih ideologa i ideologija. Prema poznatoj simetriji komunisti~kog politi~kog i ideolo{kog
“kqu~a”, re`imski istori~ari Brozove Jugoslavije su kompletan ~etni~ki
pokret, koji je bio zasnovan na liberalno-revolucionarnoj “karbonarskoj”
osnovi, pro`et idealisti~kim monarhisti~kim liberalnim jugoslavenstvom, tako|e svrstavali u “fa{isti~ki kolaboracionisti~ki kvislin{ki antinarodni pokret”. ^etni~ka oslobodila~ka antiosmanlijska liberalno-revolucionarna borba s po~etka XX vijeka, jugoslavensko nacionalno djelovawe u Kraqevini Jugoslaviji i oslobodila~ka antifa{isti~ka
borba u Drugom svjetskom ratu – u komunisti~koj Jugoslaviji su zaboravqeni i dobili iskrivqenu nacionalno-ideolo{ku odrednicu velikosrpskog
i fa{isti~kog pokreta. Niko Bartulovi} je dijelio sve faze i mjene i jugoslavenskog nacionaliste, koji je sara|ivao sa jugoslavenskim Udru`ewem ~etnika u Kraqevini Jugoslaviji, kao i prokazanu sudbinu Jugoslovenske vojske u Otaybini, odnosno ravnogorskog pokreta.
O Bartulovi}evoj ideolo{koj su{tini i danas se odr`ava predstava
da je on bio eksponent “hegemonisti~kog velikosrpstva” i “krvolo~nog
~etni{tva”. U stvari Bartulovi} je bio i ostao romanti~ni zato~nik jugoslavenstva, koji je u wega vjerovao i kada je svima bilo jasno da takva ideolo{ka koncepcija postaje utopija u godinama pred Drugi svjetski rat. Za jugoslavenstvo se borio, uz pomo} Organizacije jugoslavenskih nacionalista
(Orjune), protiv ekskluzivnog Hrvatskog nacionalnog pokreta (Hanao), radikalske Srpske nacionalne omladine (Srnao), ali i protiv militantnog
slovena~kog Koro{~evog klerikalizma. Glavni saveznici u toj borbi bili
su mu srpski, hrvatski i slovena~ki jugoslavenski nacionalisti okupqeni
u Orjuni, jugoslavenskim nacionalnim organizacijama (u Udru`ewu ~etnika, Sokolima, Narodnoj odbrani, Jadranskoj stra`i). Svi su se oni zajedno
borili protiv “plemenskih nacionalizama” (srpskog, hrvatskog i slovena~kog). Bartulovi} je bio u kontinuiranoj saradwi sa ideolo{kim istomi{qenicima, prije svega liberalnim ~etnicima (naro~ito sa Jev|evi}em, Bir~aninom, Pe}ancem i @ujovi}em), s kojima od Orjune, preko Jadranske stra`e, Sokola, “jugoslavenski misli i postupa” i s kojima zavr{ava u Jugoslovenskoj vojsci u Otaybini. “Jugoslovenstvo iznad svega” – bio je
osnovni Bartulovi}ev nacionalni postulat. Istori~ar Branko Petranovi} je istakao da je kwi`evnik Niko Bartulovi} “ispovedao ideologiju nedeqivog jugoslavenstva”, prvenstveno preko kulturnog rada: “Da bi se Srbi, Hrvati i Slovenci slili u homogenu celinu nedostajalo im je kulturno
jedinstvo, do kojeg je trebalo do}i u procesu sjediwavawa regionalnih kultura”.15)
Ova kwiga o Bartulovi}u je u heuristi~koj osnovi pisana na temequ
bogate periodike razdobqa Kraqevine Jugoslavije, po{to je on bio vrlo
prisutan u brojnim ~asopisima i listovima tog perioda, ~esto kao glavni
urednik, ali i kao vjeran saradnik pojedinih listova. Kompozicija kwige
je prilago|ena Bartulovi}evoj izuzetno plodnoj publicisti~koj aktivnosti, pa je i struktura poglavqa ura|ena prema publicisti~koj aktivnosti
11
u listovima (~asopisima) koje je ure|ivao. Kori{}ena arhivska dokumentacija svodi se na fondove kulturno-prosvjetnog i “policijskog” karaktera, u skladu sa wegovim stradalni~kim `ivotom revolucionara – intelektualca, izuzetnog stvaraoca, ali i buntovnika, koji nije odstupao od ostvarewa “revolucionarnih” jugoslavenskih ideja. Bartulovi}evu ideolo{ku
opredjeqenost nastojao sam otkriti preko arhivskog fonda “Masoni u Jugoslaviji”; kulturno-kwi{ku osnovu preko Ministarstva prosvjete Kraqevine Jugoslavije; cenzure i zabrane wegovih ~lanaka i listova spoznavao
sam preko fonda Ministarstva unutra{wih dela Kraqevine Jugoslavije i
Centralnog presbiroa Ministarskog saveta Kraqevine Jugoslavije, a wegovu ideolo{ko-politi~ku “krivwu” preko dosijea wema~ke tajne policije (BDS). Bartulovi}evo antinamjesni~ko pona{awe potkrijepio sam izvorima iz zbirke Milana Stojadinovi}a. Od skromne literature (po brojnosti) koristio sam Bartulovi}eve memoarske zapise i pomenute malobrojne
kwige hrvatskih kwi`evnih istori~ara, dok, s druge strane, istoriografske literature prosto nema.
U svom Institutu za savremenu istoriju na Trgu Nikole Pa{i}a kwigu privodim kraju na Svjetski dan nestalih – nedjeqa, 31. avgust 2009, sumoran dan kao i sam povod okupqawa. Sa mitinga, organizovanog tim povodom
na Trgu, ~ujem potresnu pjesmu posve}enu hiqadama ubijenih i nestalih Srba u mondijalnim ratovima iz 1990-ih; sve me to asocira i na misteriozno
ubijenog, nestalog i zaboravqenog Niku Bartulovi}a, na wegovu gra|ansku
jugoslavensku `rtvu koja mu je na kraju do{la glave od hrvatskih liberalkomunisti~kih terorista. Ova kwiga upravo ima za ciq obnavqawe uspomene i intelektualne veli~ine zaboravqenog Nike Bartulovi}a. Ona treba da slu`i i kao podstrek piscima biografija zaboravqenih, anatemisanih i proskribovanih vrhunskih intelektualaca – stradalnika: od pravnika i istori~ara dr Bogdana Price, kwi`evnika \ure Vilovi}a, Juraja Demetrovi}a, senatora dr Petra Zeca i drugih.
Jedan od takvih vrhunskih srpskih intelektualnih stvaralaca – stradalnika i mu~enika – jeste i prof. dr Vojislav [e{eq koji, sli~no kao i
Niko Bartulovi} (on zbog jugoslavenstva), robija u vi{e navrata zbog svoje ideologije srpskog nacionalizma, koju danas uspje{no brani tokom aktuelnog su|ewa u Hagu. Vojislav [e{eq je najzaslu`niji za nastanak ove kwige, po{to mi je krajem maja mjeseca 2009. dao ideju da napi{em bar jedan ~lanak o Bartulovi}u ali, kako je vreme proticalo, sve vi{e sam spoznavao
Bartulovi}evu spisateqsku i intelektualnu grandioznost, koju sam u kratkom vremenskom periodu ipak odlu~io savladati objavqivawem vi{e kwiga o wemu. Obiman stvarala~ki opus Nike Bartulovi}a primorava me da
objavim vi{etomno djelo, u ~emu me u potpunosti podr`ava i prof. dr Vojislav [e{eq. Pored ove biografske ideolo{ko-politi~ke studije, objavi}u drugu kwigu u kojoj }e biti Bartulovi}evi kwi`evno-publicisti~ki
i istoriografski radovi (kwige, ~lanci, kritike i polemike). Tre}a kwiga, mo`da i ~etvrta, obuhvati}e iskqu~ivo Bartulovi}evo kwi`evno stvarala{tvo, koje je pro`eto onovremenim ideolo{ko-politi~kim uticajima. Izra`avam zahvalnost Srpskoj radikalnoj stranci kao izdava~u kwige,
12
Jeleni @ivkovi} i Marini Risti}, koje su uradile kompjutersku pripremu
kwige, ~lanu redakcije Qiqani Mihajlovi} i mojoj lektorki Branki Kosanovi} iz Instituta za savremenu istoriju. Zahvaqujem se i pojedincima
koji su mi, u kratkom vremenu pisawa, pomogli u prikupqawu Bartulovi}evog bogatog bibliote~kog i arhivskog materijala ({tampe i arhivske gra|e), prije svega bibliotekaru Arhiva Jugoslavije Suzani Srndovi}, istori~arima dr Gojku Malovi}u i mr Miomiru Gatalovi}u, kwi`evniku
Zdravku Krstanovi}u i advokatu Nevenku Vlaisavqevi}u.
Na koricama kwige je fotografija Nike Bartulovi}a na mitingu
Jadranske stra`e u Skopqu, 1926. godine.
Na Aran|elovdan 2009
Autor
Napomene:
1) N. Bartulovi}, Glas iz goru}eg grma, pogovor ^. Vi{wi}a, Zagreb, 2003, 451– 452.
2) ^. Vi{wi}, Apostol Jugoslavenstva Niko Bartulovi}, pogovor kwizi: N. Bartulovi},
Glas iz goru}eg grma, izdawe Srpskog kulturnog dru{tva “Prosvjeta”, Zagreb, 2003, 448.
3) I. Bo{kovi}, Ide­o­lo­gi­ja­i­auto­bi­o­gra­fi­ja­u­ro­ma­ni­ma­Ni­ke­Bar­tu­lo­vi­}a, Fluminensia, br. 2,
2006, 117–118.
4) Za­blu­dje­li­si­no­vi­hr­vat­ske­knji­`ev­no­sti, Vjesnik, 24. travanj 2007. U ~lanku “Vilovi}ev obra~un s vjerom, Crkvom i narodom” Bo{kovi} isti~e da je Vilovi} jedna od najkontroverznijih li~nosti hrvatske kwi`evnosti XX stoqe}a: “Pisac desetak kwiga, od
kojih pet romana, u po~etcima svojeg kwi`evnog djelovawa duboko je u tijekovima hrvatske me|uratne kwi`evnosti. U pri~ama, feqtonima i viwetama zagovornik je
vrednote ku}e, obiteqi i vjere, {to je i razlogom izbora sve}eni~kog poziva. Odlaskom u Me|imurje nastupa prekretnica u wegovu `ivotu; napu{ta sve}eni{tvo, poku{ava prije}i u pravoslavqe, potom na protestantizam, da bi na po~etku Drugog
svjetskog rata, kao prijateq Nike Bartulovi}a, zavr{io me|u ~etnicima kao bliski
suradnik Dra`e Mihailovi}a, zbog ~ega je osu|en na zatvorsku kaznu. Mijewaju}i `ivotna opredjeqewa i svjetonazore, Vilovi} je i svoju kwi`evnost pretvorio u poligon za obra~un s vjerom i Crkvom... To je ~inio s mr`wom i svjesno, jer je znao kakvu
je ulogu Crkva imala u formirawu nacionalne svijesti u hrvatskom narodu tijekom
povijesti. Iz mr`we prema Crkvi, kojom su impregrirane stranice wegovog romana,
proizi}i }e i neprikrivena mr`wa prema vlastitom narodu i wegovo poricawe, {to
}e ga kao otpadnika od vjere i naroda, ali i apologeta ~etni{tva, gurnuti postrance
interesa na{e kwi`evnosti i kwi`evne historiografije” (I. Bo{kovi}, Vi­lo­vi­}ev­ob­ra­~un­s­vje­rom,­Cr­kvom­i­na­ro­dom, Crkva u svijetu, 41 (2006), br. 3, 363). Bo{kovi} isti~e da je najbolniji Vilovi}ev obra~un sa hrvatskim narodom wegova “fiksna ideja
ili ludost” da “nema Hrvata – postoje samo Srbi i Slovenci” (cit. prema: D. Jovanovi}, Qudi, qudi..., kw. II, 252, 268–272). Hrvatski istori~ari izgleda nisu svjesni ~iwenice da je hrvatstvo multinacionalna imperijalna vatikansko-habzbur{ka civilizacijska ideolo{ka tvorevina koja se preko rimokatoli~kog ilirizma i potom rimokatoli~kog jugoslavenstva (ideolozi Josip J. [trosmajer i Frawo Ra~ki) utemequje i {iri tokom druge polovine XIX i naro~ito kroz XX vijek.
5) U Krle`inoj Enciklopediji Jugoslavije zapisano je slijede}e: “Ro|en je i odrastao u
dalmatinskom miqeu (Brela, Makarska, 11. decembar 1889 – Bjelovar, 22. decembar
1958). Gimnaziju je polazio u Splitu, teologiju zavr{io u Zadru, dok je filozofiju
studirao u Be~u. Po{to je 1918. napustio sve}eni~ko zvawe, izme|u dva rata bavio se
novinarstvom i objavqivao novele, feqtone, romane. Jedno vreme je bio generalni
sekretar Udru`ewa jugoslovenskih novinara. @ivio je naizmjeni~no u Beogradu i
Zagrebu. U vreme Drugog svjetskog rata anga`ovao se u ~etni~koj organizaciji i vodio “klevetni~ku propagandu protiv NOB-a”, zbog ~ega je na procesu odr`anom protiv Dra`e Mihailovi}a i “wegovih pomaga~a”, osu|en na sedam godina robije (Enciklopedija Jugoslavije, tom 8, Zagreb, 1971, 496).
13
6) \. Vilovi}, Krvava crkva – Hrvatski popovi i fratri u raspadu Jugoslavije i u pokoqima Srba, priredio Veqko \uri} – Mi{ina, izdawe Srpske radikalne stranke,
Beograd, 2009.
7) “Sibe Mili~i} nije pak na{ao svoje mjesto ni u hrvatskoj niti u srpskoj kwi`evnosti (za Hrvate izdajnik, za Srbe previ{e Hrvat). Pisac i slikar pustolovne biografije i{~eznuo je iz povijesti kwi`evnosti, a i `ivot mu je obavijen velom tajne. Wegove biografske biqe{ke toliko su oskudne i nepouzdane, tako da se o wemu stvorilo mnogo klimavih zakqu~aka. Ostaje jedno od velikih nepoznanica kwi`evne historiografije, a napisao je trinaest kwiga. ^esto je mijewao ideolo{ke ali i kwi`evne svjetonazore. Kao pjesnik krenuo je od moderne, zanosio se impresionizmom, futurizmom i kozmi~kim ekspresionizmom. Uva`avan je kao tradicionalista s naslije|em moderniteta, ali i kao avangardist. Svojom je lirikom pre{ao put od qubavnih
i pejsa`nih stihova, preko domoqubnog pjesni{tva, a svoj je razvoj okon~ao kao pjesnik rodnog Brusja, u kojem pomiruje sve krajnosti svojega `ivotnog i stvarala~kog
lutawa. ^udni `ivotni anga`mani odveli su ga i u diplomatske vode (London, Roterdam), dobio je nagrade Matice Srpske i Srpske kraqevske akademije, pred kraj `ivota vratio se hrvatskoj kwi`evnosti, a dao je prilog i kwi`evnosti NOB-a.” (Isto).
8) Prosto je nevjerovatno da infantilna la` o Bartulovi}evoj smrti u ~etni~kim redovima 1943. opstaje i traje i kod kwi`evnog istori~ara, laureata priznate kwi`evne nagrade.
9) I. Bo{kovi}, Vi­lo­vi­}ev­ob­ra­~un­s­vje­rom,­cr­kvom­i­na­ro­dom..., 393.
10) I. Bo{kovi}, Ro­man(i)­kao­ide­o­lo­{ka­le­gi­ti­ma­ci­ja­–­Ni­ko­Bar­tu­lo­vi}, Rije~ki filolo{ki dani,
Filozofski fakultet Sveu~ili{ta u Rijeci, Rijeka, 2006.
11) Vidjeti ~lanak Branislava Donata, Niko Bartulovi} hrvatski pisac apologet Orjune i ~etni~ke ideologije, Republika, god. 46, br. 7/8, 1990, 183–234. Iz pompeznog dnevnopoliti~kog naslova vidi se pi{~eva tendencija da Bartulovi}a pristrasno predstavi kao bezvrijednog apologetu integralno jugoslavenskih organizacija, iako je
istina da je Bartulovi} evoluirao od jugoslavenskog integralizma preko realnog jugoslavenstva, pa do “sporazuma{kog” ma~ekovskog “federaliziranog” jugoslavenstva.
Prema jugoslavenskom ~etni{tvu se uvijek kriti~ki i odmjereno odnosio isti~u}i
odre|ene deformacije u organizaciji i vodstvu, dok je ratnu ideologiju Jugoslavenske vojske u Otaybini prihvatao sa iskqu~ivo jugoslavenskih pozicija.
12) Isto.
13) Autor ove enciklopedijske jedinice sakrio je na~in i godinu smrti N. Bartulovi}a
(Enciklopedija Jugoslavije, 1, Zagreb, 1955, 382).
14) “Bartulovi}, Niko. Ro|. 1890. Starigrad (ostrvo Hvar). [k: sredwa {kola u Splitu,
filozofija u Pragu i Gracu. Upravnik splitskog Narodnog pozori{ta u penziji.
Potpredsjednik Direktorija Orjune. Kwi`evnik, publicista, novinar, re`iser;
ure|ivao ’Kwi`evni jug’ (Zagreb), i “Slobodu” (Split). Adresa: Split, Po{t. pretinac 99. Tel. 2–80” (Ko je ko u Jugoslaviji, Zagreb – Beograd, 1928).
15) B. Petranovi}, Istorija Jugoslavije 1918–1988, I, Beograd, 1988, 257.
14
BARTULOVI] – LIBERALNI
OMLADINSKI JUGOSLAVENSKI
REVOLUCIONAR 1911–1918.
Nikola (Niko) Bartulovi}, kwi`evnik i publicista, ro|en je 23. decembra 1990. u Starom Gradu na Hvaru u staroj srpsko-katoli~koj porodici,
ali je tokom vremena nacionalno “evoluirao” u jugoslavensko hrvatstvo.
Osnovnu {kolu zavr{io je u Starom Gradu da bi, po `eqi roditeqa, upisao rimokatoli~ku teolo{ku {kolu. Najja~i uticaj na Bartulovi}a u mladosti imali su wegovi u~iteqi, kwi`evnici Ante Petravi}1) i A. Politeo, zbog kojih je napustio sve}eni~ki poziv.2) Gimnaziju je poha|ao i zavr{io u Splitu. Tu je zajedno s kwi`evnikom Tinom Ujevi}em i Vladimirom
^erinom3) radio na stvarawu nacional-liberalnog revolucionarnog jugoslavenskog pokreta. Od 1909. do 1912. studirao je na filozofskim fakultetima u Pragu i Gracu. Poslije zavr{etka studija od marta 1913. radio je kao
nastavnik gimnazije (gimnazijski suplent) u Kotoru, u kojoj je predavao italijanski jezik i kwi`evnost. Iz gimnazije je odstrawen 1913. zbog antiaustrijske jugoslavenske politi~ke opredjeqenosti, odnosno zbog aktivnosti
u radu jugoslavenske nacionalisti~ke omladine. Poslije toga odlazi u
Split gdje ulazi u uredni{tvo lista Sloboda (1913–1914).
Revolucionarni nacional-liberalizam Bartulovi} je iskazao li~nim
primjerom aktivno{}u u organizacijama jugoslavenske nacionalisti~ke
omladine. Kao aktivni u~esnik antiaustrijskog omladinskog pokreta uo~i
Prvog svjetskog rata, imao je viziju ostvarewa jugoslavenskog liberalnog
bratstva na razvalinama Austro-Ugarske monarhije. Po wemu, omladinski
liberalni pokret (“nacionalisti~ki” i “napredwa~ki”) za~iwao se u literaturi i naro~ito kriti~kim ~lancima u periodici. Bartulovi} je pomiwao Hrvatski |ak (1906) kao list kojim se stvarao “prvi ja~i ~isto omladinski pokret za okupqawe jugoslavenske mlade`i”. On je isticao da je najpozitivnija tekovina “napredwa~kog” omladinskog pokreta, u borbi protiv ekskluzivnog srpstva i hrvatstva, “srpsko-hrvatska sloga i jedinstvo”.4)
Pu~ka (demokratska) stranka Josipa Smodlake okupqala je u Dalmaciji mahom mla|u inteligenciju koja je bila u najtje{woj vezi za zagreba~kim “napredwacima”, te je visoko “istakla jugoslavenstvo i borbu protiv austrijskog re`ima”.
15
Srpsko akademsko dru{tvo “Zora” iz Be~a usko je sara|ivalo sa napredwa~kim revolucionarnim omladinskim pokretom. Zajedno su 1909. organizovali Zbor srpsko-hrvatske napredne omladine na Su{aku. U srpskohrvatskom liberalnom jugoslavenskom pokretu pojavqivala su se nova
omladinska imena kao {to su bili Vladimir ^erina, Qubo Leonti}, Niko Bartulovi}, Augustin Ujevi}, Mirko Korolija, ]iro ^i~in – [ain,
Oskar Tartaqa i drugi. ^erina je u Zagrebu 1911. osnovao Val – “vrlo borbenu omladinsku reviju”, koja je ozna~ila “veliki napredak u nacionalisti~kom smislu”, nasuprot Hrvatskom |aku, koji je iste godine (1911) prestao da izlazi. Potom je “Zora” odr`ala glavnu skup{tinu u Be~u kojoj su
pristupili “svi ve} nacionalisti~ki orijentisani omladinci Srbi i Hrvati iz Be~a, Praga i ostalih univerzi”, a me|u wima i Niko Bartulovi}.
Na skup{tini je odlu~eno da se stvori prva formalno organizirana nacionalisti~ka grupa – Srpskohrvatska nacionalno-radikalna omladina. Zoru su “potpisivali” (ure|ivali) Rudolf Giunio, Qubo Leonti}, Du{an
Kruq, Kecmanovi}, Mirko Korolija, Veqko Petrovi} i drugi. U me|uvremenu je do{lo do ideolo{ko-politi~kog i nacionalnog spora izme|u Zore
i Vala oko koncepcije intelektualnog djelovawa. Zora je isticala jugoslavensku zajednicu i nacionalizam (“nacionalisti” su bili otvoreni “revolucionarci”) “pre svega”, dok se ne “izvoj{ti sloboda”, dok je Val, “napredwa~ki” (“napredwaci” su bili za legalnu borbu i evoluciju – N. @.) isticao “kulturnu borbu i antiklerikalizam pre svega”. S druge strane, Niko
Bartulovi} je u Supilovom Novom listu (u kom je 1912. objavio prve kwi`evne radove5)) zapo~eo kampawu za kompromisno rje{ewe razli~itosti,
sa serijom ~lanaka na bazi nacionalizma, “koji je naro~ito u ropstvu primaran, ali koji ne iskqu~uje ni kulturnu borbu”. Wegovom poku{aju kompromisnog rje{ewa oduprle su se obe struje, ali je na kraju ipak do{lo do
fuzije Vala i Zore zahvaquju}i dr Qubi Leonti}u.6)
S po~etkom Balkanskih ratova 1912. nacionalisti ^erina i Tartaqa
su sve intenzivnije radili. Po{to su nacionalno-jugoslavenski organizirali Split krenuli su u Dubrovnik kako bi ujedinili cjelokupnu omladinu. Organizirana “jugoslavenska” omladina Dalmacije uputila je 4. oktobra
1912. zajedni~ki proglas “Ujediwewem k Oslobo|ewu!”, koji su izme|u ostalih potpisali Augustin Ujevi}, Vladimir ^erina, Oskar Tartaqa, Niko
Bartulovi} i drugi. Svi nacionalisti~ki proglasi obi~no su izlazili u
splitskoj Slobodi, organu Smodlakine Pu~ke stranke, u Supilovom Novom
listu na Rijeci i u {ibenskom Napredwaku, koji je pre{ao u ruke nacionalista. Saradnici Napredwaka, pored urednika M. Bartulice, bili su Ujevi}, ^erina, Bartulovi} i drugi.
Pod uticajem jugoslavenskih strujawa iz Hrvatske i Dalmacije, oktobra 1912. u Qubqani je po~eo da izlazi organ “jugoslovenske napredne omladine” – Preporod – list “skrajno nacionalisti~ki i integralno jugoslovenski” orijentisan, naro~ito od 1913. kada je iz naslova izbacio rije~ “napredni”. Oko lista su se okupili pjesnik Oton @upan~i~, August Jenko, dr
Ivan Ora`en i drugi. Predstavnici Preporoda odlazili su u Dalmaciju
radi dogovara sa ^erinom, Ujevi}em i Bartulovi}em. Od Srba i Hrvata sa
16
Preporodom su najvi{e sara|ivali Bartulica, Bartulovi}, Mitrinovi} i
drugi. List je izlazio samo godinu dana, jer je ukinut zbog stalnih zabrana.
Nasqedio ga je Glas Juga. Iz skupine “preporodovaca” potekli su August
Jenko, koji je poginuo na Ceru kao dobrovoqac u srpskoj vojsci, zatim Ivan
Endliher (Endlicher) koji je umro na robiji u Gracu, kao i Jan`e Novak i
drugi koji su tako|e bili utamni~eni i goweni u Austriji.7)
Zna~ajan sastanak Ujediwene nacionalisti~ke omladine, kojim je
predsjedavao Niko Bartulovi}, tajno je odr`an u Splitu 16. marta 1913, uz
prisustvo skoro svih delegata “iz domovine”: Ujevi}a, Bartulice, Tartaqe,
Du{ana Mila{a i drugih. Za Bartulovi}a je bilo najva`nije da su u~estvovali i delegati “napredno-radikalne omladine” u Dalmaciji (Krunoslav
Bego i I. Jelavi}), koji su u ime svoje grupe izjavili da stupaju u nacionalisti~ku omladinu, pa je samim time “napredwa~ka grupa” bila “kona~no
likvidirana”.8) Poslije ovih doga|aja Bartulovi} je oti{ao u Kotor (u kome se “ba{ tada svaki ~as imao da ~uje prvi top”) po{to je dobio mjesto suplenta na tamo{woj gimnaziji, dok su Ujevi} i Bartulica ostali u Splitu
u kom su radili na osnivawu novog lista Ujediwewe. Prvi broj lista je kona~no iza{ao 8. maja 1913, pod uredni{tvom Jerka ^uli}a i uz podr{ku
“vjernih saradnika” Ujevi}a, Bartulice, Bartulovi}a, Jevti}a i drugih.
Ujedno je izdavana “Biblioteka za Naciju”. Kao wen ~etvrti svezak bila je
najavqena Bartulovi}eva bro{ura o Slovencima, ali su “Biblioteka”, kao
i list Ujediwewe, zabraweni.9)
Tokom jula 1913. u Splitu su se ponovo sastali Ujevi}, ^erina, Bartulovi}, Tartaqa i drugi nacionalisti radi pokretawa novog glasnika Glasa Juga, kao nasqednika Preporoda. Zakqu~eno je da su najpovoqnije prilike za izdavawe u Qubqani, pa je tamo kao delegat otputovao Niko Bartulovi}. Me|utim, sa izdavawem lista se kasnilo sve do 1914. godine. Po~etkom
1914. u Splitu je Oskar Tartaqa pokrenuo Zastavu kao “glasnik neodvisnog
javnog mi{qewa”, ali je to u stvari bio “~isti i veoma borbeni nacionalisti~ki list”. U Zastavi su pisali Tartaqa, Bartulica, Ujevi}, Bartulovi}, Ja{a Grga{evi}, dr Budislav Grgur An|elinovi}, Maja Ni`eti}. U
woj je Bartulovi} “publicirao” seriju ~lanaka pod naslovom “Onima koji
dolaze”, koji su “imali biti idejni i prakti~ni vademekum omladine”. Rat
je, me|utim, obustavio wihovo pre{tampavawe u posebnu kwigu. Redakciju
Slobode, koju je u jesen 1913. napustio Oskar Tartaqa, preuzeo je po~etkom
1914. Niko Bartulovi}, i to nakon {to su mu austrijske vlasti oduzele mjesto gimnazijskog nastavnika u Kotoru. I Sloboda je i{la “~isto nacionalisti~kim putem”. Apsolutizam i teror “poznatog oru`nika” Silva{a
(Szilvasa) nesmiqeno je udarao na Slobodu i Zastavu, ali su one “neustra{ivo” radile u istom pravcu. Osim vode}ih nacionalista u Splitu (Tartaqe, Bartulovi}a i ^uli}a), bra}a An|elinovi}i – Grgur, Danko i Berislav – aktivno su radili u nacionalisti~koj {tampi.10)
Godina 1914. u cijeloj Dalmaciji bila je neobi~no burna, “jo{ i pre nego {to je buknuo svetski rat, i pre no {to su se austrijski yelati bacili
na progawawe nezavisne, nacionalne i slobodoumne hrvatske i srpske inteligencije”. Nacionalisti~ka i “napredna” omladina, zajedno sa Hrvat17
skom demokratskom strankom i sa mla|im i borbenijim elementima iz Hrvatske narodne stranke i iz Srpske stranke, bila je na svakom koraku progawana od austrijskih policajaca i wihovih agenata, “ali je to podsticalo
na jo{ borbeniji stav i na jo{ `ivqu akciju”.
Quba D. Kova~evi} je u memoarskom iskazu zabiqe`io pomalo panegiri~ko sje}awe na te doga|aje: “U to vreme ja sam se na{ao u Splitu, zbog izvesnih poslova nepoliti~ke prirode, ali sam budno pazio na politi~ki
`ivot, a naro~ito na smeli otpor nacionalnih elemenata protiv germanizatorskih i italijanizatorskih tendencija. Mene, kao Srbina, naro~ito je
odu{evqavalo dr`awe Hrvata, pa i lepog broja katoli~kih sve{tenika iz
onog vremena, koji su, za razliku od ve}eg dela wih, zajedno sa ostalom inteligencijom, riskirali najte`e progone Be~a, zbog rada na {irewu ideja
narodnog jedinstva Srba i Hrvata i zbog ulivawa vere u budu}u nezavisnu
jugoslovensku dr`avu. Zato sam nastojao da do|em i u li~ni kontakt sa voditeqima tog pokreta kod Hrvata, naro~ito me|u mla|om inteligencijom,
ma koliko da je to ve} na prvi mah izazvalo podozrivost austrijske policije prema meni, {to me je ometalo u ~isto privatnom poslu, zbog koga sam bio
do{ao u Dalmaciju”.11)
Kova~evi} je zapisao da su se u borbi naro~ito isticala dva lista – Zastava koju je ure|ivao Oskar Tartaqa i Sloboda, ~ije je uredni{tvo preuzeo, “ba{ koncem” 1913, Niko Bartulovi} i pretvorio je u “prvi i jedini
dnevni list u Dalmaciji”. Iako je bila organ Hrvatske demokratske stranke, koja je “dr`ala splitsku op{tinu” i “neprestano bila u opasnosti da bude raspu{tena”, Sloboda je, pored Zastave, “svakim svojim retkom bila izraz najradikalnijih nacionalnih stremqewa”, zala`u}i se ujedno za “punu
socijalnu pravdu i demokratiju, pa se za taj ciq nije prezalo ni od kakvih
`rtava”. I Kova~evi} je isticao da je program Slobode bio borba za narodno jedinstvo Ju`nih Slavena, za oslobo|ewe od habzbur{kog jarma i za ujediwewe u nezavisnu, slobodoumnu, naprednu, demokratsku dr`avu “sviju Srba, Hrvata i Slovenaca, pod dinastijom Kara|or|evi}”, uz o~ekivawe
ostvarewa tog ideala “borbenom aktivno{}u u granicama Monarhije i
oslobodila~kim radom tada{we demokratske i slobodarske Srbije, koja je
ba{ takva – slobodarska i demokratska – bila ideal ~itavoj hrvatskoj, slovena~koj i srpskoj omladini u Austro-Ugarskoj”.
Takav program je sam po sebi izazivao reakciju i protuakciju Be~a, uz
pomo} “reakcionarnih” frankova~kih i klerikalnih elemenata “kod ku}e”. U Zadar je zato poslat novi namjesnik Dalmacije, grof Atems, u sporazumu sa slovena~kim klerikalcem dr [u{ter{i~em, krugovima oko klerikalnog splitskog Dana12) i sa vo|om “klerikalnih prava{a” dr Dulibi}em.
Svi su oni pod motom odbrane od “bezbo`nog i liberalnog jugoslavenstva”
spasavali tobo` “ugro`eno” rimokatoli~ko hrvatstvo. U isto vreme “eksponent” Konrada fon Hecendorfa, splitski okru`ni na~elnik Silvas,
potpomognut od navedenih “reakcionarnih elemenata” zaveo je re`im terora “protiv ~itavog nacionalnog Splita” i naro~ito protiv jugoslavenske
nacionalne {tampe, uvo|ewem o{tre cenzure. Kova~evi} je navodio da nije bilo broja da Sloboda i Zastava nisu bile zabrawene, ali su ipak Bartulovi} i Tartaqa “sve ~inili da dosko~e strogosti cenzure”.
18
Nekoliko mjeseci ranije Bartulovi}u je bilo oduzeto mjesto nastavnika kotorske gimnazije, “po denuncijaciji reakcionara iz Qubqane”, zato
{to su se wegovi rukopisi na{li u zabrawenom qubqanskom nacionalisti~kom listu Preporod. Iako je bio “ba~en na ulicu”, Bartulovi} nije posustajao: “I zato je, imaju}i pred o~ima svoj ideal sna`ne Jugoslavije, koja
}e jednako biti pravedna Hrvatima, Slovencima i Srbima, i koja }e najqubomornije ~uvati principe slobode i demokratije, na kojima je sazdana, izigravao na svaki na~in cenzurske propise, pa je u tolikoj meri prkosio
Silvasu da je u mladi}skoj borbenosti – ~ak wegovo prezime pisao sa malo
’s’. Mo`e se zamisliti kakav je gwev to izazvalo kod Silvasa, pa je sva mogu}a sredstva upotrebio da spre~i pisawe ’Slobode’ i ’Zastave’, ali ipak
nije mogao da im zapu{i usta, naprosto zato, {to su oni vrlo ve{to znali
da se skrivaju iza zakonskih propisa, a Silvas se ipak nije hteo da upu{ta
u to, da – makar i protiv o~itih neprijateqa Austrije – radi otvoreno protiv zakona, a jo{ mawe da uzima na sebe odijum obustavqawa listova. Jer, ma
koliko da su nas nacionalno tla~ili, austrijski upravqa~i su se ipak makar i formalno bazirali na zakonitost, ne hteju}i se otvoreno kompromitovati pred tada{wom slobodarskom i demokratskom Evropom. I zato je
Silvas, kad god mu se dala prilika, zabrawivao ’Slobodu’ i ’Zastavu’, i ka`wavao policijski wihove urednike, ali su oni, i pored toga, sve odlu~nije razvijali barjak jugoslovenske slobode – posvednevno napadani i denuncirani od klerikalnog ’Dana’ i od tobo` nezavisnog organa ’grupe intelektualaca’, ’Jedinstva’, koji je ure|ivao notorni pomaga~ svih re`ima, Antonije Stra`i~i}”.13)
Uo~i samog izbijawa rata sa Srbijom Silvas i dalmatinski namjesnik
Atems, zajedno sa klerikalcima oko Dana i “intelektualcima hrvatskog
gra|anskog smjera” oko Stra`i~i}a, “trqali su ruke od zadovoqstva” {to
}e pod za{titom “jake ruke” Konrada fon Hecendorfa mo}i da definitivno ugu{e Zastavu i Slobodu. Odmah su uhap{eni Bartulovi} i Tartaqa (desetak dana pred izbijawe rata), jer se mislilo da }e time i listovi prestati da izlaze. Listovi su ipak jo{ jedno vreme izlazili, po{to je umjesto
uhap{enog Bartulovi}a redakciju preuzeo Jerko ^uli}. Kad je ponovo pozvan pred Silvasa da popusti u svojim “nacionalisti~kim” stavovima, Bartulovi} je odbio da se odrekne bilo ~ega od onog “{to je u punoj nacionalnoj svesti radio”. Poslije toga Silvas je izri~ito naredio da se Sloboda i
Zastava definitivno zabrane. Klerikalni listovi su jedva do~ekali ovu
zabranu i nizom la`i denuncirali listove, wihove urednike i saradnike
pred ~itaocima i {irom javno{}u.
Kova~evi} je u svom memoarskom zapisu istakao i slijede}e: “Karakteristi~no za tada{wa vremena je bilo i to, da redakcija nije bila ni na koji na~in u stawu da javi pretplatnicima, da je protiv svoje voqe morala da
obustavi izla`ewe; dok je naprotiv klerikalni ’Dan’ iz dana u dan javqao
da je ’Sloboda’ prestala izlaziti zato ’{to niko vi{e nije htio da je ~ita’,
’{to je sav narod uz Be~, a protiv jugoslovenske i srbofilske politike’,
’{to vi{e niko nije htio da sara|uje u woj’ itd. Sli~no tome radio je i tobo`wi organ ’grupe intelektualaca’, Stra`i~i}ev list, ne `acaju}i se da
19
izmi{qa la`i o obustavqenim listovima, da im pri{iva stvari sa kojima
nisu imali nikakve veze; da ih denuncira, da nameravaju ponovo izlaziti;
da ih napada i vre|a, ma koliko da su i on i klerikalci vrlo dobro znali,
da obustavqeni listovi nisu u stawu da se brane. Se}am se vrlo dobro da je
u ~itavom Splitu i Dalmaciji, ~ak i kod onih koji nisu bili pristalice
grupe kojoj je pripadao Bartulovi}, takvo dr`awe izazvalo odvratnost, te
da se najstro`ije osu|ivalo takvo maroderstvo, koje je udaralo progowene,
i koje je, za{ti}eno od vlasti, bez ikakvih obzira novinarske kolegijalnosti i solidarnosti javne re~i, – {irilo svesno la`i o onima koji su, u borbi za po{tenu nacionalnu i demokratsku stvar, bili sputani. To je u toliko vi{e {to je pisawe te {tampe poslu`ilo i kao podloga za daqne progone, pa tako i za osudu Bartulovi}a i Tartaqe, koji su osudom na pet godina
robije platili svoj rad za slobodnu i demokratsku Jugoslaviju”.14)
“Nacionalisti~ka {tampa” pokretana je u 1914. i mimo Splita i Dalmacije “kao nikad dotad”. Prvog marta 1914. ^erina je u Zagrebu pokrenuo
Vihor, list za nacionalisti~ku kulturu, a prije toga, u januaru, Milan
Marjanovi} na Rijeci Kwi`evne novosti, literarnu reviju u ~isto nacionalisti~kom duhu. Vihor je izlazio sve do jula 1914 (9 brojeva). Bartulovi}
nije pisao u Vihoru, ali su to radili wegovi ideolo{ko-politi~ki istomi{qenici i budu}i saradnici u zajedni~kim antiklerikalnim i liberalnim jugoslovenskim glasilima – Ivo Andri}, Milo{ \uri}, M. Tomaseo
Danko An|elinovi}, Aleksa [anti}, Vasa Staji} i drugi. Koncem marta
1914. po~eo je Milan Marjanovi} (Bartulovi}ev ideolo{ko-politi~ki
istomi{qenik, ali u to vreme ne i nacionalni15)) u Zagrebu izdavati veliki politi~ki sedmi~nik Narodno jedinstvo. To nije bio omladinski
list, ali su omladinci (Bartulica, Bartulovi}) u wemu `ivo sara|ivali.
Po~etkom aprila 1914. napokon je po~eo izlaziti Glas Juga (broj za
mart) u Qubqani u formi mjese~ne revije. Prema Bartulovi}evom zapa`awu, naslovna slika je simboli~ki prikazivala kako ju`ni vjetar nosi
austrijskim diplomatama zastarjele pu{ke i {e{ire. U programskom uvodniku prvog broja Slovenac Jenko je tra`io “stvarawe slobodne i potpuno
nezavisne i ujediwene jugoslovenske nacije”. List je zbog takvih napisa poslije drugog broja zabrawen, a urednici zatvoreni. U isto vreme u Zagrebu
je po~eo da izlazi nacionalisti~ki omladinski list Nova rije~. U Pragu
je 1. maja 1914. iza{ao prvi broj pra{ke Jugoslavije, sa uvodnikom Qube Leonti}a u kome je istaknuto da se problem Ju`nih Slavena, i kulturni i politi~ki, mo`e i mora rije{iti, evolucijom ili revolucijom, milom ili
silom – samo u jugoslavenskom smislu.
Sve misli jugoslavenskih omladinskih nacionalista u tom trenutku
bile su usmjerene na Vidovdanski kongres u Be~u i Sveslovenski sokolski
slet u Qubqani, predvi|en za avgust 1914. Jugoslavenski nacionalisti,
prema kazivawu Bartulovi}a, `ivo su agitirali za slet jer su i sami ~inili jezgro antiaustrijskog jugoslavenskog sokolskog pokreta. “Napredna” jugoslavenska omladina po~ela je do`ivqavati `estoke progone od austrijskih vlasti iza kojih je stajala habzbur{ko-vatikanska imperijalna misija. Napadi habzbur{kih vlasti su najvi{e bili usmjeravani na srpsko – hr20
vatsko – slovena~ko sokolstvo kao liberalni nacionalno-oslobodila~ki
pokret, koji je tjelovje`bom pokrivao svoj pravi ciq – oslobo|ewe i ujediwewe ju`noslavenskih zemaqa u jednu cjelinu. Progoni jugoslavenskih sokola naro~ito su poja~ani tokom aneksione krize 1908. godine. U insceniranim “veleizdajni~kim procesima” na optu`eni~kim klupama uvijek su se
nalazili liberalni i antidinasti~ki sokoli zbog rada na odvajawu ju`noslavenskih zemaqa od Monarhije i wihovom prikqu~ewu Kraqevini Srbiji.
U Dalmaciji Srbi su vje`bali u zajedni~kim sokolskim dru{tvima sa
Hrvatima, koja su, kao liberalna, bila projugoslavenski orijentisana. Posebna srpska sokolska dru{tva nisu se organizirala sve do 1911. godine, dok
je Hrvatski soko u Splitu osnovan 1893. godine. Zahvaquju}i Josipu Smodlaki, sokolstvo u Dalmaciji se razvijalo u potpuno jugoslavenskom smjeru.
On se zalagao da se od jugoslavenskih sokola, tj. bugarskih, srpskih, hrvatskih i slovenskih, stvori jedinstvena organizacija. Sokolstvu u Dalmaciji nije bio naklowen “prava{ki” (frankova~ki) politi~ki element zbog
sokolske antidinasti~nosti i propagirawa jugoslavenstva od strane sokolskih ~elnika.16)
Veliki slet Srpske sokolske `upe “Primorske” odr`an je na Vidovdan 1914. u Kninu. Na kninskom sletu u~estvovali su Hrvatska sokolska `upa “Bana Pali`ne” iz Zadra, Hrvatska sokolska `upa “Kre{imirova” iz
[ibenika i Savez srpskih sokolskih dru{tava “Du{an Silni” iz Kraqevine Srbije.17) Poslije sleta srpski i hrvatski sokoli su oti{li na izlet
na dalmatinsko Kosovo (kraj Knina), gdje su se okupili “sokolski i nacionalni radnici hrvatski i srpski iz cijele Dalmacije i privukli na sebe pa`wu austrijskih vojnih i civilnih vlasti”.18) Tu su bili prisutni liberalni jugoslavenski nacionalisti, vo|a {ibenskih sokola dr Ivan Krsteq i
Spli}ani dr Budislav Grgur An|elinovi} i Niko Bartulovi}, “koji su bili puni dubokog rodoqubqa i pro`eti mi{qu borbe protiv tu|eg gospodarstva, a za slobodu i jedinstvo troimenog naroda”. Niko Bartulovi} je,
dakle, u svojim omladinskim danima bio ~lan Sokola. Po~etkom Prvog
svjetskog rata sokolima je zabrawen rad i sokolska dru{tva su rasformirana, pa je tako prestala svaka sokolska aktivnost. Na podru~ju Hrvatske,
Slavonije i Srema rad srpskog sokolstva obustavqen je naredbom bana iz
avgusta 1914. godine.19) Upravo je izra`ena jugoslavenska klima u sokolstvu
uticala na mladog Niku Bartulovi}a da se anga`uje u jugoslavenskom nacionalnom pravcu i da sa posebnom simpatijom prati jugoslavenski liberalni i antiklerikalni sokolski rad.
Pomenuti jugoslavenski nacionalisti~ki omladinski listovi agitirali su za sazivawe Vidovdanskog kongresa “ujediwewa” u Be~u 1914. godine. Na kongres su pristizali delegati “sa svih univerza” i “iz svih krajeva
Otaybine”. Glavni organizatori kongresa bili su Qubo Leonti}, Vasa
Staji}, [piro Soldo, Mirko Kosi}, Slijep~evi}, Kruq, [ukrija Kurtovi}, Qudevit Auer, Niko Bartulovi} i drugi. Za sve wih “jugoslovensko
ujediwewe je bilo gotova stvar”, pa se na kongresu samo raspravqalo o metodama i programu rada. Glavni motiv je bio da se “iskoristi momenat i po`uri sa slomom Monarhije”. Trebalo je, dakle, “po`uriti u sukob”. Sukob
21
je, me|utim, ve} istog dana kucao na vrata po{to je u Sarajevu ubijen Franc
Ferdinand, koji je bio “inkarnacija te`we za ekspanzijom Austrije i germanstva”. On je, prema Bartulovi}evoj procjeni, bio intiman prijateq sa
Vilimom (Viqemom), mrzio je Srbe i jugoslavenstvo pa je upotrebqavao
slovena~ki i hrvatski klerikalizam za {irewe separatizma. Osim toga,
“bio je agresivan, bahat i energi~an, pa je wegov dolazak na vlast mogao da
zna~i najve}u pogibeq za jugoslovenska nastojawa”.20)
Ubistvo prestolonasqednika Franca Ferdinanda izazvalo je masovna
hap{ewa, utamni~ewa i likvidacije atentatora, jugoslavenskih nacionalista, ponajvi{e pripadnika Sokola. Frankova~ka, klerikalna i muslimanska {tampa u Bosni harangirala je protiv Srba i omladine, ru{eno je
i pqa~kano sve {to je srpsko, izvo|en je ne~uven teror. Bartulovi} je hroni~arski zapisao: “Gdjegod je bio uhva}en kakav Srbin, naro~ito omladinac, bio je najpre premla}en, a onda uhap{en. Najmra~niji tipovi, pod za{titom generala Potioreka i nadbiskupa [tadlera, izvodili su ta razbojstva... Ni u drugim pokrajinama nije bilo boqe. U Zagrebu, frankovci, isto
tako pod za{titom policije, demoliraju srpske du}ane i napadaju na nacionaliste... Uhap{ewa se provode naro~ito u provinciji, u Sremu, Lici i
Baniji, a isto tako i u Vojvodini. U Qubqani i Sloveniji je jo{ gore... Kad
je do{lo do atentata, [u{ter{i}evi klerikalci baci{e se sa krvolo~nim `arom na omladinu, a policija stade da redom zatvara sve {to se u
omladini isticalo. Jenko i Vl. Fabjan~i} bili su ve} u Srbiji i za wima
je izdana teralica...”.21)
Prema Bartulovi}evom opisu doga|aja i u Dalmaciji je 1914. bila “uop{te burna”: “Rad omladine te pisawe ’Slobode’ i ’Zastave’ stvorili su bili jedno napeto raspolo`ewe, koje je naro~ito u gradovima pri moru, zna~ilo otvoreno neprijateqstvo protiv Austrije. Klerikalci, koji su u Dalmaciji reprezentovali Austriju, vodili su dodu{e agilnu i od vlasti svim
silama poduprtu borbu protiv nacionalista, ali su uspevali samo kod neukog naroda na selu. U Splitu je pa{ovao Silvas, eksponent austrijske vojni~ke stranke, ali sav wegov teror nije mogao da prestra{i Spli}ane. U
Dubrovniku, Zadru i [ibeniku bilo je vi{e klerikalizma, ali i tamo je
omladina znala da odr`i nacionalni duh u premo}i... Za Vidovdan odre|en
je slet svih dalmatinskih sokola{a na dalmatinskom Kosovu, ali se slet na
Kosovu morao razi}i, a u Splitu se po~elo sa organizacijom antisrpskih
izgreda. Par opskurnih tipova dovelo je mase zavedenih seqaka iz okolice
u grad, te je na trgu spaqena srpska zastava. Daqe se nisu usudili da idu jer
su nacionalisti pru`ili `ilav otpor. U Dubrovniku su zavedene mase iz
okolice demolirale dvoranu ’Du{ana Silnog’ (Sokolska dvorana dru{tva
iz Kraqevine Srbije – N. @.), ali ~im su se nacionalisti, sa Leonti}em i
Bo`om [i{i}em na ~elu spremili na otpor, ’junaci’ su se povukli. ’Zastava’ i ’Sloboda’ bile su stra{no progowene i danomice plewene”.Silvas je
bio glavni sprovodnik terora nad jugoslavenskim intelektualcima u Splitu. Poslije gu{ewa {tampe, koja mu je najvi{e smetala, uslijedilo je hap{ewe urednika i saradnika listova. Tako je 20. jula naredio da se uhapsi
urednik Slobode Niko Bartulovi}, po{to mu je prethodno u stanu i redak22
ciji “izvedena premeta~ina”. To je, prema Bartulovi}evom kazivawu, bio
prvi znak za potpun Silvasov teror u Dalmaciji: “Ve} sutradan bejahu uap{eni dr Budislav G. An|elinovi}, M. [egvi} i neki drugi. Ali ’Sloboda’
ne prestade. Jo{ isti dan preuze redakciju Jerko ^uli} i, uza sve zaplene,
izlazila je bar na dve strane. Mislilo se da rata ne}e biti, da treba samo
izdr`ati vreme terora pa da se nastavi... I ’Sloboda’ i ’Zastava’ izlazile
su neustra{ivo sve do subote 26. jula, a na 27. u nedequ, ve} je progla{ena
mobilizacija i rat je bio tu”.22)
U samom Splitu na prvi dan mobilizacije zatvoreno je oko 200 qudi,
“sve gotovo intelektualaca i nacionalnih vo|a, a me|u tima velik broj
omladinaca”. Osim Bartulovi}a i An|elinovi}a, koji su ve} bili u zatvoru, uhap{eni su i zatvoreni Oskar Tartaqa, Jerko ^uli} i wegova zaru~nica Maja Ni`eti}, kwi`evnik Ivo Andri} (“koji se onda desio u Splitu”),
Jozo [egvi} i drugi. U Dubrovniku su zatvoreni dr Frano Kuli{i}, M.
\enero i drugi; u Zadru Mirko Korolija, \ivo Vi{i}, A. Filipi} i drugi;
na Hvaru Rudolf \unio, dr Vjerko Vranican i drugi, u Staromgradu Mi}o Doman~i}; u [ibeniku Grgo ^i~in [ain, Frane Perica “i sva sila drugih”.23)
Bartulovi} i ostali zatvorenici prvo su bili u zatvoru u Splitu, a zatim u [ibeniku. Poslije mjesec dana prevezeni su brodom do Rijeke, potom
`eqeznicom preko Zagreba, \ekene{a, Budimpe{te, “pa opet natrag” preko Prekomurja u Maribor. Bartulovi} je zapisao: “Taj stra{ni put trajao
je ~etiri dana, bez hrane i bez sna, i svuda smo na ma|arskim {tacijama bili do~ekani kao srpski zarobqenici, sa demonstracijama i kamewem...”. U
Mariboru su uz omladince bili i dr Ante Tresi}-Pavi~i}, dr Josip Smodlaka, dr Ivo Tartaqa, dr Prvislav Grisogono, dr M. ^ingrija, dr Mate
Drinkovi} i mnogi drugi. Kwi`evnik Ivo Vojnovi} je ostao u [ibeniku.
Nakon jedne godine sudilo se u Gracu. Osu|eni su gotovo samo ~lanovi nacionalisti~ke omladine: Maja ^uli}-Ni`eti} na tri godine, Jerko ^uli}, dr An|elinovi} i Dinko Kargoti} na dve, dok su Niko Bartulovi},
Oskar Tartaqa i Antun Far~i} osu|eni na ~ak pet godina robije. Prema
zapisima Nike Bartulovi}a, sudske rasprave su bile pravo mu~ewe zbog dugog trajawa. Optu`nice su podignute radi “veleizdaje i uvrede Veli~anstva, po~iwene {irewem velikosrpske propagande, te radi buwewa i nastojawa da se zemqe u kojima `ivu Ju`ni Sloveni, otrgnu od jedinstvenog
sklopa Austrougarske monarhije”. Zatvorenici su uspjevali da pone{to
pro~itaju i napi{u u svojim }elijama. Kao Andri}ev drug iz splitske i mariborske tamnice, Bartulovi} je u predgovoru Andri}evom Ex­Pon­tu zabiqe`io prisustvo Kjerkegora24) u pi{~evim tamni~kim lektirama. Dodao
je da im je “u mariborskoj tamnici od jula 1914. do marta 1915, u }elijama 114
i 115, Kjerkegor bio sva du{evna hrana”.
Dalmatinski osu|enici su, poslije izvr{ewa kazne, obi~no bivali internirani u Gelesdorf ili Oberholabrun (Oberhollabrun), gdje su “`iveli
ne mnogo slobodnije nego u tamnici”. Tartaqa, Bartulovi}, Far~i} i Ka~i} su poslani u kaznionu Karlau blizu Graca, gdje su bili izlo`eni “silnim progonstvima, mu~ewima i gladi”. Poslije dolaska Karla na austrijski prijestol, nakon smrti cara Franca Jozefa 1916, uspio je ^uli}, koji je
23
ve} tada bio konfiniran u Gracu, da posjeti Bartulovi}a, “kojega je na{ao
u u`asnom stawu”. Po~etkom jula 1917. do{lo je do op}e amnestije politi~kih krivaca, pa je Bartulovi} poslije tri godine robije pu{ten na slobodu. Wemu i ostalim oslobo|enim nije bilo dozvoqeno da se vrate u Dalmaciju, ve} su, po{to su svi bili te{ko bolesni, preba~eni u bolnicu Milosrdnih sestara u Zagrebu, koja je postala “sredi{te nacionalisti~ke omladine”.25) Tu su zajedno sa Bartulovi}em bili Ivo Andri} i Ivo Vojnovi}.
Po izqe~ewu Bartulovi} je u Zagrebu radio u Rije~i,26) a po~etkom 1918.
pokrenuo je sa Brankom Ma{i}em, Vladimirom ]orovi}em i Ivom Andri}em ~asopis Kwi`evni jug.
Pribli`avawem kraja rata jugoslavenska nacionalisti~ka omladina
se ponovo poku{avala okupiti. Uz aktivnu propagandu jugoslavenstva, demonstriralo se protiv Austrije. U Zagrebu su organizovane humanitarne
akcije. Jedna od wih, spasavawe gladne srpske i hrvatske djece iz Bosne i
Dalmacije, pored humanog imala je i “odlu~ni nacionalisti~ki ciq”, pa su
u woj u~estvovali omladinci Jerko ^uli}, R. Matuli}, Bujas, An|elinovi},
Niko Bartulovi} i drugi. [ezdesetogodi{wicu kwi`evnog rada Ive Vojnovi}a (9. oktobar 1917) jugoslavenski nacionalisti su iskoristili da u
pozori{tu i gradu organizuju prvu javnu i bu~nu manifestaciju jugoslavenstva, “manifestaciju za pesnika ’Majke Jugovi}a’ i ’Lazarovog Vaskrsewa’,
i da na usta Vojnovi}eva doviknu tiraninu u Be~u i Pe{ti da nas ’vrag ipak
nije odnio i ne}e nas odnijeti!’”. Bartulovi} je zabiqe`io da je predavawe
A. Tresi}a-Pavi~i}a “izrabilo omladinu na spontane manifestacije neustra{ivom borcu za slobodu, koje su zavr{ile javnim pevawem srpske himne i hap{ewima”.27)
U doba sloma austrougarske vojske novembra 1918. jugoslavenski nacionalisti u Zagrebu, zajedno sa pripadnicima Sokolima i mornari~kim odredima, ~uvali su red i mir u gradu, sa `eqnim i{~ekivawem {to br`eg dolaska srpske vojske. Omladinci su naro~ito tra`ili brzo progla{ewe jugoslavenskog ujediwewa, pa su o{tro istupili protiv Radi}evog nastojawa
da se ne dozvoli ulazak srpske vojske u Zagreb. Miting podr{ke ulasku srpske vojske u Zagreb odr`an je u “Rojalu”. Tom prilikom je odr`ana Velika
skup{tina na kojoj su glavni govornici bili Niko Bartulovi}, Budislav
G. An|elinovi} i istori~ar Mate Lisi~ar.28)
Interesantno je pomenuti da Niko Bartulovi} nije sara|ivao s liberalno-demokratskim i masonskim istomi{qenicima iz Nove Evrope na
~elu s urednikom Milanom ]ur~inom, sa kojim su ina~e sara|ivali najobrazovaniji liberali – integralni Jugoslaveni. Redakcija Nove Evrope,
pod uredni{tvom Milana ]ur~ina, napisala je zajedqiv osvrt povodom objavqivawa kwige Nike Bartulovi}a “Od Revolucionarne omladine do Orjune” (Nova Evropa, br. 16, 1. juni 1925), koju sam u ovom poglavqu ~esto citirao. Taj osvrt svjedo~i za{to Bartulovi}, iako jugoslavenski nacionalista i liberal, nije sara|ivao s liberalnom Novom Evropom. O~ito da se
wihov koncept jugoslavenstva nije podudarao. S druge strane, osvjedo~eni
prijateq Nove Evrope dr Siton Votson sve vi{e je u ideolo{ko-politi~kom smislu zastupao antijugoslavenstvo, i time skretao koncepciju lista
24
Nova Evropa ka svom vi|ewu federalisti~kog jugoslavenstva. Kao integralni Jugoslaven u to vreme i jedan od ideologa “ozlogla{ene” Orjune,
Bartulovi} se o~ito nije mogao svidjeti Milanu ]ur~inu i wegovom uredni{tvu. U omalova`avaju}em prikazu wegove kwige uredni{tvo ka`e slijede}e: “Eto, dr Siton Vatson zapeo pa do{ao u Jugoslaviju, da ispita jedan
detaq za svoju kwigu o Sarajevskom Atentatu; i mu~i se i razgovara s na{im qudima i u prepisivawu akata i dokumenata po na{im arhivama. A. g.
Niko Bartulovi}, ~elnik (ili pro~elnik?) Orjune, napisao o tren oka celu istoriju (istaknuto od uredni{tva) nacionalisti~kog pokreta u maloj
kwi`ici od 125 stranica! Prosto vezao Jurislava Janu{i}a za Gavrila
Principa, a Principa za sebe i dra Leonti}a, pa dao pravu liniju kojom je
i{ao pokret novog jugoslovenstva. Tako se pravi i pi{e istorija, a ne kao
Siton-Vatson i wemu sli~ni pedanti! Imena heroja re|aju se jedno za drugim, u dugom nizu, – ~isto smo u isku{ewu da zapitamo svakoga od wihovih
nosilaca: ’U kome si puku slu`io, dru`e, za vreme Rata?’...”.
Uredni{tvo Nove Evrope izgleda nije bilo svjesno velikih intelektualnih mogu}nosti i “ekspresnog” stvarala{tva Nike Bartulovi}a, u odnosu na “pedante”, kwi{ke formaliste i qude zadwe namjere tipa Sitona
Votsona, ali i urednika Milana ]ur~ina (u Novoj Evropi vrlo nepovoqno pisao o srpstvu), koji su se cini~ki odnosili prema dalmatinskim jugoslavenskim nacionalistima – stradalnicima u austrougarskim kazamatima. Uostalom, vi{etomno djelo o Niki Bartulovi}u, koje sam priredio, najboqe potvr|uje wegovo veli~anstveno publicisti~ko i kwi`evno stvarala{tvo.
Napomene:
1) Ante Petravi}, kwi`evni kriti~ar (Starigrad na Hvaru, 29. juni 1874 – Split, 15.
april 1941). Gimnaziju polazio u Splitu a teologiju u Zadru. @ivio kao sve}enik u
raznim mjestima sredwodalmatinskog oto~ja, od 1919. bio nastavnik na klasi~noj
gimnaziji u Splitu. Pisao je prete`no o jugoslavenskim piscima, a ~esto je objavqivao radove u Beogradu.
2) Kwi`evni istori~ar Bo{kovi} isti~e da Vilovi} i Bartulovi} nisu ni prvi niti
posqedwi hrvatski pisci i intelektualci koji su “napustili sve}eni~ke redove ili
pak sjemeni{te”, ali iz razli~itih razloga: “Kao i mnogi wegovi suvremenici, a me|u generacijom napredne i kasnije (jugo)nacionalisti~ke omladine bio je znatan broj
pojedinaca koji su sve}eni~ke haqine zamijenili onima gra|anskih ili ideolo{kih
boja. Kada je rije~ o na{oj temi, spomenuti je Marina Ko{}inu i Niku Bartulovi}a.
I dok se Ko{}inin gorqivi antiklerikalizam mo`e objasniti otporom Crkvi kao
jednom od sto`era hrvatske nacionalne svijesti, u kojoj su on i wegova generacija vidjeli opasnost svojem unitaristi~kom projektu, dotle Bartulovi}evo napu{tawe sjemeni{ta – na {to nas upu}uje wegovo djelo – ima izvori{te u probu|enim osje}ajima dje~aka (’kakav lijepi popi}!’) ’sklona beskona~nim tugama i neobja{wivim samotovawima’. Sli~no vrijedi i za Vilovi}a... Probu|ena... u Be~u strast prema `eni zacijelo je bila jedan od razloga da se nakon povratka u Dalmaciji zadr`ao veoma kratko i da je tra`io premje{taj...”. (I. Bo{kovi}, Vi­lo­vi­}ev­ob­ra­~un­s­vje­rom..., 387). ^udno
je {to Bo{kovi} “gorqivi antiklerikalizam” i liberalizam Bartulovi}a i Vilovi}a, svojstven wihovim du{ama, ne uzima kao jedan od razloga wihovog napu{tawa
{kolovawa u sjemeni{tu i odustajawa od sve}eni~kog poziva.
3) Vladimir ^erina, kwi`evnik (Split, 1891 – [ibenik, 1932). Sara|ivao u raznim ~asopisima i novinama, ure|ivao Val (Zagreb, 1912), izdavao i ure|ivao Vihor (Zagreb,
1914). Prvi broj Vihora, omladinskog ~asopisa za “nacionalisti~ku kulturu”, izi-
25
4)
5)
6)
7)
8)
9)
10)
11)
12)
13)
14)
15)
16)
17)
18)
19)
20)
21)
26
{ao je u februaru 1914, a posqedwi broj je {tampan poslije Sarajevskog atentata 1.
jula 1914. Romanti~no raspolo`ewe dalmatinske omladine rasplamsalo se do usijawa poslije pobjeda srpske vojske u Balkanskim ratovima. Vladimir ^erina je, “nejuna~kom vremenu uprkos”, progovorio u ime omladine o politi~kom i kulturnom jedinstvu “jugoslavenskog naroda”, kao o jedinoj stvarnoj politi~koj formuli oslobo|ewa, u obliku dr`avnog suvereniteta. ^erina se sa svom omladinom borio protiv
toga da Dalmacija, Hrvatska, Slavonija i Bosna ostanu banovinska kolonija ma|arskih i austrijskih grofova. Niko Bartulovi} je u Narodnom listu (1913) pisao o djelu Vladimira ^erine Beograd bez maske, objavqenom 1911.
N. Bartulovi}, Od revolucionarne omladine do Orjune, Split, 1925, 9 (kompletno u:
“Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
M. Duki} navodi da je Bartulovi} prve kwi`evne radove objavio u Supilovom Novom listu, Narodnom listu i Marjanovi}evom Jugu 1912. godine (M. Duki}, Niko Bartulovi}, Srpski biografski re~nik, Novi Sad, 2007, 437).
Detaqno o pojavi i ujediwewu jugoslavenske “napredne” (evolucionisti~ke) i “nacionalisti~ke” (revolucionarne) omladine vidjeti u kwizi Bartulovi}a Od revolucionarne omladine do Orjune, Split, 1925, (kompletno djelo u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
25-godi{wica Preporoda, Krug, br. 5, 5. mart 1938.
N. Bartulovi}, Od revolucionarne omladine do Orjune, 27–28.
Isto.
Isto.
Uz ovo sje}awe s po~etka 1938. Quba Kova~evi} je napisao napomenu: “Sada, kada ve}
ulazimo u dvadesetu godi{wicu samostalne jugoslovenske dr`ave, za koju su tada{wi
moji znalci iz Dalmacije, koje sam u ovom napisu spomenuo, predano radili, dr`ao
sam da ne}e biti na odmet, ako iznesem ova moja se}awa, kao skroman prilog poznavawu na{ih prilika u danima nacionalne borbe” (Q. D. Kova~evi}, Iz pro{losti na{e nacionalne borbe, Krug, br. 1, 22. januar 1938).
Dan je optu`ivao kompletan srpski narod i naro~ito dvije srpske dr`ave, da su, umjesto “kri`arskog rata protiv nevjernika” muslimana, udarile na rimokatolike. Umjesto da su juri{ali pod parolom “Za krst i slobodu”, pravoslavni bojovnici su, kako
je pisao klerikalni Dan, nastupali sa usklikom: “Udri katolike i wihovu slobodu”.
U svojim napisima Dan je dosqedno odvajao Srbe i Crnogorce kao dvije potpuno razli~ite narodnosne kategorije koje je jedino pravoslavqe ujediwavalo u jednu duhovnu
zajednicu (Dan, Spqet, 1. avgust 1913). U istovjetnom tonu pisao je klerikalni misionarski list Le­Mis­si­o­ni­Cat­to­lic­he­ iz Milana.
Quba D. Kova~evi}, Iz pro{losti na{e nacionalne borbe, Krug, br. 1, 22. januar
1938.
Isto.
Milan Marjanovi} je u godinama uo~i rata zastupao evolucionisti~ku tezu, jer je tra`io razvijawe plemenskih nacionalizama koji bi se kasnije stopili u jedan jugoslavenski nacionalizam (N. Bartulovi}, n. d., 38).
M. Bui}, Sokol na Jadranu, br. 1–2, Split, 1926; Sveslovensko sokolstvo, zbornik radova, Beograd, 1930, 180.
Sveslovensko sokolstvo..., 98.
Isto, 187–188.
Veleizdajni~ki proces protiv istaknutih ~lanova Srpskog Sokola vo|en je i tokom
1915/16. godine. Kraqevski sudbeni stol u Zagrebu, pod vodstvom kraqevskog dr`avnog odvjetnika dr Viktora Aleksandera, podigao je 29. oktobra 1915. optu`nicu protiv dr Laze Popovi}a, dr Milana Metiko{a, Milana Teodorovi}a, dr Sr|ana Budisavqevi}a i \ure Gavrilovi}a. Braniteqi optu`enih bili su dr Du{an Popovi} i
Hrvat – jugoslavenski nacionalista dr Edo Lukini}. Glavna rasprava vo|ena je od 13.
do 31. decembra 1915 (Optu`nica dr`avnog odvjetni{tva u Zagrebu br.
I–2129/66–1914, cit. prema: Sokolski veleizdajni~ki proces 1915–16, Zagreb, 1927).
N. Bartulovi}, Od revolucionarne omladine do Orjune, 41.
Isto, 45–47.
22)
23)
24)
25)
26)
Isto, 47–48.
Isto, 51.
S. Kjerkegor (1811–1843), filozof, “danski Sokrat” i “otac egzistencijalizma”.
N. Bartulovi}, Od revolucionarne omladine do Orjune, 51–53, 71.
Rije~, politi~ki dnevnik, izlazio u Zagrebu 1918–1929. Stvoren fuzijom organa Hrvatsko-srpske koalicije, Hrvatskog pokreta i Glasa Slovenaca, Hrvata i Srba, organa koalicijskih disidenata oko Sr|ana Budisavqevi}a. Od 1. januara 1919. izlazio
pod naslovom Rije~ Srba, Hrvata i Slovenaca, a od 9. juna 1920. do kraja postojawa kao
Rije~. U po~etku organ Demokratske stranke, a od 1924. Samostalne demokratske
stranke. Uvodnike su naj~e{}e pisali strana~ki prvaci i u wima se ogledala ideologija stranke, weni stavovi o najva`nijim pitawima politi~kog `ivota i, naro~ito,
programska evolucija SDS. Rije~ se, po mi{qewu istori~ar Hrvoja Matkovi}a, zalagala za “unitarizam i centralizam” i provo|ewe Vidovdanskog ustava. Poslije
stvarawa SDK 1927, Rije~ je po~ela tra`iti reviziju Vidovdanskog ustava (Hrvoje
Matkovi}, Rije~, Enciklopedija Jugoslavije, tom 7, 71).
27) N. Bartulovi}, n. d., 71–72.
28) Isto, 75, 76.
27
JUGOSLAVENSKI [email protected] POKRET,
[email protected] JUG” I BARTULOVI]
Prvo glasilo koje je po~elo da okupqa mla|u jugoslavensku nacionalnu inteligenciju bila je Hrvatska (Jugoslavenska) wiva, koju je osnovao Juraj Demetrovi}, pa potom i Hrvatska rije~, (kasnije Rije~), koja je “pisala
smiono” pod uredni{tvom S. Parma~evi}a, kome je kasnije pri{ao i Niko
Bartulovi}. Star~evi}anci (frakcija “milinovaca”) vremenom su se, od
iskqu~ivog hrvatstva, sve vi{e orijentisali prema jugoslavenstvu. Oni su
po~etkom 1918. osnovali novi ~asopis Hrvatsku dr`avu, ~ije su uredni{tvo preuzeli dr Budislav G. An|elinovi} i Niko Bartulovi}. Dali su joj
“izraziti revolucionarni i jugoslovenski smjer”, pa su zbog toga bili “najvi{e od cenzure progawani”. Godine 1918. po~eo je da izlazi list Sr|ana
Budisavqevi}a i Valerijana Pribi}evi}a Glas Srba, Hrvata i Slovenaca,
koji je “zastupao revolucionarno jugoslovenstvo” i u kojem su sara|ivali
“omladinci”, naro~ito Vladimir ]orovi}, Ivo Andri}, Jovo Miodragovi} i drugi.1)
U isto vreme Niko Bartulovi} je “u dru{tvu sa omladincima” Ivom
Andri}em, dr Vladimirom ]orovi}em i Brankom Ma{i}em osnovao reviju Kwi`evni jug oko koje je “okupio svu nacionalnu literaturu”. Kwi`evni jug se javio kao kwi{ki i kulturni propagator jugoslavenske integracije neposredno prije propasti Austro-Ugarske. Stvarni pokreta~ i glavni
urednik Kwi`evnog juga bio je Niko Bartulovi}. Pored wega urednici su
bili i “osniva~i” Vladimir ]orovi}, Ivo Andri}, B. Ma{i}, a kasnije A.
Nova~an i Milo{ Crwanski. Kwi`evni jug, prema zapa`awu Bartulovi}a, “kao prvi je opet uveo u upotrebu zabrawenu }irilicu”, prvi je publikovao “srbijanske pisce” i “smiono” isticao jugoslavenstvo i narodno jedinstvo kao ciq rada. Kao i u svim jugoslavenskim “nacionalisti~kim” listovima, zbog du`nog po{tovawa prema oslobodila~koj Srbiji, prilozi su
objavqivani ekavskim narje~jem.
Kwi`evni jug je bio “prva revija na Slavenskom jugu”, koja je s uspjehom
po~ela prakti~ki da “pola`e ~vrste i solidne temeqe budu}oj velikoj jugoslovenskoj kwi`evnosti”. Bartulovi} je sa zadovoqstvom konstatovao da
je “ona ve} do sada okupila oko sebe sve {to je od vrednosti, nakon trogodi{wih patwa i isku{ewa” i sve {to je “ostalo nacionalno, zdravo i neras28
trovano”.2) Sjajna imena osniva~a i saradnika Kwi`evnog juga nisu bili
prepreka da “leksikografi – krle`ijanci” u svom potcjewiva~kom stilu
ocijene da je Kwi`evni jug bio “blijeda parafraza predratnih integralisti~kih iluzija Vladimira ^erine” i dodaju: “I dok su omladinski listovi kao ’Val,’3) ’Vihor’ i sl. bili no{eni iskrenim romanti~arskim zanosom i temperamentom, Kwi`evni jug u ulozi propovjednika najbanalnije
rojalisti~ke vidovdanske vjeroispovjesti, pojavio se i nestao kao kwi`evno i politi~ko svjedo~anstvo pre`ivjelih programa i pogleda”.4)
To, me|utim, nisu bili “pre`ivjeli programi i pogledi” ve} programi
budu}nosti jugoslavenskih integralista, koje je tek trebalo formulisati,
razvijati i ostvarivati. Kulturni program jugoslavenskih nacionalista
imao je za ciq da na prvo mjesto stavi “veliku ideju Sokratovu: Spoznaj samog sebe”, odnosno “spoznaj svoj narod, u wemu tra`i izvor snage, veli~inu
duha, iz wega stvaraj svoju samoniklu kulturu”.5) Prema Demetrovi}u, jugoslavenski nacionalizam nije bio samo predratni omladinski pokret, koji
mo`e i treba da bude samo jedan wegov ogranak. Jugoslavenski nacionalizam je morao i}i u {irinu, odnosno jugoslavenski nacionalisti su morali
biti i dr`avnici i umjetnici i privrednici i socijalni radnici, “a nada
sve jugoslavenski sokoli, jer je sadr`ina jugoslavenskog nacionalizma i jugoslavenskog sokolstva potpuno ista i treba da bude ista. Pa kad jednom do|e do historijskog obra~una, do kojeg mora do}i, onda }e da triumfira pobjedni~ka i kao krv crvena ko{uqa (sokolska karbonarska – N. @.) nad crnom ko{uqom mraka (klerikalnom rimokatoli~kom – N. @.)! I jedinstvo
jugoslavensko tad }e biti gotovo”. Bartulovi} je, kao izvorni jugoslavenski nacionalista, u to vreme potpuno bio saglasan sa Demetrovi}evim liberalnim vizijama jugoslavenstva. To jugoslavenstvo se u za~etku pomiwalo u
formi kulturnog (duhovnog) jedinstva troimenog jugoslavenskog naroda, pa
tek potom u formi dr`avnopravnog ostvarewa te romanti~arske ideje.
Kwi`evni jug Nike Bartulovi}a pozivao je na saradwu pisce iz najraznolikijih sredina. Odbacivao je podjelu literature prema zavi~ajnim listovima pisaca, kao izrazitu regionalisti~ku pojavu. Cijene}i svoje izla`ewe kao “jugoslovenski poduhvat”, Kwi`evni jug se zalagao za stvarawe jedinstvene kulture izazivaju}i odmah poslije ujediwewa reakcije “plemenski” (nacionalno) opredjeqenih pisaca.6) Po Bartulovi}u, “narod je odmah
razumeo stvar”: “Kwi`evni jug se {tampao u 5000 primeraka, kao ni jedna
na{a revija do tada, i vr{io ogroman uticaj na raspolo`ewe duhova”. Najve}i kontingent pretplatnika imao je u Puli, me|u oficirima i mornarima. U redakciju su kasnije stupili Milo{ Crwanski i A. Nova~an, i to je
do tada bila jedina potpuno jugoslavenska revija u kojoj su sara|ivali podjednako srpski, hrvatski i slovena~ki pisci.7)
Kwi`evni jug je u 1918. imao postojanu strukturu rubrika logi~no
“ure|enih” i raspore|enih, za koje su pisali eminentni kwi`evnici, kwi`evni istori~ari, istori~ari i publicisti razli~itog profila ali i
razli~itog ideolo{kog opredjeqewa. Za rubriku “Pesme u stihu i prozi”
pisali su kwi`evnik Ivo Andri}, Ivan Albreht, Tugomil Alaupovi} (koji }e vremenom sve vi{e nastupati s rimokatoli~kih klerikalnih pozici29
ja), Niko Bartulovi}, kwi`evnik Dragutin Domjani}, Jovanka Hrva}anin,
Rikard Katalini}-Jeretov, dr Mirko Korolija, Laza Kosti}, Gustav Krklec, Miroslav Krle`a, Jerolim Mi{e, Vladimir Nazor, Aleksa [anti},
Ante Tresi}-Pavi~i}, Ivo Vojnovi}, Oton @upan~i}, Ljubo Weisner i drugi. Rubriku “Pripovetke i drame” punili su Ivo Andri}, Tugomil Alaupovi}, Niko Bartulovi}, Vlaho Bukovac, Ivan Cankar, Viktor Car Emin,
Svetozar ]orovi}, Branko Ma{i}, Paulina Lebl, Vladimir Nazor, Anton Nova~an, Laza Popovi}, Izidora Sekuli}-Stremnicka, Dinko [imunovi}, Ivo Vojnovi} i drugi. ^lanke kwi`evno-istorijskog, istoriografskog ideolo{ko-politi~kog, filozofskog, umjetni~kog i muzikolo{kog
karaktera pisali su Tugomil Alaupovi}, Ivo Andri}, Niko Bartulovi}
(“Zadaci vremena”, “Politi~ki nazori Petra Preradovi}a”, “Kulturno jedinstvo i Slovenci”, “Slom civilizacije”, “Politi~ka sloboda i kultura”), Albert Bazala (“O Preradovi}u kao misliocu”), Vladimir ]orovi}
(“Milutin Boji}”, “Za kwi`evno jedinstvo, “Petar Preradovi} prema Srbima”, “Utisci iz Praga”, “Vatroslav Jagi}”, “Kraw~evi}ev interes za narodni jezik”), fra August ^i~i} (“Bosanski frawevci prema Omer pa{i”), Juraj Demetrovi} (“Kwi`evnik i dru{tvo”), Antun Dobroni}
(“Stvarala~ki duh u muzici”), Janko Glaser, dr Vaso Glu{ac (“Uspomene na
Petra Ko~i}a”), Iqko Goren~evi} (“Slikarstvo Petra Dobrovi}a”), dr
Fran Ile{i} (“Jezik u nacijonalnom razvoju Slovenaca”, “Petar Preradovi}
v Slovencih”), dr Aleksa Ivi} (“Dr. Konstantin Jire~ek”), Petar Kowovi}
(“Claude Debussy”), Anton Loboda (“Za kulturno zedinjenje Jugoslovanov”),
Sima Matavuq ([email protected] glave u Gorskom vijencu”, teolo{ki (“klerikalni”) spisateq dr Josip Nagy (“Preradovi}ev prevod ’Petog svibwa’”, “Vladimir Nazor”), Vasa Staji} (“Vladimir Vidri}”), dr Branko Vodnik
(“Preradovi} kao slavenofil”, “Varijante Preradovi}eve ode ’Bogu’”).
U rubrici “Pregled” (prikazi i kritike kwiga) objavqivali su Ivo
Andri} (“Dr T. Kumi~i}: Erna Kristen”, “M. Domjani}: Kipci i popevke”,
“Pisma jednog vojnika”), Niko Bartulovi} (“I. Vojnovi}: Akordi”, “P. Petrovi}: Mrak”, “R. Nikoli}: Djeca majke zemqe”, “Viktor Car-Emin: Starci”, “M. Arciba{ev: Sawin”, “Qubqanski zvon”; “M. Nikoli}: Kwiga pjesama”), “Dom in Svet”, “Slovan”, “Sve~anosti ’ Narodnog Divadla’ u Pragu”, “F. Horvat Ki{: Nasmijani udesi”, “Uz na{e ~eske prevode”, “dr G. Novak: Pu~ki prevrat na Hvaru”, “Umetni~ki spomenici”, “dr D. Prohaska”:
O pesniku slobode”, “Dve univerzalne biblioteke”, “Tri ~eska jubileja”),
Vladimir ]orovi} (“A. Wenzelides: Ivo Vojnovi}, “Srpski pisci kod Hrvata”, Dr Cvjetkovi}a “Povjest Dubrova~ke republike”, “Zmajevi ’\uli}i
uveoci’”, “Novo izdawe Hankinih prevoda narodnih pesama”), dr Ivan Gjaja (\aja) (“Prigodom jedne nove kwige”), Milan Ka{anin (“Dvornikovi}:
Sterilnost trascendentalne metode u savremenoj filozofiji”), Paulina
Lebl (“O transkripciji stranih osobnih imenica”), dr Milan Re{etar (“K
prevodima Vojnovi}evih dela”), dr Branko Vodnik i drugi. U strukturalno
preglednom ~asopisu Kwi`evni jug oformqene su i rubrike “Kazali{te i
muzika”, “Bele{ke” i “Umetni~ki prilozi”.Kwi`evni jug je imao razgranatu organizacionu strukturu sa mre`om “povjerenika”, koji su stajali u
30
direktnoj vezi sa ~asopisom, sa ovla{}ewem da primaju pretplatu i da se u
svakom pogledu na|u pri ruci pretplatnicima (distribucija je bila vrlo
dobra). Mre`a povjerenika rasprostirala se na velikom prostoru. Povjerenici Kwi`evnog juga djelovali su u Bawaluci, Be~u, Benkovcu, Bosanskoj
Krupi, Bosanskom Novom, Budimpe{ti, Daruvaru, Dowem Vakufu, Glini,
Irigu, Karlovcu, Kowicama, Korenici, Kuli, Qubqani, Metkovi}u, Mitrovici, Nadaqu (Ba~ka), Na{icama, Nevesiwu, Novoj Gradi{ci, Novom
Sadu, Ogulinu, Palanci (Ba~koj), Pla{kom, Pragu, Prijedoru, Rijeci, Rumi, Sarajevu, Sentoma{u, Slavonskom Brodu, Somboru, Splitu, Sremskim
Karlovcima, Bartulovi}evom Starigradu, [ibeniku, Sutivanu, Temi{varu, Travniku, Trogiru, Vara`dinu, Vinkovcima, Visu, Vrbovskom, Zadru, Zenti i Zemunu. ^asopis je distribuiran diqem Austro-Ugarske monarhije.
U prvom broju od 1. januara 1918. Bartulovi} je istakao “veru u pobedu
narodne stvari”; Vladimir ]orovi} je slavio Milutina Boji}a, Tresi}Pavi~i} je “pjevao svog prkosnog Ikara”, Nazorova “Majka Margarita” sje}a se Majke Jugovi}a, a list reproducira na “~elu” (naslovnoj strani) Me{trovi}a, dok je Ivo Andri} predstavio svoj Ex­Pon­to ili zapise iz zato~ewa 1914–1917. godine. Bartulovi} je ocijenio da su Andri}evi zapisi pisani “biranim jezikom sa mnogo setne muzike i bolnog pregora”, kao i da je
to “jedna od onih retkih kwiga koje se pravom nazivqu ’pesme u prozi’”. Andri}eva “izo{trena opa`awa, stare nere{ene misli i turobna raspolo`ewa” davala su joj “utisak kakvog starinskog mozaika u crkvama, gdje su stari
majstori s mnogo pobo`nosti i ~estitosti brusili i slagali svoje kockice
od emaqu, ebanovine i zlata”.8) Iscrpan predgovor kwizi, pod naslovom
“Razgovor s du{om”, napisao je Niko Bartulovi}.
Glavni urednik Bartulovi} je u prvom broju dao uvodnu rije~ o “zadacima vremena”, uz slijede}u poruku ~itaocima i saradnicima: “Uz novu reviju napisah ovo par misli ne kao program ni kao obe}awe, ve} naprosto kao
jedan nevezani poticaj suradnicima i publici na zajedni~ki rad i nastojawe”. Taj ~lanak je bio Bartulovi}eva surova kritika “ratnih klawa”, ali
uz nagovje{taj mira i svijetle nade u ostvarewe jugoslavenskog bratstva,
bez obzira na filozofske, kulturolo{ke i politi~ko-ideolo{ke razlike:
“Poslije tri godine klawa, kada su i znanost i na{ o~aj, gledali u budu}nost sve samih hijena, u temequ pretovarenu u vu~ji brlog, ra|a se najednom
u srcima najpodivqalijih ratnika, od boli otupjelih udovica i majka, beznadnih djevica i silom osaka}enih besku}nika, tako silna i iskrena vatra,
qubavi i bratstva, da nikad jo{ ~ovje~anstvo nije bilo tako slo`no u tome,
{ta vodi k sre}i i miru, kao sada... Jer svi smo na vlastitoj ko`i iskusili,
{ta zna~i pravo i krivo videti, pa ne bi bilo razborito da nas nesre}a ne
opameti... Jer ni{ta nije nepravo: ni materijalizam, ni spiritualizam, ni
idealizam, ni realizam, ni ikoja promi{qena stvar”.9)
Bartulovi} je me|u prve zadatke postavio kulturne: “Svi oni vode k jedinstvu i slobodi i za te ciqeve ni{ta nije previsoko. Umjetnost je osloba|awe po sebi i u redovima boraca weno je mjesto izme|u prvih. Ne radi
se tu o nacionalizmu kao novinarsko-patriotskoj tendenciji, ve} o stihijskom aktu osloba|awa snagom istinom i qepotom. Jugoslovenska umjetnost
mora biti u istinu jugoslovenska, ako }e da postane op}enita i svjetska”.10)
31
U Kwi`evnom jugu Bartulovi} se ogledao vi{e na podru~ju kwi`evne
kritike pi{u}i prikaze kwiga i ocjene umjetni~ke vrednosti pisaca, da bi
se vremenom, “s dolaskom slobode”, sve vi{e opredjeqivao za publicisti~ke radove ideolo{ko-politi~ke i istoriografsko-kwi`evne prirode. U
prvom broju Kwi`evnog juga, u rubrici “Pregled”, objavio je prikaze kwiga Ive Vojnovi}a “Akordi” (Zagreb, 1917) i Rikarda Nikoli}a “Djeca majke zemqe”, izdawe Dru{tva hrvatskih kwi`evnika (Zagreb, 1917). U broju
dva objavio je prikaze romana Viktora Cara Emina “Starci”, u izdawu Dru{tva hrvatskih kwi`evnika” (Zagreb, 1917) i romana M. Arciba{eva “Sawin”, izdawe “Humoristi~ne kwi`ice” (Zagreb, 1917). Kritike Nike Bartulovi}a su bile “po{tene, bez dlake na jeziku”.
U Kwi`evnom jugu odmah se osjetila podlo`ni~ka dodvornost (“novoj
liberalnoj klimi” jugoslavenstva) pojedinih srpskih intelektualaca, prvenstveno istori~ara i kwi`evnih istori~ara, koji su uo~i stvarawa Jugoslavije po~eli pisati o jugoslavenstvu kao spoju tri stara “plemena” i koji su bezrezervno prihvatili sredwovjekovnu mitologiju hrvatstva. Kao
liberalno-masonski ideolozi jugoslavenstva oni su vrlo negativno uticali na tradiciju srpstva, pogotovo u prekodrinskim (“pre~anskim”) zemqama. Jedan od takvih ideologa jugoslavenstva, koji je izjedna~avao starinu
srpstva i hrvatstva i koji je srpsku tradiciju i duhovnost nesebi~no dodjeqivao hrvatstvu, bio je istori~ar dr Vladimir ]orovi} – Bartulovi}ev
vjerni ideolo{ki i publicisti~ki pratilac do svoje pogibije 1941. godine. Iako je po vokaciji bio istori~ar, ]orovi} je napisao uspjele prikaze
i kritike kwi`evnih djela (predgovor Bartulovi}evoj kwizi “Na prelomu”), ali se kod nacionalne podjele kwi`evnika na srpske i hrvatske povodio geografskim “stani{tem” pisca ili vjerskim opredjeqewem. Srpstvo
je, istine radi, priznavao dalmatinskim piscima Simi Matavuqu, Jovanu
Sunde~i}u, Marku Caru i drugima.11) Srbina rimokatoli~ke vjere Ivu Vojnovi}a svrstao je u hrvatske pisce, a jo{ je pogubnije {to je velikog pjesnika Petra Preradovi}a,12) ro|ewem pravoslavnog Srbina, od oca kraji{kog
Srbina Jovana i majke Pelagije, svrstao u hrvatske pisce iako se i on sam,
bez obzira na jak asimilatorski uticaj rimokatolicizma i germanizma,
osje}ao Srbinom.
U martu 1918. grupa oko Kwi`evnog juga i Glasa SHS organizovala je
Preradovi}evu proslavu u jugoslavenskom i antiaustrijskom duhu. Vlasti
su poku{ale silom da uklone iz Zagreba dr Tresi}a-Pavi~i}a, dr Smodlaku, dr An|elinovi}a i Niku Bartulovi}a, ali nisu uspjele.13) Potom je
uredni{tvo Kwi`evnog juga broj od 16. marta posvetilo pjesniku Petru
Preradovi}u povodom jubilarne godi{wice wegovog ro|ewa. ]orovi} je u
tom broju objavio ~lanak pod tendencioznim naslovom “Petar Preradovi}
prema Srbima”, kojim je ~itaoce asocirao da se Preradovi} osje}ao Hrvatom. Istina, ]orovi} je naveo pismo Preradovi}a Vuku Karayi}u od 10.
aprila 1846. u kom je istakao da pi{e pjesme “kao Serblin, kirilskim pismeni nepe~atim...”. Preradovi} je sara|ivao “i na srpskim listovima, kad
je bilo uzajamnih veza vi{e” i svog prijateqa I. Trnskog svrstao je me|u
srpske kwi`evnike, istakao je ]orovi}. Ipak, priznao je da je “mo`e biti
32
doista da se Preradovi} ose}ao tako, i ako to ina~e nije pokazivao”. [to
je “vi{e stario i ostajao u hrvatskom dru{tvu”, kako je ocijenio ]orovi},
“on se sve vi{e i sve odre|enije ose}ao Hrvatom i pokazivao to i svojim javnim i svojim privatnim delovawem”.14) ]orovi} je 1902. godine kritikovao
M. [evi}a tvrde}i da “nema pravo kad tvrdi da je Preradovi} u svojim pesmama napojen vi{e tradicijama srpskim no hrvatskim”.15)
U prilog teze o samosvojnosti “kulturnog” hrvatskog prostora, ]orovi} je do{ao do ekskluzivno srbofobskih zakqu~aka o “~istom” hrvatskom
kulturnom prostoru u “hrvatskim zemqama”, u kojima su, kako se mo`e zakqu~iti, Srbi prosti remetila~ki doseqenici. Pi{u}i o kwi`evnosti
XIX vijeka, za wega je “historijska ~iwenica” da su “u nas postojale dve posebne kwi`evnosti, srpska i hrvatska, a nikako srpsko-hrvatska”. Iako je
priznavao da je wegova kwi`evno-jezi~ka teza “neprijatna za ideologiju na{eg vremena” (jugoslavenstvo), govorio je da nastupa “iskreno”, jer je to
“uvek najlep{e i naj~estitije”. Jedinstvo jezika, po ]orovi}u, nije isto
{to i jedinstvo kwi`evnosti: “Jezik je elemenat spontanog organskog stvarawa, a kwi`evnost produkat duhovne emanacije. Formirawe duhovnih
struja, koje daju smer kwi`evnosti, mo`e se prou~iti do u najmawe tan~ine
i uvek se wegova (wena – N. @.) geneza svodi na grupe i na pojedince, dok kod
jezika nema evolucionog procesa bez {irokog udela velikih narodnih masa. Mi ne mo`emo na{om pame}u nikad doku~iti za{to se morao razviti
{tokavski elemenat pored ~akavskog i za{to Bugari nemaju glasova –} i –|
i za{to se –jat izgovara u Dalmaciji kao –i, a u Srbiji kao –e; ali mo`emo,
s vrlo mnogo sigurnosti, dokazivati, kako se u srpskoj kwi`evnosti razvila pismenost vizantijskog mentaliteta (!? – N. @.), a u Hrvata se stvorila
kwi`evnost zapadnih tradicija(!? – N. @.)”.16)
S ovakvim ~udovi{nim konstatacijama ]orovi} je svodio srpsku (“bizantsku”) kulturu na podru~je “u`e Srbije”, a sve visoke kulturne domete
“prekodrinskih” Srba pravoslavne i rimokatoli~ke vjere upu}ivao na “hrvatsku kulturu” uzoritog rimokatoli~kog i protestantskog (liberalnog)
Zapada. Time je odricao i samom dr`avotvornom terenu Srbije da je imala
bilo kakav kulturni uticaj sa podru~ja liberalno-demokratskog Zapada.
Iako }e u Kraqevini Jugoslaviji biti ideolog integralnog (nedjeqivog)
jugoslavenstva, te 1918. bio je uvjeren da su Srbi i Hrvati, “ma koliko srodni”, bili tu|i jedni drugima: “Srbi su imali vi{e duhovnih i kwi`evnih
veza s Bugarima i Rusima, nego sa Hrvatima. Hrvatskom Primorju i Zagorju bila je tu|a i neobi~na srpska kwi`evnost staroga tipa sa svojim crkvenim jezikom, sa svojim vizantijskim obrascima i sa svojim kultom biografija i analistike, kao {to su Srbima onda{weg veka bila tu|a stara dalmatinska crkvena prikazawa i latinski distisi. Bile su dve potpuno razli~ite kulture, u kojima su `iveli jedni i drugi, razli~ne duhovne potrebe i vi{e i ni`e klase obojega dru{tva, razli~iti ciqevi, koje su imali
jedni i drugi... Srbi su se bili, u strahu od unije, potpuno predali ruskom
uticaju i zazirali od svake veze sa zapadnim piscima – klasi~ni primer Vukove – jote! –, a Hrvati su sa svoje strane gledali u Srbima neravne do{qake, poluturke i nalazili su, da su u svakom pogledu izmakli od wih. Op{ti
33
mentalitet jednih i drugih i socijalna podvojenost bila je tako velika, da
je u jednom istom selu, na mnogo mesta, o~uvana razlika katoli~kih starosedelaca ikavaca i novodoseqenih pravoslavnih ijekavaca, da se dele kao
Vlasi i [okci i da se mrze gore, nego bi to iko mogao pretpostaviti, da su
razlike samo verske. Stvarnog uzajamnog poznavawa bilo je tako malo, da
smo po~etkom XIX veka imali mi prevoda ’sa horvatskog’, a Dalmatinci
prevoda sa ’serbskog’”.17)
]orovi} je bio protiv na~ela da ono {to je pisano na jednom jeziku
pripada jednoj kwi`evnosti, odnosno srpsko-hrvatskoj kwi`evnosti po{to postoji srpsko-hrvatski jezik. Za wega u pitawu “moderne nacije” nije
bio primaran jezi~ki, antropolo{ki ili etnografski princip. On je bio
za tada{wi “moderni” princip liberalno-demokratskog tuma~ewa nastanka nacije, prema uzusima liberala XIX vijeka. Narodnosni princip postojawa organskih starih naroda za liberalne tuma~e modernog nacionalnog
konstituisawa jednostavno nije va`io. Za te nove definitore nacije, pa tako i za Vladimira ]orovi}a, u “modernu naciju” su se mogli udru`iti “qudi istih dubqih osje}aja, odnosno qudi koji su apsolutno svjesni svoje zajednice”. Ko je mogao biti svjestan svoje zajednice? Pa naravno svi oni koji su
morali biti pod nasilnim dr`avnim krovom koji se ubrzano stvarao tokom
XVIII i XIX vijeka, kao dr`avni krov Wema~ke i dr`avni krov Italije,
pod koji su morali da se svrstaju i svi oni koji nisu bili etni~ki Nijemci
i Italijani (pod Kavurovom parolom “Stvorili smo Italiju – stvorimo
Italijane”) i koji su potom postali dr`avna (neetni~ka) nacija. Naravno
da u tim dr`avama, koje su ujediwene gvozdenom voqom liberalnih lidera,
nije moglo biti nacionalnih mawina, ve} samo dr`avotvorni narod “istih
dubqih osje}aja” i “qudi koji su apsolutno svjesni svoje zajednice”. To su
ipak bile nove dr`avne zajednice koje su oformqene na ru{evinama feudo-aristokratskih “prevazi|enih” dr`avnih sistema.
Prema takvom nehistorijskom ]orovi}evom rezonu srpska organska
narodna tradicija (jezi~ka, antropolo{ka i etnografska) naprosto je izjedna~ena sa “modernom nacijom” hrvatstva, upravo stvaranom tokom XIX
vijeka na ]orovi}evim modernim nacionalnim principima “qudi istih
dubqih osje}aja (rimokatoli~kih – N. @.), odnosno qudi koji su apsolutno
svjesni svoje zajednice (virtuelne “Velike Hrvatske” u nastajawu i stalnom
{irewu – N. @.)”. Za~udo da ]orovi} iz bratstva hercegova~kog, koje je vjekovima posmatralo rimokatoli~ku konverziju nad pravoslavnim Srbima,
ni u jednom tada{wem istorijsko-kwi`evnom radu nije pomenuo srpsko narodno jezgro iz kog je stvaran novi hrvatski nacion. On je jednostavno u istu
ravan stavqao srpski (etni~ki) i novonastali hrvatski (neetni~ki dr`avotvorni) nacion: “U XIX veku Hrvati se afirmiraju kao Hrvati, a Srbi
kao Srbi, i govorili mi {ta ho}emo neoborivo stoji (na osnovu kojih ~iwenica? – N. @.), da su se oni afirmirali kao posebne jedinice i da su kao
takve htele da se shvate”. Po wemu, Srbi i Hrvati su naro~ito svjesni nacionalni subjektiviteti koji samostalno stvaraju svoje posebne nacionalne ideologije (~ak i bez upliva globalnih sila i ideologija – N. @.). Kao
{to je bio na strani hrvatstva, kada je bila u pitawu wihova odvojena kwi34
`evnost u odnosu na srpsku, na isti na~in je presu|ivao u rusko-ukrajinskom kwi`evnom sporu povodom tendencija ukrajinske kwi`evnosti da se
izdvoji iz ruske. Stoga je “dr`ao za potpuno ispravne” Masarikove rije~i
u wegovom “velikom delu o Rusiji”, povodom tendencija ukrajinske kwi`evnosti: “Kad se jedna celina ose}a kao poseban narod i kad se kao narod kwi`evno organizira, onda odlu~uje upravo ta voqa, a ne gramatika i jezi~ko
ispitivawe”. Na Masarikove rije~i ]orovi} je dodao da je “takav slu~aj ranije bio i sa srpskom i sa hrvatskom kwi`evno{}u”.18)
]orovi}eve nategnute nacionalne konstrukcije demantovao je sam
Preradovi} objaviv{i u poznijim godinama pjesmu “Hrvat ili Srbin”, koja najboqe oslikava wegov odnos prema svojoj srpskoj i novostvaranoj naciji hrvatstva:
“Ti se na me srdi{, mili pobratime,
Veli{: Srbin jesi, srpsko ima{ ime
Tvoji pradjedovi svi su Srbqi bili
Na Kosovu poqu morda krvcu lili,
A ti, wihov unuk, za Srbqe ne mari{,
Ve} se u hrvatstvu pokvarenu kvari{”...
O~ito je da se radi o Preradovi}evom kajawu zbog vjerskog konvertitstva, pa time i otpadni{tva od srpstva. Pjesnik daqe ka`e:
“Tvoj me ukor, pobre, ti{ti odve} jako,
i da niesam vojnik, pod tiskom bih plako;
Al ovako znade{, lake su mi misli,
I popu{tam ondje, gdje bi drugi stisli.
Izvan, ako ho}e{, da se porvamo,
A ti sedlaj noge, pak doja{i amo,
Ustanovi mjesto, vrieme i drugara,
pa }emo raspar~at, {to nam srca para,
A u cielom svietu neka spomen bude,
Da su do dva brata bili dvije lude”.
Na kraju ~lanka “Petar Preradovi} prema Srbima” ]orovi} kritikuje Srbe kao nekooperativne prema ilirstvu i jugoslavenstvu, kudi ih da su
bili “odvi{e pasivni, u koliko nisu bili direktno protiv toga”, pa nastavqa: “Vrazova tu`aqka iz 1841, da ’jezgra Ilirah – Sarbqi19) – u tom ogledali daleko zaostaju’, dala se ponoviti za ~itavo vreme Preradovi}eva delovawa”, pa povodom toga neodmjereno kritikuje “srpske nacionaliste”:
“Poznato je, mo`da, sa kakvom je nabusito{}u 1847. raspravqao Jovan Suboti} o srpsko-hrvatskom pitawu nagla{uju}i, da mawina mora ustupiti ve}ini, dakle Hrvati Srbima, i da }e se oni kad tad stopiti pod jednim imenom i to pobediteqskim, srpskim. U to je doba, malo samo docwe, dosledno
u duhu Vukova pansrbizma, \ura Dani~i} je tra`io razlike izme|u srpskog
i hrvatskog jezika. A Preradovi}u samom, kad je govorio da Srbi treba da
popuste, odgovorio je 1846. Svetozar Mileti}, nosilac ideja ~itavog jednog
pokolewa: ’U ~emu da popustimo? Mi imamo svoje narodno ime, koje nikom
35
ne naturujemo, ali koga se nikome za qubav ne mo`emo odre}i. Ho}emo da
ostanemo Srbi, a ne}emo da budemo ni Hrvati ni Iliri. Ili zar da se odre~emo na{e }irilice, a da primimo tu|u latinicu?’”. Srpsko odbijawe da
prihvate ilirsko ime ideolozi i stvoriteqi hrvatstva su vje{to iskoristili i ilirsko ime prisvojili za sebe kao stari naziv za Hrvate ili sinonim hrvatstva.
]orovi} je kudio Srbe {to nisu imali smisla za “jedinstvenost na{eg
naroda” zbog lo{eg uticaja “radikalnih nacionalista”. ^udio se za{to u
dovoqnoj mjeri nisu prihvatali Preradovi}a – “sa kwi`evnom osobeno{}u Hrvata”, koji je sam predstavqao sintezu srbo-hrvatstva.
Bartulovi} je, kao glavni urednik Kwi`evnog juga (ne treba zaboraviti da je ]orovi} bio jedan od urednika), prihvatio ]orovi}ev op{iran
~lanak (sedam strana velikog formata), {to govori o nacionalnom i ideolo{kom profilu ~asopisa, ali i o tome da je i Bartulovi} bio na wegovom nacionalnom stanovi{tu i da je u dobroj mjeri dijelio wegove razdiobe “starog srpskog” i odvojenog “starog hrvatskog” naroda (kao fra Dominik Mandi} u kwizi “Srbi i Hrvati dva stara razli~ita naroda”). U ~lanku “Politi~ki nazori Petra Preradovi}a” Bartulovi} predstavqa Preradovi}a kao “zagovarateqa sloge i jedinstva Srba i Hrvata”, sa kqu~nom
politi~kim idejom slavenstva i jugoslavenstva, koja je predstavqala osnovni motiv wegove poezije. Bartulovi} je hvalio tobo`we Preradovi}evo zalagawe za sjediwewe Dalmacije sa Hrvatskom i Slavonijom, pa ~ak i prisajediwewe Hrvatskoj srpske Vojne krajine.20)
U skladu sa takvom ure|iva~kom politikom, jugoslavenski unitaristi
– liberali okupqeni oko Kwi`evnog juga, podr`avali su rad Dru{tva hrvatskih kwi`evnika i wihovu aktivnost na popularizaciji hrvatske kwi`evne misli, koja je ~esto bila u funkciji “stare hrvatske slave” i juna~koga otpora virtuelnim neprijateqima. Na Glavnoj skup{tini Dru{tva
hrvatskih kwi`evnika 6. juna 1918, za predsjednika je izabran Srbin – rimokatolik Ivo Vojnovi}, dok su u odbor u{li Julije Bene{i}, Oto Bo{wak, Jozo Ivaki}, pravoslavni Srbin Petar Kowovi}, dr Vladimir Livadi}, Mihovil Nikoli}, ^eh dr Dragutin Prohaska, Nijemac dr Artur
Schneider, dr Milorad Straznicky, ma|aron \uro Szabo, dr \uro [urmin i Srbin Veqko Tomi~i}. Kao zamjenici su izabrani dr Zdenka Markovi}, Andrija Mil~inovi} i dr Viktor Novak. U ime kwi`evnika oko Kwi`evnog
juga Niko Bartulovi} je izjavio slijede}e: “Kwi`evnici koji se kupe oko
’Kwi`evnog juga’ odobravaju u na~elu koncentraciju i stupaju u dru{tvo
kao ~lanovi. Ali budu}i da su ~lanovi DHK i ’Hrvatske wive’ istakli da
je jedan od zadataka novog odbora da se re{i pitawe ’Savremenika’ kao dru{tvenog glasila, to kwi`evnici oko ’Kwi`evnog juga’ dr`e da bi bilo inkopatibilno s wihovim polo`ajem da o tom pitawu odlu~uju i s toga ne mogu da prihvate ponu|ena im mesta u odboru. A kao ~lanovi }e lojalno pomagati svaku akciju odbora”. Skup{tina DHK “potpuno je uva`ila” Bartulovi}eve razloge.21)
I Vladimir ]orovi} je promovisao “ekavicu” kao jezi~ki oblik koji
}e spajati jugoslavenske narode i naro~ito ja~ati kulturno jedinstvo jugoslavenskog naroda. S druge strane, rimokatolici (Hrvati) – jugoslavenski
36
nacionalisti – radi br`eg stapawa (sintetizovawa) jugoslavenskog naroda
i odavawa priznawa Srbiji za stvarawe Jugoslavije – popularizirali su
ekavicu “u interesu jedinstva i kwi`evnog i kulturnog i narodnog”. Za ekavicu su se izjasnili dr Josip Smodlaka, Milan Marjanovi}, Vladimir ^erina, P. Mitrovi}, “a danas wom pi{u delomi~no Niko Bartulovi} i Ivo
Andri}, i potpuno mla|i elementi kao U. Donadini, Kuzma Toma{i}, A.
[imi}”.22) ]orovi} je zakqu~io da “ekav{tinu” brani “velik deo Hrvata”
i “vrlo mali broj Srba: “Me|u wima je najvi{e tradicionalista, qudi konzervativaca po srcu, koji kao takvi primaju izvesno stawe samo kad je op{te i osve{tano. Me|utim, na{e je uverewe, da je sav taj otpor uzaludan.
Kad se za neku stvar odlu~e svi oni, koji stvaraju kwi`evnost i kad se za wu
zalo`e svi oni, na kojima ostaje kwi`evnost, onda je vi{e nego sigurno, da
je ta stvar i pobedila”. Zadovoqno je konstatovao da je “ekav{tina u glavnom, danas ve} op{ti kwi`evni jezik srpskog dela na{eg naroda i tim je
ispuwen prvim delom prvi deo Mareti}eva23) uveta24)”, zakqu~iv{i: “Kad
se tome doda, da su i Slovenci za to, jedno, jer je ekav{tina wihova, a drugo
jer `ele ve}ih koncepcija (F. Ile{i}, I. Hribar, N. @upani}), i kad to
re{ewe prima i jedan deo Hrvata, onda ima nade da to mo`e postati i op{ti kwi`evni jezik Ju`nih Slovena”. Slovenci F. Ile{i} i I. Hribar
su navodili da bi za wih ekav{tina “bila veliko olak{awe u ~itawu i govorewu hrvatsko-srpskog jezika” i “sigurno jedan korak u kojem bi Slovenci vidjeli nekakav ustupak svome stanovi{tu i koji bi mogao uslijed toga
doneti samo dobre posqedice u pribli`avawu na{eg kwi`evnog govora hrvatsko-srpskome s na{e strane”. Uvo|ewem “isto~nog nare~ja” kao op{teg
jezika u srpsko-hrvatskoj kwi`evnosti ovaj se pribli`avao slovena~kom
jeziku. Hribar je, osim toga, smatrao da je “isto~no nare~je krep~e od ju`noga i da mu je i radi toga milije”. ]orovi} je, dakle, u potpunosti prihvatio
ranije Skerli}eve stavove: “U ekav{tini je “kolijevka (ne ka`e “kolevka”)
na{e pismenosti”; wom se slu`e skoro svi oni ’{to stoje u pro~equ na{e
srpsko-hrvatske literature’; wom govori prete`na ve}ina na{eg naroda;
wom pi{e i govori kulturniji deo na{eg naroda; ’ijekavski je te{ko pisati i pi{e se nedosledno (S. ]orovi})’; ekav{tina je kra}a i jednostavnija
i tome sli~no”.
Srpski pisci iz Dalmacije, navodi ]orovi}, isticali su nacionalnopoliti~ke momente: “]ipiko veli, da je za isto~no nare~je, analogno svom
razvitku nacionalne svesti: ’Bio sam nacionalist, pa Hrvat u prvoj mladosti, pa Jugosloven pa Srbin – i tu sam zastao. A sada sam sretan i milo mi
je {to je vreme pobedilo i dalo mi pravo: do`ivio sam da postaju}i Srbinom nisam prestao biti Hrvatom’”. Za Marka Cara Beograd je predstavqao
kwi`evni centar i bilo je prirodno da se primi i wegov dijalekat, dok je
F. Kuli{i} podvla~io da “ekav{tinom pi{e sve {to je boqe, vrednije i
lep{e”.]orovi} je bio protiv mi{qewa lingvista koji su, kao Aleksandar
Beli}, tvrdili da upotreba “ovih dvaju izgovora” ne smeta narodnom jedinstvu: “Isto onako, kao {to je Vuk Karayi}, koji je pisao ju`nim nare~jem,
pripadao istom narodu i istoj kwi`evnosti kao i Laza Lazarevi}, koji je
pisao isto~nim, tako isto nas od Hrvata ili Srba u Bosni, Hercegovini
37
ili gdje drugdje, najmawe deli kwi`evni izgovor”. Rigidno je odbijao bilo
kakvo dvojstvo u jeziku, jer “dvojstvo, ma u kojem bilo pogledu i makar i sa
malim odstupawem, nije jedinstvo i razlika, ma i najmawa, ona je ipak razlika”.
Protiv ekav{tine, po ]orovi}u, u potpunosti su bili Hrvati Frano
Supilo, Ivo Vojnovi} (!), Mile Star~evi}, R. Katalini} Jeretov i Petar
Skok. Supilo je bio za ijekav{tinu kao kwi`evno nasqe|e “najve}ih srpskih, hrvatskih i slovena~kih filologa i kwi`evnika – Vuka, Miklo{i}a, Jagi}a, Dani~i}a, Gaja, Vraza itd”. Isticao je da “ju`no narje~je u sebi
najboqe sintetizira na{e narodno jedinstvo, po{to jedan dobar dio i Hrvata i Srba govori tim narje~jem”. S druge strane, Ivo Vojnovi} se vi{e
zalagao za uvo|ewe gregorijanskog kalendara kao va`nijeg faktora za postizawe narodnog jedinstva od jedinstvenog narje~ja Srba i Hrvata.25)
I pored svih vi{e ili mawe opravdanih razloga tradicionalista (po
]orovi}u “konzervativaca”) da se zadr`e oba narje~ja, ]orovi} je u ime
integralnog jugoslavenstva, a u ime stvarawa jedne i jedinstvene kulture i
kwi`evnosti, kruto insistirao na potpunom jezi~kom stapawu jugoslavenskog naroda. On je nerazumno forsirao argument u prilog ekavice, s obrazlo`ewem da tim narje~jem govori ve}ina srpsko-hrvatskog naroda, {to nije bila istina, po{to je u to vreme i zapadna Srbija u dobroj mjeri govorila ijekavski (a u daqoj pro{losti i Kara|or|eva i Milo{eva [umadija).
U svom sinteti~kom jugoslavenskom bezumqu ]orovi} nije imao ni{ta
protiv da se zarad liberalno-demokratskog (masonskog) jugoslavenskog jedinstva ukine i srpska }irilica, za qubav Hrvata i Slovenaca. Srbin iz
Hercegovine je izrekao prosto nevjerovatno razmi{qawe protiv }irilice: “Gotovo je jednodu{na `eqa Hrvata i Slovenaca, da Srbi napuste }irilicu i prime pismo, kojim se slu`e oni i gotovo sav ostali kulturni svet.
Mi (]orovi} i pojedinci iz “Kwi`evnog juga” – N. @.), u stvari, protiv toga ne bi ni{ta imali. ]irilica je adoptirano tu|e pismo isto kao {to je
bila glagoqica i kao {to je danas latinica”. U nastavku napisa ubla`io
je “anti}irilski” stav i opravdao zadr`avawe }irilice u upotrebi: “Ali
ima jedan naro~it moment, koji nam }irilicu u ovo vreme ~ini posebno va`nom. Da se pustilo izboru, razlogu i vremenu nema sumwe da bi se dobar
deo srpske inteligencije laka srca prihvatio latinice i primakao se tako
idealnoj jedinstvenosti kwi`evnog stvarawa. Me|utim, kao i uvek pre, i
ovog puta se izabrao najmr`i i najmawe deluju}i na~in re{ewa tog pitawa,
udarilo se silom i zabranom. ]irilica je tako postala na{ sapa}enik i,
kako jednom rekosmo, grafi~ki simbol na{e borbe za samoodr`awem i na{e svesti i istrajnosti. I radi toga sve dotle dok je na{ nacionalni opstanak ugro`en, ona }e ostati kao jedan od amblema, koji se ne sme napustiti i jedna zastava, pod kojom se mora izdr`ati. Zbog toga re{ewe tog pitawa ne zavisi od nas”.
Bartulovi} }e se u budu}nosti u dobroj mjeri dr`ati ]orovi}evih
kompromisnih stavova. U su{tini to su bili Skerli}evi pogledi (poznata
rasprava o uvo|ewu jednog ekavskog “nare~ja” i latinskog pisma) – da jedinstven jugoslavenski narod koristi ekavicu i u {to ve}oj mjeri latinicu.
Stoga }e Bartulovi} svoje radove pisati i objavqivati latinicom i ekav38
skim narje~jem. Radi {to br`eg stapawa “troplemenog” jugoslavenskog naroda, Bartulovi}eva kwi`evno-kriti~ka aktivnost u Kwi`evnom jugu kretala se u pravcu “ravnopravnog” kriti~kog prikazivawa srpsko-hrvatskoslovena~kih ~asopisa i autora koji su pisali u integralnom jugoslavenskom duhu. Kwi`evni jug je postao “centralna jugoslavenska revija”.
Da bi Srbima i Hrvatima prikazao rad na kwi`evnom poqu kod Slovenaca, Bartulovi} je napisao kriti~ki prikaz kwi`evnog ~asopisa Qu­bljan­ski­zvon, koji je izlazio od 1881. godine. Pod uredni{tvom “dana{weg
najboqeg slovena~kog pesnika” Otona @upan~i~a, Zvon je, po Bartulovi}u
“uvijek bio najboqa slovena~ka kwi`evna revija” jer je bio “glasilo liberalaca”.26) Nasuprot liberalnom Lju­bljan­skom­zvo­nu, koji je okupqao “naprednu stranu slovenskih kwi`evnika”, rimokatoli~ku ideolo{ku kwi`evnu grupaciju predstavqao je klerikalni Dom­in­Svet. Po Bartulovi}u,
taj list je “zastupao tzv. katoli~ku skupinu slovenskih kwi`evnika”, ali
“nipo{to nije bio ultramontanski list”, jer je pokazivao “evoluciju u sve
liberalnijem i savremenijem smeru”.27) Tre}a slovena~ka kwi`evna revija koju je Bartulovi} kriti~ki prikazao bio je Slo­van, glasilo “katoli~ke
skupine slovenskih kwi`evnika”, ali oko kojeg se “kupila jedna skupina
mla|ih liberalaca”. Ta skupina je bila “najjugoslavenskija”, jer su je ~inile “mlade prista{e predratne nacionalisti~ke omladine”.28)
U ciqu potpunog stapawa integralnog jugoslavenskog naroda uredni{tvo Kwi`evnog juga odlu~ilo je u februaru 1918. da za pretplatnike Srbe i Hrvate izda mali rije~nik slovenskog (slovena~kog) jezika. Uredni{tvo je tom prilikom istaklo da izme|u slovenskog i srpskohrvatskog govora “postoji dodu{e mala razlika”, ali da “ipak ima re~i koje su razli~ite, pa radi wih ~italac ne mo`e da u`iva u lepoti dela koje ~ita”: “Nama
je uspelo za saradwu dobiti sve boqe slovenske pisce i ~itaoci }e nam sigurno biti zahvalni, da im omogu}imo ta~no razumevawe dela jednog Ivana
Cankara i Otona @upan~i}a u na{em listu. Za nekoliko meseci ne}e im
trebati vi{e re~nika, tako }e lepo naviknuti razlikama govora”. Slovena~kim pretplatnicima i onima koji nisu znali }irilicu obe}ano je da }e
se {tampati }irilska abeceda i razaslati na adrese.29)
Bartulovi} je i prije jugoslavenskog ujediwewa pokazivao izuzetnu
sklonost ka sjediwewu srpskohrvatskog naroda sa Slovencima, koji su se u
znatnoj mjeri jezi~ki i civilizacijski razlikovali. Kao poticaj br`em
sjediwewu Slovenaca s “ju`nom bra}om” za Kwi`evni jug je napisao ~lanak
“Kulturno jedinstvo i Slovenci”, povodom rasprava u slovena~koj “znanstvenoj” i kulturnoj reviji Veda iz 1913, koja je pokrenula anketu o jugoslavenskom kulturnom, kwi`evnom i jezi~kom jedinstvu. Bartulovi} je konstatovao da je odaziv Slovenaca na anketu bio slab, izme|u ostalog i zbog
toga {to su pojedini hrvatski kwi`evnici i politi~ari smatrali da je
“slovenski jezik kao narodno-kwi`evni jezik posve suvi{an” (F. Supilo),
da se Slovenci “imaju zdru`iti s Hrvatima u jedno nacionalno ime Hrvat,
i u jeziku hrvatskome” (N. Z. Bjelovu~i}) itd. Bartulovi} se 1913. odazvao
Vedinoj anketi i istakao da je problem jugoslavenskog kulturnog jedinstva,
“za sve svesne Jugoslavene”, samo problem metode: “Ako stojimo na demo39
kratskom i pravednom stanovi{tu, te ako smo zaista tako dobri Jugosloveni, da nam je sve slovensko isto tako milo kao i srpsko-hrvatsko, onda ne mo`e biti ni govora o tome da neko ne{to napusti na korist drugoga, a najmawe ime i jezik”.30)
Bartulovi} je wegovao poseban osje}aj prisnosti prema “bratskom”
slavenskom ~e{ko-slova~kom narodu, za koji je o~ekivao da }e se, kao i jugoslavenski, u budu}nosti stopiti u jedan narod pod liberalno-demokratskom ideolo{kom za{titom “zapadnih demokracija”. Junski broj Kwi`evnog juga on i saradnici posvetili su sve~anosti Narodnog divadla koja je
odr`ana od 15. do 18 maja 1918. u Pragu. “Velebna slava” u spomen polagawa
kamena temeqca “Narodnog divadla” pokazala je “do kojeg stupwa se podigla ~e{ka dramatska umetnost, ~e{ka opera i ~e{ka muzika”, ali i dokle
se “uspela i kako je oja~ala ~e{ka narodna svest i sav `ivot narodni”.31)
Proslavi 50-godi{wice polagawa kamena temeqca Narodnog divadla prisustvovalo je “uredni{tvo” Kwi`evnog juga, koje su “zastupali” Ivo Vojnovi} i urednici Niko Bartulovi} i Vladimir ]orovi}. Bartulovi} je izvjestio da je bilo najbrojnije “odaslanstvo iz jugoslavenskih zemaqa” sa
kwi`evnicima Ivom Vojnovi}em, Otonom @upan~i~em, dr Antom Tresi}em-Pavi~i}em i drugima.32)
Sa sveskom od 1. juna zavr{avalo se pola godine od izlaska prvog broja
i prve kwige Kwi`evnog juga. Uprava Kwi`evnog juga, sa Bartulovi}em na
~elu, od “nemogu}eg je u~inila realnim” postojawe ~asopisa, pa je s ponosom
zakqu~ila “da se ne samo dovoqno obele`io u na{oj javnosti, nego da je u
woj zauzeo i jedno vidno i zna~ajno mesto”. U sveskama Kwi`evnog juga javila su se prvi put “imena na{ih najboqih”, koja su za vreme rata bila potpuno za}utala. U wemu se “ve} danas okupilo sve ono {to je najboqe, najsvetlije i najizrazitije u na{oj kwi`evnosti jugoslavenskog plemena”, pa je
Kwi`evni jug postao “centralna jugoslavenska revija”, koja je “od re~i pre{la delu i stvorila prvo `ari{te na{e nove narodne ideologije”. Uprava
je sa zahvalno{}u zabiqe`ila da je u tom pogledu nai{la na “svestran lep
odziv, ne samo kod onih koji stvaraju kwi`evnost, nego i kod onih koji je
odr`avaju”, zahvaquju}i svojim “rodoqubnim i nesebi~nim poverenicima,
a onda i prijateqima lista uop}e”.33)
U kwizi II Kwi`evnog juga (druga polovina 1918) Bartulovi} je objavio pjesme u prozi (“Maribor 1914”), kriti~ke prikaze kwiga (Grge Novaka “Pu~ki prevrat na Hvaru”, dr Dragutina Prohaske “O pjesniku slobode”
– studije o kwi`evnom radu Ive Vojnovi}a povodom wegove 60-godi{wice,
“Kwi`evni jug” i “Savremenik”, “Dve univerzalne biblioteke”, “Tri ~eska
jubileja” – o trojici ~e{kih kwi`evnika Otokaru Brezini, Jaroslavu Kvapilu i Ru`eni Svobodi...).Na inicijativu Nike Bartulovi}a krajem oktobra 1918. objavqen je “Veliki kalendar Kwi`evnog juga za 1919”, u saradwi
sa Odborom SHS `ena za siro~ad. Objavqivawe kwige imalo je humanitarni karakter radi prikupqawa materijalnih sredstava za nabavku zimske
odje}e i obu}e za 18.000 djece, “koje nam ve} do sada na{ seqak ishrawuje”. U
“bogatom opsegu” Kalendar je donosio radove “ponajboqih” kulturnih radnika i umjetnika, npr. “potresan uvodnik” Ive Vojnovi}a, “lepe pesme”
40
Alekse [anti}a, Ante Tresi}a-Pavi~i}a, Ive Andri}a, novele i pripovjetke Svetozara ]orovi}a, Milice Jankovi}, Branka Ma{i}a, preglede
srpske i hrvatske kwi`evnosti dr Vladimira ]orovi}a i Nike Bartulovi}a, te savremene “pou~ne” ~lanke Vase Staji}a, Juraja Demetrovi}a, dr
Alekse Ivi}a, dr Ive Tartaqe, Milana Ka{anina i drugih. Kalendar je
{tampan u jugoslavenskom lingvisti~kom duhu – srpskohrvatskom latinicom i srpskom }irilicom i na slovena~kom jeziku.34)
Prvo godi{te Kwi`evnog juga zavr{ilo se trobrojem od 15. decembra
1918. Uredni{tvo je rezimiralo proteklu godinu ispuwenu radom, borbom,
`rtvama, uspjesima, “jer je zapo~eta u ropstvu a zavr{ena u slobodi”. Sve se
to desilo u vremenu kada je “sve }utalo i strepilo od straha i nade, kad je
na{e ujediwewe bilo jo{ daleko u magli budu}nosti, kad je i samo na{e pismo bilo zazorno”. Uredni{tvo se ponosilo ~iwenicom da je Kwi`evni jug
skromnim sredstvima podigao “nikad neizneverenu misao narodnog ujediwewa” i iznio “ceo niz kwi`evnih imena za koja se mislilo da su mrtva i
raspr{ena”. U tim te{kim danima ~asopis je nastojao da “oblagorodi du{e
koje ~ekaju i stradaju, i da im u~vrsti veru u pobedu, koja je evo i do{la... Delo zapo~eto u robovawu nastavi}emo i u slobodi”.35) Povodom ostvarewa
slobode koju je toliko dugo ~ekao jugoslavenski narod, a naro~ito jugoslavenski nacionalisti, Bartulovi} je napisao ~lanak “Politi~ka sloboda i
kultura”.36)
Uredni{tvo Kwi`evnog juga pokrenulo je “Anketu o slobodi”, obrativ{i se istaknutim jugoslavenskim kwi`evnicima i istori~arima pitawem: “Koja su va{a ose}awa i Va{e misli prigodom na{eg narodnog oslobo|ewa?” Anketi su se odazvali i napisali prigodan tekst Ivo Vojnovi},
Vatroslav Jagi}, prof. dr Ivan \aja, Mate Lisi~ar, Bo`o Lovri}, Branimir Livadi}, Joza Ivaki}, Bo`o Lovri} i Niko Bartulovi}, ~iji kra}i
tekst citiramo: “[to mislim povodom na{eg narodnog oslobo|ewa, to sam
napisao u uvodnom ~lanku, a {ta sam ose}ao, sli~no je donekle ose}aju {to
sam ga imao posle no {to sam polo`io maturu. Pre ispita ~inila mi se ta
matura vrhuncem sre}e, a kada sam je ve} imao, sve pitah sebe: Ma zar je to
dakle ono {to o~ekivah? – Su{i~avi Ipolit u ’Idiotu’, veli da Kolumbo
ne beja{e sre}an kada je Ameriku otkrio, ve} onda kada je hteo da je otkrije. I ja sam izvesno da sam stoputa sre}niji bio za besanih robija{kih no}i, saware}i o ovim danima, nego dok sam ih pro`ivqavao. Mo`da je to i
zato, {to je ideal uvek lep{i od o`ivotvorewa, {to je na{ ideal na{, i
nema prava da nam ga oskrnavi nitko, a o`ivotvorewe je posao ruku qudskih
(i svakojakih ruku!). Tko ho}e da potpuno u`iva u jelu, nesme da bude u kuhiwi, gde se jelo prigotavqa. Ali ima tu mnogo i li~nog usuda. Qudi se dele
na one koji te`e, i na one koji u`ivaju. ^oveka koji bi te`io i u`ivao ka{we ono, za ~im je te`io, nema. Tko ose}a radost borbe, ne mo`e da upozna
slast pobede. Dok drugi likuju, wegova du{a gleda u vrtlog novih borba i
ose}a nemir novih te`wa. I zato oni koji su i{li bezbri`na, vesela lica
u ropstvu, i}i }e bezbri`na i vesela lica i u slobodi, a mnogi koji su stradali ju~er stradati }e i sutra. Jer Bog je pravedno podelio, i dao svakome
svoju radost i svoj na~in sre}e...”37)
41
Bartulovi} je i u 1919, drugoj godini izla`ewa Kwi`evnog juga, kao
glavni urednik nastojao da okupi najzna~ajnije jugoslavenske pisce i u tome je u velikoj mjeri uspio. O tome je u “Re~i urednika” zapisao: “Prvi pisci sa ~itavog Juga, u koliko ih je preostalo, okupqaju se jo{ neprestano
oko ’Kwi`evnog juga’; i svaki novi broj na{e revije nije nego, sem najmla|ih, novi niz poznatih i dragih nam imena iz svih na{ih krajeva. Kad se jo{
uzmu u obzir, s jedne strane neprilike, nesta{ice i svemogu}e zapreke i
ometawa strahovitog ovog doba u kom `ivimo, a s druge strane, po`rtvovnim radom radom poverenika i prijateqa, neverovatni odziv ~itavog jugoslovenskog naroda, onda mo`emo laka srca re}i, – da smo ve} sada stali ~vrsto na noge. Ali to je tek po~etak; i ma koliko nam borba bila draga, i ma
koliko nas mladost nosila, rad opajao i pratile nas simpatije – to ipak jo{
nije dostatno. Ne samo na{im poverenicima, znancima i prijateqima, nego i na{im pretplatnicima du`nost je, da se zauzmu za nas, da na{u reviju
i na{e edicije pro{ire {to vi{e me|u svojim qudima. Samo tako mogu}e nam
je onda u punom razmahu poleta dati punu meru onoga, {to se od nas o~ekuje”.38)
Napomene:
1) N. Bartulovi}, n. d, 75, 76.
2) Rije~ urednika Nike Bartulovi}a, br. 3 – 4, 16. februar 1918.
3) Val je omladinski ~asopis pokrenut u Zagrebu 1. oktobra 1911. na temequ zakqu~aka
hrvatske i srpske napredne omladine u Splitu avgusta 1911. godine. Prema zapa`awima istori~arke Mirjane Gros, osnovno obiqe`je ~asopisa, koji su ure|ivali dalmatinski omladinci, bila je odlu~na odbrana ideje hrvatsko-srpskog jedinstva na kulturnom i politi~kom poqu, s aluzijom o potrebi revolucionarnog stvarawa Jugoslavije, kao i ogor~ena optu`ba starije generacije, tzv. o~eva. Val je prvi izrazio ideje
“revolucionarnih nacionalista”, koje }e se 1912.pro{iriti me|u studentima i sredwo{kolskom omladinom. List nije dugo izlazio. Na zboru hrvatsko-srpske omladine
u Splitu krajem 1911. koncepcija Vala pretrpjela je poraz. Wegov urednik Vladimir
^erina je smjewen, a nekoliko brojeva, ure|enih u napredwa~kom duhu Masarikove
ideje o postepenoj evoluciji, izi{lo je u Pragu po~etkom 1912. godine (M. Gros, Val,
Enciklopedija Jugoslavije, tom 8, Zagreb, 1962, 450).
4) Enciklopedija Jugoslavije, tom 5, Zagreb, 1963, 277.
5) J. Demetrovi}, O sadr`ini na{eg nacionalizma, Jugoslavenska wiva, br. 2, januar
1923, 51.
6) B. Petranovi}, Istorija Jugoslavije 1918-1988, I, 340 –341.
7) N. Bartulovi}, Od revoluconarne omladine..., 72–73.
8) Kwi`evni jug, 16. septembar 1918.
9) N. Bartulovi}, Zadaci vremena, Kwi`evni jug, br. 1, 1. januar 1918 (kompletan tekst
u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II)
10) Isto
11) V. ]orovi}, Srpski pisci kod Hrvata, Kwi`evni jug, br. 2, 16. januar 1918.
12) Petar Preradovi} je ro|en 19. marta 1818. u Grabrovinci, seocetu |ur|eva~ke kraji{ke pukovnije, potom `upanije bjelovarsko-kri`eva~ke. Wegov otac Jovan, “koji je
od prosta vojnika postao poru~nikom, po|e oko 1820. u mir i nastavi se u Grabovnici, gdje je 1828. umro, ostavivi{i troje neja~adi: Petra, Stevana i k}erku Mariju.” Godine 1830. usli{ana je molba “wegove matere”, pa je on kao siro~e “kraji{kog ~asnika” postao pitomac Vojni~ke akademije u Wiener Neustadtu, gdje je bez prekida ostao
osam godina. U vojni~ku akademiju mogli su u to vreme, “po statutu”, biti primqeni
samo rimokatolici i unijati, a “inovjerci” jedino “uz o~itovawe” roditeqa da smiju u ~etrnaestoj godini prije}i u rimokatoli~ku crkvu. Nekatolici (pa i pravoslaci) u~ili su nauk vjere sa rimokatolicima, a kateheta bi ih u “osobitim satovima”
42
13)
14)
15)
16)
17)
18)
19)
20)
21)
22)
23)
24)
25)
26)
27)
28)
29)
30)
spremao za konverziju (prelazak u rimokatolicizam). Prema ovim propisima, koji su
slu`beno ukinuti tek 1820. godine, 8. avgusta 1832. Petar Preradovi} “dijete pravoslavnih roditeqa”, zajedno sa pet drugova, postao je “slu`benim katolikom”. Dr
Branko Vodnik navodi da je “pjesnikova odgoja” u Vojni~koj akademiji bila wema~ka
i on bi se u toj okolini “u tako mla|anoj dobi”, posve odnarodio da ga od toga nije sa~uvalo “obligatno u~ewe ~e{kog jezika”. Zbog prelaska u rimokatoli~ku vjeru i uticaja rimokatolika u~iteqa, dr Vodnik je nazivao Preradovi}a “hrvatsko-srpskim
pjesnikom”, ali je zato komotno napisao da je “Poslanica [piri Dimitrijevi}u”
Preradovi}eva “prva hrvatska pjesma”, iako je prije toga toga konstatovao da Preradovi} “nije mogao pjevati na hrvatskom jeziku jer wegovo poznavawe hrvatskog jezika
nije bilo dostatno da u w zaodijeva svoje misli”. Preradovi} je zbog boravka u wema~koj sredini i uticaja ^eha u~iteqa boqe govorio ~e{ki i wema~ki od “hrvatskog”.
Na ja~awe “hrvatskog osje}aja” kod Preradovi}a svakako je uticao poru~nik Ivan Kukuqevi} Sakcinski, s kojim se upoznao 1840. u Milanu gdje je slu`bovao kao poru~nik austrijske vojske. Vodnik je zapisao da se “uticaj Kukuqevi}ev `ivo odbio u Preradovi}evoj du{i” (B. Vodnik, @ivot Petra Preradovi}a, Kwi`evni jug, br. 6, 16.
mart 1918).
N. Bartulovi}, Od revolucionarne omladine...
Vladimir ]orovi}, Petar Preradovi} prema Srbima, Kwi`evni jug, br. 6, 16. mart
1918.
Nova Iskra, 1902, 114.
Vladimir ]orovi}, Petar Preradovi} prema Srbima, Kwi`evni jug, br. 6, 16. mart
1918.
Isto
Isto
Ilirsko ime je bilo jedan od naziva za Srbe, prema brojnim austro-wema~kim autorima (baron Bart{ntajn, [viker, itd.), pa tako i prema Slovencu Stanku Vrazu. Me|utim, nova nacija u stvarawu – Hrvati, naziv “Iliri”, kao i druge nacionalne odrednice za Srbe, jednostavno je prisvojila za sebe, po{to se hrvatsko ime u prethodnim
vjekovima vrlo rijetko pomiwalo, osim kao jedan od naziva za Srbe (geografski pojam kao Slavonci, Bo{waci, Dalmatinci itd). Op{irnije u kwizi: N. @uti}, Rimokatoli~ka crkva i hrvatstvo – od ilirske ideje do rimokatoli~ke realizacije
1453–1941, Beograd, 1997; Srbi rimokatolici tzv. Hrvati, Beograd, 2006.
N. Bartulovi}, Politi~ki nazori Petra Preradovi}a, Kwi`evni jug, br. 16, mart
1918 (kompletan ~lanak u: “Kwige, ~lanci i kritike i polemike Nike Bartulovi}a”,
kwiga II).
Glavna skup{tina Dru{tva hrvatskih kwi`evnika, Kwi`evni jug , 10–11, 1. juni 1918.
V. ]orovi}, Za Kwi`evno jedinstvo – pitawe nare~ja i pisma, Kwi`evni jug, br. 3 –
4, 16. februar 1918.
Tomo Mareti}, “najkompetentiji Hrvat za jezi~ka pitawa” po ]orovi}u, striktno se
zalagao za uvo|ewe “ekavice”.
Ova rije~ ne predstavqa “uvo” ve} “uvjet” prema zapadnoj varijatni srpskog jezika,
tzv. hrvatskim. U isto~nosrpskoj varijanti srpskog jezika “uvjet” se ka`e “uslov”.
Ijekavci koji su preko no}i htjeli postati ekavci nisu mogli da izbjegnu takve jezi~ke zamke (i Bartulovi} je koristio “uvet”). Vjerovatno je ]orovi}, u svom sveekavskom prevo|ewu rije~i, i rije~ spirala sa tobo`weg ikavskog nasilno prevodio kao
“sperala”.
Isto.
N. Bartulovi}, Lju­bljan­ski­zvon, Kwi`evni jug, br. 3–4, 16. februar 1918.
N. Bartulovi}, Do­m­in­Svet, Kwi`evni jug, br. 7, 1. april 1918 (~lanak u: “Kwige,
~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II)
N. Bartulovi}, Slo­van, Kwi`evni jug, br. 8–9, 1. maj 1918.
Slovensko-srpskohrvatski re~nik, Kwi`evni jug, br. 3–4, 16. februar 1918.
^lanak o Bartulovi}evoj Vedinoj anketi iz 1913, kao i wegov ~lanak Kulturno jedinstvo i Slovenci (Kwi`evni jug, br. 7, 1. april 1918) vidjeti u: “Kwige, ~lanci kritikme i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
43
31) Slavqewe “Narodnog divadla” usko je spojeno sa istorijom ~e{kog “narodnog preporoda, osve{}ewa i oja~awa”. Sto godina prije definitivnog otvarawa “Narodnog didvadla” podignuto je prvo ~e{ko “drveno” kazali{te (“Bouda”) na Vaclavskom namjesti (trgu). Godine 1783. izgra|eno je pozori{te na Ovocnom trgu, koje je za tada{we
prilike bilo “savr{eno”. Predstave su prire|ivane samo na wema~kom i italijanskom jeziku, {to je bilo poni`ewe za ~e{ki narod. U XIX vijeku formirala se svijest za obrazovawe samostalnog ~e{kog narodnog kazali{ta, pa su 1845. pra{ki gra|ani uputili molbu “stale`ima kraqevstva ~e{kog” da im se dodijeli “jedan od wihovih kraqevskih privilegija”. Molbi je udovoqeno i 1846, na inicijativu dr Riegera, stvoreno je dioni~arsko dru{tvo za gradwu kazali{ta, ali mu vlada nije potvrdila pravila. S “razmahom narodnog `ivota” posle 1860-ih “razmahala se i kazali{na
akcija”, pa je 1868. postavqen kamen temeqac za kazali{nu zgradu uz veli~anstvenu
slavu nazvanu “narodni divadlo” (A. ^erny, Narodni divadlo u Pragu, Kwi`evni jug,
br. 10–11, 1. juni 1918).
32) N. Bartulovi}, Sve~anost Narodnog divadla u Pragu, Kwi`evni jug, br. 10–11, 1. juni
1918 (kompletan osvrt u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”,
kwiga II)
33) Kwi`evni jug, 1. juni 1918.
34) Kwi`evni jug, 1. novembar 1918.
35) Kwi`evni jug, 15. decembar 1918.
36) Kwi`evni jug, Politi~ka sloboda i kultura, kw. II, sv. 10–12, 15. decembar 1918.
37) Isto.
38) Kwi`evni jug, br. 3–4, 16. februar 1919.
39) Isto.
44
BARTULOVI] JUGOSLAVENSKI
INTEGRALISTA – “ORJUNA[” 1921–1928.
Bartulovi} je vrlo kriti~ki nastupio protiv pona{awa novih jugoslavenskih vlasti, naro~ito pokrajinskih, u pre~anskim, biv{im austrougarskim pokrajinama, zbog odbacivawa predratnih jugoslavenskih nacionalista iz javnog `ivota i stavqawa u prvi plan austrijskih klerikalaca,
“{uckora”, radi}evaca, a “bez predstavnika one omladine koja je dala
Principa, ^abrinovi}a, Ili}a, Krausa, Jenka i Mika~i}a”. Po wemu, tzv.
prevrat nije bio tako “konzumiran”, dok su se “doju~era{wi Austrijanci
uvukli u posao organizirawa mlade dr`ave kao trojanski kow i, odbaciv{i od sebe masku jedinstva, po~eli otvoreno da prova|aju defetisti~ku rabotu na svim linijama”.1)
Nacionalisti~ka omladina se osje}ala prevarenom, nastupilo je nejedinstvo, wihovi jugoslavenski ideali nisu bili dovoqno zastupani u dr`avnoj politici i ideologiji. Leonti}, Bartulovi}, \unio, Bartulica i
dr Vrsalovi}, “koji su se na{li u Zagrebu”, uvidjeli su da “sve te raspar~ane omladinske akcije” ne}e uroditi plodom i da je jedini put “smiono se nadovezati na be~ki Vidovdanski kongres” iz 1914. i sazvati u Zagrebu “veliki zbor celokupne predratne omladine, i nove, koja se s wom sla`e, i na tom
kongresu udariti temeqe jednoj sna`noj organizaciji i jednom zdravom pokretu, koji }e biti ra{iren po celoj zemqi”. Inicijatori zbora, predvo|eni Leonti}em i Bartulovi}em, odr`avali su predkonferencije i pripremali tehni~ke detaqe kongresa, koji je bio zakazan za septembar 1919. godine. U proglasu “Poziv na kongres Jugoslavenske ujediwene omladine u Zagrebu” isticalo se da je kongres sazvan “u ciqu da se likvidira posao preuzet pre rata, da se izmene misli o sada{wem stawu u Otaybini i da se stvore zakqu~ci o radu omladine ubudu}e”. Upu}ena je slijede}a poruka (“amanet”): “Predratnoj jugoslovenskoj omladini ostaje uvek zajedni~ka i nikad
nepromewiva misao vodiqa jedinstvene na{e nacije: prvo, demokratsko i
savremeno socijalno ure|ewe dr`ave bez obzira na istorijske granice, tradicije i plemenske razlike; drugo; stvarawe jedinstvene moderne kulture
jugoslavenskog naroda”. Kongres je trebalo da bude “sve~ana manifestacija Jugoslavenstva”, ali do wegovog odr`avawa nije do{lo zbog slabe podr{ke vlasti. U Zagrebu je bilo jo{ nekoliko poku{aja okupqawa omladine,
45
radilo se na ja~awu veza sa Splitom i Beogradom (naro~ito je bio aktivan
Bartulovi}), ali zbog pomawkawa finansijskih sredstava ni{ta od zami{qenog nije realizovano.2)
Za svoje ekskluzivne integralno jugoslavenske ideje Leonti} i Bartulovi} nisu imali ni materijalnu ni moralnu potporu tek osnovane dr`ave.
Bartulovi} je, opisuju}i prve godine Kraqevstva SHS, isticao da su prilike u dr`avi “bile sve nesnosnije”, naro~ito zbog komunizma i “radi}ev{tine”, koja se sve vi{e {irila u antidr`avnom smjeru. Umjesto kr{}ansko-socijalnim Krekovim stopama, Koro{ec je po{ao stopama ekstremnog
klerikalca [u{ter{i~a, dok je “srpski hegemonizam imao svojih ^okorila”. U “burnim i te{kim prilikama”, po mi{qewu Bartulovi}a, nije bilo
mjesta “sitnom radu” ni “postepenoj evoluciji”, pa je trebalo krenuti u
borbu pod geslom “protiv unutra{weg i spoqweg neprijateqa!”, “za dr`avno i narodno jedinstvo!”, “za red, autoritet i snagu Jugoslavije”.3)
Te`ak i nesre|en polo`aj Dalmacije, naro~ito zbog italijanske okupacije, nalagao je stvarawe jedne ekskluzivne integralno jugoslavenske organizacije u Splitu, “koji je uvijek bio `ari{te jugoslavenstva”. “Nukleus” budu}e “Orjune” bilo je prosvjetno dru{tvo “Svetlo”, osnovano “nekako” 1920. godine, iz kojeg je prvobitno nastala organizacija Jugoslavenske
napredne nacionalne omladine 23. marta 1921. U rezoluciji te organizacije stajalo je slijede}e: “Jugoslovenska nacionalna omladina u Splitu smatra svojom najpre~om du`no{}u da nastavi zapo~eti rad biv{e nacionalisti~ke omladine u svrhu nacionalizacije na{eg dru{tva. JNNO vidi i danas posle narodnog ujediwewa, u prvom redu ideal u slobodnoj jedinstvenoj
Otaybini. Sledstveno tomu, ona ne}e dopustiti da se sa ve} postignutim jedinstvom ni u kojoj formi ne eksperimentira ni da se ono kompromitira.
Zbog toga }e najodlu~nije sudelovati u pobijawu pojava, koje u sebi kriju,
bilo plemenski, verski ili klasni separatizam. Isto tako ne odobrava i
osu|uje politiku skr{tenih ruku, dok se svi mra~ni elementi udru`uju i
tako `u~qivo spremaju prepad i na jugoslovensku naprednu Dalmaciju”.4)
JNNO je apelirala da se ne dozvoli neka`weno vre|awe dr`avnog i
narodnog jedinstva kao i “dela stotina hiqada palih junaka”. Stalno je isticala kontinuitet rada sa predratnom nacionalisti~kom omladinom, i
to naro~ito zbog optu`bi da je wena organizacija kopija fa{izma. U Akcioni odbor su u{li Marko Nani kao predsjednik, Edo Bulat kao tajnik,
Mirko Krstulovi} i Ante [iti} koji su bili “te`aci”, Otokar Lahman,
Pero Trepov, agilni predratni nacionalist i borac, Berislav An|elinovi}, dr Ivo Petkovi}, ]iro ^i~in – [ain, dr Vice Krstulovi}, Branko
Stanojevi} pjesnik i drugi. JNNO (budu}a Orjuna) je naro~ito eksplozivno reagovala na komunisti~ke subverzivne akcije i razne zlo~ine. ^im su
do~uli za “zlikova~ko ubistvo” ministra Milorada Dra{kovi}a u Delnicama, koje je na podmukao na~in izvr{io Alija Alijagi} u qeto 1921, puni
ogor~ewa “na komunisti~ke razbija~e” odlu~ili su da “treba jedan put za
uvek zmiji satrti glavu i razbiti silom teror ruqe”. U qeto 1921. sazvana
je skup{tina na kojoj je izabran prvi Centralni odbor sa dobrovoqcem dr
Ivom Petkovi}em na ~elu.
46
Na Vidovdan 1921. izi{ao je prvi broj wihovog glasila pod nazivom
Pobeda (“pobeda Jugoslavenstva” i “nacijske afirmacije u svetu”). U uvodnom razmatrawu prvog sve~arskog broja, ~lan Direktorija ]iro ^i~in –
[ain idealisti~ki i romanti~arski iznio je omladinsko stradawe za slobodu, koje su potom za svoje demago{ke ciqeve iskoristili politi~ari:
“Dok smo izdisali od samonikle `eqe da sve damo, svesno za Jugoslaviju, kakovu smo zamislili, politi~ari su iskoristili na{e patwe, na{u krv, na{u smrt, la`u}i nama i svima da grade temeqe na{oj domovini. A posle
borbe i stradawa zatekao nas je gotov ~in. U rukama qudi, koji su ~esto, a
gotovo i uvek, bili sve, samo ne Jugosloveni, na{li smo ovu dr`avu. Za to
se sastajemo i okupqamo, jer ~itava na{a pro{lost, jer ~itava na{a savest
se buni protiv ovakovog stawa stvari... Stari program nacionalisti~ke
omladine bi}e revidiran i razvi}emo ga. U wemu je zapisano, i znamo za{to smo se borili: za oslobo|ewe i dr`avu najpre, zatim za ekonomski napredak i razvijawe dru{tva, kona~no za nacionalnu du{evnu kulturu i ispoqewe vrednota jugoslovenske rase...”.
Prvi urednik Pobede bio je Marko Nani, a redovni saradnici dr Ivo
Petkovi}, dr V. Krstulovi}, ]iro ^i~in – [ain, prof. Mirko Le`ai} i
drugi. U prvom godi{waku ~asopisa pisali su i Ivo i Otokar Lahman, Niko Bartulovi}, dr Mirko Korolija, dr S. Bulat, dr Gajo Bulat, dr Edo Bulat, dr Prvislav Grisogono, dr I. Mogorovi}, Aleksa [anti}, dr Ante
Tresi}-Pavi~i}, Ivo Vojnovi}, Juraj Biankini i drugi. Pobeda je u po~etku izlazila kao polumjese~nik, a potom kao nedjeqnik. Pored glavnog organa Pobede orjuna{i su izdavali Vidovdan u Novom Sadu, Orjunu u Qubqani, u Skopqu Ju`nu Zvezdu, u Beogradu Preporod, Kragujevcu [umadijsku Orjunu, u Zagrebu Pokret, Princip u Sarajevu, Budu}nost u Osijeku,
So~u u [ibeniku, Novi Pokret u Vukovaru. “Himnu Orjuni” spjevao je srpski nacionalni pjesnik Aleksa [anti} 15. oktobra 1921. godine. U Orjuni
je aktivno djelovao dr Mirko Korolija (kasnije }e postati i predsjednik),
koji je u ~ast nacionalne omladine napisao pjesmu “Jugana, vila najmla|a”
i “kojom je 15. oktobra 1921. otvoreno Narodno pozori{te u Splitu”, na ~elu s Nikom Bartulovi}em.5)
Protiv Orjune je djelovala Jugoslavenska nezavisna narodna omladina,
koja je svoju pravu velikohrvatsku nacionalnu ideologiju skrivala pod jugoslavenskim imenom. Vremenom }e od wih nastati Hrvatska nacionalna
omladina (HANAO) zavisna od dr Ante Trumbi}a, koji }e od kowukturnog
dodvorni~kog jugoslavenskog nacionaliste postati ideolog samostalne
Velike Hrvatske. Bartulovi} je procjenio da je tako nastala “prva omladinska furtima{ka organizacija” koja je djelovala protiv Orjune i davala
ideje wenim protivnicima da “stvaraju svoje garde sa raznim nazivima (Hanao, Srnao itd) u ciqu da nas bar fizi~ki zadr`e na na{em putu”. Po~etkom avgusta 1921. do{lo je do sukoba orjuna{a sa rimokatoli~kom tjelovje`benom organizacijom Katoli~ke akcije – “Orlova”, tom “austrijskom tvorevinom siwskih klerikala”.
Orjuna je provodila kulturne akcije u Splitu i Dalmaciji. Javna predavawa su u weno ime odr`ali jugoslavenski nacionalista dr Tomislav To47
mqenovi} i dr Zdravko Kova~evi}. Bartulovi} je naro~ito istakao dolazak u Split dr Luje Vojnovi}a, “najbriqantnijeg jugoslovenskog konferensijera”, koji je u Splitu i Siwu govorio o jugoslavenskom nacionalizmu,
kao i “slepog dobruyanskog junaka”, kapetana rimokatolika Luje Lovri}a,
koji je “u dva navrata od orjuna{a vo|en da du` cijele Dalmacije dr`i propagandisti~ke nacionalne govore”. U tom periodu Orjunu su podr`avali
predsjednik Narodne skup{tine Kraqevine SHS, demokrata dr Ivan Ribar,
demokrata Svetozar Pribi}evi}, Juraj Biankini, sokolski vo|a mostarskog
seoskog sokolstva Stevan @akula i drugi jugoslavenski nacionalisti.
Hrvatska separatisti~ka akcija po~ela je sve vi{e ja~ati od 1922. godine i od tada je dolazilo do u~estalih sukoba orjuna{a sa separatistima
Radi}eve HSS i klero-frankovcima. Bartulovi} je zapisao da je, pored
ostalog, 14. januara 1922. Hrvatski blok sa Radi}em i Drinkovi}em na ~elu
poslao “famozni memorandum” me|unarodnoj konferenciji u \enovi, kojim se tra`ilo “ostvarewe posebne suverenosti Hrvatske ili priznawe
Hrvatske dr`ave...”. Protiv ovakvog separatisti~kog akta ustale su sve orjuna{ke organizacije odr`avaju}i zborove, a Bartulovi} je tim povodom
zapisao: “Cela jugoslovenska Dalmacija se listom di`e”.
Statutom od 21. maja 1922. naziv Jugoslovenske nacionalno napredne
organizacije zvani~no je promjewen u Organizaciju jugoslavenskih nacionalista (Or–Ju–Na). Svrha organizacije bila je da “pomo}u svih moralnih
intelektualnih, a po potrebi i fizi~kih snaga svojih ~lanova bude obrana
kulturnih i politi~kih tekovina, koje je jugoslavenski narod postigao svojim ujediwewem; da svojim djelovawem, iznad svih strana~kih, klasnih ili
vjerskih interesa, bilo koje grupacije u dr`avi, podi`e i {iri u narodu
jugoslavensku unitarnu misao i svijest o du`nostima spram zajednice (naroda i dr`ave); da energi~no istupa protiv svakoga rada koji bi mogao da
ugro`ava osnovne uslove narodne budu}nosti: jedinstvo naroda i dr`ave; da
se bori protiv svih pojava, koje su odraz te`we za separatizmom, plemenskim, pokrajinskim ili vjerskim”. Statut je predvidio Centralni odbor u
Splitu (kasnije Direktorij) kao upravni i izvr{ni organ, a zatim oblasne
upravne odbore Orjune. Vrhovno upravno tijelo bio je kongres delegata,
kao i oblasne i mjesne skup{tinske organizacije.6) Statut Orjune, koja je
pokrivala podru~je cijele Kraqevine SHS, odobrilo je Ministarstvo unutra{wih dela Kraqevine. Ubrzo su osnovani oblasni odbori u Zagrebu, Sarajevu, Subotici, Beogradu i Qubqani. U prvi Direktorij, koji je izabran
na prvom sastanku oblasnih odbora u Splitu 9. novembra 1922, u{li su dr
Mirko Korolija, kao predsjednik, dr Pa{ko Tomi}, potpredsjednik, dr Vice Krstulovi}, generalni sekretar, Marko Nani, finansijski direktor i
~lanovi ]iro ^i~in – [ain, Pa{ko Fabris i dr Vladimir Mato{i}. Orjuna je, dakle, pokrenuta 1922. godine zbog toga {to “mjerodavni faktori za
~etiri godine od formalnog oslobo|ewa” ni{ta nisu pokrenuli da bi dr`avu u nacionalnom i dr`avnom smislu sjedinili, eliminisali vjersku i
plemensku mr`wu, spre~ili korupciju i drugo”.Orjuna{i su tjesno sara|ivali sa svim jugoslavenskim liberalnim organizacijama – Sokolom, Udru`ewem ~etnika, Narodnom odbranom, Kolom srpskih sestara, Jadranskom
48
stra`om i drugim. Na sastanku ovla{}enih predstavnika Udru`ewa jugoslovenskih ~etnika i Direktorija Orjune u Splitu postignut je sporazum
za “jedinstveno nastupawe u borbi protiv vawskih i unutra{wih neprijateqa veli~ine i ~asti Otaybine, narodnog jedinstva i dinastije Kara|or|evi}”. Za direktorij Orjune potpisani su bili Korolija, Tomi}, Krstulovi}, ^i~in–[ajn, Fabris Nani, a za Udru`ewe ~etnika vojvode Trifunovi}, Cvetkovi} i Risti}.7)
U rad Orjune Niko Bartulovi} se aktivnije ukqu~io januara 1923, a ve}
u aprilu 1923. kooptiran je u Centralni odbor. Naro~ito aktivno u~estvovao je u pripremama kongresa za 1. decembar 1923, koji je odr`an na praznik
dr`avnog ujediwewa. Glavni govornik na kongresu bio je dr Mirko Korolija, a govore su odr`ali pukovnik Juri{i} u ime [umadije i dr Leonti}
u ime Dubrovnika. Istaknuti referent je bio i Niko Bartulovi} koji je
govorio o “Ideologiji i taktici”. Jednoglasno su prihva}eni wegov referat kao “baza pokreta” i rezolucija kao zakqu~ak iz referata.8) Zbog izuzetnog zna~aja za ideologiju jugoslavenstva qubqanski oblasni odbor
{tampao je Bartulovi}ev referat u posebnoj bro{uri. Poslije uspje{nog
nastupa na kongresu Bartulovi} je izabran za potpredsjednika novog Direktorija, dok je predsjednik postao dr Qubo Leonti}. ^lanovi Direktorija
bili su dr Mirko Korolija, dr Vicko Krstulovi} i ]iro ^i~in – [ain. U
Prestolni~ku sekciju u Beogradu izabrani su Dobrosav Jev|evi} i dr Mogorovi}.9) Na prvoj redovitoj sjednici Glavnog odbora, odr`anoj u Splitu
poslije kongresa, zakqu~eno je da }e u sedi{tu Direktorija u Splitu predsjednika Leonti}a zamjewivati potpredsjednik Niko Bartulovi}, “sve dotle dok Leonti}u ne bude omogu}eno da se, obzirom na te{ke stambene prilike, preseli sa obiteqi i kancelarijom iz Dubrovnika u Split.”10)
“Nagla{ena neodvisnost pokreta” od svih partija, izre~ena na kongresu, po Bartulovi}u je “zavela predstavnike tzv. sredwe linije”, pa se to u novinskim komentarima po~elo tuma~iti kao pribli`avawe Orjune “sredwoj liniji”. Bartulovi} se u Pobedi najodlu~nije ogradio od takvih kretawa u Orjuni, osu|uju}i “neagilnost, neodre|enost i jalov kriticizam tih
’sredwih linija’”. Doma}a {tampa, pa ~ak i italijanska, propratila je kongres sa velikim interesovawem. Glasilo Pobeda se reorganiziralo pod
uredni{tvom Ive Lahmana i Nike Bartulovi}a, koji je odmah poslije kongresa postao glavni direktor lista i “davao mu ton i smjer”.11) Potom se i
orjuna{ka splitska oblast ponovo reorganizirala: za predsjednika je izabran dr I. Barbieri, za potpredsjednika M. Nani, a ~lanovi odbora su postali dr Uro{ Kraqevi}, “gospoja” Buzoli}, “gospo|ica” Nada Radi}, Ivan
Alfirevi}, Dinko Toma{i}, O. Lahman, dr P. Tripalo, dr Vj. Fran}eski i
drugi. U martu 1924. splitska mjesna Orjuna priredila je otvarawe ~itaonice, kojom prilikom su govorili Leonti} i Bartulovi}.
Novosadski oblasni odbor osnovan je ve} u junu 1922, pod vodstvom “starog predratnog nacionaliste” Dobrosava Jev|evi}a, a istaknuti ~lanovi
su bili “junak iz ratova” pukovnik Pavle Juri{i} – [turm i dr Ivo Mogorovi}. Ve} 29. jula 1922. pojavio se u Novom Sadu prvi broj orjuna{kog lista Vidovdan, koji je vodio “narodno-odbrambenu” borbu protiv Mayara i
49
Nijemaca i propagandisti~ku akciju uzdizawa jugoslavenskog integralnog
nacionalizma i dr`avnog unitarizma. List se borio sa “plemenskom {tampom, a naro~ito s beogradskim “Balkanom”. Orjuna je 1. januara 1924. u Somboru organizovala veliki zbor zajedno sa Narodnom odbranom i ~etnicima. Govorili su pukovnik Juri{i}-[turm i Jev|evi}, koji je potom optu`en po Zakonu o za{titi dr`ave, jer je kritikovao rad Pa{i}eve radikalske vlade.
Orjunu je naro~ito brinuo hrvatski nacionalizam koji se, naro~ito od
1922, {irio i u “najugoslovenskiji kraj – Dalmaciju”. Zabriwavalo ih je sve
ja~e prodirawe “radi}evaca”, ali i s druge strane “zvani~na i privatna
ometawa sa strane nekih radikala, iz ~ije sredine po~iwe akcija za osnivawe razbija~kih organizacija” (misli se na Srpsku nacionalnu organizaciju, skra}eno “Srnao” – N. @.). Bartulovi} je u to vreme, s pogledom jugoslavenskog integraliste, pisao da se “javqaju la`ni nacionalizmi u svim
krajevima, ne samo hrvatski i srpski, nego i katoli~ko-slovena~ki i tursko-muslimanski, koji ne zaziru ni od fizi~kih uli~nih sukoba”. Tako su u
Gospi}u “fanatizovani uli~ni elementi koncem juna 1922. ubili na{eg odli~nog druga, maturanta u~iteqske {kole Milana Crevara, a u Dalmaciji
zemqoradnika i tajnika mjesne Orjune u Jezerima (kod [ibenika) Jakova
Bra~anova (11. septembra)”.
Orjunu su podupirale jugoslavenske unitaristi~ke snage, pa tako i jugoslavenske demokrate. Od 1922, me|utim, Jugoslavenska demokratska
stranka je od prvobitno jugoslavenske unitaristi~ke stranke, koja je bila
bitan faktor pri izglasavawu “centralisti~kog” Vidovdanskog ustava, po~ela sve vi{e poprimati dualnu formu podjele na dva krila: Davidovi}evo, koje je sve vi{e nagiwalo ka jugoslavenstvu troimenoga naroda (“realnom jugoslavenstvu”), odnosno sporazumu tri plemena (Srba, Hrvata i Slovenaca); i Pribi}evi}evo, koje nije htjelo da popusti pred Radi}evim
(kon)federalizmom i slovena~ko-klerikalnim autonomizmom, a koje se i
daqe zalagalo za politiku integralnog (nedjeqivog) jugoslavenstva i vladu “~vrste ruke”. To je bilo ishodi{te za politi~ku akciju preko Organizacije jugoslavenskih nacionalista, koju su pokrenule Pribi}evi}eve pristalice u Dalmaciji i pristalice unitariste @erjava u Sloveniji, “kjer se
ni v ni~emer odmaknila od mladoliberalcev in od Pribi~evi}eve politi~ne linije”.12)
Bartulovi} je naro~ito cjenio orjuna{ki pokret u Sloveniji, “koji se
naglo i sjajno {irio” uprkos velikim otporima klerikalaca i slovena~kih autonomista. Prva organizacija u Qubqani nastala je jo{ aprila 1922,
ali je nai{la na ogromne zapreke od “separatisti~kih klerikala, defetisti~kih komunista, u~malih starijih liberala”, a najvi{e od dr`avne vlasti. [email protected] uspomene namesnik Hribar” odbio je ~etiri puta da im potvrdi pravila, dok ih je, s druge strane, wema~kom politi~kom dru{tvu odmah potvrdio. [email protected] orjuna{a”, me|utim, sve je to pobjedila. U novembru 1922. rekonstruisan je privremeni Odbor, a na predsjedni~ko mjesto do{ao je “juna~ki dobrovoqac iz Pivkovog bataqona, agilni i odlu~ni Marko Krawec, in`inir”.13)
Poslije sedmomjese~nog djelovawa u Sloveniji, Oblasni odbor Organizacije jugoslovenskih nacionalista po~eo je od 1. januara 1923. da izdaje
glasilo (nedjeqnik) Or­ju­na­–­na­ci­o­na­li­sti~­ni­or­gan. U prvom broju qubqan50
ske Orjune kao saradnici lista pojavili su se vo|a orjuna{a in`. Krawec,
“odli~ni predratni nacionalista” dr I. Lah, pjesnik Peterlin – Petru{ka, Jurkovi} i drugi. U tom broju qubqanskog glasila istaknuto je da se
Orjuna pro{irila po cijeloj Jugoslaviji, sa centralnom organizacijom –
Centralnim upravnim odborom u Splitu i glavnim podru`nicama – oblasnim upravnim odborima u Qubqani, Zagrebu, Novom Sadu, Subotici, Beogradu, Splitu, Sarajevu, Skopqu i Cetiwu. Nacionalni ciq Orjune bio je
“jedan integralno ujediweni Jugoslovenski narod”; “jedna dr`avu od Crnog
mora do ’siweg’ Jadrana, od Radgone i Celovca do Skadra i Soluna”.14) Zbog
naglog {irewa u Sloveniji, namjesnik klerikalac Hribar je na sve na~ine
nastojao da se Orjuna raspusti.
O po~ecima Orjune u Sloveniji socrealisti~ki autori su 1964. zapisali slijede}e: “V Sloveniji je ‘Or–JU–Na’, kakor je razvidno iz njenega glasila, tednika ‘Orjuna’, ki je za~el izhajati v Ljubljani v za~etku 1923, mo~no navezovala na narodnja{ko izro~ilo protinem{kih in protutalijanskih narodnostnih bojev v preteklosti in na nasprotstvo do klerikalizma, do ostankov avstriakanstva, do
nem{kega razgovarjanja po ulicah in po javnih prostorih v mestih, br` pa je prehajala z izvedbo organizacije po fa{istovskem zgledu v teroristi~no udarno silo zoper
vse ‘dr`avi sovra`ne’ `ivlje, zoper vse nasprotnike ‘integralnega’ jugoslovenstva
ali ‘separatiste’, avtonimiste, federaliste, republikance, internacionaliste, ki so ji bili vsi skupaj enako zavr`eni ‘defetisti’ in ki jim je pripravljala z enakimi sredstvi
enako usodo, kak{no so priredili fa{istovski skvadristi ‘anacionalnim’ socialistom,
komunistom in demokratom v sosednji Italiji”. Klerikalci, hrvatski {ovinisti i komunisti prozvali su orjuna{e “teroristi~ki nacionalisti”.15)
Bartulovi} je naro~ito hvalio uspon slovena~ke Orjune u drugoj polovini 1923. godine, pod vodstvom in`. Kraweca. “Osim juna~ke borbe protiv
separatista i stranih elemenata”, slovena~ka Orjuna organizirala je veli~anstvene agitacione manifestacije pri blagoslovima svojih barjaka.
Kwi`evnik Vladimir Levstik je bio istaknuti ~lan Orjune.
Jovica Silobr~i} je u qubqanskoj Orjuni zapisao da jugoslavenski nacionalisti moraju raditi na izgradwi novog tipa ~oveka – Jugoslavena, ~istog jugoslavenskog rasnog tipa: “Taj novi ~ovek – Jugosloven mora da bude
sinteza, mora da u sebi imade sve ono najlep{e, sve ono najboqe, {to u sebi
imadu pojedini delovi na{eg naroda, on mora biti inkarnacija svih onih
vekovnih nastojawa na{ih umova, svih onih podviga na{eg herojskog naroda, da budemo samostalni u svemu... Mi moramo da kidamo s pro{lo{}u na{eg naroda koja je samo delila i pravila zapreke na{em potpunom jedinstvu... Mi danas kad smo svoji qudi u svojoj dr`avi, kad ho}emo da smo jedna
nacija, {to i jesmo, mi moramo da pospe{ujemo stvarawe i da stvorimo svoju specijalnu jugoslovensku kulturu i civilizaciju, koja }e biti pravi i nepokvareni odraz na{e nacionalne du{e... To je vera nas jugoslovenskih nacionalista, a na{a je rasa najboqa i najja~a podloga te vere.”16) Na orjuna{e su napadali “svi redom”: hrvatski separatisti (hanaovci), srpski nacionalisti (srnaovci), komunisti i klerikalci popa Koro{eca. Slovenec je
orjuna{e prozvao “jugofa{istima”, jer su bili “idejni izvor fa{izma”, sa
tvrdwama da tra`e inspiraciju u Italiji. Liberalni orjuna{i su na kle51
rikalne napade odgovorili protuoptu`bom o wihovoj tjesnoj vezi s fa{isti~kom Italijom preko Vatikana: “Ali mi imamo glavara doma; nama nije potrebno da molimo kardinala Gasparija, tajnika Sv. Stolice i ~lana
“vatikanskega fa{ija za direktive”, kako to radi Slovenska qudska stranka ‘v
pisarni’ De propaganda fide. U na{oj organizaciji nema u~lawenih kardinala”. Slovenec je tvrdio da je Orjuna iz fa{izma “posnela paganski element”,
ali mu je odgovoreno slijede}e: “Morda misli narodnost, ki so jo ideologi klerikalizma proglasili za paganstvo. V tem slu~aju bi bilo resnice dasi svoje nacionalnosti ne hodimo {ele iskat v Italijo, kakor delajo klerikalci. ^e sta narodnost in
paganstvo sinonima, potem smo pa~ pagani, in sleer zagri`eni pagani, ki jim je
evangelij iz katoli{ke tiskare nad vse zopern. Glede Danteja, Manzonija in Kavurja, ki jih Slovenec imenuje v eni sapi kot idejne vire fa{istov, so Orjuna{i – ne samo dalmatinski – bolje pou~eni ko ‘Slovenec’...”.17)
Orjuna{i su u Sloveniji, kao i u drugim dijelovima Jugoslavije, nastojali da {to te{we sara|uju sa jugoslavenskim nacionalistima – Sokolima,
Jadranskom stra`om, ~etnicima, Narodnom odbranom. “Orjuna{i! Pristopajte v Jadransko stra`o” – glasio je poziv qubqanske Orjune od 24. juna
1923. Orjuna{i su ~esto napadali komunisti~ku, “plemensku” i klerikalnu {tampu koju nikako nisu preporu~ivali svojim pristalicama: “Svaki
nacionalista mora svim silama pobijati defetisti~ki tisak. Komunisti~ki, pla}ani od neprijateqa, defetisti~ki i separatisti~ki listovi
su: “Videlo”, Beograd; “Komunisti~ki Beogradski dnevnik”; “Hrvat”, Zagreb; “Hrvatski borac”, Zagreb; “Slobodni dom”, Zagreb; “Hrvatski list”,
Osjek; “Na{a pravda”, Sarajevo; “Hrvatska sloga”, Sarajevo; “Stra`a”, Maribor; “Avtonomist”, “Qubqana”.18)
Prva redovna skup{tina odr`ana je u Qubqani 25. marta 1923. kada je
formiran Oblasni odbor na ~elu s predsjednikom in`. Ferdom Krawecom,
potpredsjednikom vojv. Atanasijem Risti}em i ~lanovima Jo{kom Benzijom i drugim.19) Druga redovna skup{tina Oblasnog odbora Orjune za Sloveniju odr`ana je u Cequ 2. februara 1924. godine. Predsjednik Orjune dr
Qubomir Leonti} nije bio na skup{tini u Cequ, jer je prisustvovao sahrani kwi`evnika Alekse [anti}a u Mostaru. Leonti} je “davno pre rata sa
nezaboravnim slovenskim drugovima stvarao prvo udru`ewe jugoslovenskih
studenata, prvu na{u omladinsku Jugoslaviju...”. Borili su se za integralni jugoslavenski program, kako je izvje{tavao Dubrovnik 7. februara 1924.20)
U doba martovskih izbora 1923, koje je provodila homogena radikalska
vlada “sa partijskom surevnivo{}u” (po mi{qewu Bartulovi}a) Orjuna je
prvi put imala mogu}nost da iznese svoj stav prema izborima. U tu svrhu je
10. januara u Splitu, pod predsjedavawem dr Korolije,21) odr`ana konferencija svih oblasnih predsjednika sa Direktorijem Orjune, na kojoj je zakqu~eno slijede}e: Orjuna ne}e nastupati sa svojim kandidacionim listama “zbog svoje posebne misije u narodu i dr`avi”; svi ~lanovi Orjune morali su da “porade da u jugoslavenski parlament ne u|u anacionalni i protudr`avni elementi”, pa }e u tu svrhu pomagati dr`avotvorne stranke “koje
stoje na temeqima apsolutnog narodnog jedinstva, integralnog jugoslovenstva i jedinstvenog dr`avnog organizma”. Konferenciji su prisustvovali
52
delegat Udru`ewa ~etnika vojvoda B. Grahovac i glavni sekretar Udru`ewa rezervnih oficira i ratnika iz Beograda major V. Miokovi}. Radikalska vlada nije sara|ivala sa orjuna{ima, ve} je “prote`irala radi}evce
protiv orjuna{a i organizovala Srpsku nacionalnu organizaciju (SRNAO)”.22) Prema Bartulovi}evom memoarskom iskazu, “razbe{wele bande
Hanaoca, koji te{ko rawavaju Beru An|elinovi}a” najvi{e su napadale
Orjunu.
Orjuni u Srbiji, koja je osnovana 1923, pristupili su “poznate ~etni~ke vojvode i junaci” Ilija Trifunovi} – Bir~anin i Kosta Pe}anac. U Srbiji je Orjuna naro~ito sara|ivala sa Narodnom odbranom i Udru`ewem
~etnika, s kojima su veze bile izuzetno jake: “To slavno udru`ewe, sastavqeno sve od junaka i rodoquba, koji su ~itav svoj `ivot proveli u borbi za ujediwewe i veli~inu Otaybine; od qudi koji su prekaqeni vatrom nau~ili
da ne budu ni partizani ni ekskluzivisti; to udru`ewe, ve} u du{i svojoj
unitaristi~ko i jugoslovensko, uo~ilo je odmah u Orjuni svog najbli`eg
druga i svi istaknutiji ~lanovi udru`ewa poradili su mahom za Orjunu
(Bir~anin, Pe}anac, Risti}, Despotovi}, Cvetkovi} i dr). U ciqu ja~awa
veza Udru`ewe ~etnika je izabralo dr Mogorovi}a kao delegata Orjune u
svoj odbor, a u aprilu 1923. poslati su u Split delegati Udru`ewa ^etnika, vojvoda Bir~anin, Atanasije Risti} i Cvetkovi}, gdje su sa Orjunom
sklopili i formalni savez”. Bartulovi} je svjedo~io da je ~etni~kim delegatima “prire|en veli~anstveni do~ek”, dok je o savezu izdato saop{tewe
u kome je istaknuto da je postignuta “potpuna saglasnost za zajedni~ki rad
i borbu protiv vawskih i unutarwih neprijateqa veli~ine i ~asti
Otaybine, narodnog i dr`avnog jedinstva i dinastije Kara|or|evi}a”.
Sli~an sporazum sklopqen je avgusta 1923. u Beogradu sa Narodnom odbranom. Kao delegat Orjune kod Narodne odbrane izabran je Risti}, a kasnije
vojvoda Trifunovi}.
Na drugoj sjednici Glavnog odbora Orjune, odr`anoj 24. februara 1924.
u Beogradu, zakqu~eno je da se sve~ano proslavi 10-godi{wica Sarajevskog
atentata i da Orjuna “uzme inicijativu da se po celoj dr`avi proslavi
1000-godi{wica hrvatskog kraqevstva, i da se ne dozvoli da separatisti i
Austrijanci tu narodnu slavu iskoriste u svoje svrhe”. “Velikim ~elnikom” akcionih ~eta Orjune izabran je “juna~ki borac i nacionalni radenik” Ilija Trifunovi} – Bir~anin, ~iji je izbor “~itava Orjuna pozdravila sa najve}im zanosom”. U saop{tewu sa sjednice osu|eni su “plemenska politika homogene radikalske vlade”, “{urovawe opozicionog bloka sa Radi}em” i korupcija u dru{tvu.23)
Poslije rascjepa u Demokratskoj stranci (na “davidovi}evce” i “pribi}evi}evce”), pa potom i dolaska “radi}evaca” u Beograd nakon vi{egodi{we politi~ke apstinencije, u Orjuni je od proqe}a 1924. izbijala sve
ja~a kriza. S obzirom na politi~ke promjene, 6. aprila 1924. sazvana je vanredna sjednica Glavnog odbora Orjune u Beogradu. U saop{tewu sa sjednice
nagla{en je stav nezavisnosti prema Pa{i}–Pribi}evi}evoj vladi i opozicionom bloku, a u dolasku radi}evaca u Beograd neki “orjuna{i” su “naivno” vidjeli pobjedu unitaristi~ke koncepcije i poraz separatizma. Na53
suprot tome, Niko Bartulovi} je zakqu~io da je polo`aj Orjune u Zagrebu
“naro~ito te`ak”: “Retki su oni koji je podupiru. Jedino ’Pokret’ zna da se
zauzme za Orjunu, a u 1923. godini izdaje ’Pokret’ i posebni broj posve}en
Orjuni, sa prilozima Ante Kova~i}a, D. An|elinovi}a, [tulhofera, Toma{i}a, Bogdana Price, Ede Bulata, Hele Valenti}, Bere An|elinovi}a
i drugih”.24)
April 1924, kako je Bartulovi} konstatovao, bio je vrlo buran za Orjunu. Wen “uspje{an rad” izazivao je stalne qudske `rtve: u Dubrovniku su
“hanaovci” ubili Frawu Siausa, a u Tovari{evu To{u Radoj~ina; u Brodu
komunisti su ranili \or|a Maleti}a, a u Dubrovniku “hanaovci” \uru Kolendi}a; u Bitoqu u borbi s ka~acima te{ko je rawen Mihajlo Reqi}. Radi prekida sukoba i odbrane ~lanstva, u Split je krajem aprila na dogovor
sa Direktorijem do{ao “veliki ~elnik” Trifunovi} – Bir~anin. Prilikom dolaska vojvoda Bir~anina i Pe}anca u Dalmaciju, Orjuna je dr`ala
velike zborove u Splitu, Dubrovniku, pa potom i u Sarajevu, na kojima su,
pored wih, govorili Leonti} i Bartulovi}. Povodom obiqe`avawa 10-godi{wice smrti Jovana Skerli}a, Orjuna je “po ~itavoj zemqi” odr`ala komemoracije, posebno uspje{ne u Novom Sadu, Qubqani, Splitu (govorio
Bartulovi}) i Skopqu (govorio prof. dr Bulat).
Najkrvaviji sukob orjuna{a izbio je sa komunistima prilikom posvete “Barjaka radni~ke Orjune” u Trbovqu 1. juna 1924. O tom doga|aju ostavio je sna`an i upe~atqiv zapis Niko Bartulovi}: “Komunisti i nem{kutari, quti {to im Orjuna otima qude ba{ u radni~kom Trbovqu, organiziraju ne~uveno zlo~instvo. Kad je veli~anstvena povorka prolazila mirno
ulicama, kli~u}i Jugoslaviji i Kraqu, navali{e na wu komunisti iz zasede bombama i revolverima, ne imaju}i obzira ni prema `enama koje su i{le
u povorci. Odmah pado{e mrtvi najboqi na{i drugovi u Sloveniji, neumorni i idealni France [lajpah, magister farmacije, zatim, oblasni ~elnik, juna~ki dobrovoqac iz Pivkovog bataqona Stanko Znider{i} i barjaktar Orjune u [i{ki, mladi i zanosni @arko Boltavzar. Uza sve `rtve,
Orjuna{i se ne smeto{e, ve} pod vodstvom predsednika Krawca i zagreba~kog oblasnog ~elnika Bere An|elinovi}a pre|o{e u obranu i juna~ki rastera{e komunisti~ke zlikovce. U okr{aju je bilo raweno jo{ nekoliko
orjuna{a (Lebar, Petri}, Kukec i dr), a od protivnika pali su 4 mrtva i nekoliko rawenih. Nad mrtvim na{im drugovima izvr{en je blagoslov barjaka do kraja, a zatim su `rtve prenesene u Qubqanu, gde im je prire|en pogreb, tako veli~anstven, da ga Qubqana ne pamti sli~nog. Oko 20.000 du{a
je u~estvovalo pogrebu, a u ime Direktorija do{ao je ’Veliki ^elnik’ Bir~anin. Nad grobovima su govorili Bir~anin, Krawec, Levstik, te predstavnici svih nacionalnih dru{tava. ^itava nacionalna javnost i {tampa
ustala je protiv zlikovaca, a u Sloveniji su `rtve donele nove hiqade i hiqade ~lanstva Orjuni. Klerikalci i separatisti nastojali su da obrane
ubojice, a u tom im se pridru`ila na `alost stanovita liberalna {tampa,
ali su Leonti} i Bartulovi} u dokumentovanim ~lancima (u ’Politici’ i
’Novoj Evropi’) potisnuli tu kampawu. Sudska istraga dokazala je najboqe
na kome je krivwa, te su komunisti osu|eni, a svi Orjuna{i oslobo|eni”.25)
54
Krvavi doga|aji u Trbovqu dodatno su razbudili orjuna{ke organizacije, dr`ani su zborovi i komemoracije poginulima. Zbog doga|aja u Trbovqu Bartulovi} je otputovao u Beograd, dok je za 23. juni 1924. u Sarajevu sazvana tre}a redovna sjednica Glavnog odbora Orjune, kojom je predsjedavao
Qubo Leonti}. Bartulovi} je potom u ime Orjune u~estvovao na mitingu
Narodne odbrane u Skopqu, koji se obavqao pod predsjedavawem vojvode
Stepe Stepanovi}a. Tom prilikom odr`ao je govor koji je bio “naro~ito
srda~no primqen”. U tim trenucima Narodna odbrana je izjavqivala potpunu solidarnost s Orjunom.
Vidovdan 1924. je proslavqen u mnogim gradovima pod jakim utiskom
trbovqanskih nemilih doga|aja, ali i kao desetogodi{wica “juna~kog ~ina” wihovog “predratnog druga Principa”. Poslije doga|aja u Trbovqu,
proslava u Qubqani trebalo je da bude manifestacija orjuna{ke snage
“protiv svih neprijateqa”. U ime Direktorija iz Splita do{ao je potpredsjednik Niko Bartulovi}, a iz Zagreba Bere An|elinovi}. Na “veli~anstvenom zboru” u prisustvu oko 15.000 qudi govorili su Bartulovi}, Krawec, An|elinovi} i Risti}. Bartulovi} je ponovo govorio u Siwu u avgustu 1924. prilikom osve}ewa zastave. U to vreme ministar unutra{wih djela u Davidovi}evoj vladi Nastas Petrovi}, disident iz Radikalske stranke, naro~ito je progawao Orjunu, “do~im su Radi}evci imali potpunu slobodu”. Hap{eni su orjuna{i u Makarskoj, Zagorju, a u septembru je, na zahtjev klerikalaca, uhap{en predsjednik qubqanske oblasti Marko Krawec. Potpredsjednik Bartulovi} je sa Bir~aninom i Radojlovi}em u nadle`nom ministarstvu u Beogradu protestirao protiv zabrane rada pojedinim
orjuna{kim organizacijama, pa je kasnije “posveta zastave u Makarskoj bila dozvoqena i uspela veli~anstveno”.26)
Organizacija jugoslavenskih nacionalista i daqe je blisko sara|ivala sa jugoslavenskim Udru`ewem ~etnika. List Orjuna je obavijestio da }e
“Zbor svih mestnih glavarjev ljubljanskega bataljonskega okro`ja” biti odr`an
18. jula 1924, u 8 sati uve~e u areni Narodnog doma, a zbor “vseh ~etnikov” narednog dana, u 8 sati nave~e na istom mjestu.27) Qubqanska Orjuna se na prvoj strani lista, od 8. avgusta 1924, obratila “Bra}i i sestrama! ^etnicima!” („Bratje in sestre! ^etniki!”): “Otkako je pre{la vlada u radi}evsko – tursko – klerikalne ruke, stremqewe klerikalne politike ide za tim da se
uni{ti Orjuna. Ho}e nas upla{iti s neutemeqenim progawawima na{ih
~lanova. Poku{avaju nam na{koditi sa {irewem la`nih vjesti o skorom
raspu{tawu organizacije ...”.28)
Klerikalni pokrajinski namjesnik Hribar intenzivno je progawao liberalne orjuna{e. Qubqanska Orjuna je objavila da je 17. septembra 1924.
“aretiran” ~ak i predsjednik Oblasnog odbora Orjune za Sloveniju in`.
Marko Krawec (montirani proces zbog trbovqanske tragedije). Odlu~eno
je da ga zamjewuje “brat” Vladimir Levstik, kwi`evnik. Oblasni odbor za
Sloveniju pozvao je ~lanstvo i sve organizacije da se, “mirne krvi”, uz ~etni~ku pjesmu “Sprem’te se, sprem’te” i uz pokli~ “Naprej do kona~ne zmage”
okupe 21. septembra 1924. i prisustvuju razvijawu “praporja na{e vrle organizacije v Zagorju ob Savi pred sokolskim domom”.29)
55
^etvrtoj redovnoj sjednici Orjune u Novom Sadu 7. septembra 1924.
predsjedavao je potpredsjednik Niko Bartulovi}, uz prisustvo delegata
svih oblasti. Na sjednici je usvojena o{tra rezolucija protiv “rastu}e bahatosti radi}ev{tine”. Vojvo|anska Orjuna je organizovala slet, koji je
“vanredno uspeo”. Na velikom mitingu na glavnom trgu u Novom Sadu, u prisustvu oko 5000 qudi, govorili su Jev|evi}, Bartulovi}, Bir~anin, Pe}anac, Radojlovi}, Krawec. Najbrojnije su bile delegacije iz Slovenije i Sarajeva, pod vodstvom Dami}a.30)
Peta redovna sjednica Glavnog odbora Orjune odr`ana je 29. novembra
1924. u Splitu pod predsjedavawem Qube Leonti}a. S obzirom na predstoje}e izbore u februaru 1925, odlu~eno je, izme|u ostaloga, da svaki ~lan radi borbe protiv separatista ima “da izvr{i pravo glasa”, s napomenom da
mu je zabraweno da glasa za listu koja ne podr`ava narodno i dr`avno jedinstvo. Poslije sjednice Orjuna je u Splitu sve~ano proslavila praznik
narodnog ujediwewa – Prvi decembar, sa “veli~anstvenim zborom” na Narodnom trgu, na kojem su govorili ministar na raspolo`ewu Juraj Biankini, vojvoda Bir~anin i Bartulovi}.31) Od januara 1925. orjuna{ki list Pobeda po~eo je da izlazi dva puta nedjeqno, a pokrenut je i pu~ki list Razgovor. Polovinom 1924. redakciju Pobede je preuzeo ]iro ^i~in – [ain, koji je ure|ivao i edicije.
[esta redovna sjednica Glavnog odbora Orjune odr`ana je 20. marta
1925. u Qubqani, pod predsjedni{tvom dr Qube Leonti}a. Na velikom zboru govorili su Krawec, Leonti}, Bartulovi} i Edo Bulat. Odbor je zakqu~io da se veliki kongres svih orjuna odr`i u Beogradu 31. maja 1925. Niko
Bartulovi} je, u ime Direktorija Orjune iz Splita, bio zadu`en da obilazi Sloveniju i propagira liberalnu i antiklerikalnu ideologiju Orjune,
ali i Jadranske stra`e. Osim Bartulovi}a, koji je bio potpredsjednik Glavnog odbora (najavqen je i kao “knji`evnik in direktor ‘Pobede’ za Prestolni{ko
sekcijo” Direktorijuma), Direktorij je u Qubqanu uputio predsjednika
Glavnog odbora advokata dr Qubu Leonti}a; “velikog ~elnika” vojvodu Iliju Trifunovi}a – Bir~anina za oblasni odbor Qubqana; predsjednika in`.
Marka Kraweca; politi~kog tajnika Vladimira Levstika (kwi`evnika) za
oblasni odbor Maribor; Radivoja Rehara, novinara “in oblastnog ~elnika”; odvjetnika dr Irgoli~a, za oblasni odbor Zagreb; dr Sa{u Stulhofera; za oblasni odbor Novi Sad, oblasnog tajnika Dobrosava Jev|evi}a, novinara i
upravnika Vidovdana; za oblasni odbor Beograda vojvodu Iliju Trifunovi}a – Bir~anina; za oblasni odbor Split dr Edu Bulata i druge.32)
Sjednicu Glavnog odbora u Qubqani otvorio je predsjednik Direktorija dr Qubo Leonti}. Poslije iscrpnih referata “brata” Bartulovi}a o
stawu u Pobedi, “brata” Levstika o Orjuni i “brata” Jev|evi}a o Vidovdanu, u debati o orjuna{kom tisku sa zadovoqstvom je konstatovan napredak
svih glasila. U “temeqitoj ideolo{koj diskusiji” u~estvovali su skoro svi
delegati, naro~ito dr Leonti}, koji je u svom “dveurnem” (dvo~asovnom) govoru iscrpno predstavio odnos Orjune prema programima i taktikama
stranaka. “Brat” Bartulovi} je “specijalno obdelal razmerje jugoslavenskega
nacionalizma” u odnosu na nacionalisti~ke pokrete u inostranstvu. U diskusiji su u~estvovali “bra}a” Jev|evi}, Levstik, vojvoda Trifunovi}, dr Bu56
lat i drugi. Izra`eno je uvjerewe da je Orjuna “jedinstvena i u mi{qewu i
osje}awu i da je wen rad kontinuitet direktnog uticaja ideologije i dijela
predratne nacionalisti~ke omladine.” Zakqu~eno je da Orjuna ostane nezavisna organizacija jugoslavenskog pokreta, a Direktoriju je povjereno da
formuli{e wen stav prema aktuelnim pitawima, uz pomo} oblasnih odbora, koji su neophodan materijal trebali poslati Direktoriju u Split.33)
Protivnici Orjune (klerikalci) zalagali su se za weno ukidawe s argumentima da i bez we ima previ{e jugoslavenskih nacionalnih organizacija. Na wihovo pitawe: “^emu Orjuna?”, orjuna{i su odgovarali da nema
potpune avangarde jugoslavenskog nacionalizma i da samo sokolstvo nije
dovoqno. Orjuna, kako su zakqu~ili, i pored sokolstva ima svoj rezon d’etr
i te organizacije se dopuwuju.34)
U {tampi je sve vi{e poja~avana kampawa protiv Orjune, pa ~ak i kampawa Pribi}evi}eve SDS, naro~ito od vremena kada je qubqanska Orjuna
pisala o sukobu Leonti} – Pribi}evi}. Vodstvo Pribi}evi}eve Samostalne demokratske stranke i wihova {tampa (Re~, Rije~, Jutro), koja je nekad
nastupala s integralno-jugoslavenskih pozicija, okrenuli su se protiv Orjune. “Samostalne demokrate” su odjednom po~ele zamjewivati Orjunu sa Hanao, Srnao, Munao, Slonao. Na sve napade orjuna{i su odgovarali da je Orjuna organizacija nacije, a ne Samostalna demokratska stranka, dok se wezino “djelo za Naciju” razlikovalo od svih nacionalno “uskogrudih partija”, pa tako i od Samostalne demokratske stranke.35)
Naro~ito je bila intenzivna propagandna borba izme|u klerikalne
Koro{~eve SLS i Orjune, koja je u svojim odbrambenim nastupima stalno
isticala antijugoslavenstvo SLS i patera Koro{eca: “SLS je danas jedina stranka koja svuda i u svakoj prilici svoje katoli~ke qubaznosti propagira neprijateqstvo protiv jugoslavenskih nacionalista, i uvijek prije
svega protiv Orjune. Ako se prona|e kod nesretnika, koji je nepromi{qeno sam okon~ao svoj `ivot, legitimacija Orjune, kri~i Slovenec o tajnoj
Orjuni i poziva u pomo} dr`avnu vlast. SLS ih predstavqa kao raspu{tene orjuna{e. Ali Orjuna postoji, ima svoje vrhovno vodstvo u Splitu i organizacije po cijeloj dr`avi. Orjuna je javna i od dr`avnih vlasti priznata organizacija, te nijedna dr`avna vlast ne mo`e zabrawivati ~lanstvo u
toj organizaciji. Ako ne smemo biti ~lanovi raspu{tenih organizacija
qubqanske oblasti, mi smo ~lanovi drugih neraspu{tenih organizacija, i
kao ~lanovi vr{imo svoje du`nosti... Stvar je tih izvanqubqanskih organizacija kako }e urediti svoje odnose prema nama, raspu{tenim orjuna{ima. Pravni polo`aj, koji je nastao protivzakonitim raspustom organizacija qubqanske oblasti, prirodno je apsurdan. Sva ta apsurdnost se pokazala
u ~asu otkri}a spomenika Kraqu oslobodiocu u Krawu. Orjuna{i izvan qubqanske oblasti smeju nastupati javno. Me|utim, ~im su stupili na teritorij qubqanske oblasti postali su bespravna raja, `andarmerija ih je lovila skidala im oznake. Zahvaquju}i samo disciplini orjuna{a nije do{lo
do te`ih ekscesa koji bi osramotili na{u dr`avu pred cijelim svetom”.
Zbog te{kog polo`aja u qubqanskoj oblasti, u nastavku teksta iz lista Orjune je istaknuto: “Polo`aj je pribli`no jednak kot bi nastal, ~e bi katerikoli sreski poglavar za svoj srez prepovedal Sokolom, Orlom ili na pr. Marijinim
57
devicam svako dru{tveno desovanje in vsak javni nadstup, recimo vsled dejstva da
so se Orli ali Sokoli njegovog sreza med seboj stepli ali pa da so Marijine device
opljuvale in opsovale bodisi poglavarja samega ali njegove varnostne organe. Ni
menda ~loveka ki bi se ne smejal taki odredbi politi~ne oblasti, raspust Orjune v
ljubljanski oblasti je popolnoma enakovredan ~in v pravnem oziru nemogo~ oziroma mogo~ le v sre~ni Jugoslaviji, ki je ne upravlja enotna vlada po enotnih, za
vso dr`avo veljavnih vidikih, marve~ jo upravljajo le politi~ne partije in klike, ki
si po vsakokratni sestavi vlade dele dr`avo v razna strankarska podro~ja, ki jih nato upravljajo in osre~ujejo le z vidika partije. Sicer pa: hvala lepa za raspust in Vas,
gospodje od SLS le prosimo, da raspu{}ate {e naprej. Komunizam opstaje uprkos
Obznani”.36)
U mariborskoj oblasti, u kojoj je Orjuna djelovala legalno, odr`ana je
^etvrta redovna oblasna skup{tina u Mariboru, kojim povodom su prire|ene ovacije zastupnicima raspu{tene qubqanske orjuna{ke oblasti. U
Slovenecu su izlazili “krvavi ~lanki proti Orjuni”, kao stavovi oficijelnog
klerikalnog izvora. Stalni refren ~lanaka bila je konstatacija da Orjunu treba raspustiti i u mariborskoj oblasti. Svi ~asopisi su poslali vijest da je dr Irgoli~ “`e zapt, ~eprav je {e danes na slobodi”. Na pritisak politi~ke vlasti policija je po~ela zatvarati orjuna{e, “kar en mase in je sedaj v zaporih mariborskega sodi{~a okoli 10 orjuna{ev”, me|u kojima i oblasni
~elnik dr Reja. Uzroci hap{ewa su nepoznati. “Teror je velikanski”.37)
U Zagrebu je 10. aprila 1927. odr`an “III kongres svih Orjuna”, koji je
imao osnovni ciq – reorganizaciju Orjune. Geslo slovena~ke Orjune je bilo “Orjuna iznad svega”, kao i geslo “Za Naciju”, potpisan: “Marko, Veliki ~elnik”.38)
^etvrti kongres svih orjuna odr`an je ponovo u Zagrebu 9. oktobra
1927. godine. Qubqanska Orjuna je izvjestila da se u Zagrebu 9. oktobra odr`avao dugo o~ekivani kongres na kojem je trebalo “potegniti ~rto pod dosezanje aktivne in pasivne postavke dela Orjune in nazna~iti smernice bodo~ega
udejstvovanja organizacije”. Kongres je otvorio veliki ~elnik svih orjuna,
Marko Krawec, koji je upozorio brojne delegate “na resnost in globino pomena kongresa”, od kojega je trebalo da zavisi budu}a “usoda nam vsem tako
drage in ljube Orjune”. Po{to je istakao da se zemqa nalazi u opasnom okru`ewu neprijateqa, predvo|enih “zakletom sovra`nicom” Italijom, koja se
nije ustru~avala “ni najkriminalnijih akata da bi nas uklonila”, dao je iscrpan izvje{taj o najavqenoj reorganizaciji Orjune. Osnovna poruka je bila da je Orjuna sposobna za samostalan opstanak.39)
Poslije govora predsjednika Orjune Beograda dr Miodraga Dimitrijevi}a, delegat sjevernodalmatinske Orjune Vladko Ma~ek govorio je o potrebi wenog “pre~i{}ewa”, upozoriv{i na velike tradicije Orjune i veli~inu `rtve, “koja od nas zahtijeva samo jedno: – Pobijediti ili umrijeti”. Wegov mladala~ki govor odu{evio je sve prisutne, ali je Marko Krawec upozorio da “moramo Orjuna{i pri~eti `e enkrat z realisti~nim gledanjem na
svet in razmere take kak{ne so. Z na{im do neba segajo~nim idealizmom in fanatizmom zadivljujemo sicer mnoge, ali masa ostaja flegmati~na in izreka svoje poverjenje {e vedno kova dr Lazice Markovi}a in pu{}a na cedilu njene prave prija58
telje in borce, kot so dr Krulj in mnogi drugi, ko so zaman pri~akovali, da se je narod po dosedanjim tegobnih izku{enjah izmodrili”.
Poslije delegata {umadijskih orjuna Uro{a Bjeli}a, dr Qubo Leonti} se osvrnuo na “realisti~no gledawe brata Marka”, koji je govorio na
osnovu iskustva dugogodi{weg aktiviste u Orjuni, dok je za Ma~eka istakao da je impulsivan “~ovjek mladosti”, koji tek stupa u pokret. Po wemu,
program Orjune trebalo je da bude djelo generacija iz kojeg bi se stvorio
tip orjuna{a. Leonti} je skepti~ki konstatovao da Orjuna stoji na sudbonosnoj raskrsnici i da se zato mora pogledati istini u o~i, “ki ni naklonjena verbalizmu in poeziji, kateri odslej ne sme biti mesta u Orjuni”. U narodu je
trebalo stvoriti dojam da mi nismo samo “dru{tvo artistov koji samo govore kako znaju bez straha umirati. @rtve su vje~no lijepe i moraju biti na
pijedestalu. Ali `rtve nisu ciq, nego samo sredstvo... Mi smo izgubili najboqe qude”.
Odnos Orjune prema partijama izazvao je najvi{e debate: “Danas je polo`aj takav da treba ra~unati s politi~kim stawem, i kona~no treba obra~unati s frazom o van i nadpartijskim djelovawem Orjune... Orjunu kao organizaciju ne treba depolitizovati i povu}i iz sada{weg “vrtinca”, weni
~lanovi treba da stupaju u jugoslavenski orijentisane partije, koje treba u
interesu nacije i dr`ave po{teno infiltrirati s orjuna{tvom... Zlo je
danas stupati aktivno u politi~ku borbu. Jo{ je ve}e zlo pasivno posmatrawe, s kojim direktno poma`emo separatizmu”.40)
Orjuna se polako gasila zbog sve ~e{}ih regionalnih zabrana, a weni
biv{i ~lanovi su ulazili u politi~ke stranke jugoslavenske orijentacije,
koje su, prije pojave Jugoslavenske nacionalne stranke 1932, bile u nestajawu. Poslije sve ja~ih progona orjuna{a od slovena~kih klerikalaca i “radi}evaca” u qubqanskoj i zagreba~koj oblasti 1927/28. godine, orjuna{ke
organizacije su jedino opstale u Beogradu (sjedi{te oblasnog odbora u Poenkareovoj ulici), Novom Sadu (oblasni odbor), Mariboru i sa Direktorijumom u jugoslavenskom Splitu.41) Ga{ewem Orjune Bartulovi} se pasivizirao u organizaciji i okretao radu u jugoslavenskoj nacionalnoj organizaciji Jadranska stra`a, naro~ito publicisti~kim i uredni~kim poslovima
u wenom listu Jadranska stra`a. Iako je bila ekskluzivna integralno-jugoslavenska organizacija, Orjuna je potpala pod udar Zakona o za{titi javne bezbednosti i poretka u dr`avi od 6. januara 1929. Uprava Grada Beograda je u januaru dekretom zabranila djelovawe Orjune, u skladu sa {estojanuarskim zakonodavstvom o zabrani djelovawa vjerskih i plemenskih organizacija.
Napomene:
1) N. Bartulovi}, n. d., 78.
2) Isto, 78–79.
3) Isto, 80.
4) Isto, 81.
5) U vreme stvarawa i po~etnog rada Orjune Bartulovi} je osnivao Narodno kazali{te
u Splitu, ~iji je upraviteq bio 1921–1926. Tokom boravka u Splitu, do odlaska u Beograd 1926 (prema nekim podacima u Beograd se preselio 1930), bio je potpredsjednik
Direktorija Orjune, a potom u dva sreza oblasni poslanik.
59
6) N. Bartulovi}, n. d., 95–96.
7) Orjuna, Qubqana, 8. april 1923.
8) Tekst Rezolucije kongresa, u ~ijem je sastavqawu bitno u~estvovao Bartulovi}, vidjeti u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II (str.
113–114 iz kwige N. Bartulovi}a “Od nacionalisti~ke omladine do Orjune...”).
9) N. Bartulovi}, n. d., 111–113.
10) Isto, 115.
11) Isto, 116.
12) Pr­vi­ju­nij­1924.­v­Tr­bov­ljah, Stenografski zapisnik kazenske razprave v Celju dne 25, 26. in
27. novembar 1924, Ljubljana, 1964, 8–9.
13) N. Bartulovi}, n. d., 100–101.
14) Kdo­smo­in­kaj­ho­~e­mo, Orjuna, Ljubljana, br. 1, 1. januar 1923.
15) Pr­vi­ju­nij­1924.­v­Tr­bov­ljah...
16) Jovica M. Silobr~i}, Jugoslavenski rasni tip, Orjuna, 14. januar 1923.
17) Ju­go­fa­{i­zem, Orjuna, Ljubljana, 20. maj 1923.
18) Isto, 7. juni 1923.
19) Orjuna, 9. februar 1924.
20) Isto, 16. februar 1924.
21) Na beskrupuloznost politi~ara, koji ~esto nisu birali sredstva da pridobiju bira~e, Bartulovi} je upozoravao svog prijateqa Mirka Koroliju, u trenutku kada je do{ao na ideju da se kandiduje za narodnog poslanika: “Ho}e{ li ti htjeti da demago{ki agitira{, da svijesno govori{ gluposti, da besavjesno psuje{ protivnike, da
`onglerski la`e{, kao {to to ~ine svi pred – Wegovim Veli~anstvo Narodom?!”
(Arhiv SANU, 14540–IV/71, Zaostav{tina Mirka Korolije, Pismo Bartulovi}a Koroliji iz Splita od 1. aprila 1921 (cit. prema: S. Bo`i}, Srbi u Hrvatskoj 1918–1929,
Beograd, 2008, 484).
22) N. Bartulovi}, n. d., 102–103.
23) Isto, 117.
24) Isto, 118.
25) Isto, 120–121.
26) Isto, 123.
27) Orjuna, 14. jul 1924. U istom broju objavqen je ~lanak “Klerikalci i Orjuna” (preko
cele prve strane).
28) Isto, 8. avgust 1924.
29) Isto, 20. septembar 1924.
30) N. Bartulovi}, n. d., 24.
31) Isto, 125.
32) Se­ja­glav­ne­ga­od­bo­ra­v­Lju­blja­ni, Orjuna, 4. april 1925.
33) Isto.
34) M. Kova~i}, Or­ju­na­in­So­kol­stvo, Orjuna, 4. april 1925.
35) Vod­stvu­SDS, Orjuna, Ljubljana, 5. januarja 1926.
36) Taj­na­Or­ju­na, Orjuna, Ljubljana, 19. marca 1927.
37) Are­ta­ci­ja­Or­ju­na­{a, Orjuna, Ljubljana, 16. april 1927.
38) Isto.
39) IV­kon­gres­vseh­Or­jun­v­Za­gre­bu, Orjuna, 15. oktobar 1927.
40) Isto.
41) Almanah Kraqevine Srba, Hrvata i Slovenaca, svezak III, deo VII, Zagreb, 1927–28,
252.
60
BARTULOVI] U “JADRANSKOJ [email protected]
1925–1935.
“Okupacija jednog dijela jadranske obale i ostrva, kontrola drugog dijela i ~itavog na{eg mora po stranim flotama, nesre|enost unutarwih
prilika, `estina strana~kih borbi, te`ina mnogih nerije{enih me|unarodnih i unutarwih ekonomskih i politi~kih problema, ja~awe vawske
propagande proti na{em posjedu na moru, slabo interesovawe za more i za
jadranski problem uop}e, nepristupawe jadranskoj dr`avnoj orijentaciji,
neutvr|ivawe pomorsko-odbranbenog programa, pusto{ na{ih luka, neznatnost izvoza, reduciranost trgova~ke tona`e, pasivnost u iskori{}avawu na{eg mora, nedostatak `eqezni~kih veza izme}u unutra{wosti zemqe i obale, te vru}a `eqa da se na{ `ivot u vezi sa morem uputi drugim,
boqim i korisnijim pravcem” – bili su glavni elementi koji su, prema iscrpnoj analizi dr Ive Tartaqe, du`e vremena stvarali i kona~no 1922. godine stvorili Jadransku stra`u.1)
Na ju`noslavenskom (jugoslavenskom) primorju bila je vrlo kompleksna i neizvjesna vojna, me|unarodno-pravna i unutra{wa politi~ka situacija u razdobqu od ujediwewa pa do 1923. godine (do potpunog povla~ewa
Italijana iz Splita i ve}ih djelova Dalmacije, osim Zadra i vi{e otoka).
Italija je okupirala sjevernodalmatinske i sjeverne dijelove jugoslavenske (starosrpske) obale na osnovu Londonskog ugovora (pakta), dok su flote sila pobjednica nadgledale centralni i ju`ni dio obale. U takvoj atmosferi u Splitu je pokrenuta inicijativa, kao i sa pokretawem “Orjune”, da
se povede jaka propaganda za spas “ugro`enog” mora i za osnivawe ratne
mornarice, s ciqem da se takva ideja utemeqi “u ~itavom na{em narodu”.
Ideja je u Splitu uskoro postala vrlo popularna, pa je “promicateqni odbor” po`urio da na ~elo pokreta postavi uglednu li~nost za predsjednika.
Kako je apologeta – kroni~ar toga vremena zapisao, “zgodnije li~nosti od
ministra Jurja Biankinija nisu mogli izabrati”, jer je on bio “stari borac
za oslobo|ewe ovog mora i primorja u be~kom parlamentu”. Bio je “ideolog,
apostol i fanatik za ovo more. Svoju sna`nu jadransku svijest, svoje duboko shva}awe va`nosti mora za na{u dr`avu i narod i svoju neograni~enu
qubav prema moru prenio je Biankini u ’Jadransku stra`u’ (tako se trebalo prozvati novo udru`ewe prema pisawu “Novog doba” od 11. januara 1922)
61
`ele}i da ona preuzme ba{tinu starih boraca za nacionalni preporod na{eg primorja i da ona tu ba{tinu daqe obra|uje i iskoristi do potpunog
ostvarewa svih onih ideala, koji su pokretali na{e stare borce i sve na{e
generacije na primorju”. Juraj Biankini je, prema pisawu dr Ive Rubi}a,
“sam za sebe bio program” i wegovo pristajawe da bude prvi predsjednik odbora unapred je garantovalo uspjeh.2)
“Promicateqni odbor” je sastavio nacrt pravila i predao ih Pokrajinskoj upravi za Dalmaciju na odobrewe, koje je dobijeno 4. februara 1922.
Na prvoj javnoj Ustavotvornoj skup{tini udru`ewa, odr`anoj u kinu “^uli}” 19. februara 1922, na izabrana je uprava na ~elu sa predsjednikom Jurajem Biankinijem, potpredsjednikom dr Ivom Tartaqom i sekretarom
Silvijem Alfirevi}em, direktorom splitske gimnazije.3) Po Splitu i
okolici “`ivo” se govorilo o “Jadranskoj stra`i”, a ~lanovi uprave su se
sastajali svake ve~eri u sobici Narodne ~itaonice na obali, izmjewuju}i
misli i raspravqaju}i o programu rada, o poduzetim akcijama (npr. “uvo|ewe sedmice sakupqawa doprinosa za prvu podmornicu”), stvarawu detaqnog
programa rada i drugim temama. Programom je bilo predvi|eno osnivawe
pomorske biblioteke, dru{tvenog pomorskog muzeja, kinematografskog
odjeqewa, izdavawe revije i bro{ura i drugo. Moto organizacije bio je
“^uvajmo na{e more”. Prestolonasqednik Petar Kara|or|evi} u septembru 1923. “prihvatio se” pokroviteqstva nad organizacijom. Dru{tveni
znak je bio Markov topuz, izvu~en napola iz mora, koji je prema narodnoj legendi izradio umjetnik Tomazeo.4)
Pravila dru{tva Jadranska stra`a dostavqena su Ministarstvu unutra{wih poslova na odobrewe tek 1924. godine. U ~lanu 1 navedeno je da
Dru{tvo “stoji pod visokom za{titom W. V. Kraqevi}a Petra, Naslednika Prestola Kraqevine Srba, Hrvata i Slovenaca”. Ciq Jadranske stra`e je bio da “radi na kulturnom, privrednom i op{tem unapre|ewu jugoslovenskog Jadrana”. U wenu djelatnost spadalo je wegovawe i {irewe “rodoqubivog interesovawa u svima slojevima na{eg naroda za na{e more i wegovo iskori{}ewe, kao i svestrana briga za odbranu na{eg Jadrana i za {to
ja~e pomagawe na{e dr`avne mornarice” (~lan 2). U ~lanu 3 stajalo je da je
sjedi{te dru{tva u Splitu, dok su glavna predstavni{tva, sa glavnim odborima na ~elu, u Beogradu (za predsjednika postavqen Quba Jovanovi}), Zagrebu (predsjednik grof Miroslav Kulmer), Sarajevu (predsjednik Atanasije [ola), Qubqani, Mostaru, Osijeku, Novom Sadu, Cetiwu, Su{aku,
Skopqu, Subotici, Dubrovniku, Ni{u, Bitoqu, Mariboru, Kragujevcu,
Karlovcu, Vrawu, Vr{cu, Bawaluci, Zaje~aru “i u drugim mestima, u kojima ih osnuje Centralni odbor”. Svoju djelatnost Dru{tvo je trebalo izvoditi preko {tampe, javnih predavawa, pozori{nih i bioskopskih predstava, prire|ivawem zabava, igranki, izleta i odr`avawem mornari~kih dana
(~lan 4). ^lanovi Jadranske stra`e su se dijelili na redovne (mjese~ni ulog
1 dinar), pomaga~e (ulog 5 din), osniva~e (“koji polo`i jednom za svagda 500
dinara”), dobrotvore (“koji polo`i jednom za svagda 1000 dinara”), velike
dobrotvore (“koji polo`i u novcu ili zave{tawu najmawe 10.000 dinara”)
i po~asne, koji su svojim radom sticali velike zasluge za Dru{tvo (~lan 5).
62
^lan Jadranske stra`e je mogao biti “svaki gra|anin i gra|anka, udru`ewe i zavod, koje uprava primi” (~lan 6).5)
Poslije pripremnog perioda od 1918. do 1922, Jadranska stra`a je kona~no osnovana 19. februara 1922. godine. Nekoliko godina kasnije organizaciji se prikqu~io Niko Bartulovi} i po`rtvovano joj slu`io, prvenstveno kao ideolog, propagandista-spisateq, urednik lista i impresivni
govornik na “Stra`inim” javnim skupovima. Prvi broj glasila (mjese~nika) Jadranske stra`e iza{ao je 1. januara 1923. godine. Glasilo je bilo najmo}niji propagator ideja organizacije, “jer se tiskalo u svome po~etku u
4000 primjeraka, {to zna~i da je svakog mjeseca 4000 pretplatnika ~italo
list, u kome su slike i ~lanci iz primorskog `ivota, te upijalo na{e ideje o kojima su mnogi govorili u svojoj okolini”. Od 1923. do 1928. glavni
urednik Jadranske stra`e bio je prof. Silvije Alfirevi}, a urednici Ivo
i Otokar Lahman. Niko Bartulovi} je postao glavni urednik 1929. zajedno
sa Alfirevi}em i Ivom Lahmanom. Godine 1930. Bartulovi} je bio jedini
urednik, a od 1931. ure|ivao je ~asopis sa Jak{om Ravli}em. Od 1936. do
1941. Ravli} je sam ure|ivao Jadransku stra`u.6)
Centralni odbor, koji se nalazio u Splitu, birali su ~lanovi splitskog mjesnog odbora, dok su po ve}im mjestima dr`ave, gdje su bili ve}i
ogranci, bili glavni odbori Jadranske stra`e (ukupno 19 glavnih odbora i
centrala).7) Jadransku stra`u u Splitu su podr`ale sve nacional-liberalne jugoslavenske organizacije, naro~ito Sokoli, “Orjuna” i ~etnici i, posebno, Narodna odbrana. Godine 1927. Jadranska stra`a je bila jedna od najmasovnijih organizacija u dr`avi, sa oko 40.000 ~lanova udru`enih u 267
ogranaka. Te godine “~itava Jadranska stra`a stupila je u ~lanstvo Narodne odbrane”. Godine 1929. organizacija je imala preko 40.000 ~lanova, 10.000
~italaca revije, 374 ogranka i 1,980.000 dinara gotovine.
Ogranci su, prema panegiri~kom opisu wihovih aktivnosti, “energi~no radili u na{oj javnosti propagandisti~kim putem za na{ Jadran, tako
da malo po malo prodre u cio narod na{a pomorska svijest, saznawe, da smo
pomorska zemqa i da velik dio narodne budu}nosti po~iva na sre}noj ~iwenici posjeda krasne obale i velikog mora, ako taj dragocjeni narodni posjed budemo znali obraniti i iskoristiti”.8) Centrala Jadranske stra`e i
ogranci izdavali su “dru{tveno ilustrovano mjese~no glasilo” Jadranska
stra`a, godi{wi veliki Almanah Jadranske stra`e, dru{tvene, yepne kalendare, male propagandne bro{ure, letke, plakate, slikarske produkcije,
razglednice i drugo. Dru{tvo je u savezu sa doma}im tvornicama izdavalo
razne propagandne artikle ({ibice, tinte, papir, olovke, likere, boje, kancelarijski pribor i drugo).
Poslije vi{egodi{weg po`rtvovanog rada, u Jadranskoj stra`i su
konstatovali da se zahvaquju}i tome dr`avna politika “dobrim dijelom
okrenula u pravcu Jadrana”, a kao jedan od pokazateqa uspje{nog rada biqe`ilo se “progresivno ja~awe pa`we nadle`nih faktora i pitawu na{e pomorske obrane”, koje je Jadranska stra`a, kao jedno od najva`nijih, formulisala u svom programu. Sve ono {to je ostalo od austrougarske mornarice,
ili {to je u ime reparacija dobijeno, “sve je ure|eno i sistematizovano naj63
modernije, tako da raspola`emo solidnom osnovom za na{e pomorsko naoru`awe”. Jadranska stra`a je podupirala i pokretala “razli~ne druge poduhvate, koji su i{li za “unapre|ewem na{ega mora i mornarice”. Osnovan
je ured za klasifikaciju brodovqa u Su{aku, podupiran rad Jugoslavenske
akademije na istra`ivawu Jadrana kao i osnivawe prvog Pomorskog muzeja
u Splitu u jesen 1925. godine.9)
Znatan broj oblasnih odbora, naro~ito sarajevski, znatno je napredovao u radu. Tako je “u divnoj sarajevskoj op}inskoj zbornici novoizabrani
predsjednik Jadranske Stra`e dr Ivo Tartaqa (Biankini je umro 27. marta 1928) odr`ao programatski govor, gdje je dr Ivo Rubi} dao sinteti~an
prikaz ideolo{kih razloga postanka i rada Jadranske stra`e, a g. Niko
Bartulovi} zanosno oslovio omladinu, koja je manifestirala po Sarajevu,
a naro~ito pred vije}nicom za na{e more”. Godine 1930. organizaciju, a naro~ito Bartulovi}a, te{ko je pogodila iznenadna smrt mladog urednika
Jadranske stra`e i “du{e dru{tva” J. Lahmana. Te godine organizacija je
brojala oko 50.000 ~lanova sa 446 ogranaka, 9346 pretplatnika na reviju i
5000 na Mladog stra`ara.
“Pohodom” na Prag Nike Bartulovi}a, admirala Koha i dr Ive Rubi}a, akcija u ^ehoslova~koj se poja~ala. U Pragu je porastao broj ~lanova, u
Brnu je osnovan novi ogranak, a stara revija Mo­re­Slo­va­num poduprta je biltenom Jug. Potom su zaredale “veli~anstvene proslave posvete zastava u
Beogradu i Zagrebu”. Posqedica ovog rada “bilo je veliko ja~awe ~lanova”,
tako da je organizacija koncem 1931. godine brojala 90.000 ~lanova sa podmlatkom,10) revija je imala 17.000 pretplatnika, a Mladi stra`ar 8.000.11)
Me|utim, na 10-godi{wicu postojawa Jadranske stra`e (1932), organizaciju je zahvatila finansijska kriza, kao posqedica svjetske ekonomske krize.
U “narodnim organizacijama” smawio se broj ~lanova, pretplatnika listova i “zanos za akciju”. Ni Jadranska stra`a nije mogla izbje}i takav udarac:
“Na{a se razvojna crta po~ela uslijed sveop}e krize malo da spu{ta, – i
ako smo se prije borili da prodremo osnovnom na{om idejom ’^uvajmo na{e more’, te smo nailazili na pote{ko}e uslijed nerazumijevawa nekih
slojeva i qudi, danas se imamo boriti protiv bijede i klonulosti duhova.
Kako }emo uspjeti u toj borbi, vidje}emo...”.12)
Bitan dio organizacije bio je Izvr{ni odbor Jadranske stra`e, koji je
u po~etku imao samo tri odsjeka: sekretarijat, spojen s redakcijom (sekretar je bio redaktor lista), blagajnu i administraciju. Sekretar i redaktor
bio je dr Silvije Alfirevi}, jedan od glavnih osniva~a lista. Po{to se
1929. povukao sa sekretarskog mjesta zbog privatnih poslova, nije se mogao
na}i sekretar “koji bi imao dovoqno vremena da po wegovom sistemu rje{ava poslove”. Potom su za “vo|u poslova” (“vrsta” sekretara) redom birani prof. I. Juras, pa dr Ivo Rubi}, Niko Bartulovi} i general Todor~evi}. Prema evidenciji ekonomata Izvr{nog odbora, koji se brinuo o distribuciji edicija, propagandnim artiklima, revijama, finansijama i drugim pitawima, kwiga Nike Bartulovi}a More u na{oj kwi`evnosti “rasturena” je u preko 2000 primjeraka. Ekonomat je distribuirao i kwige Grge
Novaka (Na{e more), kao i velikohrvatskog mitomana Lubora Hauptmana
(Italija i sredwa Evropa).13)
64
Po{to je od 1925. godine `ivio u Beogradu, Bartulovi} je postao ~lan
beogradskog Oblasnog odbora “Jadranske stra`e”. Wegov Glavni odbor
osnovan je 17. oktobra 1923. godine. Osniva~ki odbor sa~iwavale su istaknute politi~ke i javne li~nosti i supruge politi~ara: \ur|ina N. Pa{i}
(supruga Nikole Pa{i}a); Simka Jovanovi} (supruga biv{eg predsjednika
Narodne skup{tine); Mara Trifkovi} (supruga predsjednika Narodne
skup{tine); Delfa Ivani}, potpredsjednica Kola srpskih sestara; Quba
Jovanovi}, biv{i predsjednik Narodne skup{tine; Quba Davidovi}, vo|a
demokrata i biv{i predsjednik Kraqevske vlade; dr Voja Marinkovi}, ministar inostranih dela; Igwat Bajloni, guverner Narodne banke, Stanko
Bani}, vojni sve{tenik i delegat CO Jadranske stra`e u Splitu i drugi.
Prvi predsjednik Glavnog odbora Jadranske stra`e bio je Quba Jovanovi},
potpredsjednici Vladimir Matijevi} i Viktor Vikerhauzer, a sekretar
Stanko Bani}.
Glavni odbor u Beogradu organizovao je igranke, filmske projekcije,
izdava{tvo i predavawa. Tako je 8. aprila 1924. odr`ao predavawe velikohrvatski “povijesni” falsifikator, mason najvi{eg 33. stepena, prof. dr
Ferdo [i{i} “O borbi za Jadran do po~etka 19. stoqe}a” (fantazije o
“starohrvatskoj mornarici doba Trpimirovi}a i potomaka”). Glavni odbor
je u 1927. godini objavio [i{i}evu kwigu Kako je postao dana{wi geografski pojam Dalmacije i pitawe prisajediwewa sa Hrvatskom. Objavqena je i kwiga Juraja Biankinija Narodni preporod u Dalmaciji. Predavawe
u 1929. godini odr`ali su don Frano Ivani{evi} (O narodnom preporodu
u Dalmaciji) i Stanko Bani} (Odnosi Engleza prema na{em primorju u
pro{losti i sada{wosti).
Bartulovi} je predvodio Dalmatince (Niku Novakovi}a, Uro{a Desnicu, don Bartula Gandu, Danu [karicu i Silvija \ulija) kao “beogradski
Dalmatinac” u audijenciji kod kraqa Aleksandra 25. januara 1928. godine.14)
Glavni odbor izdao je Almanah Jadranske stra`e za 1925. godinu na 700
stranica u 3000 primjeraka. Kao dodatak Almanaha {tampana je Jadranska
antologija Nike Bartulovi}a, ~lana Glavnog odbora za Beograd. Ova kwiga, “biranog sadr`aja” i bogato ilustrovana, nai{la je na “lep prijem kod
publike” i izdawe je “brzo raspar~ano”.
U ciqu sprovo|ewa propagande, upoznavawa ideologije Jadranske stra`e i problema oko Jadranskog mora, oblasni odbor Jadranske stra`e Skopqe “umolio” je generalnog sekretara Izvr{nog odbora Niku Bartulovi}a da do|e u “Ju`nu Srbiju” (Makedoniju) i odr`i predavawa o Jadranskoj
stra`i i “na{em moru”. Bartulovi} je u pratwi ~lana odbora, blagajnika
Teodora Mrazeka, obi{ao mesne odbore u Kumanovu, Velesu, [tipu, Prizrenu, Bitoqu, Ohridu, Strugi, Debru, Tetovu i Skopqu i odr`ao “odli~no
uspela predavawa, tako da su slu{aoci dobili jasnu sliku o na{em moru i
wegovom zna~aju”. Sa istim ciqem skopski odbor je poslije Bartulovi}a
uputio svog ~lana Dragi{u Bori{i}a da odr`i potrebna predavawa.15)
Radi {irewa ideologije Jadranske stra`e Bartulovi} je bio jedan od
glavnih predava~a oblasnog odbora Split, koji je osnovan tek 9. aprila
1927. godine. Osim wega predava~i su bili dr Ivo Rubi}, don Frano Iva65
ni{evi}, dr Ante Ercegovi}, Rikard Katalini} Jeretov i drugi. Oni su govorili o temama iz kulturno-istorijskog i nacionalnog `ivota “jugoslavenskog naroda”, koje su bile u naju`oj vezi sa morem i “interesima na{eg
Primorja”. Odr`avana su i pomorsko-tehni~ka predavawa za pitomce i
mornare pomorsko-vazduhoplovne {kole u Divuqama. Predavawa su imala
“veliki moralni i nacionalni uspjeh”, pogotovo u mjestima koja su se grani~ila sa italijanskim Zadrom.16)
Niko Bartulovi} je bio jedan od glavnih predava~a i u oblasnom odboru Jadranske stra`e u Velikom Be~kereku, pored dr Jovana Staji}a, dr Mi{e Mati}a, dr Mirka Do{ena, dr Jovana Jovanovi}a, dr Pere Erdeqana i
drugih. Govornici su isticali rodoqubivi karakter Jadranske stra`e,
predstavqaju}i je kao “nacionalno-odbrambenu organizaciju” ~iji je zadatak da ja~a “na{u ugro`enu pokrajinu Dalmaciju” i “sve ostale obale na{eg
Jadrana”.
Bartulovi} je gajio posebne simpatije prema liberalnoj ^ehoslova~koj, sredwoevropskom ideolo{kom stubu frankofilskog evropskog poretka, koji je utemeqen na demokratiji Masarikovog i Bene{evog tipa. Glavni ideolo{ki uzori su mu bili liberalno-masonski ideolozi i dr`avnici
Masarik i Bene{. Zbog takvog ideolo{kog opredjeqewa Bartulovi} je u
ime Jadranske stra`e sa odu{evqewem pohodio “bratsku” ^ehoslova~ku.
Najuspje{nije “Jadransko ve~e” odr`ano je u novembru 1930, u “Lucerni” u
Pragu, pod geslom “Praha jugoslovenskome Jadranu”. Ta zabavna manifestacija je “na{la na izvanredan odziv kod posjetilaca i prijateqa jugoslovenskog mora”. Ve~e je odr`ano pod protektoratom primatora grada Praga dr
Bakse i predsjednika ~e{kog narodnog vije}a A. Prokupeka. U “~asnom
predsjedni{tvu” bili su predstavnici ~ehoslova~kog politi~kog, znanstvenog, umjetni~kog i dru{tvenog `ivota. U sve~anom programu sudjelovali su i Karlinski liberalni Sokoli. Zastupnici jugoslavenske Jadranske stra`e bili su viceadmiral Koh (Koch) i tada ve} biv{i generalni sekretar organizacije Niko Bartulovi}. Oni su polo`ili vijenac na grob
neznanog junaka u starogradskoj vije}nici i posjetili ~e{ko parobrodarsko dru{tvo i Jaht klub, jugoslavenski puk u Bene{ovu i [kodine zavode u
Plzwu. Bartulovi} je odr`ao predavawe o prevratu u Puqu (Puli) i o odnosu slavenstva prema Jadranu. Posebnu pa`wu Kohu i Bartulovi}u posvetio je primator Praga dr Baksa (Baxe). “Jadransko ve~e” sli~nog sadr`aja
prire|eno je i u novembru 1931. godine u Mes}anskoj Besedi.17)
Zajedno sa biv{im ~e{kim mornarima – u~esnicima “narodnog pokreta” na Jadranu, Jadranska stra`a je od 1928. izdavala ~asopis Mo­re­Slo­va­num, u kome je {tampala niz ~lanaka i “notica” o Jugoslaviji i Jadranu, uz
bogate ilustracije, slike i skice. Po~etkom 1932. godine u Pragu je pokrenula vlastito glasilo na ~e{kom jeziku Slo­vansky­Ja­dran, koje je propagiralo “jadransku misao i jadransku turistiku”. Navedeni ~asopisi borili su
se protiv italijanskog propagandnog gesla “Mare nostrum”, ~iji je ciq bio
da “cijelo Jadransko more pretvori u talijansko jezero”.18) Kao ~lan Izvr{nog odbora Jadranske stra`e Bartulovi} je bio u~esnik “propagandisti~kog i manifestacionog izleta” po Sredozemnom moru parobrodom “Kraqi66
ca Marija”, koji je trajao 20 dana (15. jun – 4. jula 1933). U vodstvu propagandisti~ke ekskurzije Jadranske stra`e bili su i predsjednik organizacije
dr Ivo Tartaqa, komandant broda kapetan [imunkovi}, kapetan bojnog
broda Valu{nig, ~lan Izvr{nog odbora Niko Bartulovi} i ~lan odbora
prof. Warnier. Iz splitske luke krenulo je oko 400 putnika (me|u wima i 60
gostiju iz ^ehoslova~ke) i oko 120 ~lanova posade, “uz zvuke yez orkestra i
raznih pjeva~kih dru{tava” (pjeva~ki zbor iz Zagreba nastupao je pod vodstvom ~uvenog kompozitora i dirigenta Jakova Gotovca), ka znamenitim
mjestima srpskog i jugoslavenskog stradawa i lukama savezni~kih zemaqa
iz Prvog svjetskog rata. Parobrod je na otok Krf stigao 17. juna, kao i na
“grobnicu na{ih najboqih sinova” – otok Vido, gdje je odr`an sve~ani pomen. Uz zvuke pjeva~a “Mladosti Balkana” na palubi broda kwi`evnik Niko Bartulovi} je odr`ao dirqiv govor i bacio lovorov vijenac u more. Na
otoku je prethodno pomen odr`ao predsjednik dr Ivo Tartaqa. Brod je potom krenuo ka francuskoj obali, prolaze}i pored Sicilije, Korzike (Napoleonovog Ajaccia), azurnom i provansalskom obalom do Monte Karla, Nice, Kana i najve}e francuske ratne luke Tulon. Prema Bartulovi}evom zapisu, “bratski odnosi jugoslavensko-francuskog prijateqstva” najvi{e su
se osjetili u Marsequ, gdje su ih srda~no do~ekali predstavnici francuskih nacionalnih dru{tava, pomorske i kolonijalne lige. “Propagandisti~ki izlet” brodom “Kraqica Marija” nastavio se du` {panske obale,
pored Barcelone, Balearskih otoka i du` afri~ke obale ka Al`iru, Tunisu i britanskom otoku Malti, odakle se uputio ka Splitu.19)
Bartulovi} je bio naro~ito impresioniran tajanstvenim i patinastim
izgledom Malte koji je svjedo~io o bogatoj i burnoj pro{losti tog malenog
otoka. Jugoslavenski nacionalista Jozef L. Finci, ~lan “Jadranske stra`e”, dao je upe~atqiv geografski i istorijsko-politi~ki opis Malte: “Izjutra se pribli`avamo Malti. Obale neobi~no strme i kamenite. Na otoku se ne isti~e ni jedan bre`uqak. Iz horizonta izbijaju tri engleska hidroaviona, koji nam dolaze u susret. Nose nam pozdrave Malte`ana. Pribli`avamo se ratnoj luci La Valeta, sa ~ijih zidina str{e topovske cevi.
Luka je neobi~no interesantno raspodjeqena. Nema ni jednog mjesta, a da se
s wega ne vide topovske cijevi ili razna utvr|ewa. U luci ogromni ratni
brodovi, podmornice, hidroavioni i par teretnih la|a. Nemam utisak, da
se nalazim u primorskom tlu. Hladna i te{ka osje}awa. U luci imade 30.000
mornara Engleske imperije, sa istim brojem stanovnika. Samo mjesto je maleno i rastrgano, a povezuju ga brojne autobuske linije. Ve}i dio grada le`i na utvr|enim zidinama. Centar prometa je u Strade reale, neobi~no duga
ulica na kojoj se nalaze sve va`nije ustanove, kao guvernerova pala~a, grandiozne ku}e zvane Anbergers, koje su bile i ku}e slavnih vitezova. Lutate
ulicama s nekim naro~ito te{kim osje}ajem. Nailazite na razne spomenika koji su razbacani po gradu. Mramorni stupovi, fontane, plo~e, lavovi.
Neobi~no impozantna je Royal opera, izra|ena od mramora. Automobilom
posje}ujem prekrasan botani~ki vrt St. Antonio, gdje su ure|eni lijepi cvijetwaci i rasadi egzoti~nih i evropskih biqaka... Posje}ujem katedralu St.
Johna, veli~anstvenih arhitekturnih fantazija u wenoj unutra{wosti...
67
Patos crkve je poplo~an spomen plo~ama mnogobrojnih junaka – vitezova,
~ije kosti se nalaze u woj. Iz plo~a se razabire raznolikost porijekla i
nacionaliteta ovih vitezova koji su branili ovo skupocjeno ostrvo. Nije
ono skupocjeno u pogledu prirodnog bogatstva, nego u pogledu strategije i
pomorske prevlasti po{to se nalazi na najve}oj uzini Sredozemnog mora.
Upravo je iz toga razloga, iako ima s mawim otocima 329 km2, ono bilo popri{te raznih borbi. Za wu su se otimali Feni~ani, Karta`ani, Rimqani, Vandali, Bizantinci, Arapi, Normani, Turci, Francuzi sa Napoleonom, a Pariskim mirom zagospodarili su Englezi i nedavno joj dodijelili
autonomiju. Otada je na Malti zavladao mir u sjeni oklopwa~a, hidroaviona, te{kih topova i podmornica. Na ulici ~uju se razgovori na engleskom
i malte{kom jeziku. Stanovnici, iako se nalaze ju`nije od Tunisa i Al`ira, nose se posve evropski u komotnim engleskim krojevima. Ne vidim tropskih {e{ira ni ogrta~a. @ene dodu{e nose crne pokriva~e, koji im slu`e
za odbranu od sunca i ki{e... Stanovnici su veoma religiozni. U crkvu, kada su se na{e dame uputile, nisu mogle u}i po{to su im toalete bile bez rukava... Interesantno je spomenuti, da stanovnici veoma rijetko poznavaju
koji strani jezik osim svoga. Oni se prete`no bave trgovinom i doma}om
industrijom ~ipkarstva... Uglavnom Malta `ivi od izda{ne pomo}i Engleza... Neosvojiva Malta na morskoj pu~ini i `arkom suncu drhti pod te`inom tvr|ava i topovskih cijevi”.20)
Veseli “{timung” na parobrodu davao je Niko Bartulovi} obu~en u pomorsku kapetansku uniformu. Bio je me|u glavnim akterima “bala maski na
otvorenom moru”: “U 10 sati na ve~er, na prostranoj promenadnoj palubi
zvanoj ’D–Deck’ opazilo se je kome{awe i u`urbanost. Naime, putnici su
se kretali u kostimima, piyamama i raznim maskama, neobi~an doga|aj. Bal
maski na otvorenom moru. Glazba svira natupni mar{. Defiluju Napoleni,
Arapi, crnci, mornari, ciganke, {pawolke i filmske dive. Smijeh i veseqe. Ple{e se, zbijaju se {ale. Znak trube prekida kome{awe. Jedna dama
’rezervisana za admirale’ u osobi g. Bartulovi}a, najavila je ’borbos kon
bikos’. Na improvizovanu arenu, na ~etiri noge juri bik. Za wim mnogobrojni toreadori, pikadori, banderilegosi i dr. Nastaje borba. Biku izbijaju rogove, a kasnije ga ubijaju. ’Dama rezervisana za admirale’ (Bartulovi}
–N. @.) pada u nesvijest. Komi~ne se scene nadovezuju. Na ovom balu maski
neobi~an uspjeh po`wela je ’dama’ g. Bartulovi}a, ’bik’ nepoznatog i ’pijanac’ g. Valu{nika. Jedna starija dama u mre`astim ~arapama delila je koketne poglede. Sati su ludo prolazili, a parobrod je smjelo plovio Jadranskim morem”.21)
Poslije izleta Jadranske stra`e parobrodom “Kraqica Marija”, Bartulovi} je za Politiku napisao ~lanak “Sa ’Kraqicom Marijom’ po Sredozemnom moru”, u kojem je na sve~arski na~in pisao o `ivotu na brodu, pomenu na Vidu, Vidovdanskoj proslavi, “^ehoslova~kom ve~eru”, o koncertima,
predavawima, zabavama, balovima “maskeratama” i drugom.22) Politika je
izbijala i iz izletni~kog dru`ewa. Ve~er posve}ena “bratskom ~ehoslova~kom narodu” protekla je u slu{awu ~e{kih kompozicija i pjevawu ~e{kih pjesama koje su izvodili pjeva~ko dru{tvo “Mladost–Balkan” i “go68
spo|a Gninz” iz Zagreba. Propagandisti~ki izlet parobrodom “Kraqica
Marija”, ovaj put po isto~nom Mediteranu (do Egipta), organizovao je i
slijede}e 1935. godine Bartulovi}ev beogradski oblasni odbor zajedno sa
splitskim Izvr{nim odborom.23)
Vodstvo Jadranske stra`e bilo je vrlo zadovoqno rezultatima turneje
po zapadnom Mediteranu, a naro~ito upoznavawem sa sli~nim nacionalnim
udru`ewima savezni~kih zemaqa. Vo|a puta dr Ivo Tartaqa je po povratku izjavio da su ~lanovi Jadranske stra`e upoznali savezni~ke luke i krajeve i uspostavili veze sa nacionalnim organizacijama “savezni~kog francuskog naroda”. Naro~ito “topao prijem” ~lanovima Jadranske stra`e priredili su francuska Ligue Maritime i udru`ewe Poilu d’Orient. Put je finansirao Jugoslovenski Lloyd na ~elu s direktorom Bo`om Bancem, a kao dobrotvori pojavili su se veleindustrijalac i tvorni~ar papira g. Matija
Freund, “Hrvatska industrija papira” i Lloyd.24)
U septembru 1933. Bartulovi} je bio u~esnik petodnevnih “Jadranskih
sve~anosti”, koje je u Splitu organizovala Jadranska stra`a na ro|endan
wenog “visokog za{titnika” prestolonasqednika Petra, a povodom predaje wenog {kolskog broda “Jadran” Kraqevskoj ratnoj mornarici. Jadranska
stra`a je brod obezbjedila iz vlastitih sredstava. Na rivi gdje je trebalo
da pristane “Jadran”, okupili su se “glavni funkcioneri” Jadranske stra`e (naravno i Bartulovi}) na ~elu s predsjednikom Izvr{nog odbora dr
Ivom Tartaqom. Od dr`avnih uzvanika i javnih li~nosti bili su prisutni: ministar poqoprivrede dr Qubomir Toma{i} kao zastupnik predsjednika Ministarskog saveta; zastupnik ministra vojske i mornarice kapetan
bojnog broda Vasi}; komandant mornarice viceadmiral Stankovi}; senator [ola; predstavnici Narodne skup{tine poslanici Mastrovi} i S.
Urukalo; splitski biskup Bonefa~i}; ban Primorske banovine Jablanovi}, predstavnik Saveza Sokola Kraqevine Jugoslavije dr M. Bui} kao i
brojni predstavnici kulturnih, nacionalnih i humanitarnih dru{tava.
Bartulovi}ev beogradski oblasni odbor Jadranske stra`e, na ~elu s
predsjednikom dr Du{anom Pele{om, odr`ao je 31. marta 1935. godi{wu
skup{tinu, dvanaestu po redu. Skup{tina je protekla u evocirawu uspomena na ubijenog “Bla`enopo~iv{eg Kraqa Mu~enika – Prvog jadranskog
stra`ara”. Sa zadovoqstvom je konstatovano da je u 1934. godini broj ogranaka pove}an za 17, a broj ~lanova sa 5.459 na 6.963. Time je broj ~lanova sa
podmlatkom iznosio oko 10.000. Na skup{tini je s ponosom istaknuto da je
oblasni odbor 1934. godine u Bijeloj kupio veliko imawe “sa lepom vilom
i dvjema zgradama”, koje }e slu`iti kao qetovali{te podmlatka i ~lanova.25)
Bartulovi}ev beogradski oblasni odbor je redovno slavio svoju slavu
18. novembar – dan kada je srpska vojska 1912. godine izbila na Jadransko more. U isto vreme slava Jadranske stra`e je i drugi dan obiqe`avawa 20-godi{wice pogibije srpskih vojnika za Jadransko more. Zbog jubilarne godine, 1937, slava beogradskog oblasnog odbora bila je mnogo sve~anija nego ranijih godina. Pored velikog broja gostiju i oficira srpskih pukova koji su
u oktobru 1912. izbili na Jadransko more, pomenu su prisustvovali predstavnici jugoslavenskih nacionalnih i kulturnih ustanova, udru`ewa i
69
dru{tava iz Beograda, izaslanici kraqa Petra II i ministra vojnog i episkop ra{ko-prizrenski Serafim.26) Doma}ini slave bili su predsjednik
oblasnog odbora dr Pele{ i ~lanovi, me|u kojima je bio i Bartulovi}.
Saradwa jugoslavenske Jadranske stra`e sa savezni~kim zemqama (prije svega Francuskom) i wihovim organizacijama i dr`avna jadranska politika “o~uvawa Jadrana” od italijanskih agresivnih pretenzija na isto~nu
obalu izazvali su u prvoj polovini tridesetih godina sna`ne propagandisti~ke napade italijanske {tampe na “velikosrpsku politiku” Srbije i
Srba. U antisrpskim napisima u italijanskoj {tampi rijetko je pomiwana
Jugoslavija kao cjelina, a nikada “hrvatski pomorski narod”27) i wegovi
politi~ari, ve} samo Srbi kao “agresivni ~uvari” Jadranskog mora, koje je,
na`alost, na kraju XX vijeka sa~uvano “samo za Hrvate”. U italijanskoj fa{isti~koj {tampi osvawivali su naslovi: “Il nostro Adriatico, Nuova manifestazione a Spalato dell agresiva politica Serba” (“Picolo”, Trieste, 8. septembar
1935); “La politica aggresiva della Serbia”; “Le provozacioni antitaliane della Serba”.28) Srbija i srpski narod i wihova “Kraqevska mornarica” su prokazani kao militantni agresivci, dok se rje|e u tom kontekstu pomiwala Jugoslavija. “Hrvatsku” i Hrvate italijanska fa{isti~ka {tampa uop}e nije
pomiwala, jer je znala da bi sa wima “u savezni{tvu” lako iza{li na kraj,
dok su Hrvati (hrvatski politi~ari) kao “mirotvoran narod” i “nedu`na
jagwad” ~ekali povoqan razvoj me|unarodnih prilika da samo za sebe prigrabe jugoslavenski Jadran. Neosnovani italijanski napadi na Srbe samo
su jo{ vi{e izazivali simpatije kod Bartulovi}a i wegovih splitskih i
dalmatinskih jugonacionalista prema Srbiji i Srbima kao narodu i dodatno ih okretali prema Beogradu i jugoslavenskom nacionalizmu liberalnih
organizacija tipa Sokola, ^etnika, Jadranske stra`e, Narodne odbrane,
koje su svoje centrale uglavnom (osim Jadranske stra`e) imale u Beogradu.
Tradicionalno prijateqske odnose sa slovena~kim liberalima, preko
jugoslavenskih Sokola i nekada{we Orjune, Bartulovi} je nastavio da weguje preko organizacija (odbora) Jadranske stra`e. Na “impozantnim sve~anostima” i manifestacijama “Za na{e more” u Qubqani bio je uva`eni
gost. U Qubqani je od 5. do 8. septembra 1935. odr`an kongres “Jadranske
stra`e”, uz “velike manifestacije na ro|endan W. V. kraqa Petra II”. Uo~i
kongresa o~ekivalo se da }e “ro|endan W. V. kraqa, najvi{eg za{titnika
Jadranske stra`e”, Qubqana vidjeti “u znamewu manifestacija, osobito
omladine u po~ast svog Najvi{eg Druga”.29) U ~ast kraqevog ro|endana i
Jadranske stra`e biskup qubqanski Ro`man slu`io je “zahvalnu slu`bu
bo`ju”, a nakon toga osve}ena je zastava “Jadranske stra`e – Qubqana”, koju je podario i kumovao joj kraq Petar II. Sve~anom ~inu prisustvovali su
{kolska mlade`, brojna dru{tva i brojni ~lanovi podmlatka Jadranske
stra`e iz “cijele dr`ave”. Poslije ovih manifestacija gradom je prodefilovala velika povorka. U velikoj dvorani sokolskog doma na Taboru odr`ana je akademija pod nazivom “Slovenija i Jadran u pjesmi i rije~i” uz sudjelovawe akademskog pjeva~kog kora i “predava~a” kwi`evnika Nike Bartulovi}a iz Beograda, Dragoquba Todor~evi}a iz Splita i in`. Milana
[ukqea iz Qubqane.
70
Stanovi{te slovena~kih, srpskih i hrvatskih jugoslavenskih unitarnih liberala u pogledu opstanka jedinstvene jugoslavenske “Jadranske stra`e”, nisu dijeli ~elnici separatisti~kog pokreta hrvatstva, koji su i sabotirali rad “centralisti~ke” Jadranske stra`e. Progla{ewem Banovine
Hrvatske 26. avgusta 1939. Ma~ek i wegova HSS su po~eli otvoreno raditi
na stvarawu “Hrvatske jadranske stra`e”. Takvim separatisti~kim tendencijama brzo su se prilagodili pojedini “nacionalno prevrtqivi Jugoslaveni” – ~elnici “Jadranske stra`e”, a naro~ito predsjednik dr Ivo Tartaqa. I pored o~iglednih nacionalnih podvajawa u Jadranskoj stra`i, glavni odbor je demantovao vijesti o “cepawu Jadranske stra`e”: “Glasovi o cepawu Jadranske stra`e, koji su se u posledwe vreme pronosili, prema pisawu organa Jadranske stra`e li{eni su svake osnove. Tobo`we cepawe javilo se kao posledica isto tako neosnovano lansiranih glasova o tzv. primorskom stanovni{tvu i wegovom odnosu prema podmlatku. Ispadi, u koliko ih
je uop{te bilo, delo su neodgovornih ili neobave{tenih pojedinaca”.
Glavni odbor je zakqu~io da Jadranska stra`a “ne `eli da bude noj, ve} realni posmatra~ prilika i qudi, te }e morati svoja pravila da prilagodi
tome stawu”, ali samo zato da bi se “omogu}io istinski, realni rad na terenu, kako bi Jadranska stra`a stvarno postala organizacija koja }e u svoje redove prikupiti najve}i deo Srba, Hrvata i Slovenaca (ne vi{e “Jugoslavena” – N. @.), da svi zajedno u bratskoj slozi intenzivnije porade za na{e more, jer }e – dao Bog – sva unutra{wa pitawa biti re{ena bratskim
sporazumom i voqom da na{u dr`avnu zajednicu, Kraqevinu Jugoslaviju,
postavimo na zdrave realne temeqe kako bi sna`nije dahnula ba{ na onoj
strani koju zovemo wezinim plu}ima”.30)
Za vodstvo separatisti~ke vlasti Banovine Hrvatske “bratske sloge
nije moglo biti” ako jugoslavensko more ne postane samo “hrvatskim morem”. Prisvajawe jugoslavenskog mora od uzurpatorske i nedemokratske
vlasti Banovine Hrvatske (stvorene bez odluke jugoslavenske skup{tine,
koja je prethodno raspu{tena u februaru 1939), “samo za Hrvate”, sve se glasnije zahtjevalo. Nakon godi{we skup{tine Jadranske stra`e, odr`ane u
Zagrebu juna 1940, za predsjednika oblasnog (zagreba~kog) odbora izabran je
gradona~elnik Zagreba Mate Vene Star~evi} (prezime koje je obe}avalo –
N. @.), dok su ~lanovi odbora postali novi podobni kadrovi za provo|ewe
ideje “mare chroaticum”. Osnovno geslo novog odbora bilo je da se “`ivom
rije~ju i djelom propagira vrijednosti i qepote na{eg hrvatskog Jadranskog mora a u isto vrijeme, da se rad Jadranske stra`e uskladi s te`wama
hrvatskog naroda”.
Nova “hrvatska” uprava Jadranske stra`e je konstatovala da do skorih
vremena hrvatska javnost nije pokazivala, iz razumqivih razloga, “mnogo
pa`we prema radu Jadranske stra`e, ali to ne zna~i da kod nas ne postoji
qubav i svijest o veli~ini i vrijednosti mora”. Apstinencija hrvatskih
nacionalista od rada u “jugonacionalisti~koj” i “centralisti~koj” Jadranskoj stra`i tuma~ena je politi~kim prilikama i jugoslavenskim kursom u tom Dru{tvu. Po{to su se oslobodili “jugoslavenskog diktata” stvarawem separatne Banovine Hrvatske, Zagreba~ki list je predlo`io da se
71
povede “prava vojna za na{e hrvatsko more” i svim silama radi na “promicawu interesa krasne hrvatske obale”. U ime novog odbora ovaj list je propagirao da se povede “`iva akcija” u svim redovima hrvatskog naroda da bi
se nova Jadranska stra`a stekla {to ve}i broj ~lanova. Naro~ito je bila
propagirana akcija me|u “hrvatskom omladinom od pu~ke {kole do sveu~ili{ta da se svi za~lane u Jadransku stra`u”. U svakom ve}em mjestu trebalo je osnovati mjesni odbor, dok bi se u Zagrebu nalazio banovinski odbor
a u Splitu zemaqski odbor. Za Zagreba~ki list novi odbor na ~elu sa Star~evi}em bio je “jamstvo” da }e rad Jadranske stra`e ubudu}e biti u punom
skladu sa radom “na{eg narodnog vodstva na ~elu s drom Ma~ekom, a to zna~i u skladu sa `eqama i te`wama hrvatskog naroda”.31)
U ciqu dobre “promiydbe” ideja o “hrvatskom moru” pokrenut je mjese~nik More, koji je postao glasilo Jadranske stra`e Banovine Hrvatske.
U prvom broju objavqenom 1. juna 1940. uredni{tvo je u uvodnoj rije~i istaklo: “...Tako }e ’More’ probijati led neznawa i neshva}awa na{eg mora,
da pripravimo jadransku wivu za bogati rod, od kojega }e hrvatski narod
imati stostruke koristi i radosti”. U ~lanku “Na{ Zagreb i na{ Jadran”
gradona~elnik Zagreba Star~evi} je iznio “va`nost mora za ~itavi hrvatski narod, pa dosqedno tome i za hrvatsku metropolu, na{ bijeli Zagreb”.
Dovr{ena je vjekovna borba za sjediwewe Zagreba sa Jadranom – zadovoqno
je konstatovao gradona~elnik. To sjediwewe je trebalo “sada opravdati i
djelima pokazati koliko je ono bilo potrebito i po Zagreb i po hrvatski
narod i po ~itavu na{u dr`avnu zajednicu (Banovinu Hrvatsku – N. @.)”.
More je donijelo prikaz N. Anti~i}a “’Hrvat’ – prvi hrvatski parobrod”.
Na naslovnoj strani je bila “vrlo ukusna viweta” koja je simboli~ki prikazivala “la|e kraqa Tomislava”.32) List je odisao velikohrvatskim romanti~arskim zanosom prisvajawa jugoslavenskog mora “samo za Hrvate”.
Naivni Srbi u organizacijama Jadranske stra`e i daqe su se, u jugoslavenskom romanti~arskom zanosu, zalagali za jedinstvenu jugoslavensku Jadransku stra`u. Oblasni odbor u Petrovgradu, pod predsjedni{tvom dr
Mi{e Mati}a, u junu 1940. donio je rezoluciju u kojoj je jednodu{no izra`eno protivqewe dijeqewu “Jadranske stra`e”: “Glavna godi{wa skup{tina
oblasnog odbora Jadranske stra`e u Petrovgradu smatra da je u dana{wim
ozbiqnim vremenima potrebno vi{e nego ikad poja~ati rad svih patriotskih organizacija, pa prema tome i rad u Jadranskoj stra`i... Kao preduslov
svakog rada oblasna skup{tina smatra da treba bezuslovno skinuti sa dnevnog reda pitawe izmene dru{tvenih pravila u onom smislu u kakvom ga je
pokrenuo Izvr{ni odbor, odnosno, op{te odeqewe Jadranske stra`e u
Splitu. Ne upu{taju}i se u raspravqawe politi~kih pitawa, Oblasna
skup{tina smatra da je nemogu}e izmeniti osnovna na~ela na kojima je Jadranska stra`a osnovana, a to je jedinstvenost organizacije, s tim da je cjelokupna na{a obala zajedni~ko dobro svih Srba, Hrvata i Slovenaca i prema tome svih Jugoslovena”. Skup{tina oblasnog odbora Petrograda “preporu~ila” je novoj upravi, odnosno Glavnom odboru u Zagrebu, da i daqe zastupa stanovi{te jedinstvenosti organizacije, odbacivawem izmjena dru{tvenih pravila Jadranske stra`e.
72
Nova uprava Jadranske stra`e nije se mnogo osvrtala na apele pojedinih oblasnih uprava, ve} je utemeqivala Zagreb kao centralu nove “hrvatske” Jadranske stra`e. Tri odbora Jadranske stra`e u Zagrebu po`rtvovano su se zalagali za {irewe “pomorske svijesti” u Zagrebu – “metropoli
Hrvata”. Nova uprava je dobila nove prostorije – veliku dvoranu i {est soba. “Sve~anom otvorewu” prostorija prisustvovali su izaslanik bana, gradona~elnik Zagreba Mate Star~evi}, biv{i ban i predsjednik Izvr{nog
odbora Jadranske stra`e dr Ivo Tartaqa, admiral Stankovi}, klerikalac
prof. dr Josip Nagy i drugi. Sve~anost je otvorio Mavro Wickerhauser, predsjednik Zagreba~kog oblasnog odbora, koji je istakao va`nost hrvatske obale za “~itavi hrvatski narod” koji bi “morao biti sretan {to mu je sudbina odredila jednu od najqep{ih obala na ~itavom Mediteranu”. Star~evi}
je u strastvenom velikohrvatskom govoru predstavio stawe poslije ujediwewa Dalmacije s Hrvatskom, koje je zahtjevalo da se “~im prije i {to tje{we pove`e kontinentalna Hrvatska sa Dalmatinskom Hrvatskom, u interesu na{ih siroma{nih i ~estitih Primoraca kao i u interesu ~itave Hrvatske”.33) Iako je bio wema~kog porijekla, on je uvijek isticao Hrvate kao
pomorski narod i wihove izuzetne sposobnosti kao pomoraca.
Povodom sve~anog pristupawa Vlatka Ma~eka u ~lanstvo Jadranske
stra`e, Obzor je u uvodniku od 27. studenoga 1940. istakao da je “jedna od negativnih posqedica centralisti~kog sistema bila i ta, da se je golema ve}ina Hrvata bila dezinteresovala od rada ’Jadranske stra`e’”, pa je u
istom tonu nastavio: “Tako smo imali paradoksalnu situaciju da su prema
Jadranskoj stra`i zauzeli negativno stanovi{te Hrvati, jedini pomorski
narod ne samo u Jugoslaviji, nego i me|u Slavenima uop}e (!? – N. @.). Tako
je dr`awe, me|utim, bilo potpuno razumqivo, jer je Jadranska stra`a sve do
nedavno negirala opstojnost hrvatskog narodnog individualiteta i nije vodila ra~una o ~iwenici da je isto~na obala Jadrana od Su{aka do Kotora,
hrvatska i da su Hrvati pomorski narod, te da je prema tome potrebno i neizbe`ivo, da svoj rad uskladi sa tom zbiqom. ’Jadranska stra`a’ u Banovini Hrvatskoj je me|utim prekinula sa tom svojom pro{lo{}u i po{la ispravnim putem, a nadati se je da }e weni ogranci i u drugim krajevima dr`ave prilagoditi svoj rad ~iwenici da se je ne samo suradwa ve} i vodstvo
Hrvata potrebno za za promicawe na{eg pomorstva”.
Hrvati su u ~lanku Obzora prikazani kao “odabrani pomorski narod”,
dok su se ostali jugoslavenski narodi mogli smjestiti u kategoriju “`abara”– kontinentalaca. “Obzora{i” ipak nisu u potpunosti iskqu~ili Srbe
i Slovence iz prilike da i oni, iako “inferiorni” pomorski narodi, “pomognu” Hrvatima da u potpunosti ostvare predvodni{tvo u pomorskom `ivotu: “Kad konstatiramo ove ~iwenice, to dakako ne zna~i da se Srbi i
Slovenci iskqu~uju od pomorstva. Naprotiv, po`eqno je i potrebno da i
Srbi i Slovenci poka`u {to ve}e shva}awe za va`nost mora za Jugoslaviju. Ali treba tako|er priznati da su Hrvati odre|eni i po svom polo`aju
i po svom stoqetnom iskustvu, i po svom radu kao pomorski narod, da imaju
vodstvo u pomorskim poslovima. Pri tom, dakako, ne mislimo na vodstvo u
smislu nare|ivawa, nametawa svoje voqe i svojih posebnih interesa Srbi73
ma i Slovencima. @elimo naprotiv ista}i, da bez vodstva Hrvata ne mo`e
biti trajnog uspjeha u pomorstvu, jer oni dr`e obale i otoke, oni imaju iskustvo, oni su stvarno jedini u Jugoslaviji, koji ula`u i rad i kapital za
razvijawe pomorstva. Ako pak u bilo kom zvawu treba mnogo iskustva, mnogo voqe za uspjeh, to je upravo u pomorstvu. Osje}aj za pomorstvo, duh pomorstva, vje{tina pomorstva, sve se to ne da posti}i dekretom, a sve je to ba{tina generacija (Srba rimokatolika tzv. Hrvata u Dalmaciji i Primorju – N. @.) i sve je to uvjetovano sa stanovitim uvjetima, u prvom redu sa pomorskim polo`ajem. A to u Jugoslaviji imaju Hrvati. Hrvati se uostalom
ne mogu odre}i svoga polo`aja koji posjeduju ve} stoqe}ima kao pomorski
narod, jer bi izgubili ono {to hrvatskoj zemqi daje posebnu va`nost i zbog
~ega hrvatski narod, premda brojem malen, ima svoju historijsku opravdanost u ovom dijelu Evrope. Srbi i Slovenci, ako ispravno ocijene ove faktore, nemaju ni sa gledi{ta ideologije narodnog jedinstva opravdanog razloga, da ospore Hrvatima primat u pomorstvu. [to vi{e, ako bi se narodno jedinstvo pravilno tuma~ilo, onda bi i Srbi i Slovenci morali svojski pomagati Hrvate da se {to ja~e razviju kao pomorski ~imbenik. Jer po{to ideolozi narodnog jedinstva vele da su Srbi, Hrvati i Slovenci jedan
narod, to bi ja~awe Hrvata kao pomorskog ~imbenika oja~alo istodobno polo`aj i Srba i Slovenaca (“i{~a{ena” logika – N. @.). Eventualni prigovor da bi to zna~ilo monopolizirawe pomorstva za Hrvate, pada ve} zato
{to Srbi i Slovenci nemaju potrebitih uvjeta da se razviju kao pomorski
narod. Uostalom, i u dosta jedinstvenim narodima, kao {to su na pr. Francuzi i Wemci, vidimo da wihov kontinentalni dio poma`e one na obali,
da se razvijaju kao pomorski narod. Na{e su prilike dakako druga~ije i u
na{em slu~aju treba voditi ra~una o ~iwenici da postoje tri narodna individualiteta: hrvatski, srpski i slovenski, i da je samo prvi pomorski narod. Svaki od ovih individualiteta ima svoj posebni krug rada, u kojem ga
drugi ne mo`e uspje{no zamijeniti, kao {to i sva trojica imaju i mnoge
probleme, u kojima je koristan i potreban zajedni~ki rad. U konkretnom
slu~aju more je `ivotni krug Hrvata i to ne mo`e niko osporiti”.34)
^iwenica da su Hrvati ekskluzivni pomorski narod, po mi{qewu Obzora, nije samo bila privilegija ve} i velika du`nost prema “kontinentalnoj Hrvatskoj”: “Odkako je nakon uspje{no provedene borbe protiv hegemonista, jo{ prije progla{ewa sporazuma, Jadranska stra`a po{la novim putevima i po{to sada i pristup dr Ma~eka u wene redove pru`a jamstvo, da
}e wezin rad ostati uskla|en s interesima hrvatskog naroda ({to je i u dobro shva}enom interesu cijele Jugoslavije) potrebno je sada da i kontinentalna Hrvatska bude pro`eta dubokim shva}awem va`nosti mora za sada{wost i budu}nost Hrvata. Ne bi smjelo biti hrvatskog doma ni u banskoj
Hrvatskoj, ni u Bosni i Hercegovini, ni igdje gdje ima Hrvata, koji ne bi
shva}ao va`nost mora za hrvatski narod i ne bi prema svojoj mogu}nosti doprinio svoj udio za ja~awe na{eg polo`aja kao pomorskog naroda. Jadranskoj stra`i je namijewena kao prva i najva`nija zada}a upravo ta da pro{iri i produbi u hrvatskom narodu shva}awa za pomorstvo i za veliku va`nost mora za na{ narodni `ivot. Hrvatska javnost o~ekuje da }e Jadran74
ska stra`a odgovoriti ovoj zada}i, a na hrvatskom narodu je da u tom pravcu pomogne svojski ovu na{u novu ustanovu, kako bi ona mogla razviti {to
ve}u aktivnost. A ta zada}a je dvostruka: ne samo propagirati more i pomorsku svijest (u kulturnom, ekonomskom i politi~kom smislu) kod Srba i
Slovenaca, nego i u samoj kontinentalnoj Hrvatskoj, u me|urje~ju Save i
Drave, gdje su, pod utjecajem vjekovnih zapreka koje su priroda, pak i strani
vlastodr{ci, stavqali ponovnom ujediwewu dalmatinske i banske Hrvatske, pomorska svijest ostala dosta labava, tako da je ~ak bilo i politi~ara
koji nisu shva}ali da je Jadran na{ prirodni sto`er. Danas tih zapreka
sre}om vi{e nema, pa je zato i rad Jadranske stra`e dosta olak{an”.35)
Bartulovi} se na vreme povukao iz separatisti~ke “sporazuma{ke”
Ma~ekove Jadranske stra`e, po{to je ona, kao i neke druge biv{e jugoslavenske institucije (Hrvatski sokol, Hrvatski skaut i dr.), postala oslonac
stalnog {irewa hrvatstva, ali i bastion rada na stvarawu “hrvatskog pomorskog naroda”, ekskluzivnog “hrvatskog Jadrana” i, samim time, velike
“panonsko-jadranske Hrvatske”.
Napomene:
1) I. Tartaqa, Nakon deset godina, Spomenica prigodom desetogodi{wice udru`ewa
Jadranska stra`a, Beograd, 1932, 7.
2) I. Rubi}, Jadranska stra`a kroz deset godina, Spomenica prigodom desetogodi{wice udru`ewa Jadranska stra`a, Beograd, 1932, 15.
3) Almanah Kraqevine SHS kao jednog od inicijatora osnivawa Jadranske stra`e pomiwe “poznatog i prerano poginulog avijati~ara, poru~nika bojnog broda Prebandu”
(Almanah Kraqevine SHS za 1927–1928, sv. III, deo 7, 8 i 9, Beograd – Zagreb, 1928),
VII, 191.
4) Almanah Kraqevine SHS za 1927–1928, sv. III, deo 7, 8 i 9, VII, 191.
5) AJ, 14–65–204.
6) I. Rubi}, Jadranska stra`a kroz deset godina, Spomenica prigodom desetogodi{wice udru`ewa Jadranska stra`a, 15.
7) Na ~elu Centralnog odbora 1927/28. bili su: predsjednik Juraj Biankini, potpredsjednici dr Ivo Tartaqa, kap. b. b. Nikola Stankovi} i dr Ivo Stalio; generalni sekretar Silvije Alfirevi}; sekretari Otokar Lahman, dr Ivo Rubi} i Jovo Marovi}; odbornici biskup Klement Bonefa~i}, dr Gajo Bulat, don Frano Ivani{evi},
dr Josip Jablanovi} (kasnije ban Primorske banovine), dr Qubo Leonti}, dr Ivo Perovi} (kasnije u namjesni{tvu kneza Pavla) i drugi (Almanah Kraqevine SHS za
1927–1928, sv. III, deo 7, 8 i 9, VII, 191).
8) Almanah Kraqevine SHS za 1927–1928, sv. III, deo 7, 8 i 9, VII, 191.
9) Isto.
10) Prema zvani~nim statisti~kim podacima po~etkom 1929. Jadranska stra`a je brojala 35.881 ~lana, zajedno sa redovnim ~lanovima, pomaga~ima i podmlatkom; 1932. imala je 49.992 redovna ~lana, 10.690 pomaga~a i podmlatka 28.136 (Spomenica prigodom
desetogodi{wice udru`ewa Jadranska stra`a, 15, 92).
11) Isto.
12) Isto, 26–27.
13) Spomenica prigodom desetogodi{wice udru`ewa Jadranska stra`a, 27–28.
14) S. Bo`i}, Srbi u Hrvatskoj 1918–1929, Beograd, 2008, 594.
15) Ideja o Jadranskoj stra`i u Ju`noj i Staroj Srbiji po~ela se {iriti od 1922. godine. Prvi oblasni odbor obrazovan je u Pri{tini maja 1922 (pod predsjedni{tvom komandanta Kosovske divizijske oblasti pukovnika Milorada L. Risti}a), a drugi u
Skopqu februara 1923. pod predsjedni{tvom direktora filijale Narodne banke u
Skopqu Todora Vasojevi}a. Teritorija oblasnog odbora Jadranske stra`e Skopqe u
75
16)
17)
18)
19)
20)
21)
22)
23)
24)
25)
26)
27)
28)
29)
30)
31)
32)
33)
34)
35)
76
po~etku je obuhvatala cijelu Ju`nu Srbiju sa Kosovom i Metohijom, ali je po `eqi
pri{tinskog mjesnog odbora i u sporazumu sa Izvr{nim odborom osnovan novi oblasni odbor za Kosovo i Metohiju sa sjedi{tem u Pri{tini (Spomenica ..., 62–64).
Isto, 66.
Isto, 88–89.
I. Tartaqa, Za novi period rada, Jadranska stra`a, avgust 1929, 213.
Dvadeset dana sa Kraqicom Marijom po Sredozemnom moru, Jugoslovenski dnevnik,
Subotica, 23. jul 1933.
Jozef. L. Finci, Zadwi dani putovawa po Sredozemnom moru, Jugoslavenski list, Sarajevo, 9. jul 1933.
Isto.
Politika, 12. jul 1933 (kompletan ~lanak u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
Rad beogradskog odbora Jadranske stra`e u pro{loj godini, Politika, 30. mart 1936.
Novosti, Zagreb, 5. jul 1933.
Beogradska Jadranska stra`a podi`e svoj dom u Boki Kotorskoj, Vreme, 1. april 1935.
Jadranska stra`a u Beogradu je ju~e proslavila svoju slavu, Politika, 19. novembar
1937.
“Hrvatski pomorski narod” je ja~ao svoju propagandisti~ku fantaziju o staroj hrvatskoj mornarici, hrvatskom brodovqu, o Biogradu kao o nekada{wem sredwovjekovnom
sjedi{tu “velike pomorske sile Hrvata”, koji je pri tom u velikohrvatskom snovi|ewu progla{en i “krunidbenim gradom hrvatskih kraqeva” (AJ, 38–354–503).
AJ, Centralni presbiro, 38–354–503.
Narodne novine, Zagreb, 3. septembar 1935.
Vreme, Beograd, 12. juni 1940.
Ja­dran­ska­stra­`a­na­no­vim­pu­te­vi­ma­–­is­pu­ni­mo­du­`nost­pre­ma­Hr­vat­skom­mo­ru, Zagreba~ki list, 17. lipanj 1940.
Isto.
Jed­na­li­je­pa­pro­sla­va­Ja­dran­ske­stra­`e­u­Za­gre­bu, Jutarnji list, Zagreb, 31. listopad 1940.
Ob­zor, 27. studeni 1940.
Isto.
BARTULOVI]EVA AKTIVNOST
U “SRPSKOM [email protected] GLASNIKU”
Pored izuzetne uredni~ke aktivnosti u brojnim listovima, u kojima je
bio i najplodniji pisac, Bartulovi} je sara|ivao i sa drugim listovima i
~asopisima u kojima nije bio urednik. Bio je redovan saradnik Srpskog
kwi`evnog glasnika i ~lan wegove redakcije 1914, 1924, 1925, 1930–1940. godine Godine 1913. objavio je prikaz kwige Viktora Cara Emina “Iza plime” (Matica Hrvatska, Zagreb, 1913), koji je objavqen i u broju SKG 14/1914.
U broju maj – avgust (XV/1) za 1925. godinu objavio je kriti~ku analizu “More u na{oj kwi`evnosti”, u kojoj je analizirao pisce koji su pisali o moru
od turskih i usko~kih vremena, od vremena Petra Hektorovi}a i pjesnika
Vetrani}a do Marka Cara, Ive Vojnovi}a, Tresi}a Pavi~i}a, Vladimira
Nazora, Sime Matavuqa, Ive ]ipika, Mirka Korolije i Danka An|elinovi}a.1) Wegov prikaz D’Anuncijeve kwige o Dalmaciji (La­ri­scos­sa­dei­le­o-­
ni) pojavio se u Srpskom kwi`evnom glasniku za 1929. godinu (NS, 1929,
XXVII/2, 157–158). Prikaz kwige Bartolomea Kalvija (Calvi) Kardu}i kod
Ju`nih Slovena (Gi­o­sue­Car­duc­ci­pres­so­gli­Sla­vi­me­ri­di­o­na­li, Torino) objavio
je u broju XLI/3 za 1934. godinu. O starom drugu iz studentskih pra{kih dana, ideolo{kom, politi~kom i nacionalnom istomi{qeniku i saradniku
u brojnim listovima i ~asopisima, Mirku Koroliji – Srbinu iz dalmatinske Kninske krajine, napisao je ~lanak “Mirko Korolija”, koji je objavqen
u Srpskom kwi`evnom glasniku, br. 8, od 8. avgusta 1934. godine.2) U broju
XLI/7 za 1934. godinu napisao je prikaz prvog sve~anog broja Magazina sjeverne Dalmacije. O ovom ~asopisu pisao je i u Javnosti, koju je ure|ivao, i
to u vi{e brojeva (br. I/1935, 41, 1031–1032; 42, 1057–1058).3) Povodom 70-godi{wice ro|ewa ~e{kog pisca Petra Bezru~a napisao je ~lanak “Petr
Bezru~, pesnik ~ehoslova~ke nacionalne i socijalne revolucije”, objavqen
u Srpskom kwi`evnom glasniku, NS, 1938, LIII/1.
Slobodan Jovanovi}, Jovan Jovanovi} Pi`on i Milan Grol, kao ~lanovi Upravnog odbora Srpskog kwi`evnog glasnika, obratili su se 1934. Isidori Sekuli}, Kosti Lukovi}u, Niki Bartulovi}u, Ivi Andri}u, Sibi Mili~i}u i Milanu Ka{aninu da uzmu u~e{}e u preure|ivawu lista, koji je
po~iwao da – naporedo s kwi`evno{}u – daje mjesto raspravi o ekonomskosocijalnim i politi~kim problemima. Podmla|ivawe i “preure|ivawe”
77
~asopisa tuma~eno je u dijelu javnosti kao spasavawe od “stara~ke iznemoglosti”. Dio kritike je smatrao da ~asopis optere}uju tradicionalni obziri i eklekticizam u kwi`evnom i ideolo{kom pogledu. Protivnici nisu birali rije~i omalova`avawa, nazivaju}i ga “herbarijumom”, “ohladnelom staklenom ba{tom”, “malogra|anskom literaturom”, “malom vodenicom pre`ivele malogra|anske kulture”.4) Iz ure|iva~kog odbora 1934. godine iza{li su Bo`idar Vlaji}, Tihomir R. \or|evi}, Svetolik St. Stojanovi}, dr Mihailo Petrovi}, Ja{a Prodanovi}, Milan Raki}, Vladimir
]orovi} i Veselin ^ajkanovi}.
Navedeni kwi`evnici su se odazvali pozivu istaknutih srpskih intelektualaca i ure|ivawe lista od 1. januara 1935. preuzeli su: urednik Srpskog kwi`evnog glasnika Milan Predi}, sa kwi`evnim odborom u kome su
bili Ivo Andri}, Niko Bartulovi}, Momir Veqkovi}, Milan Ka{anin,
Radoje L. Kne`evi}, Bo`idar Kova~evi}, Sibe Mili~i}, dr Nikola Mirkovi}, Isidora Sekuli} i dr \or|e Tasi}. Poslije 1935. godine Bartulovi} vi{e nije bio u ure|iva~kom odboru Srpskog kwi`evnog glasnika, jer
je uredni~ku i spisateqsku energiju usmjerio ka Javnosti, koju je po~eo objavqivati i “ure|ivati” od 1935. godine. U redakcijskim poslovima zalagao
se da odre|eni ~asopis bude kwi`evno revijalan, s tim da redaktor bude
strana~ki nezainteresovan i da se politi~ka pitawa tretiraju “s vi{eg,
objektivnijeg i nau~nog, a nikako s partijskog gledi{ta”.
Napomene:
1) Rad u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II.
2) ^lanak u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II.
3) “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II.
4) B. Petranovi}, Istorija Jugoslavije, I, 340–341.
78
JA^AWE ^ETNI^KOG POKRETA
U PERIODU LI^NE VLADAVINE
KRAQA ALEKSANDRA 1929–1934.
Poslije ujediwewa organizovana su ~etni~ka udru`ewa, koja su nastupala kao vanstrana~ke organizacije, “mada su se nalazila u strana~koj slu`bi, posebno Narodne radikalne stranke”.1) Nasuprot stavova istori~ara
“qevi~ara” da su udru`ewa jugoslavenskih ~etnika u Kraqevini SHS predstavqala “pomo}ne, poluvojne snage re`ima i wegovog prinudnog aparata
za razra~unavawe s politi~kim protivnicima velikosrpske i integralno
jugoslovenske ideologije”, ona su, u stvari, predstavqala organizacije liberalno usmjerenog gra|anstva, kao {to su bili i jugoslavenski Sokoli,
Narodna odbrana2), Orjuna, Jadranska stra`a, Kolo srpskih sestara i druge. Te organizacije su podr`avale evropski liberalni frankofilski poredak koji je podupirao jaku jedinstvenu Jugoslaviju, i time popularisale
ideologiju jugoslavenskog nacionalizma. Jugoslavenski ~etnici su bili
dr`avotvorni nacionalisti koji su odr`avali i wegovali tekovine oslobodila~kih komitskih ratova s po~etka vijeka, Balkanskih ratova i Prvog
svjetskog rata. U miru su nastupali sa iskqu~ivo jugoslavenskih nacionalnih pozicija podr`avaju}i Orjunu, a bore}i se protiv “plemenskih” srpskih i hrvatskih ekskluzivizama “Srnao” i “Hanao”.3)
Udru`ewe ~etnika za slobodu i ~ast otaybine osnovano je 1921. godine,
a 1924. nastalo je Udru`ewe srpskih ~etnika za kraqa i otaybinu i Udru`ewe srpskih ~etnika “Petar Mrkowi}” – za kraqa i otaybinu, sa sjedi{tem u Beogradu. Ciq Udru`ewa je bio da prikupi sve ~etnike i ratnike,
koji su u `ivotu, i sve nacionalne radenike koji su pomagali ~etni~ku akciju od 1903. do 1918. godine, “a ostali su na moralno dostojnoj visini”. Zadatak ~etnika “Petar Mrkowi}” bio je da “uzdi`e kod omladine i gra|anstva narodni ponos, vite{tvo, samopo`rtvovawe za Kraqa i Otaybinu, za
~iju su ~ast i slobodu ~etnici dali sve svoje, a za koju i daqe ostaju na braniku Krune i Otaybine”. Zadato im je daqe da se bore “protivu svakoga koji podriva i ru{i temeq i ometa napredak Kraqevine Srba, Hrvata i Slovenaca”.4)
79
^lanovi Udru`ewa su se dijelili na redovne, utemeqiva~e, dobrotvore i po~asne. Redovni ~lanovi su ~etnici “koji su bili na terenu od po~etka oslobodila~ke akcije u Staroj Srbiji, i to od 1903. do 1905. i do 1918. godine; koji su bili na ~etni~kom kursu u Prokupqu, kao i oni ratnici koji
su dobrovoqno kao nesposobni u~estvovali u ratu od 1912. godine do 1918.
godine”. Novi ~lanovi mogli su biti samo pojedinci koji su odslu`ili vojsku, i tek potom su se primali u redovne ~lanove. ^lanovi koji su bili “pod
zastavom u vojsci” nisu se mogli primati za ~lanove ovog Udru`ewa. Novi
~lanovi su se mogli primiti tek od pune 24 godine pa do 40 godine starosti,
i to poslije provjere fizi~ke i duhovne sposobnosti kandidata. Svaki
~lan, novi ili stari ~etnik, morao je prije stupawa u ~etni~ke redove podnijeti pismenu izjavu i pismenu zakletvu za vjernost “Kraqu i Otaybini”.
^lan “utemeqa~” mogao je biti svaki “ispravan gra|anin” (a ne samo Srbin
– N. @.) koji “polo`i 500 dinara jedared za svagda”. ^lan “dobrotvor” mogao je postati svaki ispravan gra|anin koji polo`i 1000 dinara “jedared za
svagda”. Po~asni ~lanovi birali su se na godi{woj redovnoj skup{tini, na
kojoj se “pokazivao ra~un ~lanovima {to je ura|eno za doti~nu godinu”. Godi{wa redovna skup{tina, kojoj su prisustvovali svi ~lanovi s legitimacijom, odr`avala se na Vidovdan svake godine.5)
Organizacija koja je nastavqala tradiciju srpskog ~etni~kog oslobodila~kog antiosmanlijskog pokreta u Kraqevini SHS (Jugoslaviji) bilo
je Udru`ewe ~etnika – “Za ~ast i slavu Otaybine”, sa sjedi{tem u Beogradu, koje je predstavqalo centralnu i u tom periodu jedinu uticajnu ~etni~ku organizaciju. Predsjednik u Kraqevini SHS bio je Ilija Trifunovi} Bir~anin, a od maja 1932. godine Kosta Pe}anac. Od osnivawa Udru`ewa
~etnika 1921. do 1932. godine mre`a ~etni~kih pododbora nije bila razgranata, a po~ela je da se {iri poslije dolaska Koste Pe}anca na ~elo Udru`ewa . Pododbori su do tada stvarani samo u pojedinim ve}im mjestima.6)
^etni~ka slava bilo je Sretewe Gospodwe, kao uspomena na dan kada je
vo`d Kara|or|e digao [umadiju na ustanak protiv Turaka. ^etni~ka slava je svake godine uglavnom odr`avana u beogradskom hotelu “Imperijal”.
U vremenu li~nog re`ima kraqa Aleksandra slave su bile naro~ito sve~ane. Godine 1930. doma}ini u hotelu “Imperijal” su bili industrijalac
Du{an Ro{, rezervni kapetan i nekada{wi ~etnik, predsjednik Udru`ewa
~etnika Ilija Trifunovi} - Bir~anin, koji je u borbama postao invalid
(izgubio lijevu ruku 1916. na Grunti{tu). “Se~ewu kola~a” prisustvovale
su istaknute li~nosti crkvenog, politi~kog i vojnog `ivota, kao “episkopi skopski Josif i amerikanski Mardarije, biv{i predsjednik vlade i vo|a demokrata Quba Davidovi}, izaslanici Kraqa pukovnik Du{an Krsti}
i predsjednika vlade Igwat Stefanovi}, predsjednik Narodne odbrane general u penziji Q. Mili}, predsjednik beogradskog oblasnog odbora Jadranske stra`e Grup~evi}, svi ~lanovi Udru`ewa ~etnika, zatim Hasan Rebac, publicista Stanislav Krakov, kao i predstavnici i delegati humanih,
nacionalnih, prosvetnih dru{tava kao na pr. ispred Kola srpskih sestara
gospo|a Prodanovi}, “Knegiwe Qubice”, Saveza Dobrovoqaca (major Lovri})” i drugi. “Slavu su naro~ito uqep{ali” hrvatski seqaci, wih tride80
sedvojica iz Bukovca, sela u blizini Zagreba. Novinski izvje{ta~ je zapisao da su u dvori{tu hotela “zagrqeni ~etnici zajedno sa hrvatskim seqacima i seqankama, igrali narodno kolo i pevali komitske pesme: ’Spremte se, spremte, ~etnici, silna }e borba da bidne”.7) U prigodnom govoru
predsjednik Udru`ewa ~etnika Bir~anin je poru~io da ~etnici imaju “jedinu `equ da uvek ostanu dobrovoqna vojska svoga Kraqa i svoje Otaybine”. Potom je zapjevana pjesma: “Vetarat vejet, stra{no besnejet; Ej, tamo
dole sredi na Balkan, tamo se biju Srpski usta{i”.
Na redovnoj godi{woj skup{tini Udru`ewa ~etnika, odr`anoj 6. maja
1932. u hotelu “Imperijal”, za novog predsjednika Udru`ewa izabran je Kosta Pe}anac, a za potpredsjednika Dragi Jovanovi} - Lune. Ilija Trifunovi} - Bir~anin ostao je po~asni predsjednik Udru`ewa.8) Na skup{tini se
podsjetilo da je Udru`ewa ~etnika stvoreno poslije rata sa zadatkom da
“dr`avi pomogne u formulisawu i iznala`ewu na~ina da se na najboqi na~in zbrinu porodice i siro~ad ~etnika, kao i porodice veterana”. U godi{wem izvje{taju o radu istaknuto je da je Udru`ewe `eqelo da se “izme|u
drugova” odr`i “duh zajedni{tva i qubavi, koji treba da vlada me|u qudima koji su se odva`no i samopo`rtvovano borili za ostvarewe nacionalnih ideala, polaze}i tragom vo`da Kara|or|a”. U izvje{taju je citiran
francuski pjesnik Lamartin koji je rekao da istoriju srpskog naroda treba pjevati a ne pisati. U Udru`ewu su bili uvjereni da }e najqep{e stranice te istorije u periodu od dolaska na presto “neumrlog kraqa Petra
Oslobodioca”, pa kroz ratove vo|ene pod “wegovim uzvi{enim sinom
Aleksandrom Hrabrim”, pripasti ~etnicima, koji su se “odano zahvalili”
za sve {to je u~inio srpskom narodu u to vreme preminulom “Apostolu mira” Aristidu Brijanu. Skup{tini je, kao i prethodnih godina, prisustvovao vo|a demokrata Quba Davidovi}, “ministar u penziji”.9)
Biv{i slovena~ki “orjuna{i” i slovena~ki ~etnici, kao i u doba pune
“orjuna{ke” snage, ostali su vjerni Udru`ewu ~etnika “Za ~ast i slavu
Otaybine”. Oni su organizaciono ja~ali i {irili mre`u organizacija. Tako su 7. novembra 1932, u prisustvu brojne omladine i naro~ito “visoko{kolaca”, jugoslavenski nacionalisti (Slovenci) osnovali podobor udru`ewa
u Qubqani. Sastanak je otvorio Fran Horvatin i pri tom pozdravio sekretara glavnog odbora Udru`ewa ~etnika Topalovi}a iz Beograda, zatim,
predstavnika dalmatinskih ~etnika Br~i}a, predsjednika zagreba~kog pododbora Lukatela, kao i zastupnika Narodne odbrane dr Capudera. U svom
govoru sekretar Topalovi} je istakao da “danas imamo Jugoslaviju, ali jo{
nemamo jo{ dr`ave svih Ju`nih Slovena”. Za predsjednika qubqanskog
pododbora ~etni~kog udru`ewa izabran je V. Arko, a za potpredsjednika
Fran Horvatin.10)
Pogodna ideolo{ka i politi~ka klima nacionalnog jugoslavenstva u
vremenu li~ne vladavine kraqa Aleksandra uticala je na {irewe ~etni~kog pokreta i u Dalmaciji, ~emu je i Bartulovi} dao doprinos. [ibensko
udru`ewe ~etnika osnovano je krajem 1932. godine. Posveta zastave novog
~etni~kog udru`ewa, 25. februara, bila je naro~ito sve~ana jer su joj prisustvovali “slavni ~etni~ki vojvoda” predsjednik Kosta Pe}anac i sekre81
tar Udru`ewa Topalovi}. Uz veliki broj [iben~ana na do~eku su bili
predstavnici vojnih i civilnih vlasti. Pe}anac je predvodio manifestacionu povorku koja se kretala do prostorija ~etni~kog udru`ewa, a iza wega “dvanaest {ibenskih te`aka” na kowima nosili su veliku jugoslovensku
zastavu. Blagoslov posve}ewa zastave obavqen je na “Poqani kraqa Petra”
na prigodnoj tribini. Pred tribinom je bila postrojena ~eta {ibenskih
~etnika sa sokolskom glazbom, a uz wih brojna grupa ~lanova Pokreta Jugoslavenskih nacionalista (nastavqa~i uga{ene Orjune) iz Splita. Sve~anost je otpo~ela crkvenim obredima. Novu ~etni~ku zastavu najprije je blagoslovio katoli~ki sve}enik don Niko Plan~i}, a potom pravoslavni prota Krstanovi}. Poslije toga Pe}anac je uzeo zastavu u ruke i uz poqubac je
predao dr ^edomilu Mediniju, koji je zastavu uru~io predsjedniku {ibenskog ~etni~kog udru`ewa Anti Lu~evu, “a ovaj ju je zatim predao zastavniku [imi Trivi, koji je kao prvi ~etni~ki barjaktar na Jadranu primio posve}enu zastavu i polo`io zakletvu da }e je ~uvati neokaqanu do posledweg
~asa `ivota”.11)
Izlazak vojvode Pe}anca na tribinu pozdravqen je burnim ovacijama.
Splitski novinar je zapisao: “Proslavqeni heroj, koji je u svom `ivotu izvr{io prava ~udesa juna{tva, govorio je kao prekaqeni ratnik i rodoqub.
Svaka wegova rije~ bila je pro`eta dubokim osje}ajem iskrenog rodoqubqa. I zato su wegove rije~i do~ekane s ogromnim odu{evqewem i burnim
poklicima Kraqu i jedinstvenoj Jugoslaviji. Na koncu obra}aju}i se ~etnicima rekao im je: ’Ako u odlu~nom ~asu ne budete boqi od mene, niste danas ni trebali do}i. Vi ste mrtva stra`a na Jadranu (prema Italiji – N.
@.), vi ste onako neoborivi bedem koji nikad ne}e dopustiti da se ostvari
ono {to netko danas zami{qa...”. Posqedwi govornik, u ime {ibenske op}ine, bio je kwi`evnik dr Ilija Despot koji je u “plamenom govoru” pozdravio ~etnike i pozvao ih da budu neustra{ivi ~uvari slobode i jedinstva Jugoslavije.
Poslije wegovog govora sokolska glazba je odsvirala dr`avnu himnu, a
potom je usqedilo “pribijawe zlatnih ~avli}a” na spomen-plo~u, koja se ~uvala uz posve}enu zastavu. Pukovnik Babi} je prvi zabio ~avli} kraqa
Aleksandra, a zatim sreski na~elnik [erovi} u ime bana Jablanovi}a. Potom su “~avli}e” pribijali na~elnik [ibenika Kara|ole, kum zastave Medini, vojvoda Pe}anac, mar{al dvora general Dimitrijevi}, dr Ilija Despot u ime {ibenske Jadranske stra`e, episkop {ibenski dr Irinej \or|evi}, prota Krstanovi}, dru{tvo “Prosveta” [ibenik, Udru`ewe rezervnih oficira, narodni poslanik sve{tenik Sergije Urukalo, Dru{tvo
“knegiwe Qubice”, Narodna `enska zadruga, Sokolsko dru{tvo [ibenik,
“Jugoslovenska Matica” [ibenik, Nikola Begovi}, kwi`evnik Simo Matavuq, Salamon Drutter, don Jerko Gr{kovi}, Lova~ko dru{tvo [ibenik,
Vjekoslav Trinajsti}, kwi`evnik Rikard Katalini}-Jeretov. Poslije sve~anosti posve}ewa ~etni~kog barjaka, manifestaciona povorka ponovo se
uputila kroz grad predvo|ena Kostom Pe}ancem i sreskim i gradskim na~elnicima. Poslije podne u dvorani sokolskog dru{tva [ibenik vojvoda
Pe}anac je odr`ao predavawa pod nazivima “Topli~ki ustanak” i “Napori
82
~etni~ke akcije u pro{losti za oslobo|ewe Slavena”. [ibensko ~etni~ko
udru`ewe priredilo je u ve~erwim ~asovima banket u hotelu “Kosovo”.12)
U doba li~ne vladavine kraqa Aleksandra jugoslavenska ~etni~ka akcija {irila se i na podru~e Ba~ke osnivawem ~etni~kog udru`ewa u Novom Sadu. Grupa “starijih ~etnika”, na ~elu s Tomom Trajanovi}em i u saradwi s novosadskim jugoslavenskim nacionalistima, pokrenula je “pre izvesnog vremena” takvu ideju povodom ~etni~kog jubileja – 30-godi{wice
djelovawa.13) Na prvoj skup{tini novoosnovanog ~etni~kog udru`ewa, odr`anoj 25. maja 1933, za privremenog predsjednika predlo`en je Ilija Longinovi}, koji je potom pro~itao pozdravni telegram kraqu Aleksandru:
“^etni~ko udru`ewe sa svoga zbora u Novom Sadu pozdravqa svoga vite{koga Kraqa, vazda spremno da podnese sve `rtve za svoga qubqenog i vite{kog Vladara i Otaybinu”. Za predsjednika udru`ewa na kraju je izabran
Toma Trajanovi}, a za potpredsjednika \or|e ]elemov.14)
U avgustu 1934. “na Preobra`ewe” osve}ena je zastava novosadskog ~etni~kog udru`ewa, u prisustvu Koste Pe}anca i ~lanova Glavnog odbora iz
Beograda, izaslanika kraqa divizijskog generala Milutina Nedi}a (komandanta vazduhoplovstva vojske), izaslanika komandanta armije – divizijskog generala Vladimira Beli}a, pomo}nika komandanta armije i kuma zastave divizijskog generala Milojka Jankovi}a (sin generala Bo`e), predstavnika Sokola Kraqevine Jugoslavije dr Vladimira Belaj~i}a, predstavnika dobrovoqaca, ~lanica Kola srpskih sestara, predsjednika novosadskog pododbora Trajanovi}a i ~etnika “iz svih krajeva mo}ne Jugoslavije”. Osve}ewe je izvr{eno na 30-godi{wicu bitke na ^elopeku, “najzna~ajnije ~etni~ke bitke kojom je zadan prvi ja~i udarac otomanskoj vojsci”, kao
i na 20-godi{wicu Cerske bitke. ^etnici Novog Sada su bili ponosni na
te znamenite srpske bitke, ali i na Novi Sad kao nekada{wi centar “vojvodstva srpskog” i nacionalizma Barawe, Ba~ke, Srema i Banata.15)
Velike ~etni~ke sve~anosti prilikom osve}ewa ~etni~kih zastava organizovane su diqem Srema, Ba~ke i Banata: u Rumi 6. jula 1934; u Srpskom
Krsturu na sjeveru Banata 2. avgusta (tada su osve}ene zastave u Obili}evu,
Banatskom Kara|or|evu i Krstur – \ali – govorili su Pe}anac i dr Slavko [e}erov); u Starom Be~eju na Sv. Iliju 2. avgusta 1934. godine. U Starom Be~eju kum zastave bio je komandant Potiske divizijske oblasti general Jovan Naumovi}.16)
Zastava udru`ewa ~etnika Subotice osve}ena je na ro|endan prestolonasqednika Petra, 6. septembra 1934. godine. Agilni vojvoda Pe}anac i
tom prilikom je bio glavni gost kao predsjednik Udru`ewa ~etnika. U manifestacionoj povorci defilovali su ~etnici iz raznih oblasti dr`ave
(iz Beograda, Vinkovaca, Kule, [ida, Sombora, Velike Kikinde, Rume, Novog Sada, Velikog Be~kereka, Ba~ke Topole, Stare Moravice itd.), patriotske organizacije “i odred JUNAO (Jugoslovenska nacionalna omladina”
– omladinska organizacija JNS) u uniformi”17). Govornici su evocirali
uspomene na borbu Srba 1848. godine, slave}i od Ma|ara stradale `rtve
“palih mu~enika za slobodu srpskog naroda u Vojvodini”.
83
Mre`a organizacija ~etni~kih udru`ewa u vreme li~ne vladavine
kraqa Aleksandra {irena je i po Bosni i Hercegovini. Prema pisawu Nusreta [ehi}a, u Bosni i Hercegovini nije bilo mogu}e rekonstruisati
mre`u pododbora ~etni~kih udru`ewa, a u stvari ih je bilo vrlo malo. On
podme}e falsifikat da su se, “s obzirom na tijesne odnose izme|u dvije nacionalisti~ke organizacije, ~etni~ke organizacije razvijale pod direktnim nadzorom “Srnao”,18) iako je dokumentarno potvr|eno da su orjuna{i i
~etnici, kao jugoslavenske organizacije, zajedno nastupali u borbi protiv
Srpske nacionalne omladine (jugoslavenski front protiv srpskog). Prema [ehi}u, “Srnao” i Udru`ewe “srpskih” (nikad nisu nosili naziv “srpski” – N. @.) ~etnika “Petar Mrkowi}” “najintenzivnije razvijaju akciju
na stvarawu svojih organizacija u Bosni i Hercegovini tokom 1923. i 1924
godine”. Me|utim, konstatacije istori~ara – falsifikatora bi bile ta~ne da je Udru`ewe ~etnika “Petar Mrkowi}” osnovano 1923. a ne 1924. godine. Po wemu prvi odbori “srpskih” ~etni~kih udru`ewa po~eli su se
stvarati tokom 1924/25. u Sarajevu, Mostaru, Bijeqini, Zvorniku, Rogatici,
Bosanskoj Gradi{ki i Ivawskoj kod Bawa Luke, da bi se broj pododbora pove}ao od 1932. godine.19)
U maju 1934. osve}ene su ~etni~ke zastave u Bla`uju i Sarajevu. U Bla`uju je 28. maja osve}ena ~etni~ka zastava udru`ewa sv. Ilije. Prije osve}ewa odr`an je pomen na grobovima streqanih Srba 1914. godine. Kao {to
je ve} postalo uobi~ajeno glavni govor je odr`ao predsjednik centralne
uprave Udru`ewa ~etnika “Za Kraqa i Otaybinu” Kosta Pe}anac.20) U
oficirskom domu 28. maja osve}ena je zastava Udru`ewa ~etnika Sarajeva u
prisustvu izaslanika kraqa Aleksandra i kuma zastave, bana Drinske banovine Veqe Popovi}a, koji je zastavu predao predsjedniku Udru`ewa ~etnika profesoru T. Perovi}u. U svom govoru Kosta Pe}anac je pozvao ~etnike
na qubav prema kraqu i otaybini i istakao: “Qubite Kraqa i Otaybinu
vi{e nego sebe, pa }ete vje~no `ivjeti, parafrazirao vojvoda Pe}anac citat iz sv. Pisma”.21) Na kraju je uzviknuo: “Neka `ivi na{ ratni drug W. V.
Kraq Aleksandar!”, “Neka `ivi na{a uzdanica – na{a vojska!”, “Neka `ivi nepodijeqena na{a mlada Jugoslavija!”.
U povoqnoj klimi za djelovawe ~etni~kog pokreta javqali su se i
sportski klubovi sa ~etni~kim imenom. U Surdulici je tokom prve polovine tridesetih godina djelovao Surduli~ki sport klub “^etnik”. U pravilima od 10. avgusta 1933. istaknuto je da je ciq kluba tjelesno i kulturno
vaspitawe omladine, “gajewem nogometnog sporta” i ostalih disciplina.
Svi ~lanovi kluba, a prvenstveno igra~i, morali su strogo voditi ra~una
o vladawu: “Ako bi se koji ~lan kluba neuqudno pona{ao i naro~ito odao
nemoralnom `ivotu i drugim upadqivim porocima, na predlog ma koga ~lana, upravni odbor mo`e takvog ~lana da iskqu~i iz ~lanstva. Tako|e svaki
rad ~lanova kluba na {tetu kluba povla~i iskqu~ewe iz kluba...”.22)
Kampawa protiv ~etni~kog pokreta poja~ana je poslije ubistva kraqa
Aleksandra u oktobru 1934, pa ~ak i od samih dr`avnih organa. Ministarstvu unutra{wih poslova je “sa vi{e strana” skretana pa`wa na “nezgodan
pa i {tetan rad pojedinih pododbora ~etni~kog udru`ewa”. Optu`ivani su
84
da pojedini ~lanovi, u uniformama i naoru`ani, na nedoli~an pa ~ak i prete}i na~in tra`e ~lanarinu i priloge za udru`ewe, ili da na takav na~in
nude prodaju kwiga i slika; da u mjestima u kojima je stanovni{tvo “ plemenski razli~ito” stvaraju ~etnike samo od pripadnika jednog “plemena” i
vjere ({to nije ta~no – N. @.), {to je izazivalo “pla{wu ili suprotan stav
na drugoj strani”. Upadali su naoru`ani u javne lokale ili u vozove, ~ak i
sa dugim pu{kama i vr{ili razna “pretra`ivawa”. Prema mi{qewu Ministarstva, na ~elu sa bezna~ajnim @ivojinom Lazi}em, sve je to r|avo uticalo na red i mir, na osje}aj zakonitosti kod stanovni{tva, pa time na
“sprovo|ewe ideologije narodnog jedinstva i na ugled dr`ave”. Ministarstvo je “umolilo” podru~ne vlasti da se “shodnim nare|ewima” ~lanovima
ovog udru`ewa zabrani no{ewe oru`ja, “ako na isto nemaju odobrewe nadle`ne vlasti po zakonu o dr`awu i no{ewu oru`ja”’; da se zabrani rad pododbora koji imaju “plemenski karakter” (srpski, hrvatski, slovena~ki a ne
jugoslavenski – N. @.) i koji {tetno uti~u na “slogu i jedinstvo stanovni{tva bez obzira na pleme i veru”; da se suzbija prikupqawe ~lanarine i
priloga na nedoli~an na~in, kao i naturawe kwiga i slika, i da se “najstro`ijoj odgovornosti podvrgava svaki eksces pojedinih ~lanova udru`ewa”.
Zamjenik bana Savske banovine u vidu raspisa dostavio je “svima” na znawe
i nadle`nost ovaj dopis Ministarstva, a podre|enim prvostepenim upravno-policijskim vlastima naredio da “u svemu u smislu predweg nare|ewa
postupaju i obra}aju posebnu pa`wu na rad ovih udru`ewa i kako se ona na
terenu manifestuju. U slu~ajevima potrebe – u smislu predweg – zabrane
rada pododbora udru`ewa nadle`no postupati i takav predlog podnositi
upravnom odeqewu Pov. II ove kraqevske banske uprave”. Sve prvostepene
upravno-policijske vlasti dobile su nare|ewe da podnesu izvje{taje banskoj upravi Savske banovine najkasnije do 10. januara 1935 (AJ, Zbirka M.
Stojadinovi}a, raspis “svima na li~nost” Kraqevske banske uprave Savske
banovine od 11. decembra 1934, dostavqen {efu odseka javne bezbednosti,
{efu Inspektorskog odeqewa, Upravniku policije Zagreb, svim sreskim
na~elnicima, svim predstojnicima gradske policije, svim komesarima pograni~ne i `eqezni~ke policije).
Raspis baca novo svjetlo na karakter “ozlogla{enog re`ima” Bogoquba Jevti}a, koji je predstavqan kao re`im bezakowa, terora i strahovlade.
Istori~ari hrvatstva su najvi{e falsifikatorske energije ulo`ili u
potpunu diskreditaciju re`ima B. Jevti}a, jer je on posqedwi branio dr`avni koncept jugoslavenstva. Poslije ubistva kraqa Aleksandra u oktobru 1934, zapo~eo je proces preure|ewa {estojanuarskog jugoslavenskog poretka. Vawskopoliti~ki razlozi naveli su kneza Pavla da razbije JNS i
to, u prvoj fazi, preko B. Jevti}a koji je tzv. petomajskom zemaqskom listom ugrozio jedinstvo JNS i stvorio skup{tinski klub (“jevti}evci”) nezavisan od navedene stranke. I ovaj policijski raspis svjedo~i o zapo~etim
politi~kim i nacionalnim promjenama u Kraqevini (krajem 1934) u pravcu suzbijawa i diskreditacije jugoslavenskih nacionalnih organizacija, u
koje su spadali prije svih Sokoli, Jadranska stra`a i ~etnici. Moje vi{edecenijsko pregledavawe arhivske gra|e nije otkrilo navodne masovne ~et85
ni~ke incidente, krimogene radwe pa i zlo~ine. Pojedina~nih incidenata
je bilo kao i kod svih drugih organizacija, ali su u arhivskoj gra|i zabiqe`eni mnogo masovniji nasilni akti ~elnika, a naro~ito obi~nih ~lanova
HSS-a, Ma~ekove hrvatske gra|anske i seqa~ke Za{tite, frankovaca, Koro{~evih klerikalaca, koji su uglavnom bili usmjereni na pripadnike jugoslavenskih nacionalnih organizacija (naro~ito Sokole).
Napomene:
1) B. Petranovi}, Istorija Jugoslavije 1918-1988, prva kwiga, Beograd, 1988, 162. Treba
ista}i ~iwenicu da je Narodna radikalna stranka podr`avala “Srnao” s kojima su se
jugoslavenski ~etnici i Orjuna sukobqavali, dok se, s druge strane, udru`ewima ~etnika mo`e pripisati bliskost s demokratama Qube Davidovi}a zbog wihovog izra`enog jugoslavenstva.
2) Narodna odbrana je bila organizacija “svih nacionalno svesnih i moralno ispravnih Srba, Hrvata i Slovenaca, koji su voqni da u woj okupe svoje pojedina~ne snage
i tako stvore jedinstvenu i mo}nu nacionalnu voqu”. Wen zadatak je bio da “ujediwavawem i ja~awem stvarala~kih i pozitivnih sila na{eg naroda odbrani na{u naciju od svih mogu}ih neprijateqa i neda}a”. Narodna odbrana je taj zadatak ostvarivala “radom na ja~awu nacionalne svesti na{eg naroda u duhu potpunog narodnog i dr`avnog jedinstva; okupqawem privatne inicijative, koja radi na moralnom, prosvetnom, zdravstvenom, privrednom, socijalnom i op{te kulturnom preporo|aju i unapre|ewu na{eg naroda, – suzbijaju}i nemoral svake vrste i svaki neobuzdani egoizam
pojedinaca, a bude}i solidarnost, samopouzdawe i rasni duh; suzbijawem svakog rasturawa i slabqewa na{e `ivotne snage, a naro~ito onog koje proisti~e iz plemenske, verske, partijske ili koje druge zava|enosti; bu|ewem, odr`avawem i gajewem
qubavi, revnosti i po`rtvovawa za narod i dr`avu, upu}uju}i svakog dr`avqanina
da svoje du`nosti vr{i ta~no i savesno; potpomagawem svih pojedinaca i udru`ewa
koja rade na osposobqavawu na{eg naroda za odbranu; ja~awem vite{kog duha u na{em narodu putem streqa~kih, sokolskih i wima sli~nih nacionalnih dru{tava;
odr`avawem kulturnih veza – uz po{tovawe me|unarodnih ugovora i ~uvawem prijateqskih odnosa susedstva – sa svima saplemewacima van granica na{e dr`ave, radi
obezbe|ewa wihove nacionalne egzistencije; wegovawem usrdnih veza sa onim narodima koji su nam prijateqski nakloweni, uz naro~ito starawe za razvijawe slovenske solidarnosti” i drugo. ^lanom Narodne odbrane mogao je postati svaki punoqetan Srbin, Hrvat i Slovenac...” (AJ, 14-62-673. Pravila Narodne odbrane, U. br.
30574, 22. jul 1927). Predsjednik Narodne odbrane bio je Ilija Trifunovi} - Bir~anin.
3) Vidjeti: N. @uti}, Liberalizam i Srbi, Beograd, 2007.
4) AJ, 14-65-209, Pravila Udru`ewa srpskih ~etnika Petar Mrkowi} – Za Kraqa i
Otaybinu, 1924.
5) Isto.
6) N. [ehi}, ^etni{tvo u Bosni i Hercegovini, Sarajevo, 1971, 63.
7) “Iznenadni gosti iz [estina kraj Zagreba bili su ~etnicima naro~ito dragi. Wihovo prisustvo bilo im je uteha da nisu uzalud lomili kosti, ostajali bez ruku, nogu
i o~wega vida. I dok su se oni trudili da {to boqe do~ekaju bra}u iz Hrvatske, ovi
su sa qubavqu i po{tovawem posmatrali wihove prazne rukave, crna platna na o~ima i Kara|or|eve zvezde na grudima” (Politika, 16. februar 1930; Vreme, 16. februar 1930).
8) Politika, 7. maj 1932.
9) Pravda, Beograd, 7. maj 1932.
10) Jutro, Qubqana, 9. novembar 1932.
11) Novo doba, Split, 27. februar 1933.
12) Isto.
13) Prvo ~etni~ko udru`ewe formirano je u Beogradu 1903.
86
14)
15)
16)
17)
18)
19)
20)
21)
22)
Vreme, 26. maj 1933.
Jugoslovenski dnevnik, Novi Sad, 20. avgust 1934.
Jugoslovenski dnevnik, Novi Sad, 4. avgust 1934.
Odredi JUNAO do{li su vozom iz Stare Kawi`e pod vodstvom dr Vladana Nikoli}a.
N. [ehi}, n. d., 63.
Isto, 67–68.
Jugoslovenski list, Sarajevo, 29. maj 1934.
Isto.
AJ, 14-65-209, Surduli~ki sport klub “^etnik”, Pravila surduli~kog sport kluba
“^etnik”.
87
SLOBODNI ZIDARI
I NIKO BARTULOVI]
Prema izjavama istaknutih jugoslavenskih slobodnih zidara, masonerija je imala vrlo zapa`enu ulogu u politi~kom `ivotu Kraqevine SHS.
Veze sa pariskim Velikim Orijentom ostvarile su dominantan uticaj
francuske politike u ideolo{kom i politi~kom `ivotu Kraqevine. Masonerija je uglavnom provodila inostrane instrukcije i time je nastojala
da pod kontrolom dr`i javni `ivot – kulturu i prosvjetu, privredu i finansije, patriotska i nacionalna udru`ewa (Sokole, Orjunu, Narodnu odbranu, Jadransku stra`u, Udru`ewe rezervnih oficira, Udru`ewe ~etnika, Kolo srpskih sestara i druge). Vodstvo srpskog odbrambenog nacionalno-kulturnog politi~kog udru`ewa – Srpskog kulturnog kluba, bilo je
ukqu~eno u rad slobodnozidarskih organizacija. Srpska intelektualna
elita i srpski dr`avotvorci, zajedno sa slovenskim i hrvatskim liberalima i Jevrejima, u velikom broju su pripadali jugoslavenskim masonskim organizacijama (lo`ama).1) U jugoslavenskim lo`ama su dominirali Srbi,
jer su u velikom broju prihvatili ideologiju gra|anskog liberalizma, nasuprot Slovencima i Hrvatima kod kojih je prevladavao duh rimskog ekskluzivnog ultramontanizma.
Masoni su bili ~lanovi raznih stranaka i nacionalno-kulturnih organizacija. Bilo ih je u Narodnoj radikalnoj stranci Nikole Pa{i}a,2) dominirali su u Demokratskoj stranci Qube Davidovi}a, Zemqoradni~koj
stranci Jovana Jovanovi}a Pi`ona, a naro~ito u jugoslavenskim nacionalnim organizacijama (Sokolima, Orjuni, Jadranskoj stra`i, Udru`ewu ~etnika, Narodnoj odbrani i dr). Mason Novak Bukvi}, na primjer, bio je ~lan
Narodne radikalne stranke (NRS) i Jugoslovenske radikalne zajednice(JRZ), Sokola Kraqevine Jugoslavije, Narodne odbrane, ^etni~kog udru`ewa, Orjune i potpredsjednik srpske pravoslavne crkvene op{tine.
Masoni su, pa tako i Bartulovi}, propagirali bezuslovnu lojalnost
prema kraqu i dr`avi, apsolutnu toleranciju prema svim religijama, ali
i suzbijawe rimskog klerikalizma, “kult humaniteta” i te`we za eti~kim
podizawem naroda, slu`ewe “najvi{im ciqevima” nacije u duhu narodnog i
dr`avnog jedinstva. U lo`ama je bilo izra`eno antikomunisti~ko raspolo`ewe, po{to su se jugoslavenski nacionalizam i komunisti~ki federa88
lizam i konfederalizam iskqu~ivali. Masoni su simpatisali {estojanuarsku diktatorsku politiku kraqa Aleksandra, po{to su bili uvjereni Jugoslaveni, smatraju}i da se radi odbrane liberalnog dr`avnog poretka mogu primjeniti i radikalne dr`avne mjere. Akt (Ustav) od 31. septembra
1931. (“prikrivena” diktatura, obnavqawe strana~kog `ivota) smatrali su
preurawenim jer se “nacionalni svijet” pla{io obnove partijskih politi~kih borbi koje su, po wima, “bile najve}a prepreka za na{e nacionalno
stapawe i glavni element na{eg unutra{weg politi~kog rastrojstva”.3) U
pogledu na naciju propovjedano je “bratstvo naroda”, i to na takav na~in da
su ~lanovi lo`e u krajwoj liniji gubili “nacionalni duh i borbenost”.
Po{to je masonstvo internacionalna institucija, pravu sliku wegovog rada ne mo`emo dobiti ako samo posmatramo djelatnost u Jugoslaviji,
u kojoj je istorijska pro{lost i ina~e bila prepuna ideolo{ko-politi~kih de{avawa. Prema iskazu masona dr Ulmanskog, od ideolo{ko-politi~kih i istorijskih tema masoni su davali kriti~ki osvrt na protekli rat,
na pojavu komunizma “kao dr`avotvorne snage” (boq{evizam u Rusiji), na
mirovne ugovore i Dru{tvo naroda, na pojavu i razvoj fa{izma i dr.4) Tema nad temama masonskog interesovawa bio je crkveni klerikalizam, naro~ito klerikalizam Rimokatoli~ke crkve. Kwi`evnik Niko Bartulovi} je
postupao po internacionalnim geopoliti~kim masonskim zamislima vezano za ideologiju gra|anskog liberalizma, jugoslavenskog nacionalizma i, u
wegovom “integralno-jugoslavenskom po~etku”, za centralizovani dr`avni sklop, ali i za antiklerikalni vjerski kurs.
U fondu “Masonske lo`e” (Arhiv Jugoslavije) navedeno je da je kwi`evnik i novinar Niko Bartulovi} bio ~lan lo`e “Dositej Obradovi}” od
1930. godine. U spisku masona iz Beograda (br. 2/B, str. pov., 1942), pod naslovom “Nekoji ~lanovi nekojih slobodno-zidarskih (masonskih) lo`a u
Beogradu”, pod brojem 43 naveden je kwi`evnik i novinar Niko Bartulovi} kao “glavni propagator u Jugoslaviji masonskih zlodela slobodnih zidara, Masarika i Bene{a”. U “Spisku masona privatne profesije” Bartulovi} je naveden kao mason tre}eg stepena.5) U spisku slobodnih zidara za
Beograd Zoran Nenezi} tako|e pomiwe kwi`evnika Niku Bartulovi}a
kao slobodnog zidara, ~lana lo`e “Dositej Obradovi}”.6) Lo`u “Dositej
Obradovi}” osnovao je dr Vojislav Kujunyi} u trenutku kada je istupio iz
svoje lo`e “[umadija”, pa je u Beogradu osnovao dvije nove lo`e – “Preporo|aj” i “Dositej Obradovi}”. Uskoro je lo`a “Preporo|aj” bila likvidirana, dok je lo`a “Dositej Obradovi}” nastavila rad.
Stupaju}i u lo`u Niko Bartulovi} je bio upoznat sa Pravilima o radu “Velike jugoslovenske nacionalne lo`e”. Osnovni ciq lo`e je bio da
“izdvaja individualne vrednosti i da formira elitu, koju }e spremati i
osposobiti za visoke kulturne i nacionalne zadatke; da selekcijom i formirawem jedinki u duhu jugoslavenske ideologije, a na bazi monarhisti~kog
sistema, sara|uje na ostvarewu integralnog jugoslavenstva i potpunom duhovnom stapawu jugoslovenskog naroda; da potpoma`e svaku akciju, koja ide
za o~uvawem nacionalnih kulturnih tekovina i da daje i potpoma`e svaku
inicijativu, koja ide za dobijawem ekonomske nezavisnosti i podizawem
89
kulturno-prosvetnog, moralnog i materijalnog nivoa jugoslovenskog naroda; da selekcijom sabira raspr{ene narodne energije u jednu pozitivnu rezultantu u pravcu kulturnog i socijalnog preporoda jugoslavenskog naroda;
da radi na ostvarewu maksimuma socijalne pravde i socijalnog blagostawa
jugoslavenskog naroda, a u okviru zapadne civilizacije; da radi na {irewu
slobode savesti i da potpoma`e obrazovawe nacionalnih crkava; da suzbija sve klerikalne i verske uticaje, naro~ito one ~iji je centar u inostranstvu; da radi na uzajamnom potpomagawu svojih ~lanova”.
Ove ciqeve lo`a je, prema Pravilima, trebalo da ostvari: “Odabirawem svojih ~lanova, vode}i naro~ito strogoga ra~una o wihovim moralnim
osobinama; disciplinovawem svojih ~lanova u pravcu pot~iwavawa li~nih
ambicija interesu zajednice; vo|ewem strogoga ra~una o tome da delovawe
pojedinih ~lanova, naro~ito wihov javni rad, bude u saglasnosti sa ciqevima lo`e; razvijawem kod svih ~lanova ose}aja du`nosti, odgovornosti, ~asti i dostojanstva”. Sredstva kojima je lo`a raspolagala, prema Pravilima, sastojala su se od ~lanskih uloga, prihoda od publikacija, konferencija, dobrovoqnih priloga ~lanova i zave{tawa ~lanova lo`e. ^lanski ulog
utvr|ivala je Velika lo`a prema sredstvima ~lanova. Ona je imala pravo
da oslobodi ~lana od pla}awa uloga. Veli~ina uloga nije davala nikakav
prioritet.
^lanstvo je bilo raspore|eno u ~etiri stepena: ~etvrtog stepena mogli su biti ~lanovi Velike lo`e; tre}eg stepena ~lanovi lo`a; drugog stepena pripravni ~lanovi; prvog stepena ~lanovi koji su mogli da u~estvuju
samo u izvjesnim pravima i du`nostima. Predlog za prijem u ~lanstvo mogli su dati samo ~lanovi lo`a. O prijemu je rje{avala samo Velika lo`a.
Svako glasawe o prijemu bilo je tajno i donosilo se apsolutnom ve}inom
glasova. Uslovi za prijem sastojali su se u slijede}em: da je kandidat podanik Kraqevine Jugoslavije; da je nacionalno i moralno ispravan; da za IV
i III stepen nije mla|i od 25 a za II i I od 18 godina; da nije osu|ivan za ne~asna djela; da ne pripada organizaciji ni stranci ~iji pripadnici nisu u
skladu sa principima lo`e. Prilikom stupawa u ~lanstvo primqeni ~lan
je polagao i potpisivao slijede}u zakletvu:
“Ja ni`e potpisani pro~itao sam statute Velike jugoslovenske nacionalne lo`e i svestan du`nosti i odgovornosti koje mi se name}u stupawem
u VLNL, zakliwem se svojom ~a{}u i save{}u da }u savesno i uredno ispuwavati svoje obaveze, koje mi se stupawem u ~lanstvo name}u; da }u se pokoravati disciplini Lo`e; da }u se u svom javnom radu rukovoditi na prvom
mestu interesima zajednice i da }u se upravqati po direktivama, koje mi bude davao kompetentni organ Lo`e; da }u u slu~aju da budem istupio iz lo`e
sa~uvati prema woj korektne odnose i svu diskreciju. Tako mi Bog pomogao!”.
Lo`a je imala pravo da vodi “brigu” o privatnom i javnom radu svojih
~lanova. Ako bi privatni ili javni rad ~lanova do{ao u konflikt sa principima lo`e, Ve}e i doti~ne lo`e raspravile bi slu~aj na zahtjev jednog
~lana lo`e. Veliku lo`u sa~iwavalo je {est ~lanova osniva~a i po jedan
stalni delegat banovinskih lo`a. Ona je davala direktive cjelokupnom radu, izdavala uputstva i nadzirala rad lo`a. Velika lo`a je u banovinskim
90
centrima osnivala lo`e, sa nazivima koje im je ona dodjeqivala. Prestanak rada Velike lo`e, prema Pravilima, nastupao je u slu~aju ako se za to
odlu~e dve tre}ine ~lanova. U slu~aju prestanka rada i raspu{tawa Velike lo`e, imovina Lo`e bi se dijelila na tri jednaka dijela: jedan dio bi se
davao Narodnoj odbrani, drugi dio Glavnom savezu Sokola Kraqevine Jugoslavije, a novcem tre}eg dijela osnovao bi se fond za potpomagawe siroma{nih talentovanih studenata.7)
Masonska lo`a “Pitagora” iz Zagreba u svojim pravilima iz 1933. nije se dr`ala odredaba “o formirawu jedinki u duhu jugoslavenske ideologije”, na “bazi monarhisti~kog sistema”, koje treba da sara|uju u ostvarewu
integralnog jugoslavenstva i da rade na “potpunom duhovnom stapawu jugoslovenskog naroda”. U pravilima “Op}e slobodno-zidarske lo`e Pitagora” iz Zagreba isti~e se da je svrha dru{tvu da promi~e ciqeve slobodnog
zidarstva, koje je “filozofska, humanitarna i napredna uredba, osnovano
na ~istoj etici, i koje ima zadatak da promi~e individualni rad i op}i moral, da podupire oskudne, te da {iri kulturu, qubav bli`wega i idealizam
(~l. 2).” “[tuju}i” sva~ije slobodno uvjerewe lo`a “Pitagora” je stajala na
stanovi{tu “slobode savjesti i slobode politi~kog opredjeqewa”. Zbog toga ona “ni u kom pogledu ne utje~e ni na vjerske ni na politi~ke nazore svojih ~lanova, pak su u wezinim sastancima i raspravama strogo iskqu~ena
politi~ka i vjerska pitawa”. “U na~elu” bila su dozvoqena, “za informaciju ~lanova op}a teoretska (znanstvena, historijska, sociolo{ka) predavawa o temama iz oblasti religije i politike, kao i o temama iz svih ostalih podru~ja qudskog znawa”. Istaknuto je, ipak, da su ~lanovi lo`e, “kao
vaqani gra|ani i vjerni dr`avqani”, du`ni “po{tivati postoje}e dr`avne zakone i pokoravati se postoje}emu dru{tvenomu i gra|anskom poretku”. Lo`a ni weni ~lanovi nisu smjeli izvan lo`e podr`avati prevratne
pokrete i pravce (~l. 3).8)
Budu}i da je ova lo`a, kao i sve zagreba~ke (hrvatske) lo`e, bila pod
engleskim masonskim uticajem, pa samim time i dr`avnim, nedostajala joj
je unitaristi~ka dimenzija u ideolo{kom i nacionalnom programu. Zagreba~ke lo`e }e, naro~ito od 1935. godine, pod engleskim masonskim uticajem razvijati federalisti~ki kurs razgradwe Jugoslavije. Kona~an rezultat takvog rada bilo je stvarawe Banovine Hrvatske s masonom [uba{i}em na ~elu, koji }e, opet preko britanskih slu`bi i Josipa Broza 1943. godine nametnuti ^er~ilu i jugoslavenskoj emigrantskoj vladi komuniste –
partizane kao gerilu koju }e podr`ati, a odbaciti Jugoslavensku vojsku u
Otaybini |enerala Dragoquba – Dra`e Mihailovi}a.
Bartulovi} se uglavnom dr`ao jugoslavenskih unitaristi~kih odredaba Pravila Velike lo`e “Jugoslavija” i time dao veliki doprinos propagandi jugoslavenskog narodnog jedinstva i “stapawa jugoslavenskog naroda,
zatim, u borbi protiv klerikalizma Rimokatoli~ke crkve i u potpomagawu rada nacionalnih crkava (pravoslavnih i starokatoli~kih)”. Sve navedene “masonske” teme dominirale su u Bartulovi}evom publicisti~ko-politi~kom i kwi`evno-kriti~kom opusu, naro~ito u periodici u kojoj je objavqivao ~lanke i priloge (Kwi`evni jug, Orjuna, Pobeda, Jadranska stra91
`a, Srpski kwi`evni glasnik, Ec­ho­de­Bel­gra­de, Javnost, Krug, Vidici i
drugi listovi).
Bartulovi}ev masonski “brat” i samim time ideolo{ki liberalni
istomi{qenik – jugoslavenski nacionalista, bio je prof. dr Viktor Novak, koga je 1924. godine u masoneriju uveo istori~ar prof. dr Ferdo [i{i}. Kao i Bartulovi}, on je bio ~lan lo`e “Dositej Obradovi}”, a wihov
jugoslavenski nacionalizam istovremeno se razvijao u~e{}em u antiaustrijskim omladinskim liberalnim (“napredwa~kim”) pokretima uo~i
Prvog svjetskog rata. Po{to je istupio iz svoje lo`e “[umadija”, dr Vojislav Kujunyi} je u Beogradu osnovao lo`e “Preporo|aj” i “Dositej Obradovi}”, u koje je u{lo nekoliko starijih ~lanova, a primani su i novi (izme|u ostalih i Niko Bartulovi} 1930. godine).9) Pod uticajem Novaka i
[i{i}a (ali i masona Vladimira ]orovi}a) Bartulovi} je, kao apologeta jugoslavenstva, razvijao nekriti~ki pogled na naciju hrvatstva kao “prastari” dio troplemenog jugoslavenskog naroda, prihvataju}i i virtuelnu
istoriografiju hrvatstva iz druge polovine 19. vijeka. Istori~ar Viktor
Novak je napredovao do najvi{eg, 33. stepena i bio je veliki tajnik Velike
lo`e “Jugoslavija”. ^lanovi Vrhovnog saveta bili su masoni 33. reda – Du{an Mili~evi}, \or|e Vajfert, dr Qubomir Toma{i}, Juraj Demetrovi}
i Vladimir ]orovi} i wegov brat kwi`evnik Svetozar. Masona ~lanova
33. stepena trebalo je biti 33, ali ih je obi~no bilo oko desetak.
Viktor Novak je tvrdio da na sjednicama masonskih lo`a nisu razmatrana politi~ka pitawa ({to je malo vjerovatno – N. @.), i da se nije osje}ao vawski masonski uticaj: “Kad sam se upoznao sa svima na~elima Konstitucije velike lo`e Jugoslavije bio sam siguran da ona odgovaraju najvi{im
zahtevima jugoslavenskog nacionalizma, koji ni u koliko ne mo`e da slu`i
nekom imperijalizmu, prema zapovestima izvesnih spoqnih masonskih
ustanova. Ne postoji uop{te jedan ciq organizacije za sve zemqe, jedno jedinstveno ~lanstvo, jedno vrhovno bratstvo, kao ni jedna disciplina ni odgovornost. A u slu~aju jugoslovenske masonerije, sem zajedni~kog ciqa i
ideala, ni~eg drugog nema zajedni~kog. ^lan jugoslovenske lo`e ne mo`e da
bude ~lan svjetske masonerije kao jedinstvene organizacije kad takva i ne
postoji (?! – N. @.). Svaka dr`ava ima svoju nacionalnu masoneriju koja radi na zadacima koji se ne prostiru van granica doti~ne dr`ave. Vaqa da se
napomene da nema uop{te Vrhovnog velikog majstora za sve svjetske masonerije. Svaka velika lo`a ima svog {efa, pa je to i Veliki majstor Velike lo`e Jugoslavije”.10)
Novak je pred wema~kim (i Nedi}evim) vlastima izjavqivao da prilikom profesionalnog rada nikada nije bio sputavan u svojim nacionalnim
osje}awima i ubje|ewima: “Moja najboqa dela i rasprave u oblasti ispitivawa pro{losti na{eg naroda, mogu kazati mirne savesti, plod su tih ube|ewa i masonskih na~ela. Kad sam stvarao svoje studije i rasprave i dela iz
pro{losti na{e nacionalne misli, napose ona o Nodilu, Ra~kom, [trosmajeru... Ideje nacionalnog jedinstva sintetizovane su u mojoj ’Antologiji jugoslovenske misli i narodnog jedinstva’, kojoj je sam bla`enopo~iv{i
kraq Aleksandar napisao svoj predgovor.11) Nikad se nisam odvojio od ma92
sonske misli, ovaplo}ene u wenom ~etvrtom na~elu”. Me|u “antologe” jugoslavenske misli Novak je svrstao “masonskog druga” i ideolo{kog istomi{qenika Niku Bartulovi}a, pa je u svojoj Antologiji objavio tekst “Niko
Bartulovi} 1913, u godini ’Vedine’ ankete o jugoslovenskom pitawu”.12) Na
optu`be Nedi}evih i wema~kih istra`nih organa da je internacionalac,
odgovarao je da “wegova dela pokazuju ko je i kakav je internacionalac wihov autor”.13)
Da bi umawio uticaj i zna~aj svog anga`ovawa u masoneriji, Viktor
Novak je isticao da su jugoslavenski masoni, kao i mnogi drugi “dana{wi”
javni radnici, samo “bledi izdanak velikih slobodnih zidara iz na{e pro{losti, koji su bili i nama i na{em narodu sigurne zvezde vodiqe”. I pored takvog zna~aja za naciju i dr`avu, po mi{qewu Novaka, na masonstvo su se
potezale najneosnovanije optu`be u pogledu tajnosti, nepatriotizma, internacionalizma, antireligiozne kampawe. Masonstvo je “te`ilo op{tem usavr{avawu ~lanova, jer je ~ovek, ma koliko posve}en, jo{ uvek nesavr{eno bi}e”.
Bartulovi}ev masonski “brat” iz lo`e “Dositej Obradovi}” bio je i dr
Simeon Babi},14) koji je primqen u lo`u novembra 1936. Prema li~nom iskazu, u masonstvo je stupio uvjeren da je to organizacija humanog, patriotskog i antiklerikalnog karaktera koja propovjeda lojalnost prema vlastima i {to je znao da su masoni u lo`i “Dositej Obradovi}”, me|u wima i Niko Bartulovi}, “skroz karakterni i ~asni qudi”. Stare{ina lo`e je bio
Bo`a Pavlovi}, a poslije wega prof. univerziteta dr Vasiq Popovi}. Simeon Babi} je naveo da su istaknuti ~lanovi lo`e bili nau~nici i kwi`evnici – dr Vasiq Popovi}, profesor univerziteta, dr Viktor Novak, profesor univerziteta, dr Vladimir ]orovi}, publicista Milan Marjanovi}, Grga Brigqevi}, Bo`a Pavlovi} (jedno vreme starje{ina lo`e), Bo{ko Bo{kovi} (direktor gimnazije), kwi`evnik i publicista Niko Bartulovi}.15)
Na sjednicama lo`e “Dositej Obradovi}”, srijedom uve~e u ulici Ilije Gara{anina, istaknuti ~lanovi su dr`ali predavawa o aktuelnim ideolo{kim, politi~kim, vjerskim, kulturnim, prosvjetnim, finansijskim i
privrednim pitawima. Bartulovi} je govorio o tzv. hrvatskom pitawu,
Viktor Novak o klerikalizmu, dr Simeon Babi} o strukturi stranog kapitala u Jugoslaviji i ekonomskim krizama u svijetu. Drugi ~lanovi su posve}ivali svoja predavawa vaspitnim problemima, kreditnoj politici Narodne banke, zna~ewu masonskih simbola i drugim temama. Wegovao se “katehizam sa pitawima” koja su se odnosila na zna~aj pojedinih simbola. Pred
svako unapre|ewe odr`avan je ispit o sadr`ini odnosnog katekizma za prvi i drugi stepen. Kandidati za unapre|ewe morali su da odr`e predavawe
o temi koju sami odaberu. Odr`avana je nastava posve}ena pojedinim pitawima iz katekizisa. U vreme kada je Simeon Babi} dobio 3. masonski stepen drugi masoni koji su prije primqeni, kao Niko Bartulovi}, imali su
vi{e stepene.
Masoni ni`ih stepenova (do tre}eg) nisu znali sklop masonske hijerarhije poslije tre}eg stepena. Imali su saznawe samo o prva tri stepena
i govoreno im je da masonstvo u Jugoslaviji ima samo prva tri stepena. Na
sastancima prva tri stepena nikada nisu dono{ene odluke o politi~kim,
93
privrednim ili drugim pitawima koja su se odnosila “na `ivot dr`ave”.
Predavawa su uglavnom bila informativna, a u slobodnoj diskusiji ~ula su
se “i najopre~nija mi{qewa”. U predavawima i diskusijama ~esto je isticana “potreba patriotizma i qubavi prema zemqi”, a nelojalnost prema
“zemaqskim vlastima” predstavqana je kao suprotna masonskim na~elima.
Dr`avna vlast se morala po{tovati, a nekorektnost i bunt protiv “zemaqskih vlasti” imali su za posqedicu prestanak ~lanstva u lo`i. Prema naciji i narodu trebalo je gajiti qubav i humanizam, naro~ito prema “nevoqnim” (sirotiwi i ubogima).16)
Prema iskazu Dalmatinca dr Simeona Babi}a, skoro svi ~lanovi lo`e
“Dositej Obradovi}”, pa tako i Bartulovi}, bili su protivni komunizmu i
naci-fa{izmu, a naro~ito teoriji “po kojoj je neka rasa boqa od druge”. U
lo`i je isticano da “svaki narod ima i dobrih i r|avih strana i da u svakom narodu ima, s jedne strane, dobrih, a s druge r|avih karaktera”. Iz razgovora sa “bra}om” masonima (i sa Bartulovi}em) Babi} je “primje}ivao”
da pojedinci gaje “simpatije prema demokratiji”, ali su izra`avana i mi{qewa da treba da postoje autoriteti koji vode, “jer masa uvek nema prilike ni
mogu}nosti da izabere ono {to je najboqe” (kritika parlamentarizma).17)
Wema~ke pa potom i komunisti~ke vlasti privodili su masone
(1941/42. i 1952/53)18) na ispitivawe radi davawa izjave o su{tini masonstva, o zna~ajnim pitawima iz skorije historije Jugoslavije (uloga masona
prilikom ujediwewa, odnosno stvarawa Jugoslavije; uvo|ewe diktature
1929. godine19); konkordat, [panski gra|anski rat, fa{izam). U razgovoru
sa ~inovnikom “Instituta”, 28. februara 1952, dr Milan Barto{ (Bartulovi}ev “publicisti~ki” saradnik u ~asopisima) iznio je svoje mi{qewe
o odnosu masona prema diktaturi kraqa Aleksandra. U jugoslavenskoj masoneriji, kako je istakao, postojale su tri struje. “Lijevo krilo” je predstavqala antidiktatorska, republikanska grupa na ~elu sa dr Ivanom Ribarom, Savkom Dukancem, \urom Bajalovi}em. Desno krilo, “koje je bilo najja~e za diktaturu Aleksandra”, predstavqali su ~lanovi lo`e “Dositej Obradovi}” predvo|eni dr Vladimirom ]orovi}em, dr Viktorom Novakom i
Nikom Bartulovi}em, kao i Juraj Demetrovi} istaknuti ~lan lo`e “Maksimilijan Vrhovac” iz Zagreba,20) \or|evi} (kasnije ministar) i Damjan
Brankovi}. Ta grupa je tra`ila da Velika lo`a po{aqe slu`benu ~estitku kraqu Aleksandru i oko toga se vodila borba. Tre}a grupa je bio centar,
koji su predvodili veliki majstor \or|e Vajfert i naro~ito aktivni Du{an Mili}evi}, kasnije veliki majstor. “Centar je nastojao da odr`i sredinu i pomirqivu liniju, da sti{ava suprotnosti... Centar je uspio da izmiri duhove i povodom ovog tra`ewa za ~estitku kraqu Aleksandru... Centar je zastupao strogu liniju dr`awa masonskih na~ela i na toj ideolo{koj
liniji uspevao sa izmirewem”.21)
Me|u vi{im masonskim stupwevima prevladavala je desna struja s ]orovi}em na ~elu (wegov vjerni sqedbenik bio je i Niko Bartulovi}), koji
je imao svoju ideolo{ku liniju. ]orovi} je bio blizak Britancima, pa samim time i Bartulovi}. Po Barto{evom mi{qewu, “desna struja” je bila
“neka vrsta korporativizma, neka vrsta fa{isti~ke ideologije, ali pro94
tiv wema~kog i talijanskog fa{izma, za ure|ewe radni~kog pitawa na korporativnoj osnovi, pod rukovodstvom inteligencije, dok ne do|e vrijeme da
radnici sami preuzmu vode}u ulogu, kad se prosvijetle” (Barto{eva pristrasna procjena radi udvarawa komunisti~kim istra`iteqima uloge masonerije).22)
Lo`e su dobile veliki broj ~lanova za vreme li~ne vladavine kraqa
Aleksandra (1929–1934), zbog izra`ene nacional-liberalne (jugoslavenske) i antiklerikalne klime u dr`avi. Za politiku {estog januara naro~ito su se zalagali istori~ari Vladimir ]orovi} i Viktor Novak, publicista Milan Marjanovi}, prof. dr Dinko Toma{i} i od 1930. Niko Bartulovi}, koji je u to vreme primqen u beogradsku lo`u “Dositej Obradovi}”.
Bartulovi}eva odluka da u|e u masoneriju bila je posqedica liberalno-demokratskog opredjeqewa jednog jugoslavenskog nacionaliste koji je, pri
tom, ispoqavao punu lojalnost diktatorskom re`imu kraqa Aleksandra.
Jugoslavenski masoni su imali izuzetnu me|unarodnu aktivnost 1929.
godine. Na skupu centralne uprave Me|unarodnog saveza slobodnozidarskih organizacija u Barseloni 1929. godine, jugoslavenska masonska delegacija je forsirala ja~awe “pacifisti~ke propagande za u~vr{}ewe mira i
suzbijawe propagande ratobornih organizacija” u pojedinim zemqama Centralne Evrope. Iste godine, na kongresu Me|unarodne lige slobodnih zidara odr`anom od 12. do 15. septembra u Amsterdamu, usvojeno je vi{e rezolucija na inicijativu jugoslavenske strane, me|u kojima je bila i rezolucija da se slobodno zidarstvo mora braniti od klevetni~ke kampawe masonskih protivnika (ovo se odnosilo na rimokatoli~ku i italijansko-fa{isti~ku propagandu). Jugoslavenska strana je predlo`ila ovakvu rezoluciju
povodom “tendenciozne kampawe” kojom se svjetsko slobodno zidarstvo optu`ivalo za odgovornost za Sarajevski atentat i evropski rat,23) pri ~emu
je tuma~eno kako je predratna Srbija bila izvr{iteq odluka svjetskog slobodnog zidarstva. Jugoslavenski masoni su naro~ito skrenuli pa`wu na pojavu “divqih lo`a” u Hrvatskoj i Slavoniji, ~iji su ~lanovi nastojali da
stvore “nezavisnu hrvatsku nacionalnu masoneriju”, kako bi preko we
afirmisali svoju nezavisnost.
Na godi{wem kongresu francuske masonerije, odr`anom krajem 1929. u
Parizu, postignut je “tako|e znatan uspeh po na{u nacionalnu propagandu
u slobodnom zidarstvu”. Usqed “klevetni~ke optu`be” protiv svjetskog
slobodnog zidarstva za Sarajevski atentat i evropski rat, a na osnovu izvje{taja o akciji rimokatoli~ke i italijansko-fa{isti~ke propagande,
odlu~eno je da “ francuska masonerija prati sa najve}om pa`wom tu kampawu i da energi~no reagira na wu”.24)
Svima je bilo jasno da “italijansko-fa{isti~ka propaganda kleveta
Jugoslaviju” radi ostvarewa imperijalisti~kih ciqeva na Balkanu i iz
tih razloga potpoma`e bugarsku i ma|arsku akciju za narodnosne mawine.
U mnogim zemqama, kako je ocijeweno, rimokatoli~ka propaganda se iz mr`we prema slobodnom zidarstvu nalazila u slu`bi italijanske fa{isti~ke politike.25)
Masoni su bili preokupirani vjerskim pitawima, a naro~ito pitawem
95
politi~kog rimokatolicizma, odnosno rimskog klerikalizma. U odnosu na
religiju po{tivali su “Velikog tvorca svih svetova” (“Neimara vasione”), toleri{u}i slobodno ispovjedawe svake vjere, uz slogan “brat je mio
koje vjere bio”. Govorili su da ne pripadaju nikakvoj sekti ili dogmi, odnosno da ne vr{e ni vjerski ni crkveni kult. Kao otvoreni protivnici sputavawa liberalnih na~ela slobode savjesti, vjeroispovjesti i slobode misli, masoni su svim legalnim sredstvima branili ove “individualne neprikosnovenosti”. Mason je, kao pobornik “li~nog prava i ubje|ewa”, protivnik
svakog pritiska i onemogu}avawa razvoja vjerskih i politi~kih ubje|ewa.
Masoni Jugoslavije, pa tako i Niko Bartulovi}, “qubili su svoju
Otaybinu”, ispoqavaju}i joj stalnu odanost. Pri stupawu u lo`u polagali
su zakletvu na vjernost kraqu, otaybini, naciji (jugoslavenskoj) i na po{tivawe svake religije. Svojom “zapovjednom du`no{}u” smatrali su odbranu dr`avne slobode, samostalnosti i nepovredivost dr`avne cjeline,
sara|uju}i na odr`awu unutra{weg reda i mira – “re~ju, pismom i delom”.
Mogli su u~estvovati u svakom javnom (dr`avnom) poslu, ali su u tome morali biti rukovo|eni masonskim principima – tj. rade}i u svojoj otaybini
na “masonski na~in”, pa su time doprinosili i “blagostawu svega ~ovje~anstva”. Jer “masonske ideje humaniteta, liberalizma i individualiteta imale su da promi~u ceo masonski nacionalizam”.26)
Iza filantropskih fraza o ~ovjekoqubqu, iza prikrivenog politi~kog djelovawa, nalazilo se ono {to je masone u su{tini najvi{e interesiralo – privredna aktivnost, odnosno profit. Politika je slu`ila za
ostvarewe liberalnih ideolo{kih programa, pa potom i privrednih i finansijskih ciqeva “oplo|avawa kapitala”. \uro Popovi}, univerzitetski
profesor iz Subotice, tvrdio je da je jevrejstvo te`ilo da preko masonerije zavlada svijetom, dok nije na{lo “ja~u platformu za svoj plan u marksizmu, komunizmu i boq{evizmu” (za~etak te platforme je francuska politika “Narodnog fronta” iz 1935. i zaokret Kominterne ka zemqama liberalne demokracije pred wema~kom opasno{}u). Masonerija je prema Jevrejima zauzimala izuzetno tolerantan stav, antisemitskih govora nije bilo,
a Jevreji su imali i svoju lo`u “Bene Berit”.
Iako su masoni dominirali u vladama Kraqevine SHS (Jugoslavije), u
wima je bilo i wihovih protivnika. Najve}i protivnik masonerije, za Novaka i Bartulovi}a, bio je vo|a slovena~kih klerikalaca okupqenih oko
SLS, pater Anton Koro{ec, ministar u vi{e vlada i predsjednik vlade poslije smrti Stjepana Radi}a (Koro{ec je optu`ivan da je organizovao wegovo ubistvo). Za Koro{eca su govorili da je bio u izvanrednoj mogu}nosti
da dobro upozna masonstvo, jer je kao rimokatoli~ki sve}enik dobijao informacije i uputstva iz Vatikana za “ispravno djelovawe” protiv masona.
Prema “zapovestima iz inostranstva, iz rimske Kurije”, Koro{ec je morao
da bude protivnik slobodnog zidarstva, {to je efikasno realizovao kao
ministar unutra{wih poslova (tri puta), a naro~ito u doba vlade Milana
Stojadinovi}a. Mada je budno pazio na masone nije mogao, prema tvrdwi
Viktora Novaka, da konstatuje nijedan slu~aj da se neki slobodni zidar
“ogre{io o svoju Otaybinu, ili da joj je uskratio ma koju du`nost kao wen
96
sin i rodoqub”. Osim uop{tavawa preko svog lista – Sloveneca, Koro{ec
nikada “nije imao smjelosti” da konkretizira svoje optu`be, u slu~ajevima
kad ga je Velika lo`a “Jugoslavije” javno prozivala.27)
Napomene:
1) N. @uti}, Liberalizam i Srbi u prvoj polovini XX vijeka, Beograd, 2007, 36 (jedno
poglavqe posve}eno je masonima).
2) Istaknuti mason radikal bio je Svetomir Nikolajevi}, jedan od osniva~a masonske
lo`e u Srbiji krajem 19. vijeka. Radikal Laza (Lazica) Markovi} je zapisao da je Radikalna stranka imala tajni, interni nepisani statut, za koji su znali samo ~lanovi Glavnog odbora. Taj statut je bio u vezi sa nacionalnim programom Radikalne stranke, koji se
sastojao u aktivnom radu na ujediwewu svih Srba; jedna od wegovih stavki bila je da nijedan ~lan Glavnog odbora stranke ne smije biti mason. Markovi} je isticao podatak da
ga je Stojan Proti} kada je sam u{ao u vladu pitao da li je mason i pri tom mu ispri~ao
navedene re~enice. Me|utim, masona radikala je bilo u ve}em broju. Mason vi{eg stepena bio je “Makedonac” Vasilije I. Jovanovi}, advokat, narodni poslanik Radikalne
stranke, ministar saobra}aja, delegat u Dru{tvu naroda. Bio je vrlo aktivan u komitskoj
akciji u Ju`noj Srbiji (Makedoniji) od 1903. do zavr{etka Prvog svjetskog rata. O wemu i wegovoj komitskoj aktivnosti pisao je Stanislav Krakov u kwizi Plamen ~etni{tva (AJ, 100–15–53).
3) AJ, 100–16–65.
4) AJ, 100–15–53.
5) AJ, 100–14–50.
6) U spisku slobodnih zidara za Beograd Zoran Nenezi} je naveo kwi`evnika Niku Bartulovi}a (pod brojem 31) kao slobodnog zidara. U popisu ~lanova lo`e “Dositej Obradovi}” stoji da je Bartulovi} postao ~lan te lo`e 1930. godine i da je dobio razrje{nicu
1940. zbog afilacije u englesko-jugoslovensku lo`u. U spisku masona privatne profesije naveden je kwi`evnik Niko Bartulovi} kao mason tre}eg stepena lo`e “Dositej Obradovi}” ( Z. Nenezi}, Masoni u Jugoslaviji 1764–1980, Beograd, 1984, 573, 557, 595).
7) AJ, 14–65–204.
8) AJ, 14–59–176, Pravila op}e slobodno-zidarske lo`e Pitagora, 1933. godina.
9) 100–15–53, Izjava masona Antonija [okorca, koji je bio drugi veliki tajnik, a nije
bio u Vrhovnom savetu Velike lo`e Jugoslavije. Me|utim, jedino su on i Viktor Novak
primali platu u lo`i. Izjavu je dao Brozovim komunisti~kim vlastima u “Institutu”
10. marta 1952.
10) Isto, Izjava Viktora Novaka pred wema~kim i Nedi}evim istra`iteqima od 18.
aprila 1942.
11) V. Novak, Antologija jugoslovenske misli i narodnog jedinstva (1390–1930), Beograd,
1930.
12) N. Bartulovi}, Jugoslovenska pitawa, Veda, 1913, 75–77 ( Isto, 662–665).
13) AJ, 100–16–55, Izjava Viktora Novaka od 18. aprila 1942.
14) Dr Simeon Babi}, sin rimokatolika Mate Babi}a i Jelene Dujmin, ro|en je u Dalmaciji na Ugqanima (op{tina Triq, u vreme Kraqevine SHS italijansko “okupaciono podru~je”) 1899. godine. Klasi~nu gimnaziju zavr{io je u Zadru, u Be~u je polo`io ispit za
“Diplom-kaufmann”. Potom je oti{ao na postdiplomske studije u Frankfurt, gdje je na tamo{wem univerzitetu polo`io doktorski ispit u avgustu 1924. (AJ, 100–16–65).
15) AJ, 100–16,65, dr Simeon Babi}, docent Ekonomsko-komercijalne vi{e {kole – izvanrednom komesaru za personalne poslove u Beogradu (s. a.).
16) Isto.
97
17) Dr Simeon Babi} je dao svoj iskaz “izvanrednom komesaru za personalne poslove” u
Beogradu u vreme ratne vlade Milana Nedi}a, pa sve re~eno o “demokratiji” i totalitarizmu treba uzeti s rezervom. Blisku vezu masona i Jevreja u svom iskazu je tako|e ubla`io: “Kao odlika masonerije isticana je trpeqivost prema drugim narodnostima i veroispovestima. Naro~itih antisemitskih predavawa u lo`i nije bilo, ali su ponekad u slobodnom razgovoru ’pri Beloj trpezi’ kritikovane i razne jevrejske osobine, naro~ito ~iwenica da se ne bave manuelnim poslovima...” (Isto).
18) Tajne wema~ke slu`be organizovale su potragu i za masonom Bartulovi}em poslije
aprilskog rata, ali je on na vreme umakao s kraqevskom vladom i istaknutim intelektualcima prema Crnoj Gori.
19) O povoqnom polo`aju masona u doba diktature svjedo~i podatak da masonerija, u odnosu na druga dru{tva i udru`ewa, “uop{te nije dirana”, nije joj bila potrebna obnova, a
radila je bez nadzornog vladinog “komesara”.
20) Pojedine jugoslavenske nacionaliste – masone likvidirale su komunisti~ke vlasti
da ne bi ugrozili nasilan antijugoslavenski federalisti~ki komunisti~ki princip uveden 1945. godine. Stradali su Bartulovi}, Demetrovi}, senator Petar Zec i drugi. “Jugonacionalisti” su bili redovne `rtve ustaškog i komunisti~kog terora.
21) AJ, 100–15–53, Razgovor s dr Milanom Barto{em, 28. februar 1952.
22) Isto.
23) O austrijskom ultimatumu Srbiji 1914. godine mason i industrijalac Damjan Brankovi} je zapisao slijede}e: “Meni je u poverewu saop{teno u Berlinu da je ultimatum Srbiji spremqen u Potzdamu i da je rat protiv Srbije odlu~en u Konopi{tu u razgovoru izme|u wema~kog cara Vilhelma i prestolonaslednika Franca Ferdinanda u januaru mesecu
1914, pola godine pre atentata (kao i od liberalnih demokrata pripremqeni rat 1991. i
bombardovawe Srbije 1999 – N. @.). Ovu vest saop{tio mi je kao zastupniku Krupove fabrike wen direktor dr Milon. On mi je izme|u ostalog rekao da je Nema~ka dala Austriji slobodne ruke u akciji protiv Srbije da izabere i uzrok i vreme kad }e je napasti. Ja
sam to saop{tio i na{oj slobodnozidarskoj lo`i i Vladi (Pa{i}u). Lo`a je radila na
osuje}ivawu rata. Francuska lo`a ’Veliki Orijent’ pokazala je `iv interes i posredstvom, wenim pisawem u ve}ini pariskih listova, u raznim pitawima dr`ala se simpati~no prema na{oj zemqi, nagove{tavaju}i time `ivi interes za na{u zemqu...” (AJ,
100–15–53, D. Brankovi}, Iz istorije slobodnog zidarstva u na{oj zemqi...).
24) Arhiv SANU, 14439/424.
25) Isto.
26) AJ, 100–16–65.
27) Isto.
98
NIKO BARTULOVI] I VLADA
MILANA STOJADINOVI]A 1935–1938.
“Jugoslavenstvo” kneza Pavla
i vlade Milana Stojadinovi}a 1935. godine
Poslije ubistva kraqa Aleksandra I Kara|or|evi}a, u oktobru 1934,
zapo~eo je postepen proces preure|ewa {estojanuarskog ideolo{kog i dr`avnog sklopa. Kao glavni akter postaleksandrovskih politi~kih doga|aja, knez namjesnik Pavle Kara|or|evi} uklonio je sa vlasti vodstvo {estojanuarske Jugoslovenske nacionalne stranke (JNS). Vladu Bogoquba Jevti}a obrazovao je od mawe poznatih politi~ara Jugoslovenske nacionalne
stranke kako bi lak{e provodio pripreme za ideolo{ko-politi~ke, a time i dr`avne promjene.1) Namjesnik Pavle je, prije svega, napravio radikalan vawskopoliti~ki zaokret od Pariza (kome je politi~ki bio privr`en
kraq Aleksandar) ka Londonu. Kao britanski {ti}enik, u bliskim li~nim
vezama sa britanskim dvorom, procjewivao je da Jugoslaviju treba ~vr{}e
vezati za britansku politiku uz udaqavawe od Francuske.
U vrijeme kada je Pavle do{ao za namjesnika, izme|u Pariza i Londona nije vladao raniji vawskopoliti~ki sklad. Frankofilsku politiku
kraqa Aleksandra provodili su predsjednik vlade Bogoqub Jevti} i Jugoslovenska nacionalna stranka. Vawskopoliti~ki razlozi naveli su kneza
Pavla da razbije JNS i to, u prvoj fazi, preko Bogoquba Jevti}a koji je tzv.
petomajskom zemaqskom listom ugrozio jedinstvo JNS i stvorio skup{tinski klub (“jevti}evci”) nezavisan od navedene stranke. U drugoj fazi
Milan Stojadinovi} je, u ime kneza Pavla, politi~ki minorizirao i JNS
i “jevti}evce” sa ciqem da se ostvari unutra{wa i vawskopoliti~ka linija kneza Pavla.2)
Politika novog kursa kneza Pavla, odnosno politika razbijawa {estojanuarskog dr`avnog poretka, zna~ila je odbacivawe integralno-jugoslavenske nacionalne ideologije kraqa Aleksandra i unitarnih liberala,
na koju se diktatura oslawala. Sve jugoslavenske nacionalne i politi~ke
institucije i organizacije koje su podr`avale diktaturu na{le su se u nezavidnom polo`aju na ra~un novih formi ideolo{ko-politi~kih organizovawa.
99
Rad vlade B. Jevti}a kretao se jo{ uvijek putevima starog re`ima, ne
odstupaju}i bitnije od prethodnih {estojanuarskih vlada. Vladina Deklaracija, pro~itana u Narodnoj skup{tini 3. januara 1935, bila je pro`eta odredbama u duhu “amaneta” kraqa Aleksandra o potrebi ~uvawa jugoslavenskog nacionalnog jedinstva i dr`avne cjeline.3) Nacionalno jedinstvo,
prema Deklaraciji, moglo se o~uvati samo pomo}u poznatog recepta provo|ewa ideologije jugoslavenskog nacionalizma odgovaraju}om prosvjetnom,
vjerskom politikom, kao i politikom fizi~kog odgoja naroda. Isticawem
zna~aja fizi~kog odgoja vlada je stavila do znawa da }e, kao i prethodne
diktatorske vlade, ovu oblast kulture usmjeravati ka dr`avnim potrebama,
prevashodno u provo|ewu liberalnog i antiklerikalnog ideolo{kog koncepta preko Sokola Kraqevine Jugoslavije.
Napadi opozicionih grupa, prvenstveno poklonika Hrvatske seqa~ke
stranke, na nosioce jugoslavenskog nacionalizma poja~avali su se tokom
1935. godine. Pred izazovom organizovanog “hrvatskog proqe}a” 1935, dr`avne vlasti su kazneno-sudskim mjerama istupale u odbranu poretka. Unutra{wa politika vlade B. Jevti}a sve vi{e je poprimala oblik li~nog re`ima (zbog stawa interregnuma), koji je kulminirao na petomajskim izborima 1935. godine. Hrvatska opozicija, kao i potowi re`im Milana Stojadinovi}a, optu`ivala je Jevti}a da je izbornim metodama “razbuktao politi~ke strasti do krajwih granica i doveo do jo{ ve}e zao{trenosti me|unacionalnih odnosa”.4)
Petomajski parlamentarni izbori predstavqali su po~etak raskida sa
{estojanuarskim diktatorskim stawem. Opozicija je osjetila povoqan
trenutak da, poslije vi{egodi{we politi~ke apstinencije, javno iskali
negodovawe prema nosiocima i poklonicima {estojanuarskog jugoslavenskog nacionalizma. Obostrani izborni teror, dr`avni i organizacija
HSS-a, bio je izra`eniji nego na svim prethodnim izborima u Kraqevini
SHS. Istupi dr`avnih organa protiv pristalica Udru`ene opozicije bili su dopuweni i suprotnim tenzijama. U Savskoj i Primorskoj banovini
posebno su se na{li na udaru pripadnici JNS i jugoslavenska nacionalna
dru{tva i organizacije. Erupcija politi~kih strasti, izra`ena naro~ito
me|u rimokatolicima (Hrvatima), bila je usmjerena ka za{titi “ugro`enih” nacija od “nadnacionalnog jugoslavenstva”. Zahtjevi za vra}awe u `ivot starih “plemenskih” simbola i za slobodan nacionalni `ivot, bili su
glavna pokreta~ka snaga koja je kod rimokatolika, pogotovo u Dalmaciji,
Slavoniji i Hrvatskoj, stvorila patolo{ku mr`wu prema svemu jugoslavenskom. Iste zabrane su va`ile i za Srbe, Slovence i muslimane, ali oni nisu ispoqavali ve}e nezadovoqstvo prema jugoslavenskom dr`avnom poretku.
Vlada Bogoquba Jevti}a je morala odstupiti pred takvim neraspolo`ewem, iako je na petomajskim izborima dobila ubjedqivu ve}inu (vi{e od
62% glasova). Knez Pavle je “uva`io” ostavku Jevti}eve vlade i odmah pristupio ispitivawu realne politi~ke situacije. Poslije audijencije predsjednika Narodne skup{tine Stevana ]iri}a i predsjednika Senata Qube
Toma{i}a, prvi put poslije 6. januara 1929, osim predstavnika “priznatih”
i lojalnih {estojanuarskih politi~kih stranaka (B. Jevti}a, Nikole Uzu100
novi}a i Stanislava Ho|ere) konsultovani su predstavnici vanparlamentarnih opozicionih stranaka (demokrata Qubomir Davidovi}, radikal
Aca Stanojevi}, lider “zemqoradnika” Jovan Jovanovi} Pi`on, lider
HSS-a Vlatko Ma~ek, lider Slovena~ke qudske stranke Anton Koro{ec,
lider Jugoslovenske muslimanske organizacije Mehmed Spaho). Na osnovu
tih konsultacija knez Pavle je 23. juna 1935. povjerio mandat za sastav vlade Milanu Stojadinovi}u.5)
Knez Pavle se odlu~io za “bankarsko (Stojadinovi}) – klerikalno
(Korošec) – begovsku (Spaho)” politi~ku kombinaciju pod vodstvom Milana Stojadinovi}a, koja je obrazovana sa ciqem “smirivawa uzavrelih politi~kih strasti”. Nova re`imska politi~ka formacija nazvana je Jugoslovenska radikalna zajednica (JRZ). Kako je procjewivano, politi~ko nezadovoqstvo moglo se obuzdati jedino vra}awem na pre{estojanuarsko politi~ko stawe, uspostavqawem nacionalnih autonomija i priznawem nacionalnih posebnosti. Potezi vlade Milana Stojadinovi}a upravo }e imati
karakter postepenog razbijawa ideologije jugoslavenskog nacionalizma i
dr`avnog centralizma. Ta linija predstavqa}e jednu od osnovnih karakteristika ove vlade.
U Deklaraciji, koja je pro~itana pred Narodnom skup{tinom 4. jula
1935, vlada je istakla da je osnovni pravac unutra{we politike dat Ustavom iz 1931. i da ostaje vjerna svim ustavnim na~elima, isti~u}i princip
dr`avnog i narodnog jedinstva.6) Ovi stavovi iz Deklaracije, me|utim,
vremenom }e sve vi{e postajati samo deklarativna forma u odnosu na unutra{wu politiku zemqe. Nagovje{taj novih politi~kih tendencija dat je u
pasusu koji je odre|ivao da }e se “Vlada truditi da pojedine zakone politi~ke prirode prilagodi te`wama naroda”, {to je zna~ilo uvo|ewe “{iroke narodne samouprave, dono{ewe novog izbornog zakona, zakona o {tampi,
novog zakona o zborovima i udru`ewima”, kako bi se “narodu omogu}ilo
u~e{}e u dr`avnoj upravi, banovinskoj ili op{tinskoj”. Radi obuzdavawa
politi~ke situacije u banovinama sa ve}inskim rimokatoli~kim stanovni{tvom, vlada je obe}ala da }e “amanet” kraqa Aleksandra ostvariti ako
se bude i{lo putem smirivawa politi~ke zao{trenosti i koncentracije
svih konstruktivnih narodnih snaga.7)
Deklaracija vlade Milana Stojadinovi}a izazvala je razli~ite reakcije politi~kih grupa. “Jugoslavenski krugovi” u Zagrebu su “svi bez izuzetka” bili vrlo zadovoqni ovim dokumentom: “Onaj deo Jugoslovena koji
nije anga`ovan u strankama, ili u kakvim politi~kim grupama i koji nije
vezan taktikom }utawa, to otvoreno i javno priznaje. Ovaj deo Jugoslovena
vidi u izjavi Vlade garanciju da }e se nastaviti jugoslovensko-politi~ka
linija”.8) Za ove jugoslavenske krugove Deklaracija je predstavqala izvjesno ohrabrewe, “nasuprot onoj uznemirenosti koju su ti krugovi pokazali
kad su u prvom trenutku vidjeli li~ni sastav Vlade”. Izuzev “{estojanuaraca” Petra @ivkovi}a i Qudevita Auera, ideolo{ki usmjerenih ka nacionalnom konceptu integralnog jugoslavenstva, ostali ~lanovi kabineta
Milana Stojadinovi}a pripadali su opozicionim politi~kim grupama u
{estojanuarskom re`imu. Ta ~iwenica je dovoqno ukazivala na ideolo{ku,
101
politi~ku i dr`avni~ku usmjerenost pripadnika nove vladine “trijalisti~ke” (“jerezine”) politi~ke formacije.
Proces postepene federalizacije Kraqevine Jugoslavije, zapo~et
1935. preko JRZ, do`ivje}e vrhunac obrazovawem Banovine Hrvatske na temequ sporazuma vlade Cvetkovi} – Ma~ek od 26. avgusta 1939. Po na~inu
upravqawa i primjewivawa zakona, Kraqevina Jugoslavija je bila fakti~ki podjeqena na ~etiri cjeline (politi~ke oblasti), koje su odgovarale podjeli politi~kih interesnih zona izme|u narodnosnih grupa unutar JRZ.
Koro{ec je provodio autonomizaciju Slovenije koja je postajala svojevrstan corpus separatum; ustav i zakoni u toj oblasti va`ili su samo ukoliko
su odgovarali partijskim interesima Koro{eca. Muslimanski dio Bosne
i Hercegovine se politi~ki i privredno organizovao kao zasebna cjelina
preko Mehmeda Spahe – ~lana vladaju}e JRZ i ministra saobra}aja. Stojadinovi} je stvarao svoj politi~ki domen uticaja u kojem su u najve}oj mjeri
“va`ili” zakoni jugoslavenske dr`ave i u kojem je ideologija jugoslavenskog nacionalizma bila najmawe ugro`ena. Wegovi politi~ki emisari su
vodili borbu sa Udru`enom opozicijom iz Srbije (Demokratska stranka
Qube Davidovi}a, Narodna radikalna stranka Ace Stanojevi}a, Zemqoradni~ka stranka Jovana Jovanovi}a Pi`ona), sa Seqa~ko-demokratskom
koalicijom (HSS Vlatka Ma~eka i Samostalna demokratska stranka) i
pripadnicima JNS. Oni su politi~ki djelovali na podru~ju Srema, Ba~ke,
Banata, Barawe, Srbije, Crne Gore i u mawoj mjeri u Makedoniji. JRZ je
obavila politi~ku polarizaciju na nacionalnoj (“plemenskoj”) osnovi i
dezavuisala politiku integralnog jugoslavenstva zahvaquju}i vjerskim i
plemenskim frontovima na koje se oslawala. Tendencije federalizacije su
ja~ale zbog mogu}nosti “slobodnog tuma~ewa {estojanuarskog zakonodavstva koje je de iure bilo na snazi, ali de facto, sprovo|eno u raznim nacionalno-politi~kim i vjerskim smjerovima”.9)
Od petomajskih izbora 1935. do osnivawa Banovine Hrvatske u Primorskoj i Savskoj banovini vladala je specifi~na situacija u odnosu na
ostale dijelove Kraqevine Jugoslavije. Slo`eni politi~ki odnosi bili
su izra`eni u sukobima hrvatskih politi~kih i vjerskih grupacija (HSS,
“frankovci”, organizacije Hrvatske katoli~ke akcije i dr.) sa nosiocima
ideologije jugoslavenskog nacionalizma (JNS, “jevti}evci”, “borba{i, jugoslavenske nacionalne organizacije predvo|ene Sokolima) i konfrontirawem jednih i drugih sa pripadnicima vladaju}e JRZ.10)
Zbog jakog upori{ta jugoslavenskih nacionalista u Savskoj i Primorskoj banovini, glavni napad hrvatskih nacionalista bio je uperen protiv
wih. Do kraja 1935. zabiqe`en je veliki broj politi~kih istupa pripadnika HSS, zbog kojih su jugoslavenski nacionalisti (Srbi i Hrvati) osje}ali strah i nesigurnost. Narodni poslanici, “jevti}evci” i pripadnici
JNS, u govorima i interpelacijama u Skup{tini smatrali su da su “~uvari” jugoslavenskog nacionalnog jedinstva ostavqeni na milost i nemilost
pripadnicima Ma~ekove HSS. Zbog pasivnog odnosa vlade Milana Stojadinovi}a prema istupima “ma~ekovaca”, {to je bilo u skladu sa vladinom
politikom “popu{tawa stega”, mali broj integralnih jugoslavenskih naci102
onalista u Primorskoj i Savskoj banovini u{ao je u redove Jugoslavenske
radikalne zajednice.11)
Knez Pavle je potpuno podr`avao Stojadinovi}evu vladu u popu{tawu
stega prema Hrvatima i slobodnijeg nacionalnog manifestovawa na podru~ju Primorske i Savske banovine, radi pridobijawa vodstva HSS za obostrano prihvatqiv politi~ki kompromis. On je, ~ak, ~lanovima vlade davao instrukcije u tom pravcu.12) Politika popu{tawa stega omogu}ila je
rasplamsavawe sukoba u Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji, sa najte`im
razmjerima u mje{ovitim vjersko-nacionalnim krajevima Primorske i
Savske banovine. Vladina politika, me|utim, izazivala je nezadovoqstvo
i hrvatskih separatista i jugoslavenskih unitarista. Pripadnici JNS i jugoslavenski nacionalisti optu`ivali su vladu da je svojim demokratskim
mjerama ugro`avala dr`avno i nacionalno jedinstvo, dok su pripadnici
HSS bili nezadovoqni jer je vlada ostala dosqedna metodu “~vrste ruke” i
politici {estog januara.13)
Prema vodstvu HSS vlada M. Stojadinovi}a je zauzela druk~iji stav
nego prethodne {estojanuarske vlade. Iako zakonom zabrawena, kao i druge stranke, HSS je obnovila redove i ja~ala organizaciju. Tolerantna vladina politika omogu}ila je vodstvu HSS da ostvari jak uticaj u hrvatskom
seqa{tvu, mnogo mawe u afirmaciji seqa~kog socijalnog programa a mnogo vi{e na isticawu nacionalne hrvatske ideje.14)
Ostaje otvoreno pitawe u kojoj mjeri se 1935. godine pomutila Bartulovi}eva privr`enost zemqi izvornog liberalizma – Velikoj Britaniji,
koja je od 1935. godine po~ela forsirati federalisti~ku koncepciju u Kraqevini Jugoslaviji. “Politika novog kursa” kneza Pavla, odnosno politika razbijawa {estojanuarskog dr`avnog poretka, zna~ila je odbacivawe integralne jugoslavenske nacionalne ideologije kraqa Aleksandra i unitarnih jugoslavenskih liberala, na koju se diktatura oslawala. U odnosu na
Francusku, koja je podr`avala unitarnu Jugoslaviju, politika Velike Britanije u nacionalnoj oblasti i{la je na dekoncentraciju Jugoslavije uz uva`avawe wenog “politi~ko-nacionalnog realiteta”. Vremenom je to proizvodilo tendencije federalizacije Kraqevine Jugoslavije, naro~ito u formi sve izra`enijeg izdvajawe Slovenije i Hrvatske kao posebnih nacionalno-teritorijalnih jedinica. U vrijeme namjesni{tva kneza Pavla i vlade
Milana Stojadinovi}a Srbi izvan Srbije su dospjevali u sve neizvjesniju
politi~ku, nacionalnu i egzistencijalnu situaciju.15)
Ideolo{ko-politi~ka aktivnost Bartulovi}a
u “Javnosti” 1935–1937.
Ideologija gra|anskog liberalizma u “Javnosti”
Vrhunac Bartulovi}evog ideolo{ko-politi~kog i kwi`evno-kriti~kog rada bila je aktivnost u ~asopisu Javnost, u kojem je za tri godine izla`ewa bio jedini urednik. U biografiji Nike Bartulovi}a ideologija je
najvi{e dominirala u periodu uredni~kih poslova u Javnosti, po{to su
103
wegovi tekstovi i tekstovi saradnika ~asopisa bili prepuni ideolo{kog
su~eqavawa tada{wih najja~ih ideolo{kih internacionala – liberalizma, rimokatolicizma, fa{izma i komunizma, i wima izazvanih politi~kih konfrontirawa. U takvom ideolo{ko-politi~kom ozra~ju namjesni~kog re`ima kneza Pavla i vlade Milana Stojadinovi}a, Bartulovi} je pokrenuo ~asopis visokog intelektualnog nivoa – Javnost – “~asopis za kulturna, socijalna, privredna i politi~ka pitawa”. Kako je zapazio ^edomir
Vi{wi}, javni trag Bartulovi}a najlak{e je pratiti u wegovoj pretposqedwoj `ivotnoj fazi, u drugoj polovini tridesetih godina, preko glasila koja je stvorio i ure|ivao – Javnosti i Vidika. Po wemu, naro~ito je Javnost bila ambiciozan poku{aj okupqawa istomi{qenika i spasavawa onog
{to se spasti dalo od mladala~kih ideala (misli se na jugoslavenstvo – N.
@.): “Wena tri uvezana voluminozna godi{ta i danas predstavqaju impresivan spomenik jednom uzaludnom naporu. Bartulovi} je sr~ano ratovao s
hrvatskim klerikalcima, protivnikom kojeg je dobro poznavao, a kad ga je
Mileva, wegova mlada ro|akiwa koja je i sa~uvala rukopisnu ostav{tinu,
po~etkom rata pitala za usta{e, on je odgovorio logi~no iz ugla vlastitog
uvjerewa, odmahuju}i rukom: ’Ma to je zanemarqivo...’. Kako sam o tome nije razmi{qao, tako je i potcjewivao sposobnost grupa i pojedinaca za nano{ewe zla. Usta{e u svojim tekstovima nije uspio prepoznati, ali osjetiti
bilo vremena i hrvatske politike, jeste. Juna 1936. u ’Javnosti’ je napisao i
ovo: ’Pored ukidawa dr`avne cenzure, Hrvati treba da tra`e i ukidawe
vlastite cenzure, koju im je nametnuo nezdravi pojam stoprocentno ispravnog hrvatstva, a koji im oduzima zrak i svjetlost u vlastitom krilu”.16)
U ~asopisu Javnost se pisalo, kritikovalo, polemisalo o ideolo{kim,
politi~kim (vawskim i unutra{wim), vjerskim, ekonomskim, pravnim,
prosvjetnim, kwi`evnim, institucionalnim, iseqeni~kim, zdravstvenim,
higijenskim, sportskim (sokolskim), feministi~kim (pitawe univerzitetski obrazovanih `ena, izvje{taji sa kongresa internacionalne feministi~ke alijanse itd.) i drugim pitawima. Bio je to tematski sveobuhvatan ~asopis koji je u ~lancima, prilozima i glosama razmatrao socijalni
global jugoslavenskog dru{tva u periodu namjesni~kog re`ima (1935–1937).
Dominirala su ideolo{ka, politi~ka i vjerska (“klerikalna”) i, u okviru
wih, nacionalna (“plemenska”) pitawa. Niko Bartulovi} je bio opoziciono raspolo`en prema re`imu kneza Pavla i Milana Stojadinovi}a, kao
odani sqedbenik odba~ene (od namjesnika i vlade Milana Stojadinovi}a)
politike jugoslavenskog nacionalizma i, u pozadini zbivawa, Francuske.
Wegovo “tvrdo” (integralno) jugoslavenstvo vremenom }e se sve više ubla`avati razmišqawima o “realnom” (trijalisti~kim) jugoslavenstvu, a od
1939. ~ak o uvo|ewu autonomija u dr`avni `ivot i federalizaciji Kraqevine Jugoslavije (sklonost sporazumu sa Hrvatima zbog nezavidnih ratnih
prilika i nadolaze}e dr`avne katastrofe). Sve više je bio protiv “dekadentnih re`imlija” (integralaca, kojima je i sam u mladosti pripadao) {estog januara, tipa Nikole Uzunovi}a i Bogoquba Jevti}a, jer je smatrao da
su “batina{kim” vladawem diskreditovali uzvi{enu ideju jugoslavenstva.
U namjesni~kom periodu Bartulovi} je sasvim odbacio ideologiju inte104
gralnog jugoslavenstva, zala`u}i se za “realno jugoslavenstvo” troimenog
naroda.
Saradnici Javnosti su bili krem jugoslavenske misli, liberali – Jugoslaveni (“es–ha–es”), antiklerikalci i beskompromisni braniteqi jugoslavenstva kao spoja “tri stara naroda” (nekriti~ni prema mitologiji hrvatstva), ispred agresivnog rimokatoli~kog klerikalizma. Imena saradnika Javnosti stavqaju ~asopis na vode}e mjesto u hijerarhiji periodike
dru{tvene misli Kraqevine Jugoslavije. Najistaknutiji su bili kwi`evnik Ivo Andri}, pravnik dr Lujo Bakoti}, filolog dr Radmilo Beli}, ekonomista dr Ivo Belin, biolog i kemi~ar dr Fran Bubanovi}, istori~ar dr
Vladimir ]orovi}, dr B. Dobrosavqevi}, dr Julije Dohany, filozof dr
Milo{ \uri}, dr Prvislav Grisogono, dr Fran Ile{i}, istori~ar dr
Predrag Ka{ikovi}, Rikard Katalini} – Jeretov, pedagog – psiholog dr
Vladimir Kati~i}, kwi`evnik Gustav Krklec, istori~ar–publicista Milan Marjanovi}, istori~ar dr Kosta N. Milutinovi}, arheolog i istori~ar prof. dr Grka Novak, istori~ar prof. dr Viktor Novak, istori~ar dr
Vasiq Popovi}, pravnik i istori~ar dr Bogdan Prica, istori~ar dr Milorad Radovanovi}, kwi`evnica Isidora Sekuli}, istori~ar dr Petar
Skok, istori~ar St. M. Stanojevi}, istori~ar prof. dr Ferdo [i{i},
istori~ar (teoreti~ar) crkve dr Aleksandar Tabakovi}, Gvido Tartaqa, dr
T. B. Ugqanski, dr Fran Zavrnik i drugi.
U uvodniku prvog broja Javnosti od 19. januara 1935, redakcija (preciznije re~eno Niko Bartulovi}), definisala je pojam “javnost”.17) Rije~ “javnost”, kako je tuma~eno, predstavqa sinonim za pojam op{teg i zna~i metodu demokratskog upravqawa, dok u drugom zna~ewu “ona ve} sadr`i na~elo
kolektivne autodiscipline i pomirewe izme|u slobodne utakmice individualnih sposobnosti i dru{tvene i nacionalne saradwe”. Nazivom lista
Javnost redakcija je odredila wegov program – afirmaciju liberalne demokracije i parlamentarizma pred izazovima (pritiscima) korporativnog
nacifa{isti~kog totalitarizma: “Demokratija, kao pravno-politi~ki i
eti~ki princip ne}e zastareti nikada, prosto zato, {to se poklapa sa najosnovnijim na~elima qudske ravnopravnosti. Svi porazi i neuspesi demokratije, koji su se desili u posledwe vreme i koji su nepobitni, ne zna~e jo{
nikako poraz na~ela, ve} neuspeh izvesnih etapa i formi demokratije, – ni
prvi ni posledwi Parlamentarni sistem, ~iju krizu sada pro`ivqujemo,
tako|e je jedna od etapa demokratije, koja je imala i svoju svetlu epohu i koja je vrlo mnogo zadu`ila ~ove~anstvo. Ali ba{ ti prebrzi uspesi prouzrokovali su i wenu dekadenciju, jer joj nisu dali da uo~i gre{ke koje su bile
bitne. Jednakost, kao jedno od osnovnih na~ela demokratije, shvatila se tu
daleko vi{e kao jednakost u pravima, nego li kao jednakost u du`nostima;
i daleko vi{e kao gotova ~iwenica koju treba iskoristiti, negoli kao ciq
za koji se treba vaspitati. Drugim re~ima – sloboda je po~ela da se izro|uje u anarhiju i u ru{ewe vrednosti, individualizam se mewao u nedostatak
ose}aja za odgovornost, dok je parlamentarizam, kao predstavni~ki sistem
demokratije, slobodu davawa izborne kuglice shvatio, – ne kao sredstvo za
izbor odabranih, – ve} kao ciq za sebe, bez obzira da li }e birani predstavnici biti zaista i kvalifikovani za to”.
105
U daqem tekstu redakcija (Bartulovi}) je istakla “sahrawivawe demokratije kao modu” tog vremena, dok se, s druge strane, zalagala za tra`ewe
novih oblika za “ve~no savremenu demokratiju”. Lijek za weno obnavqawe
le`i u samoj biti pojma demokratije, koja nije narodno bezvla{}e (demoanarhija) ve} narodno upravqawe. Ciq tog sistema, prema redakciji Javnosti, treba da bude skladno pomirewe prava i slobode pojedinca sa pravima,
slobodom i napretkom naroda kao prve etape, a zatim ~ovje~anstva kao druge. Nove oblike demokratije trebalo je prilagoditi stvarnosti, dobroj ili
zloj. Pravci djelovawa “nove demokratije” bili su aktuelni problemi dru{tva (privredni, socijalni, kulturni i politi~ki). Nerje{ena privredna
pitawa, koja izazivaju socijalnu bijedu, stavqena su u prvi plan “u vremenu
kada qudska beda do neba vapije protiv besavesnika, koji raspiruju imperijalisti~ke sporove i izazivaju naoru`awe i koji, u gramzivosti za gomilawem kapitala, uni{tavaju qudsku hranu i eksploati{u nezaposlenost”. Redakcija Javnosti nije ostavqala po strani “ve~ne ciqeve duha, i to ne samo
one koji se javqaju u obliku umetnosti i nauke, nego i one koji se sastoje u
eti~kim vrlinama, u slobodoumqu, vite{kom samopo`rtvovawu, u qudskom
sau~e{}u, i slu`bi Otaybini i u ose}awu op{te qudske zajednice”.
U nacionalnom pogledu najvi{i ciq, po shvatawu ~asopisa, bio je da
“slobodnu, ujediwenu, naprednu i mo}nu dr`avu svih Jugoslovena vidimo u
prvim redovima me|unarodne saradwe i mirne utakmice, a na{a demokratska shvatawa ve} sama po sebi izazivaju istinsku ravnopravnost svih krajeva i plemena”.18)
Po ocjeni Nike Bartulovi}a, “predratnim gra|anskim liberalizmom”
vladao je “asocijalni individualizam, koji se ~esto pretvarao u anarhizam”, dok su “fa{isti~ki i rasisti~ki pokreti isticali na~elo kolektivne stege”.19) U sli~nom tonu pisao je za Javnost dr Bogdan Prica, li~ki Srbin iz Zagreba, porijeklom iz Korenice, koji je govorio o “neoromantizmu
u politici”, pri ~emu je mislio na antiliberalna (tradicionalna) evropska stremqewa. Prica se kriti~ki odnosio prema “neoromaniti~arima”
koji su, prema wihovim shvatawima, morali biti antiliberalni: “Ako neko gaji toliko nepovjerewe prema raciji (razumu – N. @.) i wenim produktima, ako se neko toliko oslawa na tradicije i na vegetativno, automatsko
u na{em du{evnom `ivotu, taj }e morati biti za prili~no jako obuzdavawe
poleta qudske misli, i to ne privremeno, nego definitivno. Samo takvo
obuzdavawe mo}i }e nas sa~uvati od svih zloupotreba i eksperimenata slobodnog razumskog funkcionisawa i slobodnog objavqivawa proizvoda te
funkcije... Liberalizam je nu`na konsekvencija racionalisti~ke nauke o
dru{tvu i racionalisti~ke metafizike”. Neoromantika, iz tih razloga,
nije vjerovala “u prosvetiteqski optimizam u pogledu dru{tvenog `ivota”.
Prica je, kao i Bartulovi}, bio za “pravilno funkcionisawe liberalizma, da se pojedinci i u dozvoqenim granicama discipliniraju i da u svojoj kritici zate~enog ne odu previ{e daleko”. Zato su isticali da je “opasno posumwati u sve nasle|ene vrednosti (tradiciju)”. Za liberale tradicija je “predrasuda koja u svojoj kona~nosti po~iva na gluposti ili na ne~i106
jim eksploatatorskim namjerama”. Po mi{qewu Price, “tako su zadani te{ki udarci istorijskim religijama i nacionalizmu, stoletnim politi~kim ustanovama, svojini i porodici. Ograni~avawe poro|aja i porast samoubistava u glavnom su posledice udaqavawa od tradicija, podvrgavawa svega slobodnoj kritici”.20) “Prenapeti liberalizam”, kao je ocijenio Prica,
“nosio je opasnost destrukcije svega nasle|enog i zate~enog, prekid istorijskog kontinuiteta”. On je bio za stvarawe “revizionisti~kog liberalizma”. S druge strane, neoromanti~arski antiliberalizam nosio je “opasnost okamewavawa kulture, prekid onog neverovatnog stvarala~kog uzleta, koji karakteri{e zapadwa~ki Novi vek, koji sav po~iva na oslobo|ewu
qudske misli od sredwovekovnih stega i zabluda”.21)
Bartulovi} i naro~ito Prica bili su poklonici ekskluzivnog elitizma, zala`u}i se za vladavinu intelektualaca. Prica je antiliberalizam
(neoromantizam) optu`ivao za populizam, vladavinu masa (“masa – ~ovek u
politici”): “Antiliberalizam novijeg vremena ima, dakle, osim svojih
doktrinarnih, i ~isto prakti~ne uzroke. On nije samo konsekvencija neoromanti~nog pogleda na svet nego i ekscesivno zadovoqewe jedne potrebe
prakti~nog `ivota. On je najzad, na {to je ukazao Ortega, i posledica pobede masa ~oveka u politici. Mase nisu nikada imale ose}awa za vrednost
slobode, potrebe za isticawem li~ne note. One su u celom svom bi}u bezli~ne i bez individualnosti. Slobodno objavqivawe svojih misli za wih
nema vrednosti, jer nemaju svojih misli. Sloboda je uvek bila postulat elita”.
U su~eqavawu tradicionalnog i modernog, “neoromanti~nog” (korporativnog) i liberalnog, do{lo je do izra`ene krize liberalno-demokratskog parlamentarizma u Evropi, pa tako i u Jugoslaviji. Niko Bartulovi}
je pisao o krizi parlamentarizma i onih “koji danas, zbog kowukture ili
zbog demagogije vi~u na parlamentarizam, zaboravqaju}i da je ba{ on, onakav kakav je bio kod nas – jednako onaj pre [estog januara, kao i ovaj posledwi – slika na{e dana{wice, koja nije ni{ta boqa onda kad se manifestuje u negativnosti opozicije, koja ne preza ni pred ~ime u borbi za vlast, nego li na pr. u beskona~nosti uvek spremnih slu`benika svakog re`ima, koji su jednom za uvek dobili svoj `alosni uzorak u formaciji biv{e Jugoslovenske nacionalne stranke”.22)
Radi ja~awa ugleda Jugoslavije Bartulovi} se zalagao za nacionalno
organizovanu i centralizovanu propagandu, iako se protivio administrativnom centralizmu. Za Srbe je govorio da su “od prirode narod koji nema
smisla za propagandu”, za {to su dokaz “na{i ratovi”: “Da nije bilo nekoliko dobronamernih francuskih i engleskih `urnalista, po na{oj propagandi bi za na{e pobede u balkanskim i u svetskom ratu jedva ko i znao, dok
su na pr. Italijani u tripolitanskom ratu ’pobede’ sa dva mrtva, sa tri rawena, javqali svetu kao najepohalnije doga|aje. Propaganda se kod nas uop{te smatra za brbqariju, za va{arski tra~, za ne{to {to nema neposredne
koristi...”.23)
Liberalizam i antiklerikalizam
107
Nike Bartulovi}a u “Javnosti”
Bartulovi} je zastupao radikalan vjerski liberalizam o odvajawu crkve od dr`ave, pa su u Javnosti dominirali ~lanci o ostvarenom vjerskom
liberalizmu. Takvi radovi objavqivani su u ~asopisu za 1935. godinu, a u
brojevima 41, 42, 44 i 46 {tampan je u nastavcima ~lanak dr Aleksandra Tabakovi}a “Vera, Crkva i Dr`ava”, sa podnaslovom “Slobodna crkva u slobodnoj dr`avi”. Time je bilo iskazano radikalno liberalno na~elo crkve
odvojene od dr`ave (ostvareno u Francuskoj po~etkom XX vijeka). U Tabakovi}evom tekstu obra|en je odnos crkve i dr`ave u Jugoslaviji kao politi~ki problem. Kaptol i Hrvatska stra`a su stalno napadali saradnike
Javnosti, naro~ito one koji su pisali o rimokatoli~kim temama. Bartulovi} i wegovo uredni{tvo branili su stalnog saradnika Javnosti, liberala
i masona – jugoslavenskog nacionalistu dr Viktora Novaka od klerikalnih
napada preko {tampe. Tvrdili su da je neistina da je Novak u hrvatskom seqa~kom pokretu u Dalmaciji “vidio povampirenu crno`utu frankofurtima{tinu”. Bartulovi} je isticao da je “istina naprotiv da je o hrvatskom
seqa~kom pokretu i o wegovom vo|i dr Ma~eku, g. Novak govorio s mnogo
pohvale, pa je {tavi{e tvrdio da su dr Ma~ek i HSS daleko od `alosnih
incidenata koje je on (Novak) nazvao franko-furtima{tinom”.24)
Sam Bartulovi} je bespo{tedno napadao klerikalce u slovena~koj
(Korošeca) i hrvatskoj politici. U Hrvatskom seqa~kom pokretu, po wegovom mi{qewu, klerikalci su imali ulogu trojanskog kowa, nastoje}i da
iznutra zagospodare pokretom, u~ine ga oru|em u rukama klerikalne rimske politike i “od Hrvata naprave najreakcionarniji narod na svetu”.25)
Vatikanski “ultramontanci” su, prema Bartulovi}evoj ocjeni, “postali toliko intrasigentni i netrpeqivi, da wima to nije dosta. Oni ne}e ni sno{qivosti ni qubavi, ni jednakosti ni bratstva, – oni tra`e samo slepu
odanost rimskoj crkvi i isto tako slepu protivnost svim drugim crkvama...
Za furtima{e vrede iskqu~ivo katolici, – pa ni svi katolici, ve} samo
oni koji su klerikalni; – i Hrvat je za wih samo onaj ko je slepo odan rimskoj kuriji, dok se hrvatstvo drugih qudi, pa makar to bilo radikalno hrvatstvo Ante Star~evi}a, ili ono Stjepana Radi}a, zato {to je bilo liberalno, wih savr{eno ni{ta ne ti~e, i prema tome, Hrvatski seqa~ki pokret ima za wih va`nost samo dotle dok prihva}a wihovu iskqu~ivu rimsku ideologiju i dok im na taj na~in pru`a nadu da }e u tom duhu mo}i da
upravqaju wime...”.26)
Javnost je u broju od 14. decembra 1935. objavila glosu o govoru dr Ivana Pernara na skup{tini biv{e HSS, koji je u “cjelosti i sa ogromnim naslovom” donijela samo Hrvatska stra`a. List pi{e slijede}e: “Ve} po tome se dakle vidi da se dr Pernar opredelio za klerikalce, protiv liberalne struje u HSS. A da je to zaista tako, izlazi i iz ovih pasusa dr Pernarovog govora: ’Od najnovijeg doba poku{avaju sa raznih strana praviti zabune, govore}i ’biv{a HSS mora u lijevo’!. Te zabune dolaze naro~ito iz komunisti~kih redova, koji su pomagani sa strane slobodnih zidara’. I po{to
je napravio mnogo komplimenata klerikalcima, Pernar zavr{ava: ’Neka se
108
neda hrvatsko sve}enstvo smesti, ako se na|e kakav nekvalificirani ispad
kakvog tipa, koji stoji u slu`bi kojeg slobodnog zidara’. Na koga ciqa izraz ’nekvalificiran’ i ’tip’, jasno je kada se zna za kampawu {to je klerikalci u posledwe doba vode protiv dr Rudolfa Horvata, te gg. [arini}a,
Grgo{evi}a, itd. – kao i protiv drugog dela Seqa~ko-demokratske koalicije, biv{ih samostalaca. To je naravski wihova stvar, kako }e u krilu same HSS obra~unati ovo otmeno ~a{}ewe, jednako kao {to je wihova stvar
da ispituju, ko im je pro{log leta stvarao komunisti~ko-anarhisti~ke ispade, da li ’slobodni zidari’ ili frankova~ki klerikalizam? Ali ba{ po
tome se ose}a da su dr Pernara klerikalci potpuno zadobili za svoju stvar,
jer ~im im nedostaju argumenti, oni vide svuda ’slobodne zidare’”.27)
Na udaru Bartulovi}eve Javnosti posebno je bio ministar policije,
predsjednik Slovenske qudske stranke i ~elnik “jereze”, pater Anton Koro{ec. Od dolaska Koro{eca za ministra unutra{wih dela, Javnost je ~etiri puta bila zabrawena.28) U svojim napisima Bartulovi} je kritikovao
vjersku politiku Stojadinovi}eve, Koro{ecove i Spahine “jereze” (Jugoslovenske radikalne zajednice), koja je sve vi{e poprimala antijugoslavenski pravac. Kritikovao je vi{e crkvene vlasti u Dravskoj banovini koje su
dozvolile da se sve}enici upisuju u organizaciju JRZ i da budu weni funkcioneri. Time su rimokatoli~ke vlasti u Dravskoj banovini “stajale na
gledi{tu” da “na~ela Katoli~ke akcije nisu u protivnosti sa programom
JRZ”. Bartulovi} se na kraju teksta pita: “Pa kad je ve} na|en tako divan
sklad izme|u programa Katoli~ke akcije i programa JRZ, zar ne bi to bio
dirqiv primer bratske sloge i qubavi, kada bi, kao revan{ {to su biskupi ’dozvolili’ `upnicima da se upisuju u JRZ, i g. Aca Stanojevi} dozvolio
\uri Jankovi}u, M. Bobi}u, Lazaru Markovi}u itd, da se upi{u u Katoli~ku akciju...?”29)
Katoli~ki tjednik, zvani~an organ sarajevske nadbiskupije, stao je na
stanovi{te da je takvo mi{qewe o Katoli~koj akciji i JRZ stvar slovena~kih sve}enika i da ne va`i za sve}enike ostalih dijeceza. Bartulovi} je
na svoj antiklerikalni na~in prokomentarisao sporewa izme|u rimokatoli~kih dijeceza o odnosu Katoli~ke akcije i JRZ: “Upisivawe sve}enika u
JRZ za nas nije od tolike va`nosti, koliko ~iwenica da se Katoli~ka akcija i ovime deklarira kao ~isto politi~ka organizacija, {to je u protivnosti s zakonom i sa onim {to bi ona htela da prika`e (Katoli~ka akcija
je prikazivana kao nepoliti~ka organizacija ~ija je svrha karitativan socijalni rad u svim dru{tvenim sferama, ali bez strana~kog rada i anga`mana – N. @.). Jer ako je Katoli~ka akcija samo vjerska organizacija Katoli~ke crkve, koja je par excellence i univerzalna i jednodu{na, onda ne mo`e mi{qewe slovena~kih sve}enika o Katoli~koj akciji da bude druga~ije nego li je ono ostalog sve}enstva; – a ako je ipak druga~ije, i to u odnosu
na ~isto politi~ka pitawa kao {to je ovo, onda je jasno da su tu bili mjerodavni samo politi~ki, a nikako vjerski uticaji. I to je ta~no. Jer dok klerikalci u Sloveniji sada vode re`imsku politiku, oni u Sarajevu su protiv re`ima, pa je tako i sa Katoli~kom akcijom. Ona u Sloveniji slu`i za
politi~ku propagandu re`ima, a ona u Sarajevu obratno; – obe pak zajedno
109
za ja~awe politi~kih pozicija klerikalizma. A vjera u sve to ulazi kao
lawski snijeg u ovogodi{wu zimu”.30)
Dok su na sve na~ine nastojali uvjeriti javnost da Katoli~ka akcija nije politi~ka organizacija, klerikalni listovi su jednodu{no isticali da
je program Katoli~ke akcije “vjerska izobrazba, karitas i {tampa”. Niko
Bartulovi} se pitao {to je to katoli~ka {tampa: “Da li su to samo razli~iti “Glasnici Dru`be svetoga Ignacija Lojole”, ili “Glasnici sv. Josipa” i sli~ni, ili su to i listovi kao “Katoli~ka rije~”, “Hrvatska stra`a”
i “Slovenec”, koji su u stvari ~isto politi~ki organi klerikalnih partija i grupa, sa naj`u~nijim napadajima na politi~ke protivnike? Da je ovo
posledwe ta~no, vidi se naro~ito po reklami koja se za ’Hrvatsku stra`u’
vr{i na zborovima Katoli~ke akcije, ~iji je to organ, ali vrlo partijski
i politi~ki! I mo`e li, nakon toga, iko pametan verovati, da je Katoli~ka akcija ~isto verska organizacija?”31)
U Javnosti je stalno razmatrano pitawe Katoli~ke akcije jer je to bilo od presudne va`nosti “ne samo za alternativu – klerikalizam ili liberalizam”, nego i za politi~ki `ivot u Jugoslaviji, a naro~ito za ideju slobode politi~kog opredjeqewa. Krajem decembra 1935. ~asopis je ponovo
kritikovao pisawe sarajevskog Katoli~kog tjednika o potrebi ~uvawa politi~ke ekskluzivnosti (izuzetnosti) rimokatolika u odnosu na pripadnike druge vjere, odnosno da se rimokatoliku strogo zabrani pristup stranci
u kojoj su pripadnici druge vjere: “Moramo jasno istaknuti pitawe o kojem
se radi. Pitawe je ovo: ’Smije li crkveni asistent ili duhovnik u Katoli~koj akciji, a to je u prvom redu `upnik, isticati se u jednoj politi~koj
stranci, u kojoj prevladavaju druge vjere i tako daqe? Na{ je odgovor: Ne
smije! Niti obi~ni ~lanovi Katoli~ke akcije ne smiju u takvu politi~ku
stranku, jer ta suradwa nije u Evan|equ. Istina, Katoli~ka akcija odre|ena je za svetovwake, ali ona ne mo`e biti bez svog duhovnika, sve}enika, koji zacijelo spada na vodstvo Katoli~ke akcije. A to se vodstvo ne smije isticati ni u kojoj politi~koj stranci, a pogotovo ne u spomenutim. U spomenute ne smiju ni obi~ni ~lanovi Katoli~ke akcije”.32) Pri tome se najvi{e mislilo na Jugoslovensku radikalnu zajednicu u kojoj je, osim rimokatolika, bilo muslimana i pravoslavaca. Prema pisawu rimokatoli~kog tiska u Hrvatskoj, Dalmaciji, Slavoniji, Bosni i Hercegovini, sloboda politi~kog opredjeqewa za rimokatolike nije postojala.
U Javnosti je isticano da se tu ne radi samo o ula`ewu sve}enstva u
JRZ, ve} o “daleko va`nijem pitawu: da li slobodni gra|ani, koji su ~lanovi jedne, kako se ona naziva, ~isto vjerske organizacije, nasiqem na svoju savjest mogu da budu sprije~eni da se u politi~kom `ivotu opredijele kako
ho}e, i da li se to sla`e sa pozitivnim zakonima ove zemqe? Sloboda politi~kog opredeqewa se i sastoji u tome, da treba da se uklone sve materijalne, kao i sve moralne presije na savjest gra|ana, pa dok se takva presija
ne dozvoqava ni dr`avnim vlastima, pa makar je zavili u ruho neznam kakvog dr`avotvorstva, javqa se najednom jedna tobo` nepoliti~ka organizacija, koja postavqa sebe iznad dr`ave i gra|anske nezavisnosti i izrabqivawem religioznog uticaja na wihovu savjest, nare|uje im: Ti ne smije{ da
u|e{ u tu i tu partiju”.
110
U glosi se navodilo da klerikalizam nije usmjeren samo protiv JRZ ve}
i protiv svih stranaka u kojima prevladavaju druge vjere, a to su sve “unitaristi~ke stranke”: “Po{to su unitaristi~ke stranke ve} po prirodi stvari takve da u wima, osim katoli~ke, ima i drugih vjera, dok su zbog tog istog
razloga partikularisti~ke partije iskqu~ivo katoli~ke, to se prema ovoj
~isto politi~koj presiji Katoli~ke akcije, wenim ~lanovima izri~ito zabrawuje da stupe u koju bilo grupu koja stoji na gledi{tu narodnog jedinstva, dok im je po istoj logici, ne samo dozvoqeno nego i preporu~eno da
pristupaju grupacijama plemenskog i vjerskog karaktera, – dakle ba{
obratno od onoga {to tra`i zakon. A po{to je Katoli~ka akcija, hvala ’dalekovidnosti’ na{ih dr`avnika, jedina organizacija kojoj su danas sva vrata otvorena za rad u hrvatskim masama, to }emo uskoro imati jednu {iroku,
od jugoslovenskih vlasti toleriranu kampawu protiv svakog pristupawa
Hrvata jugoslovenskoj orijentaciji, a za ~im {ire zarobqewe hrvatskih
masa sa strane ekskluzivnog klerikalizma”.33) Bartulovi}ev je vispreno
kritikovao vladinu politiku “popu{tawa stega”, ali najvi{e prema rimokatolicima.
Javnost je izvje{tavala o sporu izme|u Katoli~ke akcije (Kri`ara na
~elu sa Protulipcem) i “Domagojevaca” (Seniora) koji su dr`ali Hrvatsku
stra`u. ^asopis je prenijeo izjavu koju su dali Kri`ari, prethodno objavqenu u Obzoru: 1) “Vodstvo Kri`ara, koje predstavqa oko 20.000 ~lanova,
otklawa i pomisao na fuziju Kri`ara sa Domagojem ili Senioratom u Zagrebu; 2) u kri`arskom pokretu treba sa~uvati ono {to Kri`ari imaju, a
to je sna`na kri`arska, izvan i nadstrana~ka organizacija; 3) Kri`ari se
ne mogu odre}i niti svojih |aka niti starje{ina, a ba{ |ake i starje{ine
`ele kri`arima stanovita gospoda oduzeti; niti mogu Kri`ari isprazniti svoje ime, da se pod tu kapu stavi ne{to drugo, nego {to je kri`arstvo”.
Javnost je samo prokomentarisala da je u pitawu spor dvije struje koje su se
borile za presti` u rimokatolicizmu – “struje koja zahtjeva politi~ko anga`ovawe, koje tra`e u Hrvatskom katoli~kom pokretu, a vode ga Domagojci i Seniori oko “Hrvatske stra`e”, i struja oko dr Protulipca i Kri`ara (Katoli~ke akcije), koja tra`i izvan i iznadstrana~ki (nepoliti~ki)
rad, i koji svoje protivnike, koji ho}e ne{to drugo, tj. politi~ki rad, nazivaju ’stanovitom gospodom’”.34)
Bartulovi} je pisao i o netrpeqivostima u klerikalnom taboru izme|u “nepoliti~ne i socijalne” Katoli~ke akcije i “politi~kog” Katoli~kog pokreta, koji se zalagao za strana~ki vid borbe klerikalaca preko organizovane “pu~ke” stranke (po uzoru na Koro{~evu SLS). Protiv “sve reakcionarnijeg klerikalizma” di`u se ve} “najreligiozniji katoli~ki glasovi”, {to ga nije ~udilo, “kada se zna u kakvu reakcionarnost i antisocijalnost je klerikalizam uvukao hri{}anstvo uop{te, a katoli~ku crkvu napose”. Katoli~ki vjernici, koji su imali “istinskog socijalnog osje}aja”,
bunili su se “sve vi{e na reakcionarstvo i antidemokrati~nost klerikalizma, pa je kona~no do{lo i do otvorenog obra~unavawa”.35)
U listu Nedjeqa, zvani~nom organu “Kri`ara” (udru`ewu Katoli~ke
akcije), koji “ve} dugo vodi borbu protiv ~isto partizanske (partijske – N.
111
@.) i kurijske politike Katoli~ke akcije i ’Hrvatska stra`e’”, objavqen
je niz ~lanaka dr Cicka protiv “infantilnog, tj. povr{nog i nesocijalnog
katolicizma”.36) Bartulovi} je mogao samo zamisliti kako su krugovi oko
Katoli~kog lista i Katoli~ke rije~i “izvan sebe zbog te pobune u katoli~kim redovima, ali da stvar ne izbije suvi{e na javu (i da se liberalci ne
vesele!), poku{avaju da budu {to umereniji, pa dr Cicka upozoravaju da je
takvo pisawe {kodqivo”, i “samo voda na mlin marksistima i pu~kofronta{koj kampawi, demagogiji i harangi protiv Crkve i katolicizma”. Hrvatsku stra`u je, po Bartulovi}evoj ocjeni, najvi{e uznemiravala tvrdwa
da su “pro{la vremena kada se nije smjelo kritizirati sve}enike”, te da “ne
zna~i kritizirati Crkvu, ako se podvrgne opravdanoj kritici crkveni ~ovjek”. Takvo pravo kritike, po Bartulovi}u, predstavqa kraj klerikalizma
i kraj “grupe oko ’Hrvatske stra`e’ u {irokim narodnim slojevima!”. Hrvatska stra`a sa “o~ajawem konstatuje da pomenuti ~lanci nisu osamqena
pojava, ve} da sli~an ton i jednake argumente rabe i sumi{qenici dr Cicka u drugim katoli~kim listovima...”. On je o~ekivao da }e Hrvatska stra`a “zakukati” da su se i “u najkatoli~kije listove uvukli liberalci, a mo`da ~ak i sami boq{evici, ili – budi Bog s nama – masoni!”.
Kao dokaz “katoli~kog boq{evizma” Hrvatska stra`a je navodila izvjesne kritike “qevi~arskih katolika” (kako ih je nazivala) protiv privilegija aristokracije kod malte{kih odlikovawa. Kako je istakao Bartulovi}, Hrvatska stra`a je sa ogor~ewem pisala protiv takve kritike: “Kad bi
se jednom dozvolilo da katolici smiju kritikovati podjeqivawe malte{kih odlikovawa, koje vr{i Papa, onda ne bi bila iskqu~ena ni kritika
~itavog crkvenog ceremonijala, pa ~ak ni onog na papinom dvoru u Rimu. I
gdje bi smo na taj na~in do{li?!”. Klerikalni list “vapije sa o~ajawem, ne
da se brani od liberalaca ili masona, ve} od – horribile dictu – ’qevi~arskih
katolika’”, ~iji je rad Hrvatska stra`a otvoreno ogla{avala kao “vodu na
mlin boq{evika”.
Katoli~ki list se potpuno slo`io sa kritikom Hrvatske stra`e protiv dr Cicka i sa zgra`awem se pitao: “Tko ima pravo suditi da li je kritika visokih crkvenih qudi opravdana, zar samo vlastita savjest ili naprotiv vi{a crkvena instancija?”. “Dugu lamentaciju” o tim “apokalipti~nim pojavama” u RKC Katoli~ki list je zavr{io slijede}im rije~ima:
“Na~elo ’opravdane’ kritike crkvenih slu`benika putem {tampe, govora
nije crkveno. A mi smo do`ivjeli da mladi katolici, sve}enici i laici u
{tampi otvoreno kritiziraju odredbe biskupa, govore o wima na na~in koji izazivqe opravdane prigovore klera, trpaju me|u postupak protivan metodi Kristovoj... Mi smo do`ivjeli da se privatni listovi, upravqeni visokom crkvenom dostojanstveniku, u kojima se kritizira wegov rad, cirkularno {aqu me|u kler i laike. Do`ivjeli smo da se dugi razgovori u ~etiri oka izme|u biskupa i laika, reproduciraju i cirkularima raza{iqu me|u nekompetentne. Do`ivjeli smo da dr Cicak u ’Nedjeqi’ ovako tuma~i crkvenu hijerarhiju: “Crkvenu hijerarhiju predstavqaju crkveni knezovi biskupi i nadbiskupi, vi{i i ni`i sve}enici, do onoga zadweg `upnika i kapelana u najmawoj i najsiroma{nijoj `upi. Svi su oni jednaki, svi su oni
112
isti pred Bogom, no i u po{tovawu i pred svojim narodom... ako ih samo svakog pojedinog rese sve one kreposti...”.37)
Bartulovi} je zakqu~io da su u Javnosti imali pravo kada su izvje{tavali o “silnim unutra{wim glo`ewima u klerikalnim redovima i o golemom nezadovoqstvu koje u samim katoli~kim krugovima raste protiv politike ’Hrvatske stra`e’ i partizanstva raznih akcija, koje se pokrivaju pla{tem vere, a na {to su nam ’Hrvatska stra`a’ i ’Obzor’ govorili da izmi{qamo i da ’intrigarimo’”.
Polemika izme|u liberala i klerikalaca nastavqala se na stranicama Javnosti. Cenzura Hrvatske stra`e bila je dominantna na stranicama
tog klerikalnog lista. Javnost (zapravo Bartulovi}) pisala je o takvom na~inu izvje{tavawa slijede}e: “Prilikom jubileja nadbiskupa Bauera odr`ala je Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti, u biskupskim dvorima, sve~anu sjednicu, na kojoj je predsjednik akademije, dr Bazala, pozdravio dr Bauera. Ali gle ~uda – organ slavqenikov, ’Hrvatska stra`a’, ne donosi ni jedne jedine rije~i iz Bazalinog govora. Za{to to?... Zato {to se u
tom govoru, i pored smione tvrdwe da se je dr Bauer ’u zaslugama izjedna~io
sa [trosmajerom’, ipak na par mjesta spomiwe Jugoslovensko ime!”.38)
Javnost (Bartulovi}) se pitala koliko je to ta~no: “Koliko je to ta~no, vidi se najboqe po tome {to organ slavqenikov, koji je obasut blagoslovima sada{weg pokroviteqa Akademije, sistematski falsifikuje i
sam [trosmajerov naziv te institucije, izostavqaju}i stalno [trosmajerovu programatsku definiciju, ’jugoslavenska’. Svakako, da je i zbog toga
’Hrvatska stra`a’ zaslu`ila blagoslov g. Pokroviteqa (Bauera – N.
@.)...”. “Hrvatska stra`a” se pona{ala u skladu sa antijugoslavenstvom Katoli~kog episkopata, pa tako i “hrvatskog metropolite” nadbiskupa Bauera (prete~e Stepinca).
Predsjednik Akademije dr Bazala je o Baueru tom prilikom rekao slijede}e: “Va{e }e ime u sjajnim pismenima biti upisano, ne samo u analima
Akademije, ve} i u srcu ~itavog naroda hrvatskog, kao {to je ispisano ime
[trosmajerovo... I mi `ivo `elimo, da Vas milost Bo`ja i daqe prati, te
da se u godinama `ivota izjedna~ite kao i u zaslugama sa [trosmajerom”.
Bartulovi} se, u ime redakcije Javnosti (veli~aju}i [trosmajera), potom
upitao “da nismo mo`da zaboravili istoriju, pa smo po{li da tra`imo, kakve je to akademije i univerzitete dr Bauer osnivao; kakve je katedrale zidao i kakve galerije umjetno{}u ispuwao; kakve je svjetske govore na vatikanskom koncilu dr`ao i kakve incidente u Bjelovaru sa silnikom Francom Jozefom imao; kakve je Gladstone i Flammarione me|u po{tovaoce brojao, i sa kakvim je knezom Mihajlom planove naj{irih zamaha kovao, – pa da
mo`e tako potpuno da se ’u zaslugama izjedna~i’ sa onim, kome Hrvatska duguje najvi{e svoje kulturne i umjetni~ke ustanove, i koji je Hrvatima utvrdio renome slobodoumnog i ponosnog naroda”.
Javnost (urednik Bartulovi} ili mo`da Viktor Novak kao saradnik
lista) predo~ila je “zasluge” za hrvatski narod nadbiskupa Bauera: “I da
mu ne u~inim krivo, potra`io sam sve~areve (Bauerove – N. @.) vlastite
listove i na{ao: da je – osim zemqi{ta za medicinski fakultet, sazidao
113
golemi seminar za |ake sve}enike, da je osnovao sistem biskupskih konferencija; da je po Hrvatskoj rasijao bezbroj stranih i doma}ih redova, sa Jezuitima na ~elu; da je za Franca Jozefa pisao dirqive ~lanke i osmrtnice;
da je pisao kwige protiv Darvina, Hegela i Wundta; da je ure|ivao ’Katoli~ki list’, bio pokroviteq ’Hrvatske stra`e’ i davao blagoslov ’Mosku’... I sad zamislite sliku: Na jednoj strani torwevi \akova~ke katedrale, umjetni~ko blago Galerije, golemi rad Akademije i plodovi univerziteta, gorostasne figure Gledstona, Flamariona i kneza Mihajla, triumf govorni~ke slave i veli~ine karaktera u Rimu i u Bjelovaru, a na drugoj – Jezuite, ’Hrvatska stra`a’ i ’Mosk’... I onda zamislite, kako mora da se sad
negdje u nebeskom carstvu, neumrli \akova~ki vladika duhovito smije...”.39)
Redakcija Javnosti se hvalila da na dokumentarni ~lanak o odnosu prema klerikalcima, kao i na ostalu “na{u polemiku sa wima”, Hrvatska stra`a ni Obzor nemaju ni rije~i odgovora. S druge strane, redakcija Javnosti
s Nikom Bartulovi}em na ~elu optu`ivala je Hrvatsku stra`u, pa i Obzor,
da se slu`e “frankofurtima{kom metodom” negirawa hrvatstva svojim
protivnicima – Hrvatima. Javnost je naro~ito napadala “nehrvata” Josipa
Franka koji se usu|ivao prozivati “Hrvate koji nisu pravi Hrvati”: “Pre
rata `iveo je u Zagrebu dr Josip Frank, ~ovek bez hrvatskog porekla i bez
hrvatskog ose}aja, pa mu je najmilije oru|e bilo, da protiv svih ispravnih
Hrvata – protiv [trosmajera i Ra~kog, Mile Star~evi}a i Grge Tuk{ana,
E. Bar~i}a i [urmina, Stjepana Radi}a i Vildera – rabi neukusnu insinuaciju da oni ’nisu pravi Hrvati’, da su ’protivnici hrvatstva’ itd. Odricawe hrvatstva najboqim Hrvatima bio je jedini argument frankova~kog
’Hrvatskog prava’, koga su se tada svi ~estiti qudi sa pravom gnu{ali. [to
je tu ulogu danas preuzela ’Hrvatska stra`a’, stvar je prirodna i logi~na.
Ali zar je i ’Obzor’ toliko nisko pao, da se ve} i on slu`i frankofurtima{kom metodom odricawa hrvatstva svojim protivnicima, Hrvatima?”40)
Procjena redakcije Javnosti i Nike Bartulovi}a o ispravnosti i veli~ini navedenih “pravih” Hrvata je o~ito naivna. U su{tini oni su provodili sli~an program velikohrvatstva kao i Josip Frank, samo prikrivenijim
metodima la`nog ~ovjekoqubqa, misije i prozelitizma.
Niko Bartulovi} je naivno veli~ao Stjepana Radi}a i Ma~eka, wihov
socijalni program, “mirotvorstvo”, “liberalizam” (u dijelovima stranke),
a zanemarivao wihovu izra`enu srbofobiju i velikohrvatski nacionalni
program. Iako je uglavnom blagonaklono pisao o “vo|ama Hrvata”, glasila
Hrvatskog pokreta su ga i daqe napadala. U polemici s Obzorom o toj temi
Bartulovi} je zapisao slijede}e: “Tako na pr. tvrdi (“Obzor”– N. @.) da mi
’stalno isti~emo socijalni program biv{e HSS i da suprostavqamo tzv.
prave radi}evce drugim prista{ama biv{e HSS, a posebno hrvatskoj inteligenciji i sve}enstvu’. Mi, me|utim, nismo nikada ni govorili o socijalnom programu HSS i ~inili smo ba{ obratno, – ukazivali na to kako se
klerikalno sve}enstvo suprostavqa i hrvatskoj inteligenciji i radi}evcima! Isto tako je grdna neistina da smo ikada g. Hercega prikazivali kao
’oponenta politici dr Ma~eka’, ve} ba{ obratno, – kao pristalicu dr Ma~eka, a kao oponenta ’Obzorovim’ {ti}enicima, klerikalcima. I kona~no,
114
na na{u primedbu da smo mi i pre 5. maja kritikovali tada{wi re`im
(“jevti}evce”– N. @.), otvorenije nego li ’Obzor’ – zagreba~ki list nam odgovara: ’Istina je, da su u ’Javnosti’ izlazili ~lanci, koji u ’Obzoru’ nijesu mogli nikad ugledati svijetla. No izlazili su zato, jer ih je cenzura za
vrijeme Jevti}eva re`ima propu{tala. A propu{tala ih je zato, jer ih je
smatrala da nijesu ni malo opasni ni za Jevti}ev re`im ni za wegovu protuhrvatsku i hegemonisti~ku politiku. Ina~e bi ih Jevti}eva cenzura sigurno plijenila, kao {to je nemilosrdno postupala prema ’Obzoru’. Me|utim, i to je neta~no (ka`e Bartulovi} – N. @.). Jer, te na{e ~lanke je cenzura i te kako zabrawivala, samo {to smo mi imali kura`i da budemo zabraweni i da trpimo {tetu, samo da mo`emo da ka`emo ono {to mislimo;
– dok je ’Obzor’ komotno pu{tao u list samo ono na {to je unapred dobio
placet. A po{to su ti na{i ~lanci, kao {to je i ’Obzor’ prisiqen da prizna, bili upereni protiv nasiqa nad hrvatskom kao i nad srbijanskom opozicijom, zna~i da smo mi sa ve}om pripravno{}u na `rtve branili hrvatske interese, nego li je to ~inio ’Obzor’”.41)
“Prividno {tite}i posebnost hrvatskog naroda” (s pozicije jugoslavenstva “tri bratska stara naroda”), Bartulovi} se, s druge strane, borio
protiv slovena~kog autonomizma i klerikalizma Koro{~evog Sloveneca,
koji je bio organ “biv{e” Slovenske qudske stranke, pa potom zvani~an organ JRZ za Dravsku banovinu. Najvi{e je kritikovao ~lanak objavqen u
Slovenecu 20. februara 1936, posve}en pitawu unifikacije {kolskih
uybenika. Slovenec je u tom ~lanku drasti~no odstupio od deklarativne izjave vo|e slovena~kog dijela JRZ, popa Koro{eca, da je program “jereze” na
“prvom mestu monarhija, dinastija Kara|or|evi}a, dr`avno i narodno jedinstvo...”. Ta izjava je data u Beogradu, u jerezinoj Samoupravi. U Slovenecu od 20. februara o slovena~koj posebnosti i jugoslavenstvu napisano je
slijede}e: “Mi smo se borili da postanemo pravi narod, sa svima pravicama koje su narodu svojstvene. Mi nismo stvorili Jugoslaviju, niti kako neka tu|a narodna mawina, zato {to smo ipak srodni sa Srbima i sa Hrvatima, niti kao najmawi deo nekog, samo u goloj fantaziji postoje}eg jugoslovenskog naroda, ve} kao slovena~ki narod...”.
Redakcija Javnosti i Niko Bartulovi} su povodom ovog ~lanka izjavili da “nas u ovom momentu zanima samo na~elni momenat narodnog jedinstva
i ho}emo da smo na ~isto, – da li je slovena~ki deo JRZ za narodno jedinstvo
ili ne?” Bartulovi}u nije bilo jasno “{to je sad na stvari?”: “Narodno jedinstvo je vrlo odre|en pojam i zna~i da smo mi, Srbi, Hrvati i Slovenci
jedan narod – bez obzira na to kako }emo se administrativno urediti – pa
to nikako ne mo`e da se pomiri sa tezom potpune zasebnosti slovena~kog
naroda, iznetom u ’Slovenecu’”.42)
U Javnosti od 13. juna 1936. osvanula je glosa u kojoj se isti~e da se glavni organ JRZ za Dravsku banovinu, Slovenec, javqa kao “zagovarateq ideja
i nastojawa, koja se vrlo te{ko dadu dovesti u sklad sa demokratskim i nacionalnim principima {to ih JRZ isti~e u svome programu, a najmawe pak
sa principom me|uverske sno{qivosti i slobodoumqa, koji je na{em narodu potrebniji nego ikome, i koga ba{ JRZ, sastavqena iz svih triju vera i
115
ra~unaju}i na sva plemena, treba da gaji vi{e od svega”. Javnost (Niko Bartulovi}) podsje}a da je za Slovenec internacionalizam deklarativno “|avoqi postupak” (kada je rije~ o qevi~arima – komunistima i liberalima –
N. @.), ali i on sam “postaje organ internacionalne katoli~ke propagandne centrale u Qubqani”. Za jugoslavenski nacionalni `ivot “jednako je
opasna crna, kao i crvena internacionala”, zakqu~ila je Javnost i dodala:
“Kroz nekoliko brojeva objavquje propagandne ~lanke o tome, kako Qubqana treba da postane centar me|unarodnog pokreta ’Regnum Christi’, kome je
ciq da ’Bog kraquje na zemqi’ i da od Qubqane napravi odabranu varo{
novog svekolikog ~ove~anstva. U proglasu te organizacije nave{ta se rat
do istrage slobodoumqu (liberalizmu – N. @.) i upozorava se na pr. na opasnost od ekspanzije muhamedanstva, i pored ~iwenice da je Jugoslovenska
muslimanska organizacija u{la u istu stranku sa qudima oko ’Sloveneca’.
I, {to je najva`nije, proglas konstatuje sa `aqewem da su katolici dodu{e jedinstveni po veri i crkvenoj organizaciji, ali da su pocepani dr`avnim granicama i razlikama u jezicima... I zato je krajwe vreme da poslu{aju Papin poziv te da se zdru`e u sna`an front itd. Kona~no se stavqa kao
ciq izdavawe zajedni~kog katoli~kog lista, u svim vode}im jezicima sveta, koji bi izlazio u Qubqani, a koja bi na taj na~in postala me|unarodna
propagandna centrala tog pokreta.
Zar nisu sve to o~ite pripreme za stvarawe bojovnog fronta, ne na nacionalnoj, jugoslovenskoj ili slovena~koj osnovi, ve} na ~isto internacionalnoj, kojoj je ciq da umawi zna~ewe dr`avnih granica i nacionalnih
oznaka jezika, a na korist hijerarhi~kog rimskog centralizma i internacionalizma? Ali ni to nije sve. Klerikalni krugovi u Qubqani osnovali su
udru`ewe ’Kr{}anska {kola’. U rezolucijama tog udru`ewa, koje redovito objavquje ’Slovenec’, tra`i se kulturna borba protiv svega {to je slobodoumno i demokratsko; zahteva se smewivawe i odstrawivawe nastavnika koji nisu katolici iz katoli~kih krajeva, – da se ’istrebe sve kwige, koje ru{e versko vaspitawe i sa kojima se unose u {kolu veri protivne tvrdwe’ (dakle, da se povratimo na sredwevekovno spaqivawe kwiga); da se {kola pretvori u ~isto katoli~ku, i kona~no da se ’revizijom zakona o uybenicima odbaci verska, nacionalna i gospodarska unifikacija uybenika’ itd.
Ne zna~i li to otvoreno nave{tawe ’kulturkampfa’ protiv slobodoumnih
qudi i ustanova, protiv ~itave neklerikalne literature, kao i protiv
principa verske tolerancije i me|usobnog pribli`avawa vera i plemena,
koje je toliko potrebno na{oj zemqi? I ne zna~i li to u~vr{}ivawe krajweg verskog i plemenskog ekskluzivizma, kojemu se ba{ program JRZ iz
osnove protivi?”.
Odgovaraju}i na primjedbe Javnosti o internacionalnoj klerikalnoj
akciji, kojoj je organ JRZ za Dravsku banovinu postao tuma~, Slovenec je
pre{ao “{utwom krivca” preko dvije glavne ta~ke koje je uredni{tvo Javnosti podvuklo: 1) da nova klerikalna akcija, ~isto internacionalnog karaktera, ima za ciq nivelisawe razlika dr`avnih granica i razlika u jezicima, na korist rimskog klerikalnog centralizma; 2) da je “Kr{}anska
{kola”, ~iji je organ tako|e bio Slovenec, tra`ila da se iz katoli~kih
116
krajeva odstrane nastavnici koji nisu katolici, “{to predstavqa atentat
na najosnovnija na~ela dr`avnog i narodnog jedinstva, me|usobnog upoznavawa i pribli`ewa, i – programa JRZ!”43)
U nemo}i da odgovori na te dvije teze, Slovenec se slu`io “starim jezuitskim metodama izvrtawa i denuncirawa”, optu`uju}i urednika Javnosti Niku Bartulovi}a da se odu{evqavao “fa{isti~kom diktaturom” kraqa Aleksandra. Javnost je vispreno odgovorila da je upravo pater Koro{ec
sjedio u prvoj vladi diktature kraqa Aleksandra 6. januara 1929. godine.
Slovenec je aludirao na podr{ku marksizmu od strane Javnosti i wenog
urednika Bartulovi}a, kao i na tobo`we uredni~ko pristajawe uz “moskovski ateizam i kulturni terorizam”. Takve aluzije Sloveneca, ocijenila je
Javnost, potpuno su “dostojne ~uvenih wegovih aluzija na slobodarski i jugoslovenski orijentisane Slovence, za vreme Austrije, kao i optu`aba sa
kojima je operisao protiv nezavisnih jugoslovenskih elemenata u Julijskoj
Krajini, pru`aju}i materijal italijanskom fa{izmu”.44)
U vjersko-nacionalnom trijalizmu “jereze” na{li su se ostaci “radikala bez radikala i radikalskog programa”, Milana Stojadinovi}a, koji su,
prema zahtjevu Britanaca i kneza Pavla, morali provoditi politiku autonomizacije i u krajwoj liniji federalizacije Kraqevine Jugoslavije. Tokom kongresa JRZ u Beogradu Aca Stanojevi}, vo|a radikala oko radikalskog Glavnog odbora (koji su ostali “vjerni” radikalskim politi~kim na~elima), uputio je radikalima proglas koji je kriti~ki “obja{wavao” da
nova politi~ka stranka “JRZ nije stranka u kojoj u~estvuje Radikalna
stranka i radikali”.45)
S druge strane, Slobodna misao iz Nik{i}a je isticala da se u odre|enim politi~kim krugovima u Beogradu “misli da je g. Aca Stanojevi} zaboravio da je u radikalnoj stranci bilo ve} vi{e selidbi: prva sa g. Uzunovi}em na ~elu, druga sa g. Bo`om Maksimovi}em, tre}a sa Jevti}em i Koji}em,
~etvrta sa Sr{ki}em, a peta sa formirawem JRZ”. Protiv napisa Slobodne misli oglasio se Niko Bartulovi}: “Sve je to lepo i dobro, i proglas g.
Ace Stanojevi}a je mo`da najnepoliti~kiji {to se ikada video, – ali za{to da javnost ~ita samo polemike proti proglasu, a da ne dobije i sam proglas, pa da se sama ubedi o wegovoj nelogi~nosti i nepoliti~nosti? Jer, ma
koliko da su na{a politi~ka gledi{ta mnogo udaqena od onih g. Ace Stanojevi}a, ni mi, ni iko drugi u ovoj zemqi ne}e mo}i da veruje da bi proglas
g. Ace Stanojevi}a – po ~ijoj je `eqi i organizovana JRZ (u qeto 1935 – N.
@.), – mogao da bude na pr. komunisti~an, ili ~ak protudr`avan i da zbog
takve sadr`ine nije mogao biti objelodawen”.46)
Osim napada na rimokatoli~ki klerikalizam, u Javnosti su objavqivani ~lanci i kriti~ki osvrti protiv “pravoslavnog klerikalizma”. Naro~ito je napadan “klerikalizam” episkopa dalmatinskog Irineja \or|evi}a koji je, me|utim, s pravom isticao te`ak politi~ki polo`aj ugro`enog
srpskog naroda u Savskoj, Primorskoj i Vrbaskoj banovini u namjesni~kom
razdobqu kneza Pavla i vlade Milana Stojadinovi}a.47) Saradnik Javnosti, “pravoslavni Srbin” (inicijali M. P.), kritikovao je poslanicu episkopa Irineja “Prosvetne nevoqe Srba u Dalmaciji i Bosanskoj Krajini”
117
kao pretjeranu “jer }e izazvati rimokatolike Hrvate”. Bilo je to tipi~no
srpsko defanzivno i krajwe obazrivo pona{awe, iako su pravoslavni Srbi ve} od 1935. godine bili nacionalno ugro`eni, ostavqeni na milost i
nemilost Hrvatske seqa~ke i gra|anske za{tite kojom su rukovodili ~elnici Hrvatske seqa~ke stranke, odnosno organizovanog Hrvatskog narodnog pokreta. Neupu}eni anonimni pisac polemi~ke kritike, u stilu “kara|or|evi}evskog” bratstva i jedinstva, izjedna~avao je rimokatoli~ki i
pravoslavni klerikalizam kao jednako opasne. Iako je priznao da “nezna
prilike u Dalmaciji”, on nije mogao vjerovati da je “srpski `ivaq u Dalmaciji oslobo|ewem sve izgubio, a ni{ta nije dobio” i da se nalazi pred
“neminovnom propa{}u”. Vladika Irinej je u poslanici samo naveo podatak da su stotine hiqada Srba u severnoj Dalmaciji i zapadnoj Bosni ostale bez ikakvog kulturnog rasadnika, dok su gradovi i varo{i oko wih i van
wihovog doma{aja pretrpani svim vrstama sredwih i stru~nih {kola. Vladika Irinej je ocijenio da se “hrvatsko-katoli~ki element, koriste}i... naro~ito za wega rodne i plodne kowukture na{eg unutra{weg politi~kog
`ivota, koji preko brojne inteligencije ve{to iskori{}uje, nalazi u daleko boqim prilikama”. Nepoznatom autoru, kriti~aru Irinejeve poslanice, sve ovo je “mirisalo na pravoslavni klerikalizam”.48)
Odre|ene “pravovjerne”, “zilotske” struje u srpskom pravoslavqu ~ak
su se solidarisale sa rimokatolicizmom u borbi protiv liberalno-ateisti~kih (nevjerni~kih) ideolo{kih grupacija. Hri{}ansko delo, ~asopis
za hri{}ansku kulturu i crkveni `ivot, u prvoj svesci za 1936. godinu posvetilo je Javnosti dvije stranice. Za Javnost je takvo pisawe bilo “pravoslavni klerikalizam koji se javqa sve ~e{}e u posledwe vreme”. Hri{}anskom delu je smetalo {to je Javnost smatrala rimski klerikalizam “opasno{}u po na{u narodnu kulturu. Prisko~ilo mu je u pomo} i pozvalo na
borbu protiv Javnosti, s obrazlo`ewem: “Kad se napada rimski katoli~ki
klerikalizam napada se i hri{}anstvo uop{te”. Osim toga, Hri{}ansko
delo, sa Hrvatskom stra`om i “Mosk-om”,49) imputiralo je Javnosti mr`wu
prema rimokatolicizmu (dosqedno tome i prema pravoslavqu). Tvrdilo je
da slobodoumqe i liberalizam stvaraju komunizam, da Javnost ide tim
pravcem jer je protagonist internacionalizma, da je masonska, a da je masonstvo “avangarda komunizma” i tvorac lai~kog sekularnog poretka.50)
Javnost je nastavila da pi{e u istom maniru, navode}i da je klerikalna rimokatoli~ka centrala u Zagrebu “ve} duqe vremena” izdavala biblioteku “Mosk”, u kojoj se na “najneistinitiji na~in napadaju svi slobodoumni i demokratski elementi, u zemqi i u svijetu”. Po{to je raspolagala
“obilatim kapitalima”, klerikalna centrala “baca te bro{ure badava u
hiqadama primjeraka u narodne mase, {ire}i pomo}u wih mr`wu i neznawe, dva najomiqenija svoja saveznika”. S istim obilatim novcem klerikalna centrala je izdavala Hrvatsku stra`u, ne samo kao dnevni, nego kao nedjeqni i mjese~ni list, a “sada je u ogromnim koli~inama bacila opet besplatno u narod velike prospekte ’Moska’, sa blagoslovom velikog broja na{ih biskupa za takav – bogobojazni, kr{}anski i odgojni rad...!”. Javnost je
citirala dijelove teksta jednog Stra`inog ~lanka, kome su crkveni veli118
kodostojnici dali blagoslov, da se vidi “koliko je taj rad zaista bogobojazan, human i u duhu dobrog odgoja, te kako uzorno mo`e da djeluje na {iroke
slojeve i na mlade`: “’Blesava dreka i onaj nemo}ni histeri~ni bijes’,
’Svoje neduhovite bqutav{tine..’; ’Ti smije{ni i infantilni jadnici...’,
’Modeli onih jadnih karikatura, krivih noseva i gubica’; ’To piskarawe
posebno je glupo i jadno...’, ’Masoni kao pravi krivci, besramno di`u klevetni~ku kampawu (zbog rata u Africi)’, ’masonsko-marksisti~ka banda...’,
’Taj korov, taj otrov, te izdajice, ti mizerni karijeristi, ti slugani svih
tu|inaca (i to pi{e organ crno-`ute frankov{tine!)’”.51) Svi epiteti bili su namjeweni saradnicima Javnosti, sa urednikom Nikom Bartulovi}em
na ~elu.
Anonimni novinar je na ovo dodao da su sve uvrede na ra~un Javnosti
frazeologija “petpara~kih apa{kih romana, ili sva|a `enturina iz predgra|a”. Takvom “buketu miomirisnog cvije}a dali su svoj blagoslov, i taj
blagoslov je {tampan skupa sa ovim ’buketom’, gotovo svi katoli~ki biskupi u na{oj zemqi, sa gg. Bauerom i Stepincem na ~elu!”, istakao je novinar.
Blagoslov su ipak uskratili pojedini biskupi: “ruka starine U~elinija
nije, naravski, mogla da se profani{e takvim ’blagoslovom’, a nisu to u~inili ni biskupi Ak{amovi}, Dobre~i}, itd”. Za uredni{tvo Javnosti ti
biskupi su bili lojalni jugoslavenskoj dr`avi, naro~ito biskup kotorski
Fran U~elini, koji je podr`avao jugoslavenske Sokole i jugoslavenske manifestacije.
Javnost je, osim sa ~isto klerikalnim listovima, bila u stalnom polemi~kom sukobu sa Obzorom, nekada{wim listom liberalnih krugova, koji
je u vreme osnivawa podr`avao politi~ke koncepcije i kulturni rad u duhu “preporodnih (ilirskih) i ~etrdesetosma{kih revolucionarnih tradicija”. List je u periodu Kraqevine SHS (Jugoslavije) sve vi{e izra`avao
ideologiju velikohrvatskih “nacionalisti~ko-liberalnih inteligenata”
i sve se ja~e povezivao sa rimokatoli~kim ekskluzivistima. Obzor je tvrdio da Javnost nije za rje{avawe “hrvatskog pitawa”, jer je izbjegavala da se
“jasno i nedvoumno” izjasni o tome. Iako je Javnost isticala da “hrvatsko
pitawe” treba rije{iti “~im pre i na zadovoqstvo Hrvata i ~itave zemqe”, bez nasiqa i dr`avnog centralizma, Obzor joj je pri{ivao etiketu
centralisti~kog i unitaristi~kog lista na nivou unitarizma i centralizma slovena~kih “Pohoraca”. U Javnosti su priznavali da su za “narodno jedinstvo”, pa makar “Obzor pozelenio od `u~i”, samo {to “na{e narodno jedinstvo i jugoslovenstvo nije ono koje je i ’Obzor’ zastupao kad mu je konveniralo, niti ono razli~itih ’klika{kih’ re`ima, pa zato ono ne zna~i ni
nasiqe ni centralizam, kao ni negirawe bilo koje zdrave osobine ili svetiwe, hrvatske ili srpske”.52)
Niko Bartulovi} se svom silinom obru{io na stav Rimokatoli~ke crkve prema ratu u Abisiniji, zakqu~iv{i da se gledi{te “predstavnika duhovnog carstva” ne razlikuje od “najratobornijih izjava g. Goebbelsa ili g.
Marinetti-a: “^itamo u splitskom ’Novom dobu’ (glasilo splitskih liberala – N. @.), da je jedan od najva`nijih sve}enika splitske biskupije, biv{i
urednik ’Kri`a na Jadranu’ i autor kwige ’Masonerija u borbi protiv ka119
toli~ke crkve’, dr Pilepi}, ba{ u danima kad se u cijeloj zemqi vr{ila
propaganda za mir, dr`ao u Splitu predavawe u kome je htjeo, sa stanovi{ta
crkve da opravda rat uop}e, pa i rat Italije sa Abisinijom. Po{to je urednik ’Novog doba’ i sam katoli~ki sve}enik, nemamo razloga da mu ne vjerujemo, – u toliko mawe {to se nakon plamenih poslanica italijanskih biskupa za rat u Africi, mi toj vijesti i ne ~udimo. A da imamo razloga da se
ne ~udimo, dokazuje nam i kongres katoli~kih profesora, dr`an nedavno u
domu Pijarista u Budimpe{ti, na kome je uva`eni dr Emil Eri (Ery) pobo`nom skupu dr`ao predavawe o odgojnom uticaju rata. Klerikalni odgojiteq je u svom predavawu tvrdio da se osobine jednog naroda najboqe mogu
ocijeniti po wegovoj spremnosti i voqi za rat, pa zato te odlike treba za
vremena usaditi u mlade`, da bude pripravna za odlu~ni ~as”.53)
^lanci i glose Bartulovi}eve “Javnosti” o masoneriji
Javnost, a samim time i Niko Bartulovi}, ustajala je u odbranu slobodnog zidarstva (masonerije) pred organizovanom kampawom Vatikana i Rimokatoli~ke crkve u Kraqevini Jugoslaviji. U ~asopisu su se vodile polemike, objavqivali dijelovi ~lanaka liberalnih i klerikalnih novina i
analizirali stavovi crkava o tom pitawu. Svoj odnos prema klerikalizmu,
koji je bio odnos dosqednog (iskrenog) unitarnog jugoslavenskog liberala
(ali i masona), Bartulovi} je najboqe predstavio u ~lanku “Na{ odnos prema klerikalizmu”. U wemu je branio antiklerikalne napise u Javnosti od
napada “klerikalne centrale” u Zagrebu, naro~ito od ataka nekada{weg liberalnog Obzora koji je sve vi{e prelazio u velikohrvatske nacionalisti~ke vode, pribli`avaju}i se rimokatoli~kim glasilima. Bartulovi} se
ponosio svojim “programskim liberalizmom” (koji je bio ure|iva~ki program Javnosti), kojim se nekada ponosio i zagreba~ki Obzor. Od napada se
branio argumentom da wegov list istom mjerom napada i rimokatoli~ki i
pravoslavni klerikalizam.54)
Zbog ~lanka o klerikalizmu rimokatoli~ki list Hrvatska stra`a
proglasio je Bartulovi}evo pisawe “protuhrvatskim radom”, a Javnost masonskim listom. Bartulovi} je isticao i hrvatski nacionalni program
klerikalaca, koji se u svom listu (Hrvatskoj stra`i) ne zala`u otvoreno
za Hrvate u Istri, ali oni to “~ine ’privatnim’ putem, preko rimske kurije”. Hrvatskoj stra`i je o svom “protuhrvatskom radu”, u ime redakcije Javnosti, odgovorio Niko Bartulovi}: “[to se ’protuhrvatskog rada’ ti~e, tu
jedanput za uvek mo`emo da poru~imo ’Hrvatskoj stra`i’ da smo mi Bartulovi}i, Marjanovi}i itd, svoje hrvatstvo umeli da branimo i onda kada je
crno`uta furtima{tina, vo|ena od iste grupe koja danas izdaje ’Hrvatsku
stra`u’, pod prozorima na{ih tamnica urlala: ’Na ve{ala izdajnici!’ i
[email protected] Frawo Josip’, – kao {to i danas branimo to hrvatstvo od nasiqa
raznih re`ima istom odlu~no{}u kao i od protunarodnih i antidemokratskih ispada klerikalaca. Nas ni u Austriji inspiratori ’Hrvatske stra`e’
nisu priznavali ’pravim i ~istim Hrvatima’, onda kada smo se sa hrvatskom
trobojkom u ruci borili za oslobo|ewe Hrvata od Be~a, pa kao {to smo se
onda ponosili time, ponosimo se i sada”.55)
120
Na optu`be Hrvatske stra`e da je Javnost masonski list Bartulovi}
je odgovorio: “A sad na masonstvo!... ’Bitno je da li je Javnost masonski
list’, – tvrdi ’Hrvatska stra`a’, – a sve drugo, ~itav destruktivni rad klerikalaca, to je sporedno!... Zar doista? Zar je ’Javnost’ ta koja ne{to krije
ili radi furtim, po klerikalnom uzoru?... Zar nisu ~lanci u ’Javnosti’
potpisani punim imenom, – i to takvim da i pored sveg gneva, klerikalci
ne mogu ni trunka da iznesu protiv wihove ispravnosti; – i zar na{i saradnici ne uzimaju punu odgovornost za ono {to pi{u?... Zar na ~elu na{eg lista ne stoji pravim imenom ozna~eno ko ga stvarno ure|uje i ko mu je stvarni vlasnik, a ne kao kod ’Hrvatske stra`e’, neki Degrel ili neki [u{in,
koji treba da pokrije anonimne klerikalne pisce i napada~e?
Ako je do tajnosti i do toga u ~ije ime ko govori, mi bismo sa daleko vi{e razloga mogli da pitamo, da li taj Degrel i taj [u{in govore zaista u
svoje (~uveno!) ime, ili – recimo – u ime zagreba~kog nadbiskupa?... Jer, ako
samo letimice poku{amo iz pro{log godi{ta da izdvojimo nekoliko imena saradnika ’Javnosti’, – kao na pr. prof. Ferda [i{i}a, dr Vladimira
]orovi}a, dr Luju Bakoti}a, dr M. Ambro`i}a, dr Ivu Belina, dr Frana
Bubanovi}a, dr Vasilija Popovi}a, dr Viktora Novaka, dr Grgu Novaka,
Milana Marjanovi}a, dr Petra Skoka, dr P. Grizogona, itd, – pored odli~nih kwi`evnih imena, kao {to su Ivo Andri}, Milo{ \uri}, R. Katalini} – Jeretov, Isidora Sekuli}, Gustav Krklec, B. Kova~evi}, Svetislav
Petrovi}, itd, – zar svim tim imenima treba da govore u bilo ~ije ime,
osim u svoje? I zar to nije potpuno dovoqno? Pa ako tim imenima, ili onome {to ti qudi pi{u, klerikalci imaju {to da prigovore, neka izvole! I
neka poku{aju da i sami izi|u sa pravim autorima i inspiratorima, umesto
– kao {to danas jezuitski rade – sa {tromanima!...
Masonerija!... Ako bi 120 saradnika koji su se sa punim potpisima javili u ’Javnosti’, a koji zauzimaju visoke polo`aje i u`ivaju najve}i ugled u
kulturnom, privrednom i uop{te u nacionalnom `ivotu, bili zaista masoni, – kakvog bi razloga onda imala ’Javnost’ da se stidi da to prizna, kad bi
to u stvari zna~ilo da se cvet na{eg nacionalnog i intelektualnog dru{tva nalazi u masoneriji?... Jednako kao {to se ni do sada nismo ustru~avali da u vi{e navrata podvu~emo klerikalne vulgarnosti o masoneriji, kojoj su pripadali toliki veliki umovi ~ove~anstva, po~ev{i od Kanta, Getea, Kavura, Vilzona, Gambete, Betovena, Hegela i Linkolna, pa do na{eg
Dositeja Obradovi}a i biskupa Maksimilijana Vrhovca.
Sigurno je da me|u saradnicima ’Javnosti’ ima masona i nemasona, kao
{to ih ima me|u saradnicima gotovo svih na{ih listova, pa i onih koji se
nalaze u vrlo katoli~kim rukama. Ali po{to ni za jedan list nije do sada
niko prona{ao da je to ’najbitnije’, ve} je naprotiv tra`io imena i smer
lista, to vredi i za nas. U toliko vi{e {to mi vojujemo punim imenima i
javnim argumentima, dok ’Hrvatska stra`a’ napada iz busije, sakrivena iza
Degrela, {to tako|er pokazuje da smo dva sveta – jedan jezuitskog mra~wa{tva, a drugi javne i otvorene demokratije”.56)
Radi odbrane liberalizma i masonerije Javnost je u cjelini prenijela
~lanak anonimnog autora, dr J. B., “Qubav izme|u Srba i Hrvata kao |avol121
sko djelo”, objavqen u {ibenskoj Tribuni 25. aprila 1936. ^lanak je glasio:
“Poznato je da klerikalci napadaju slobodne zidare kao najve}e protivnike, ne samo rimokatoli~ke crkve nego i ~ovje~anstva uop}e. Kao takove, oni nastoje da ih ozloglase u narodu. I to ne samo slobodne zidare, nego
i sve ono {to je sa wima u vezi i ono {to oni sprovode. Sotona se, po wihovoj tvrdwi, u spodobi framasona bori s Bogom. Po tome, sve {to dolazi
od slobodnih zidara djelo je |avoqe, ude{eno na propast pojedinca i naroda. To svoje nau~awe klerikalci tako vje{to, uporno i sistematski sprovode, da su tome stali nasijedati i u to vjerovati ne samo wihovi mali prista{e, nego, na`alost, i liberalni krugovi kod nas.
Sa tako utvr|enog i nespornog fakta `elim da skrenem pa`wu na neke
pasuse iz sveska broj 21. poznate kwi`ice ’Mosk’ i da iz toga povu~em zakqu~ak. U tom svesku ’Mosk-a’ donesen je tre}i dio napisa ’Masonerija u
Hrvatskoj’, te je u wemu kursivom podvu~eno sve ono {to je ’Moskova’ redakcija htjela da istakne kao va`no i na {to je htjela da naro~ito skrene
pa`wu svojih ~italaca. Tako je, izme|u ostaloga, kursivnim slovima {tampano i ovo:
1) ’c) tretiran je na posqetku predlog, koji je potekao iz sredine lo`e,
da se inicijativom zagreba~ke bra}e organizuje jedna nova politi~ka
stranka, u koju bi u{li svi kulturni, dakle, i nemasonski elementi, a ~ija
bi deviza bila: jedinstvo Srba i Hrvata...; 2) da je kroz sve wih provejavala
jedna ~ista i neusiqena bratska qubav, da su se veli~ali najnoviji uspjesi
Srbijini i da se bez uvijawa isticalo jedinstvo Srba i Hrvata; 3) ono {to
je stvorilo u Hrvatskoj te{wu qubav izme|u Srba i Hrvata, i na~inilo
onako jak bedem protivu zajedni~kih neprijateqa, djelo je srpskih i hrvatskih slobodnih zidara’.
Jasno je iz ovih citata, koje je ’Mosk’ podvukao kursivom da su klerikalci (Hrvatski Katoli~ki Akademi~ari ’Domagoj’ i zbor D. M. Z., koji zajedni~ki izdaju ’Mosk’) wime htjeli istaknuti kako je i nastojawe oko jedinstva Srba i Hrvata, oko stvarawa {to tje{we qubavi izme|u Srba i
Hrvata, kao i ~iwenica {to se je bez uvijawa stalo isticati jedinstvo Srba i Hrvata; dakle, ukratko: kako je ideja o narodnom jedinstvu Srba i Hrvata i rad oko wenog o`ivotvorewa djelo slobodnih zidara. I dosqedno: da
istomi{qenici ’Mosk-a’ moraju iz te ~iwenice da povuku i konsekvenciju, tj. da se i spram te framasonske ideje o jedinstvu na{eg jugoslavenskog
naroda odnose onako kako to ona i zaslu`uje; naime da u woj gledaju samo djelo |avolsko i neprijateqsko. ’Glas srca Isusova’ od travwa t.g. ovako reklamira gorwu kwi`icu: ’Masonerija u Hrvatskoj’, III dio. Kwi`icu bi
trebao naru~iti svaki rodoqub, jer }e u woj jasno vidjeti kako su framasuni radili i rade protiv Hrvata; oni su najve}i du{mani na{eg naroda”.57)
Bartulovi} je kontinuirano pisao protiv nacisti~ke propagande, koja se poslije uspostave Hitlerovog nacisti~kog re`ima (1933) naro~ito
oborila na Jevreje i masone. U jedno od glavnih nacisti~kih propagandnih
{tiva protiv kojeg je pisao Bartulovi}, spadala je kwiga Matilde Ludendorf (Mathilde Ludendorff)58) “Neka`weno zlo~instvo izvr{eno na Lutheru, Lessingu i Schilleru, za ra~un svemo}nog Neimara sviju svetova59)”, ~ije je
122
prvo izdawe {tampano 1928, a drugo 1936. godine. Prema verziji M. Ludendorf, ti wema~ki velikani trovani su od “kabalisti~kog udru`ewa” (prete~a masonerije), masona, Jevreja i jezuita.60)
Najja~i masonski uticaj u Kraqevini Jugoslaviji stizao je iz Francuske, preko lo`e “Veliki Orijent”. Snagu “franc-masonerije” nastojala je
da suzbije Liga “franc-catholique” (neka vrsta klerikalne kontramasonerije), koju je 1913. godine osnovao monsiwer Jouin, apostolski protonotar.
List Lige Re­vue­in­ter­na­ci­o­na­le­des­so­ci­e­tes­sec­re­tes, u broju 8 od 15. aprila
1936, objavio je uvodni ~lanak “Masonerija na Balkanu”. Bartulovi}eva
Javnost je prenijela dijelove tog ~lanka: “Po starom klerikalnom obi~aju,
~lanak po~iwe tvr|ewima da masonerija upravqa ~itavom politikom na
Balkanu, pa da je zato ta politika izvor nemira i briga za velike sile, pa
se ka`e: ’Mala Antanta vlada neograni~eno dunavskim bazenom, a savez ^ehoslova~ke, Rumunije i Jugoslavije je u praksi svemo}an. To je ta masonska
trilogija, utvr|ena versajskim i trianonskim ugovorom, kojoj do sada niko
nije mogao da stane na put. Jer svatko zna da je ~ehoslova~ka republika ’bra}e’ Masarika i Bene{a potpuno u masonskim rukama; ali je zato mawe poznato da Srbija pripada Velikom Orijentu jo{ od po~etka pro{log vijeka”.61)
“Katoli~ki Hrvati”, kako se navodi u ~lanku, “oteti su od Ugarske” i
podr`avani od Ugarske, dok je Dalmacija svoje nade polagala na Italiju.
^lanak se zavr{avao zakqu~kom: “Danas {ahovska tabla me|unarodne politike izgleda ovako: Sa jedne strane masonske vlade ^ehoslova~ke, Jugoslavije (rekli bismo samo do 1935. godine – N. @.) i Rumunije, sa potporom
Gr~ke; a sa druge strane dr`ave koje su se oslobodile masonerije: Italija
(Dalmacija), Austrija i Ma|arska (Hrvatska), sa potporom Bugarske (Makedonija), naro~ito nakon ven~awa kraqa Borisa sa jednom italijanskom
princezom”. Pisac ~lanka je stavio Dalmaciju u zagradu uz Italiju, kao i
Hrvatsku uz Ma|arsku i Makedoniju uz Bugarsku. Javnost je zato zakqu~ila
na kraju da “borbeni internacionalni klerikalizam, koji u demokratiji
vidi najja~u potporu malih naroda, ima u programu uni{tewe Male Antante, ne samo kao me|unarodne formacije, nego i svake od triju dr`ava napose. Maloj Antanti, koja je slobodarska i demokratska, i koja je jednim delom
pravoslavna, rimski klerikalizam suprostavqa blok reakcionarnih i
protudemokratskih katoli~ko-klerikalnih sila, Italije, Ma|arske i
Austrije (kojima se zbog udaje katoli~ke italijanske princeze, ku{a pridodati i pravoslavna Bugarska); a wima se kao nagrada dariva Hrvatska
(Ma|arima) i Dalmacija (Italijanima). Za voqu rimskog klerikalizma i
pobede nove imperije, sa Rimom na ~elu, Hrvati bi trebali, dakle, da budu
podeqeni kao plen izme|u Italije i Ma|arske”.
Polemika protiv masona bila je sporedna i upotrebqena iz dva razloga, kako je ocijenila Javnost (odnosno Bartulovi}). Prvo, zato {to su masoni u svim zemqama demokratski i slobodarski nastrojeni (pa su ih zato
Musolini i Hitler rasturili!), a drugo izmi{qotinama o tzv. tajnim udru`ewima klerikalci ho}e da zavedu naivnike. Glavno je, me|utim, “to {to
smo kazali: imperijalisti~ka prevlast rimskog trokuta nad svim narodima u Sredwoj Evropi i na Balkanu, pod protektoratom Vatikana. A da taj
123
protektorat nije samo na{a dedukcija, to }e vam kazati sama ’Revue des societes secretes’ koja u istom broju u kome je tako ’hri{}anski’ podelila Hrvate, kao zalogaj izme|u Italije i Ma|arske, donosi i vlastoru~no papino
pismo, kao i pismo kardinala (dr`avnog sekretara – N. @.) Gaspari(ja), u
kojima se daje pun blagoslov reviji i wenom uredniku za sav golemi i sveti
rad ’na korist crkve.”
Javnost je i u ovom ~lanku nekriti~ki uzdizala “najboqe hrvatske umove i ~itavu hrvatsku inteligenciju”, (zbog wihovog antiklerikalizma),
predvo|ene Star~evi}em (!), [trosmajerom (!), Radi}em (!), Kumi~i}em i
drugima. Hrvatska inteligencija je, po mi{qewu Javnosti, “ve} odavna
uvjerena da polovinu svojih zala Hrvati imaju da zahvale Rimu...” i da treba
strpqivo ~ekati da se to ~iwenicama i istorijom utvr|eno uvjerewe povrati. Javnost je potom upitala “neke liberalne mlakowe, kao i famozne
pravoslavne braniteqe rimskog klerikalizma, zar boriti se protiv ovakvih atentata na na{ narod zna~i ’ru{iti veru’ i ’{koditi Hrvatskoj’, ili
obratno, ~istiti veru od prqavih ra~una i braniti hrvatstvo?!...”.62)
Bartulovi} i Javnost su energi~no poricali optu`be upu}ene masonima da su “krivi za Ujediwewe i za stvarawe Jugoslavije”. Oni su polemisali sa kwigom Anri Kostona (Henry Coston) Pa­ro­les­na­ti­o­na­li­stes, u izdawu
“poznate klerikalno-reakcionarne” naklade Nouvelles editions nationales.
Uvodno poglavqe kwige posve}eno je optu`bama protiv jugoslavenskih masona da su oni bili ti koji su, preko francuskih masona, 1917. godine “spre~ili da ne do|e do separatnog mira s Austrijom, pa time skrivili da je rat
vo|en do kraja, da je poru{ena Austrija i da su oslobo|eni austrijski Srbi, Hrvati i Slovenci”.63)
Poslije “davno demantovanih tvrdwi da su masoni poru~ili ubistvo
Franca Ferdinanda, te da je Gavrilo Princip bio Jevrejin i mason (komentar Javnosti – N. @.)”, u ~lanku je navedeno slijede}e: “Godine 1917. nam je
novi Austrijski car Karlo napravio ponudu separatnog mira, preko svojih
pa{enoga Ksavijera i Siksta Burbonskog. Taj bi nam mir bio omogu}io da
zavr{imo rat sa pobedom kroz nekoliko meseci. Ali srpska masonerija,
po{to je ve} zapalila Evropu, nije htela da prihvati suvi{e skori mir, koji bi znatno omeo ra~une wene i wenih potajnih gospodara. ’U ime Srba, Hrvata i Slovenaca’ – pisali su tada weni predstavnici vo|ima francuske
masonerije, ’kao i u ime svih ostalih podjarmqenih naroda, zarobqenih od
Nemaca, Ma|ara, Turaka i Bugara, upravqamo najhitniji i najbratskiji
apel pacifisti~koj francuskoj masoneriji, da se nebi, zbog pacifisti~ke
propagande i zbog akcije koja ide za ~im skorijim mirom, suprostavila
oslobo|ewu svih podjarmqenih naroda, koji ve} toliko vekova robuju...’
(potpisani \. Vajfert i Pera [replovi}). I mason Ribot, predsednik tada{we francuske vlade, poslu{ao je naravski svoje potajne gospodare te
odbio da pregovara sa carem Karlom”.
Bartulovi} i Javnost su prozivali Kostona da je napisao da su masoni,
odmah nakon apela “srpskih masona”, sazvali kongres u Parizu, na kome su
u~estvovali predstavnici svih savezni~kih i neutralnih zemaqa i na kome
je bilo odlu~eno da se mir ne sme zakqu~iti dok se ne postigne sloboda ma124
lih nacija i dok se ne osnuje Dru{tvo naroda. Za Kostona Dru{tvo naroda
je bilo “tipi~na masonska kreacija”. Javnost je zakqu~ila da je “internacionalnom klerikalizmu i reakciji krivo {to g. 1917. nije zakqu~en separatni mir sa carem Karlom, na na~in da Francuska dobije Alzaciju i Lorenu,
a mali narodi da budu ostavqeni na milost i nemilost Habsburgovaca, u ~ijoj bi vlasti i daqe ostali zarobqeni Hrvati i Slovenci te velik deo Srba, skupa sa ^ehoslovacima, Rumunima itd. Da je bilo do tih reakcionara,
koji su i sada prijateqi Otona i Zite, to bi se i dogodilo, – pa zato oni optu`uju masone u francuskoj vladi, {to su poslu{ali jugoslovenske masone
i {to nisu dozvolili da se takav sramotni i izdajni~ki mir sklopi, ve}
{to su ustrajali u borbi do potpunog oslobo|ewa svih podjarmqenih naroda”. Javnost (Bartulovi}) se upitala na kraju: “Da li se i na{i klerikalci,
~ije su strele u tolikoj meri uperene na jugoslovenske masone, sla`u sa
ovom optu`bom svojih francuskih istomi{qenika?”64)
Francuski rimokatoli~ki (klerikalni) listovi su u to vreme optu`ivali masone da su “krivi” i za stvarawe liberalne ^ehoslova~ke. Javnost i
Niko Bartulovi} su ponovo komentarisali pisawe jednog “reakcionarnog
i klerikalnog lista”, ovaj put Je­su­is­par­to­u­it, koji je objavio ~lanak F. Dautoura u kome se “na najodvratniji na~in pi{e o ^ehoslova~koj” i tvrdi da
“^ehoslova~ka nema uop{te prava na opstanak, da ^esi nisu ni~im zaslu`ili da imaju samostalnu dr`avu, i na koncu se iznosi da je ’stvarawe ^ehoslova~ke dr`ave samo posledica intriga i podvala internacionalne masonerije’”. Kao dokaz za svoje tvrdwe rimokatoli~ki list je naveo izjavu
predsjednika Masarika, za koga se pretpostavqalo da je mason. Javnost je u
zavr{nom komentaru ocijenila: “Kao {to se vidi, reakcionarci i klerikalci, koji ne mogu nikako da pre`ale austro-ma|arsku hegemoniju nad slovenskim narodima u Sredwoj Evropi, – u svojoj slepoj mr`wi na ^ehoslova~ku demokratiju zaboravqaju da ovakvim besmislicama ~ine najdragocenije priznawe najqu}im svojim protivnicima – masonima. Jer, ko god bio
taj koji ima zasluge za stvarawe ^ehoslova~ke dr`ave, i ko god sebi u prilog mo`e da navede neku izjavu Prezidenta Masarika, taj mo`e samo da bude ponosan rad toga!...”.65)
Nacionalno-politi~ka aktivnost
Bartulovi}a u “Javnosti”
O “demokrati~nosti” majskih izbora 1935. godine
Niko Bartulovi} je sa pozicije liberalnog demokrate kritikovao na~in sprovo|ewa parlamentarnih izbora od 5. maja 1935: “Sutra se vr{e izbori za Narodnu Skup{tinu. Prema posqedwim, ovi izbori zna~e napredak u toliko, u koliko u wima u~estvuje vi{e lista, od kojih tri pripadaju
opoziciji, i {to prema tome, oni predstavqaju ve} izvesni stepen izborne
borbe i otimawa za narodno poverewe, {to spada u bitne atribute demokratije. [to pri tom ipak nedostaje, to je da iz {tampe svet nije uspeo da
dozna prave ciqeve ni prave parole svih grupa, pa da svako za svoje parole
ponese odgovornost, ali da zato ima i prilike da se pomo}u wih bori, da pobe|uje ili da biva pobe|en. I pored svih prigovora, koji mogu da se ~ine da125
na{wem izbornom redu, sam taj zakon pru`ao je ipak prili~ne mogu}nosti
za pravilno razvijawe izborne borbe, da su ostale okolnosti i{le u prilog tom razvijawu; tj. da su sve parole iznete javno, – sa odgovorno{}u pred
izbornicima i pred zakonom, – da su te parole izneli oni kojima se pripisuju, a ne wihovi protivnici; i da su u izborima u~estvovale zaista sve grupe, pa da rezultat, makar i u granicama ovog zakona, pru`i najpribli`niju
sliku konstruktivnih raspolo`ewa i kod kandidata i kod izbornika.
Ovako je naprotiv svet ~uo dovoqno {ta ho}e i {ta tra`e vladini kandidati, ali nikako nije do{ao do toga da ~uje {ta ho}e opozicija. Ono pak
{to se – ba{ zbog tog nedostatka – nekontrolisano {u{kalo naokolo, mo`e lako i da se deformira i da se podmetne; a da i ne govorimo o tome, {to
je na taj na~in mnogo lak{e bilo, da se eventualne destruktivne parole neka`weno {ire, i to do dimenzija koje se u granicama o {tampi, ne bi nikako dale posti}i. Isto tako nezdravom pojavom smatramo apstinenciju. Ako
su u izbore mogli da u|u izraziti opozicionalci, kao {to su gg. Ma~ek, Davidovi} i Dragoqub Jovanovi}, onda su svakako mawe ’na~elni’ mogli da budu razlozi, koji su od izbora odvratili gg. Stanojevi}a i Koro{ca. Jer, dok
su apstinirali svi, stvar se dala razumeti, ali kad se ve} otvori borba i
kad se ~ak zapo~nu pregovori, i to na obe strane, za u~estvovawe u izborima, onda je apstinencija samo znak nelepog oportunizma i komotne neodlu~nosti, koju je ve} Dante u ’Paklu’ okarakterisao kao odliku qudi koji nisu
zadu`ili ni Boga ni |avola. Pogotovo to va`i za dr`awe Koro{ca –
uostalom vrlo svojstveno klerikalizmu – koji je bio ministar u {estojanuarskoj vladi, i koji je istovremeno pregovarao sa vladom i opozicijom, da
na koncu ostavi na cedilu i jedne i druge. A borbena pro{lost biv{e radikalne partije ne sla`e se nikako sa dana{wim kibicarewem preko plota
nekih wenih vo|a. [teta je tako|e {to u izborima ne u~estvuje Jugoslovenska narodna stranka (S. Ho|ere – N. @.) i Socijalisti, zato {to im liste
nisu potvr|ene. Socijalisti nisu, izgleda, ni bili naro~ito organizovani,
ali stranka g. Ho|ere ulo`ila je silan napor i o~ekivala dobre rezultate;
{to je sve trebalo da se okupi na izborima, pa da u budu}em parlamentu, i
pored makar kako velike vladine ve}ine, – i opozicija bude predstavqena
barem preko svih struja koje postoje u narodu, i preko svih tendencija. Na
taj na~in je budu}a skup{tina, bez obzira na rezultate u detaqima, mogla
da zna~i lep korak ka ozdravqewu demokratije kod nas, {to bi – prema izjavama vladinih i opozicionih kandidata – trebalo da je ciq sviju”.66)
“Uredni{tvo” Javnosti, sa glavnim urednikom Nikom Bartulovi}em,
predstavilo je javnosti analizu petomajskih izbora iz 1935. godine. Iako je
izlaznost na izbore, za dana{we pojmove, bila masovna (72,55%) “uredni{tvo” je kritikovalo “velik broj apstinenata”, kojih je bilo 1,051.102
(27,45%). Od ukupno 3,829.274 upisanih bira~a, pravo glasa iskoristilo je
2,778.172, ili 72,55%. Lista predsjednika vlade Bogoquba Jevti}a dobila je
1,738.390 glasova, ili 62,6%, a lista Udru`ene opozicije (nosilac Vlatko
Ma~ek) 983.248 ili 35,4% glasova.67) Lista B. Jevti}a osvojila je ne samo
apsolutnu “nego i uvelike prete`nu ve}inu”, koja je i po broju glasova bila gotovo za polovinu ja~a od svih opozicionih lista, a po broju poslanika
126
– zahvaquju}i izbornom sistemu – ostavila opoziciju u vi{e nego {estostruko mawem broju. “Uredni{tvo” Javnosti hvalilo je uspjeh vladine liste, ali ni uspjeh Udru`ene koalicije nije potcjewivalo: “Kada se uzme u
obzir da je Predsednik vlade (Jevti} – N. @.) po{ao u izbore bez jedne organizovane stranke, pa ~ak i u sukobu s vo|ama dotada{we vladine partije
(misli se na Jugoslovensku nacionalnu stranku – N. @.), onda su postignuti brojevi svakako krupni i daju vladi dominantan polo`aj u budu}oj Skup{tini. Ali ni uspeh tzv. Udru`ene opozicije sa liste dr Ma~eka, ne sme da
se potceni, naro~ito ako se uzmu u obzir okolnosti pod kojima se vodila
borba. Sem toga, opoziciji (po{to nije partijski organizovana) nije stajao
na raspolo`ewu nikakav javni partijski aparat (a jo{ mawe zvani~ni); za
svoju agitaciju i za svoje izjave ona nije imala svoje {tampe; broj wenih zborova bio je minimalan i bez odjeka u novinama; i kona~no, ta opozicija je
ipak bila sastavqena iz vi{e, ne mnogo bliskih grupa, koje su se – i pored
zajedni~kih zahteva u pogledu demokratije, – na{le na okupu vi{e zbog opozicionog stava, nego li zbog zajedni~kih pogleda”. “Uredni{tvo” (Niko
Bartulovi}) je zakqu~ilo da je “~iwenica da je i pod nepovoqnim okolnostima opozicija dobila 983.248 glasova, i to se ne sme potcewivati”.68)
U pogledu provo|ewa izbora Niko Bartulovi} (“Uredni{tvo”) se nastojao postaviti kao neutralan “arbitar demokratije” izme|u Udru`ene
opozicije i Jevti}eve vladine liste. Kao nezavisan list Javnost je nagla{avala zalagawe za uspjeh “op{te nacionalne i dr`avne politike”, pri ~emu je isticala svoj “nacionalni unitarizam koji nikako nije zna~io i
upravni centralizam”: “Mi ne samo {to smo nacionalni unitaristi ({to
nikako ne zna~i i centralisti!) nego je taj na{ unitarizam izri~ito jugoslavenski, ne zbog wegove dana{we zvani~nosti, koja ga stanovitim ~inima ~ak kompromituje, ve} zbog toga {to je on u nama izgra|en kao nacionalno
ose}awe, nastalo radom najsvetlijih umova na{eg naroda, a koje treba bezuslovno da postane ose}awe sviju, ne umawuju}i time ni najmawe po{tovawe
prema svetiwama srpskog, hrvatskog ili slovena~kog dela na{eg naroda. Mi
znamo da je o jugoslavenstvu u su{tini mislio tako i Stjepan Radi}, kao i wegov brat Ante Radi}, te Pavle Radi} i Basari~ek, a pogotovo da je o wemu mislila tako druga komponenta SDK, biv{i samostalni demokrati...”.69)
Bartulovi} prema “jerezinoj”
koncepciji federalizacije Jugoslavije
Niko Bartulovi} (“Uredni{tvo”) u po~etku je kao pozitivan pomak
ocijenio formirawe nove vlade Milana Stojadinovi}a70) umjesto vlade
Bogoquba Jevti}a: “Nova vlada donela je zemqi nesumwivo olak{awe. Re`im g. Jevti}a sa tendencijama ka nekom na{em fa{izmu bio se pretvorio
u re`im samovoqe. O najosnovnijim gra|anskim pravima nije se vodilo nikakva obzira. Postavqawe izvesnog broja kandidata za novu skup{tinu i
vr{ewe izbora na mnoga mesta bilo je sve pre nego istinska `eqa da se vodi ra~una o narodnim raspolo`ewima. S bajonetima se mo`e posti}i vrlo
mnogo, ali se na wima ne mo`e sedeti. Vlada g. Stojadinovi}a osetila je sve
nezgode takvih metoda rada i uzela je od prvog dana drugi, i to svakako bo127
qi na~in rada”.71)
Bartulovi} i wegovo uredni{tvo bili su mi{qewa da se vladi M. Stojadinovi}a ne mo`e prebaciti da nema oslonac u narodu jer su je sa~iwavali radikali (grupa oko Milana Stojadinovi}a, bez Ace Stanojevi}a – ~elnika preostalih radikala koji su djelovali u okviru UO – N. @.),72) slovena~ki klerikalci (SLS) i bosanski muslimani (JMO). Te tri politi~ke
grupe su “imale koren u narodu”, pa vlada Milana Stojadinovi}a “ne bi morala, da bi dobila ve}inu, da se slu`i onakvim sredstvima kakvim se slu`ila vlada Bogoquba Jevti}a”. Bartulovi} je istakao dva bitna nedostatka Stojadinovi}eve vlade: “Jedan je na~elni, drugi takti~ki. Mi smo ve}
pro{li put kazali da nam sastav ve}ine vlade g. Stojadinovi}a name}e izvesne rezerve. Sve stranke koje je sa~iwavaju ne samo da ne predstavqaju ni{ta novo, nego i suvi{e nose obele`je starog. One su sve, u stvari, konzervativnog karaktera, a po svom poreklu plemenske i verske. Mi znamo dobro,
i raspolo`ewa u narodu jasno su pokazala da mi jo{ nismo iza{li iz faze
plemenske i verske podeqenosti; u koliko je kod Ujediwene opozicije bilo
zajedni~kih akcija one su bile privremene i samo s ciqem da se obori stawe koje nije vaqalo, ali nema nikakvih izgleda da se i kod we mo`e pre}i
na {ire koncepcije u daqem zajedni~kom stvarala~kom radu. Vlada g. Stojadinovi}a, mo`e se re}i, vodi ra~una o tom stvarnom stawu u narodu i o situaciji u kojoj se zemqa nalazi, tra`i izlaz sa elementima koji joj stoje na
raspolo`ewu. Mi to razumemo, ali smatramo za du`nost naglasiti ovo: da
postoji opasnost da te stare stranke vrate svoje stare metode, koje nisu bile uvek pohvalne, i da se ceo na{ politi~ki `ivot krene unatrag mesto unapred. Ima qudi koji veruju da je vlada g. Stojadinovi}a prelazna; da je wena
du`nost da sti{a duhove i stvori uslove za normalan politi~ki `ivot.
Nama se ne ~ini da je tako. G. Stojadinovi} je ~ovek nesumwivih sposobnosti; wegov potez oslawawa na jake stranke u narodu najboqi je dokaz da on
ra~una sa budu}no{}u i da }e se potruditi da svojoj ’prelaznosti’ da {to
trajniji karakter. Mi s toga i smatramo, da nam je du`nost izre}i gorwu bojazan.
Takti~ki nedostatak vlade g. Stojadinovi}a je u tome, {to je ona od po~etka uzela ne{to krivudav put. U svojoj deklaraciji, g. Stojadinovi} podvla~i da vlada polazi od Ustava od 1931, {to je u osnovi dobra stvar, – dok
su dosada{we vlade polazile od {estojanuarskog stawa i izjavquju da je wegova vlada radna i da }e raditi sa izabranom Skup{tinom. Posle tako definisanog stava, dolazi zahtev vlade da joj Skup{tina izglasa zakonska
ovla{}ewa za promenu politi~kih zakona. Pitawe ovla{}ewa koje parlamenat prenosi na vladu zna~i u neku ruku abdikaciju parlamenta na svoja
ustavna prava. Samo izuzetne okolnosti u stawu su da opravdaju ovu abdikaciju, jer se u slu~ajevima hitno spasava jedan vi{i interes dr`ave. U dana{wim prilikama u svetu takva ovla{}ewa ti~u se mahom spa{avawa dr`avnih finansija ili re{avawa hitnih socijalnih problema. Malo je slu~ajeva gde se tra`e ovla{}ewa za politi~ke probleme. U Francuskoj skup{tina je g. Lavalu dala ovla{tewa za ozdravqewe finansijskog stawa, i
vlada je ve} pustila u `ivot vi{e desetina uredaba, kojima se stvara buyetska ravnote`a i osiguravaju prihodi.
128
Da li je kod nas trebalo izabrati ovaj put pri re{avawu politi~kih
zakona? U normalnim prilikama ovaj bi put bio opasan, jer bi mnogo li~io
na diktatorski zamah. Zatim on bi ~inio jednu bre{u u ustavnom i parlamentarnom `ivotu zemqe, kroz koju bi se mogle docnije provla~iti razne
`eqe i tendencije, po{to je presedan ve} stvoren. U na{im dana{wim prilikama stvar treba ovako posmatrati. Da je g. Jevti} tra`io ova ovla{}ewa, onda bi bila velika opasnost dati mu ih. Jer je on na izborima dobio
svoj parlamenat i svako tra`ewe ovla{}ewa ove vrste zna~ilo bi put u neizvesnost. Kad g. Stojadinovi} tra`i ovla{}ewa stvar stoji druk~ije. On
ih tra`i zato, {to ne}e da osnovne politi~ke zakone donese jedno telo koje je izabrano na jednoj uskoj liniji, i ~ije bi daqe odr`avawe zna~ilo poja~avawe uzroka za unutra{wu neslogu i nemir. Wemu je stalo do sti{avawa i saradwe ’svih konstruktivnih snaga narodnih’, a to sti{avawe i ta saradwa mo`e se posti}i pogodnom izmenom ozna~enih politi~kih zakona.
Ovu bi izmenu verovatno izglasala i ova skup{tina, ali to ve} ne bi bilo
sti{avawe strasti u zemqi. Opozicione grupe ne}e da ~uju za ma kakvu milost, koju bi im kroz te zakone dala dana{wa skup{tinska ve}ina, jer su je
one, poznatim deklaracijama, potpuno negirale. Osim toga, dono{ewem
ovih zakona skup{tina bi produ`ila sebi `ivot, ko zna jo{ koliko dugo,
{to bi jo{ vi{e uticalo nepovoqno na prikupqawe svih konstruktivnih
snaga u zemqi. Iz ovih razloga treba prihvatiti gledi{te o ovim zakonskim ovla{}ewima a ako bi ina~e, u drugim prilikama, svi razlozi govorili da se zauzme odlu~an stav protiv davawa ovla{}ewa ove vrste.
Pri dono{ewu politi~kih zakona na osnovu dobijenog ovla{}ewa,
vlada nije ni{ta izjavila da li }e u ma kakvom obliku konsultovati i vanparlamentarnu opoziciju, kojoj stoji na ~elu dr Ma~ek, Davidovi} i Jovanovi} (Jovan Pi`on – N. @.). Mi bi voleli da do toga do|e, iz mnogo razloga. Jer to novo politi~ko zakonodavstvo ima da stvori osnove za nove politi~ke formacije i za pravilan razvoj na{e demokratije. Konsultovawe
opozicije zna~ilo bi konkretno prvi korak ka sti{avawu i prikupqawu
svih snaga zemqe i bio bi nesumwivo jedan dobar po~etak i dobar predznak
za na{ daqi politi~ki i parlamentarni `ivot.
Na~elno, mi sa svoje strane imamo da naglasimo: treba dati tim novim
politi~kim zakonima {to vi{e slobode. Samo sloboda stvara i vaspitava
karaktere. Ne treba izbegavati nijednu vrstu obja{wavawa. Pokazalo se
dovoqno za ovo {est godina, da nepisawe o izvesnim pitawima jo{ nije zna~ilo da ta pitawa ne postoje ili da su zamrla. Treba da se {to vi{e pitawa izvede na ~isto. Nas, Jugoslovene od naj~istijeg uverewa, duboko je bolelo kad smo gledali kako jugoslovensku misao uzimaju u politi~ki zakup
qudi koji s wom nisu imali ni~eg zajedni~kog73); i jo{ vi{e kad je jugoslovenska firma imala da pokrije izvesne stvari i postupke raznih vlada i
wihovih eksponenata. Na{ stav je bio i ostaje u osnovi, samo ovaj: Jugoslovenstvo zna~i sintezu Srpstva, Hrvatstva i Slovenstva; ono ne zna~i eliminisawe pojedinih sastavnih delova, a jo{ mawe wihovu negaciju. Da li je
proces sintetizovawa bio dosad uvek pravilan i dobro orijentisan to je
drugo pitawe. Ali, ma i bio odgovor za to dosad prete`no negativan, to ne
129
zna~i da ga treba napustiti ili svrgnuti na puteve, koji bi ga, ako ne onemogu}avali, a ono bar odvojili na daleke stranputice. Pravi put je uvek i
najkra}i i najboqi. Treba istini sagledati u o~i i dati sva~em wegovu pravu meru. Paliative su uvek najopasnije, jer one nikad nikog ne zadovoqavaju. A u na{im unutra{wim problemima operisalo se dosad uvek sa nedovoqno otvorenosti i sa polumerama...”.74)
Osnivawe nove strana~ke formacije, “troglave” Jugoslovenske radikalne zajednice (Stojadinovi} – Koro{ec – Spaho75)), saradnici Javnosti
u po~etku su ocijewivali kao “nagli prelaz iz ere autoritativnog re`ima
ka demokratizaciji svih politi~kih ustanova u zemqi”. Od nove vlade M.
Stojadinovi}a o~ekivalo se da “brzim tempom” prilagodi zakone “ideji
slobodnog dogovora i javnog kritikovawa svih dr`avnih i nacionalnih
problema”. Saradnik Javnosti dr \. \urovi} kritikovao je, me|utim, stav
predsjednika Stojadinovi}a da }e nove strana~ke organizacije po novom zakonu iskqu~ivo biti gra|anske, ali ne i klasne jer radni~ka stranka jo{
nije bila dozvoqena: “Ako je ta~na interpretacija misli predsednika vlade, onda }e na{a demokratija, koja se nalazi u stvarawu, nositi jednu zaista
osetnu prazninu. Ostaviti po strani, van mogu}nosti slobodnog politi~kog organizovawa, celu radni~ku klasu, naro~ito u doba ove te{ke ekonomske krize, zna~i s jedne strane biti nepravedan prema ekonomski najslabijem dru{tvenom redu, i s druge li{iti na{ politi~ki `ivot saradwe jedne socijalne klase, koja je po jednoobraznosti svojih interesa pozvata da bude jak instrument nacionalnog stapawa, bez obzira na samu nacionalnu doktrinu, koju bi eventualno radni~ki pokret prihvatio”.
Dr \urovi}, blizak saradnik Nike Bartulovi}a, ipak je strahovao da
li }e vjerski i nacionalno raznorodna “jereza” djelovati “jugoslovenski”
(kako je obe}ao Stojadinovi}) i da li }e se po{tivati ustav i zakoni kako
strana~ka organizacija ne bi bila zasnovana na “plemenskoj”, vjerskoj i regionalnoj osnovi: “Nemogu}e je zamisliti da g. Koro{ec, a naro~ito dr
Spaho, vr{e uticaj na svoje mase na nekoj drugoj osnovi osim verske. Jo{ je
mawe verovatno da }e dr Ma~ek ili neki wegov eventualni naslednik napustiti ideju hrvatske individualnosti u granicama Jugoslavije. Ogroman
deo svojih starih te`wi i shvatawa une}e biv{e stranke, preko svojih vode}ih li~nosti, u nove formacije koje se budu stvarale...”76)
\urovi} je predvi|ao da }e se u budu}nosti te`iti re`imima koalicionih stranaka umjesto ranijih koalicionih vlada: “Osnovna ideja oko koje }e se vr{iti koalicije stranaka po novom zakonu koji treba da donese
vlada na osnovu dobivenog ovla{}ewa, bi}e jugoslovenski nacionalnoupravni unitarizam sa {irokim samoupravama, i federativno ure|ewe zemqe. Prvu grupaciju ve} imamo u sastavu dana{we vlade,77) a druga bi trebala da se formira iz Udru`ene opozicije. Ova druga kombinacija u toliko je verovatnija {to se g. Quba Davidovi}, {ef biv{e Demokratske
stranke, izjasnio otvoreno na kru{eva~kom zboru (21. jula) za federativno
ure|ewe. [to se tom prilikom izrazio u isto vreme i protiv Senata, ustanove bez koje se federacija ne da zamisliti, vi{e treba pripisati nepre~i{}enim pojmovima o pravom smislu federacije nego odlu~nosti za samu
federativnu ideju”.
130
Vawska politika vlade Milana Stojadinovi}a trebalo je da i daqe bude usmjerena prema zemqama zapadne liberalne demokracije, prvenstveno
Francuskoj i Velikoj Britaniji. Vreme }e, me|utim, pokazati da }e francuska politika ja~awa unitarne Jugoslavije imati sve mawe uticaja, dok }e
ja~ati britanska politika “dekoncentracije” Jugoslavije u federalisti~kom pravcu. U brojevima Javnosti iz 1935. jo{ uvijek je glorifikovana
Francuska, koja je bila glavni tvorac jedinstvene liberalno-demokratske
Jugoslavije. Iako je francuski uticaj po~eo slabiti uspostavom namjesni~kog re`ima kneza Pavla, Niko Bartulovi} i wegova Javnost u tom periodu
jo{ uvijek stajali na braniku “amaneta” kraqa Aleksandara o o~uvawu jedinstvene Jugoslavije. Bartulovi} je zato objavqivao “unitaristi~ke” radove svog prijateqa i ideolo{ko-politi~kog istomi{qenika, istori~ara
dr Vladimira ]orovi}a, ina~e masona najvi{eg 33. “kraqevskog stepena”.
U broju 44 od 16. novembra 1935. ]orovi} je pisao da je u novoj jugoslavenskoj dr`avi glavna smjernica vawske politike kraqa Aleksandra bila ne
samo prijateqstvo, nego i potpun savez sa Francuskom: “Savez je potpisan
11. novembra 1927, a ugovoren je bio jo{ ranije. Pokazalo se ve} dosad kao
odli~an instrumenat u slu`bi svetskog mira i konsolidacije stawa na
Balkanu u Sredwoj Evropi. Tim savezom zape~a}ena je na obostranu korist
jedna duga perioda intimne saradwe, koja ima kao jasan ciq: ~uvawe onog
{to je ste~eno na toliko skupu cenu `rtava svih vrsta i te`wa da se u{tede Evropi novi u`asi jedne onako te{ke borbe. Kraq Aleksandar bio je postavio kao svoj `ivotni ciq da radi na tom zadatku. On je stvorio ve} ranije savez Jugoslavije sa ^ehoslova~kom i Rumunijom koji traje ve} vi{e od
10 godina; pro{le godine uspeo je da do|e do ostvarewa srda~nog sporazuma
izme|u Jugoslavije, Gr~ke i Turske; li~no se zalagao da se poprave odnosi s
Bugarima. U Francuskoj su ta wegova nastojawa bila pra}ena sa mnogo pa`we i simpatija...”78)
Star~evi}eva i Radi}eva ideologija velikohrvatstva
i Bartulovi}evo jugoslavenstvo
Poslije nastanka i ja~awa Ma~ekovog Hrvatskog narodnog pokreta u
drugoj polovini 1935. godine (nakon majskih izbora), Niko Bartulovi} je
po~eo da sumwa u svoje naivno vjerovawe da Ma~ekovo neklerikalno (lai~ko) hrvatstvo u potpunosti podr`ava jugoslavenstvo. Prema hrvatstvu Ante Star~evi}a i Stjepana Radi}a ostao je nekriti~an, zbog wihovog tobo`weg “antiklerikalizma”, pa ~ak i “iskrenog” sveslavenstva i jugoslavenstva. Za Star~evi}a je naivno govorio da je “pred samih desetak godina bilo jasno” da je i on “priznavao narodno jedinstvo, ba{ time {to je dr`ao da
su Srbi deo hrvatskog naroda”; za Stjepana Radi}a da je samo tra`io “stanovitu postepenost u ujediwavawu”. Bartulovi} je i daqe vjerovao u iskreno jugoslavenstvo [trosmajera i Janeza Kreka, dok se “oni danas izvr}u na
samohrvatstvo i samoslovenstvo”.79)
Jedan od saradnika Javnosti (T. K.) i daqe je, zbog previ{e obazrive politike “nezamjerawa Hrvatima” (stav pojedinih jugoslavenskih nacionalista), u potpunosti branio teze i nastojawa Vlatka Ma~eka vezane za svehr131
vatsvo. Saradnika Javnosti, “kao jugoslovenskog nacionalistu”, neugodno je
iznenadio ~lanak u jednom “slovena~kom organu jugoslavenskog nacionalizma” u kome se teze i nastojawa Ma~eka pobijaju tvrdwama da Hrvati kao
cjelina ne postoje, da Dalmatinci tako|e predstavqaju individualnost, da
su Hrvati iz Primorja i iz Bosne ne{to drugo u odnosu na one iz Hrvatske;
da u Zagrebu i okolini `ive ’pohrva}eni Slovenci’, te da samo postojawe
{tokav{tine, ~akav{tine i kajkav{tine iskqu~uju Hrvate kao cjelinu.
“Jugoslovenski nacionalista”, saradnik Javnosti, neargumentovano je odgovorio da je “Hrvat onaj ko se ose}a Hrvatom, jednako kao {to je Slovenac
onaj ko se ose}a Slovencem, i kao {to je Jugosloven onaj ko se ose}a Jugoslovenom” (]orovi}evo nacionalno tuma~ewe iz 1918). Po wemu, “Dr Ma~ek
se mo`e pobijati; ali argumentovano, a ne besmislicama koje, govore}i se
u ime jugoslovenstva, samo kompromituju jugoslovenstvo u o~ima Hrvata”.80)
Pojedini saradnici Javnosti su i daqe bili na stanovištu Vladimira ]orovi}a koji je 1918. pisao da je nacija osje}aj, odnosno da su se u “modernu naciju” mogli udru`iti “qudi istih dubqih osje}aja, odnosno qudi
koji su apsolutno svjesni svoje zajednice”. Nacija, po wegovom tuma~ewu, nije više samo pitawe jezika, antropologije ili etnografije. Na takve hipoteze u “jugoslavensko-romanti~arskom” stilu nadovezivao se i Niko Bartulovi}, ali je ubla`io ranije uvjerewe o jugoslavenstvu Ante Star~evi}a i
Stjepana Radi}a. Po wegovom mi{qewu, “oslobo|ewe je zateklo Hrvate podeqene u ~etiri skupine: 1) izrazito jugoslovensku, koja je najaktivnije radila za ujediwewe sa Srbijom u zajedni~ku jugoslovensku dr`avu, 2) star~evi}ansku, koja se nije jo{ priqubila jugoslovenstvu, ali je bila odlu~no antiaustrijska, te je evolucionirala do tra`ewa zajedni~ke dr`ave sa Srbijom; 3) radi}evsku, koja idejno nije negirala jugoslovenstvo, pa je ~ak i{la
do sveslovenstva, ali je na terenu isticala hrvatstvo i naro~ito negovala
seqa~ko-socijalni program, 4) frankova~ko-klerikalnu, koja je bila i protiv Srbije i protiv Jugoslavije, te je do posledweg ~asa podr`avala
Austriju i isticala se u denuncirawu narodnih qudi”.81)
Povodom proslave Dana Ante i Stjepana Radi}a (sredinom juna 1936),
koja je organizovana na inicijativu Ma~ekove “Seqa~ke sloge”, Bartulovi} je ponovo predstavio bra}u Radi} kao “liberalce” i antiklerikalce, a
o wihovoj ideologiji u Javnosti je pisao slijede}e: “Inicijativu za to slavqewe uzela je ’Seqa~ka sloga’ i unapred odredila duh u kome }e se proslava obaviti. Klerikalna ’Hrvatska stra`a’ ustala je protiv te inicijative,
tvrde}i da su uputstva za proslavu u protivnosti sa katoli~kim osje}ajima
Hrvata, dok su naprotiv bra}a Radi} bili ’vjerni sinovi crkve’. Proslava
se ipak obavila po uputstvima ’Seqa~ke sloge’, osim u slu~ajevima gde su
glavnu re~ imali klerikalni sve}enici ({to nije bilo tako rijetko!), koji su od izrazitih liberalaca, bra}e Radi}a, poznatom svojom vje{tinom u
falzifikovawu, poku{ali da naprave najreakcionarnije klerikalce”.82)
U prilog tezi o antiklerikalizmu Stjepana Radi}a, Bartulovi} je naveo poznate citate Radi}evih “antirimskih” izjava (“Hrvati ne}e biti
sretni dok ih ne prokune Rim”; “Mi ne}emo da se ve`emo uz Rim, niti da se
podvrgavamo Papi!”). Citirao je dr`avotvorne Radi}eve izjave u “trenuci132
ma” kad je bio lojalan “monarhista” (1925–26) i apologeta kraqa Aleksandra, kada je postajao “veliki Jugosloven” zbog u~e{}a u vlasti kao ministar
prosvjete, s namjerom da razbije jugoslavenski prosvjetni koncept. Prema
wegovom pismu Nikoli Pa{i}u od 12. aprila 1925, postao je integralni Jugosloven (!): “Po mom mi{qewu je klerikalizam tolika opasnost da se na{
hrvatski narod ne}e nikada pravo sliti sa srpskim, dok se Hrvati ne oslobode Rima i to posvema. Ne mogu Hrvati u pravoslavqe, – to nije potrebno,
jer bi tu odmah bile velike i jake kontraakcije. Ali ja sam uvijek o tome
razmi{qao da bi trebalo stvoriti hrvatsku crkvu, neovisnu od Rima, nacionalnu”. U bro{uri “Kako }emo iz na{eg zla u dobro?” pisao je: “U Hrvatskoj `ivi gotovo samo jedan narod, narod na{eg jezika, koji jedni zovu hrvatskim a drugi srpskim. Ali zato nije dvoji (razli~it – N. @.) jezik, ako
imamo dva imena... Ostaju dakle dvije crkve, dvije bo`ije ku}e, katoli~ka i
pravoslavna, ali u obadvijema crkvama nau~a se jedan jezik, jedna vjera kr{}anska, ili hri{}anska. Ne mo`e dakle ni radi vjere biti me|u Hrvatom
i Srbinom nikakve razmirice, nego je sva|a nastala radi politike, i to radi lude tu|inske politike”. Bartulovi} je za brata Stjepana Radi}a, Antu,
napisao da “izrazitijeg liberalca i protivnika klerikalizma te{ko da je
bilo u wegovo vreme na}i, pa su zato na wega i bile uperene najotrovnije
strijele klerikalaca”.83)
Bartulovi} je nekriti~ki zaboravqao Radi}evu ideolo{ku i politi~ku nestabilnost, izazvanu wegovim karakterom “politi~kog histerika,” 84)
zbog ~ega je on ~as postajao antiklerikalac, pa klerikalac, velikohrvat pa
Jugoslaven (u kratkom “dinasti~kom” periodu 1925–26), srbofob, `estok
habzburgovac – himnopojac Franca Jozefa, pa `estok kara|or|evi}evac –
himnopojac kraqa Aleksandra. Stjepan Radi} je zbog prevrtqivog politi~kog pona{awa i nepredvidqivosti predstavqao istoriografsku enigmu za
svoje savremenike, a istori~ari i publicisti su bili u nedoumicama prilikom odre|ivawa wegovog su{tinskog ideolo{kog i politi~kog stava.
Stavovi istori~ara i publicista o ideolo{ko-politi~kom i nacionalnom opredjeqewu Stjepana Radi}a bili su duboko kontroverzni. Od glorifikacije “lika i djela” hrvatskog seqa~kog tribuna, koji je prikazivan
kao mirotvorac, panslavista, humanista, antiklerikalac, borac protiv
“velikosrpske hegemonije” – do ocjena da se radi o retrogradnom habzburgovcu (austrofilu), antisemiti (antijevrejinu), politi~kom {arlatanu,
antijugoslavenu i srbofobu, nestabilnom politi~kom karakteru koji se od
panegiri~ara Habzburgovaca pretvarao u apologetu Kara|or|evi}a. Radi}
je, u stvari, bio politi~ar – pragmatista ~ije su nepredvidqive transformacije u su{tini predstavqale vi{e vawske manifestacije i plod politi~kog taktizirawa, ali i izuzetno nestabilnog psihi~kog sklopa.
Kroz sve Radi}eve psiholo{ke i politi~ke mjene probijalo se kao tanka crvena linija wegovo germanofilstvo i `al za habzbur{kom Austrijom.
On je u mladala~koj fazi slavio rimsku vjeru i vatikanskog “apostolskog
kraqa”. Od vremena stvarawa Kraqevine SHS, kao antijugoslaven i srbofob, Radi} je prirodne saveznike nalazio kod svih protivnika Jugoslavije
(Kominterna, VMRO, Kosovski komitet, italijanske agenture, “kalajev133
ski” bo{waci, ma|arski revizionisti itd.). U prilog Radi}evog velikohrvatstva dovoqno je navesti wegove izjave u kojima je isticao da je Banat hrvatski, da su svi muslimani Kraqevine SHS Hrvati (pa ~ak i oni u Makedoniji!), o hrvatskoj Bosni (“utrobi Hrvatske”), Hercegovini, Banatu, Boki i Sanyaku. On nikada nije postao “monarhista i centralist”, jer je nastavio ustaqeni vawski i unutra{wi politi~ki kurs, ali kao ministar
prosvjete sa mnogo uspje{nijom realizacijom, pošto je masovno uklawao
(penzionisao) iz nastave u~iteqe, nastavnike i univerzitetske profesore,
Srbe i Hrvate – jugoslavenske nacionaliste. Me|u wima su se nalazili
Bartulovi}evi ideološki istomišqenici i saradnici – dr Grga Novak,
dr Viktor Novak, dr Milan Prelog, dr Petar Bulat, dr Vladimir Dvornikovi}, dr Branko Vodnik i drugi, koji su uglavnom bili “pribi}evi}evci”.85) Radi} je htio da “ispravi gre{ke” Svetozara Pribi}evi}a, koji je
kao ministar prosvjete postavqao profesore jugoslavenske nacionaliste
– pristalice Samostalne demokratske stranke. Ispostavilo se da je Radi},
tobo`wi antiklerikalac, uklawao antiklerikalne univerzitetske profesore ne zbog laicizma i sekularizma ve} iskqu~ivo zbog wihovog jugoslavenskog nacionalizma.86)
“Zbli`avawe” “radi}evaca” sa radikalima omogu}eno je poslije udaqavawa “pribi}evi}evaca” sa politi~ke scene i, samim tim, neutralisawa
uticaja integralnih jugoslavenskih snaga u dr`avnom vrhu. Radikalsko – radi}evski sporazum zna~io je potiskivawe ideologije dr`avnog i nacionalnog jedinstva u drugi plan. Radi}ev antiklerikalizam je ipak proizlazio
iz povremeno ispoqavanog nacionalnog liberalizma velikohrvatskog pokreta. Wegov “separatni” liberalizam austrijskog smjera suprotstavqao
se “unitarnom” liberalizmu Pribi}evi}evih demokrata. Zajedni~ka dodirna
ta~ka sa Rimokatoli~kom crkvom – antijugoslavenstvo i srbofobija – nije
mogla dovesti do trajnog savezni{tva zbog ideolo{kog nesklada uslijed Radi}evog vi{e ili mawe izra`enog laicizma i antiklerikalizma.87)
Niko Bartulovi}, kao i wegov krug oko Javnosti, nije bio pripadnik
ni pristalica bilo koje politi~ke partije. Pozdravqali su “svaku politi~ku formulu” koja bi rije{ila nagomilane dr`avne probleme i koja ne
bi prejudicirala “slobodno razvijawe ideje narodnog jedinstva u budu}nosti, ra~unaju}i sa svim prethodnim gre{kama koje su joj spre~avale razvitak u sada{wosti”. @ivjeli su, me|utim, i daqe u zabludi da su “svi boqi
Hrvati uvek priznavali narodno jedinstvo, pa tako i Stjepan Radi}”. Ma~ekov zahtjev za priznavawe hrvatske individualnosti obja{wavali su nekom vrstom “reakcije i odbrane od toga {to oni smatraju hegemonizmom”,
`ele}i da se hrvatstvo o~uva kao ravnopravan faktor u jugoslavenstvu.
Kritikovali su “sva zla re`imlija” (sa kojima su u {estojanuarskom razdobqu bili bliski – N. @.) i “pojave op{teg i na~elnog karaktera u klerikalizmu”. Javnost je, kao nezavisan nacionalni list, te`ila da “pomogne” razrje{avawu dr`avnih i nacionalnih te{ko}a, pa tako i rje{ewu hrvatskog
pitawa, koje je priznala “u ~itavoj wegovoj va`nosti”. Klerikalizam je
predstavqao najve}u opasnost i za jugoslavenstvo i za nezavisno hrvatstvo,
smatrao je list.88)
134
Nacionalni fanatizam Hrvatskog narodnog pokreta
i “Javnost” 1935–1936.
Od maja 1935. zabiqe`en je veliki broj politi~kih istupa pripadnika
HSS, zbog kojih su jugoslavenski nacionalisti (Srbi i rimokatolici Jugoslaveni – “Hrvati”) osje}ali strah i nesigurnost. Narodni poslanici, “jevti}evci” i pripadnici JNS, u govorima i interpelacijama u Skup{tini
isticali su kako su “~uvari” jugoslavenskog nacionalnog jedinstva ostavqeni na milost i nemilost pripadnicima Ma~ekove HSS. ^ak su i Ma~ekovi koalicioni partneri (DS i ZS) na izborima iz 1935. zahtjevali da se
Ma~ek ogradi od pristalica koji su u Hrvatskoj i Dalmaciji vr{ili nasiqe nad Srbima i “Jugoslovenima”. Raspravqaju}i o odnosima izme|u pojedinih grupa Udru`ene opozicije, beogradski listovi su objavili vijest da
}e srbijanske opozicione vo|e tra`iti od Ma~eka da se distancira od “poznatih incidenata”, koji su se “odigravali i jo{ se de{avaju u Hrvatskoj i
u Dalmaciji”.
Zagreba~ki Obzor se me|u prvima “kriti~ki” osvrnuo na pisawa “beogradskog tiska”: “Tvrdwe pak jednog dijela beogradske {tampe da }e Quba
Davidovi} (DS) i Joca Jovanovi} (ZS) pozvati dra Ma~eka da se ogradi od
ovih ekstremnih akcija u Hrvatskoj, zlonamjerne su i bez temeqa. U redovima pokreta biv{e HSS nema nikakovih ekstremnih elemenata, niti itko
vodi ekstremnu akciju. U wenim redovima vlada disciplina i vodi se samo
ona akcija koju odre|uje dr Vlatko Ma~ek. Ina~e dr Ma~ek ne mo`e biti
pozivan od Qube Davidovi}a i Joce Jovanovi}a, pa ni od bilo koga da on suzbija neke ekstremisti~ke akcije. Prvo, jer takvih akcija nema u redovima
biv{e HSS, a drugo ako se negdje doga|aju ne`eqeni incidenti, to nije u nikakvoj vezi sa drom Ma~ekom, i on zato ne snosi nikakovu odgovornost. Ako
netko radi protuzakonito, tu su vlasti i one su pozvane da ure|uju”.
Niko Bartulovi} je bio zabrinut zbog nasiqa nad jugoslavenskim nacionalnim i ideolo{kim (liberalnim) istomi{qenicima, pa se tim povodima ogla{avao u Javnosti, koja je takve napade redovno `igosala. Sa pisawem Obzora, “pogotovo ako je ono izraz mi{qewa u krugovima biv{e
HSS”, nije se mogao slo`iti: “Da ne`eqeni incidenti nisu ni u kakovoj vezi s dr Ma~ekom, primamo rado na znawe, u toliko pre {to smo i sami ve}
ranije istakli to ube|ewe. Ali to nikako nije dovoqno! Incidenti su tu i
oni se ponavqaju; – {kode ugledu dr`ave, smetaju odnosima u narodu, ne koriste ni dobrom glasu Hrvata i – last not least – zbog tih incidenata bilo je
i krvavih glava!... Najosnovnija humanost, dakle, – a da i ne govorimo o patriotizmu (svejedno dali hrvatskom ili jugoslovenskom), te o najelementarnijim obzirima prema srbijanskoj opoziciji, – tra`e imperativno da se
ti incidenti spre~e!, ne da se preko tre}ih lica, u op{tim izrazima i nezvani~no ustanovi da dr Ma~ek nije ni u kakvoj vezi s wima, – {to je vi{e
nego premalo, i {to nikako nije u stawu da spre~i wihovo ponavqawe, pa
da se na taj na~in pilatovski operu ruke, – ve} da se i u pozitivnom pravcu
u~ini sve da do tih incidenata vi{e ne do|e!”89)
Bartulovi}a je iritirala ~iwenica {to Obzor i vo|e HSS nisu pori135
cali da je bilo incidenata, ali su o wima uporno }utali i sa “ostalim organima javnosti zavla~ili glavu u pesak”: “To zavla~ewe se nastavqa jo{
uvek, samo na drugi na~in. Priznaje se da su incidenti tu, ali se preko wih
prelazi pau{alnim tvrdwama da u ’redovima biv{e HSS nema nikakvih
ekstremnih elemenata’, da u tim redovima ’vlada potpuna disciplina’ i da
se vodi samo ona akcija koju odre|uje dr Ma~ek. To su fraze koje, – kad bi i
bile istinite – bile bi u toliko nepovoqnije za samog dra Ma~eka. Jer da
5. maja za g. Ma~eka nisu glasali samo pristalice biv{e HSS, to znaju i politi~ka deca jednako kao {to znaju i to da su se u Ma~ekov pokret (kao i u
svaki koji je u porastu!) uvukla i lica koja ne samo {to nacionalno ne stoje na visini, ali ni moralno. Ti i izazivaju incidente! Pa ako se uzme u obzir da su se ti incidenti odigrali u prili~no ra{irenim delovima Hrvatske i Dalmacije (a dr Ma~ek uverava da su danas svi Hrvati uz wega) – onda
je nelogi~no tvrditi da niko iz redova HSS nema veze sa tim doga|ajima,
jer bi to zna~ilo da su jo{ veliki delovi Hrvata izvan Ma~ekovog pokreta! Stvarno je me|utim istina, da su ne`eqeni incidenti izazvani od qudi
koji su se iz bilo kojih razloga uvukli u redove biv{e HSS i koji se – makar
i neovla{teno – pokrivaju autoritetom wenih vo|a, pa i samog dr Ma~eka.
Zagreba~ki list pilatski ka`e: ’Ako neko radi protuzakonito, tu su
vlasti i one su pozvane da ureduju!’ Kao da se radi o ze~evima, a ne o qudskim udesima, i to o `ivotima hrvatskog seqaka i radnika! Prema tom stanovi{tu, dr Ma~ek i ostali vo|e nisu tu zato da narod upu}uju i da ga odvra}aju od stramputice, te da ga ~uvaju da ne strada bez potrebe, – ve} to upu}ivawe prepu{taju policijskim organima, sa rezultatima kao {to je onaj
od pre nekoliko dana u Taborskom, a kakvih se je ve} nekoliko odigralo...
Mi se sla`emo potpuno sa time da g.g. Davidovi} i Jovanovi} nemaju {to da
diktiraju dr Ma~eku, ali zato dr`imo da mu taj uslov diktira sam wegov polo`aj, koji je pun odgovornosti, ne samo prema stvari narodnog sporazuma,
nego i prema svakom qudskom `ivotu, koji mu se slepo poverava. Ma koliko
da smo i mi ube|eni da incidente izazivaju i vr{e qudi koji su li~no i idejno daleko od dr Ma~eka, isto tako verujemo da se ti elementi nebi odva`ili da ih nastave, kad bi ih dr Ma~ek javno desavuisao i kad bi time pokazao
da niko nema prava da narod nagoni u zlo, ako ne}e da po zasluzi bude izba~en iz pokreta HSS. Jer velimo ponovo, ne radi se tu vi{e ni o kakvoj ’politi~koj taktici’, ili ’diplomaciji’, nego o najosnovnijoj humanosti i patriotizmu, gde ne poma`u skrivaqke, ve} otvorene re~i”.90)
Martovski doga|aji u Narodnoj skup{tini 1936. i uklawawe Petra
@ivkovi}a sa polo`aja ministra vojnog, kao i zatvarawe istaknutih “jevti}evaca”, izazvali su vrlo povoqan utisak u rimokatoli~kim krajevima
Jugoslavije (Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji). Poslije ovih doga|aja jo{
su vi{e porasli apetiti za osamostaqivawe krajeva u kojima su `ivjeli rimokatolici – Hrvati. Uklawawe P. @ivkovi}a, kao glavnog nosioca ideologije integralnog jugoslavenstva u {estojanuarskim vladama, okura`ilo
je opozicione rimokatoli~ke elemente i sasvim oslobodilo akciju za nesmetanu izgradwu novog politi~kog modela (zahvaquju}i inertnosti i politici “popu{tawa stega” vlade Milana Stojadinovi}a).
136
U provo|ewu ideje o osamostaqewu i stvarawu “Velike Hrvatske”,
glavna prepreka vodstvu HSS bila je ~iwenica da su preko lokalnih organa vlasti pripadnici JNS, izabrani na Jevti}evoj listi maja 1935, dr`ali
znatan broj sreskih na~elstava u svojim rukama.91) Raspisivawem op}inskih izbora, u jesen 1936, JRZ je nastojala da dobije upravnu a potom i politi~ku vlast u Primorskoj i Savskoj banovini. Ona je te{ko osvajala politi~ke pozicije u tim banovinama, po{to su pobjednici na op}inskim izborima bili “~asnici” HSS koji su osvojili najve}i broj op}ina.92) Zadobiv{i ~vrste pozicije u op}inskim i sreskim nadle{tvima, HSS je u znatnoj
mjeri vladala nezavisno od centralnih dr`avnih organa. Op}inske uprave
koje su bile u vlasti HSS-a pretvorile su se od organa dr`avne vlasti u
strana~ke organe “ma~ekovaca”. U takvim uslovima hrvatski nacionalni
pokret po~eo se naglo {iriti poprimaju}i masovne razmjere. Vladu Milana Stojadinovi}a optu`ivali su svi “ortodoksni” Jugoslaveni, to jest prvaci JNS, dio vojnog vrha, `andarmerija, jugoslavenske nacionalne organizacije (Sokoli, Jadranska stra`a, ~etnici, Narodna odbrana i druge) i pravoslavni episkopat da je glavni krivac za politi~ku situaciju, za izdaju nacionalnih svetiwa i minirawe temeqa dr`ave. Hrvati – jugoslavenski nacionalisti do`ivqavali su vladinu politiku “popu{tawa stega” kao
ohrabrewe hrvatskim nacionalistima da uni{te jugoslavensku ideologiju
i dr`avu. Jugoslaveni su bili razo~arani politikom vlade M. Stojadinovi}a i na op}inskim izborima nisu glasali za wegovu listu, po{to ih je
vlada ostavila na “milost i nemilost” odreda hrvatske gra|anske i seqa~ke Za{tite, “ma~ekovaca”, klerikalaca i frankovaca (~ak i komunista),
koji su svi zajedno predstavqali Hrvatski narodni pokret.
Politi~ka pozicija JRZ u Savskoj i Primorskoj banovini nije bila zavidna zbog lo{eg odnosa “jereze” prema jugoslavenskim nacionalistima i
netrpeqivosti pristalica HSS prema woj. Organizacije JRZ iz Hrvatske
i Slavonije upu}ivale su predstavke Stojadinovi}u u vezi sa te{kim polo`ajem svojih pripadnika: “Autoritet vlasti u Zagrebu srozao se veoma nisko. Vrlo je te{ko sprovoditi politiku po intencijama JRZ i vlade. Mjesni odbor JRZ nema nikakvih instrukcija za svoje dr`awe, a nema autoriteta u gra|anstvu. Neki policijski organi vre|ali su samu na{u stranku. Ne
samo da nismo imali za{titu vlasti, nego su organi vlasti jo{ i neprijateqski postupali protiv nas”.93)
[efovi mnogih dr`avnih nadle{tava koja su se nalazila u rukama
HSS-a bili su protivnici JRZ. U Bjelovaru su gotovo sva nadle{tva bila
protiv JRZ, a naro~ito sresko na~elstvo i uprava poreske uprave. Sreski
odbor JRZ iz Slavonske Po`ege izvje{tavao je da JRZ trpi teror kako od
“na~elnikovih elemenata”, tako i od predstavnika lokalne vlasti. Predstavnici jugoslavenskih nacionalnih organizacija u Zagrebu (~etnici, Narodna odbrana i Sokoli), na sastanku odr`anom 22. jula 1935, dramati~nim
iskazom su zakqu~ili da je autoritet vlasti i zakona sru{en: “Nacionalni qudi, uveliko vjerni Kraqu i Otaybini, prepu{teni su teroru ulice,
masovno se prebijaju i ubijaju. @ivoti wihovi i imovina wihova u stalnoj
su opasnosti. Tra`imo odlu~no da se uspostavi autoritet vlasti i zakona,
137
ina~e moramo skinuti sa sebe odgovornost jer }emo, ako se taj autoritet dr`ave odmah ne uspostavi, morati pribje}i energi~nijoj samoodbrani”.94)
Bartulovi} i “~etni~ko” – “haesesovski” sukobi
“Samoodbrana” je uskoro po~ela, jer su se ~etnici u pojedina~nim akcijama po~eli sukobqavati sa pripadnicima HSS-a. Ubistvo narodnog zastupnika HSS Karla Brkqa~i}a u Trnovcu kraj Gospi}a 9. aprila 1936. od
strane ~etnika – “pravoslavnog Hrvata” Stipe (Steve) Pejnovi}a,95) imalo je dalekose`ne posqedice na politi~ke i nacionalne odnose u Savskoj
i Primorskoj banovini, i uop}e u rimokatoli~kim i pravoslavnim krajevima Jugoslavije.
O politi~kim manipulacijama nemilim doga|ajem izvjestio je ban
Savske banovine Marko Kostren~i}, istaknuti mason: “... U subotu 11 ovog
mjeseca posle podne izvr{ena je sahrana po~iv{eg Uzelac Marka u Gospi}u i Brkqa~i} Karla u Trnovcu. Sahrana po~. Uzelac Marka pro{la je sasvim nezapa`eno, u sprovodu je u~estvovala samo bli`a rodbina – u svemu
11 lica, dok je sahrani po~. Brkqa~i} Karla prisustvovalo oko 5–6000 du{a. Iz Zagreba je na ovaj sprovod i{la delegacija od 20 lica, koju su predvodili dr [ol @iga, dr ^ajkovac Sigismund, prof. Jela{i} Jakov i Baburi} Tomo, sve ugledni prvaci biv{e HSS. Ovima su se u O{tarijama prikqu~ili narodni poslanici prof. He}imovi} Grgur iz Ogulina i Bori}
Frawo iz Crikvenice. Delegaciju iz Dalmacije doveo je Berkovi} dr Josip
iz Splita, jedan od vo|a pristalica dr Ma~eka u Primorskoj banovini. Pogreb je izvr{en u Trnovcu izme|u 16 i 18,30 ~asova. Pred ku}om su se od pokojnika oprostili jedan seqak iz mesta, Murkovi} Ivan, biv{i kapetan
Austrougarske vojske, u ime sreza gospi}kog i Vlajini} Ante, trgovac iz
Peru{i}a u ime peru{i}koga sreza u kome je po~. Brkqa~i} za vreme ranijih parlamentarnih re`ima bio biran za poslanika. Nad grobom govorili
su: Berkovi} dr Josip, u ime Hrvata iz Dalmacije, Baburi} Tomo, seqak i
biv{i narodni poslanik, Pavlovi} Ante, narodni poslanik za srez briwski u ime Like, ^ajkovac dr Sigismund, narodni poslanik za srez vinkova~ki, Bori} Frawo, narodni poslanik za srez crikveni~ki i kona~no jedan
omladinac u ime Li~ana – Hrvata, koji `ive u Zagrebu. Svi govori bili su
dosta o{tri, na momente i harangerski. Tako je primerice poslanik Pavlovi} kazao, kada padaju hrvatske glave, da onda va`i ono ’oko za oko, zub
za zub’, a Baburi} je rekao da }e Hrvati do}i do svoje slobode bilo to u granicama ove dr`ave ili ina~e. Sama sarana pro{la je bez ikakvog incidenta i svi prisutni razi{li su se u potpunom redu i miru svojim ku}ama”.
Banski inspektor, koga je ban Kostren~i} po izvje{taju o ovom ubistvu
odmah uputio na lice mjesta, izvjestio je da se me|u tamo{wim Hrvatima
tvrdi da je ubica Pejnovi} “na ovo delo nagovoren”. Svi su uglavnom sumwi~ili smiqanskog paroha Mateju Stija~i}a, koji je po wima “op}enito
poznat kao neobuzdan, nasilan i grub ~ovek”. Procjewivalo se da je on prethodne godine nagovorio Pejnovi}a da pre|e na pravoslavnu vjeru, a svima je
bilo poznato da su wih dvojica bili u prijateqskim odnosima. Kostren~i}
je izvjestio da se “uzbu|eni duhovi sti{avaju”, dok su vi|eniji pojedinci
138
pomagali vlasti u nastojawu da se izbjegnu daqi incidenti. Svi podaci dostavqeni su nadle`nom okru`nom sudu u Gospi}u koji je po tom predmetu
vodio izvide i istragu.96)
Javnost (Niko Bartulovi}) se oglasila povodom ubistva zastupnika
HSS Karla Brkqa~i}a “antiklerikalnom” glosom: “U Lici se nedavno odigrao `alostan doga|aj, pri ~emu je ubijen ~estit starac i ugledan poslanik biv{e HSS Karlo Brkqa~i}. ’Vreme’ je o tom doga|aju donelo najdetaqniji prikaz, iz koga podvla~imo nekoliko stavki, koje su jo{ vi{e nego li za konkretni slu~aj, va`ne za prilike i za atmosferu koja je dovela
do wega, a koja nije ograni~ena samo na sela Smiqan i Trnovac, ve} na`alost na mnoge krajeve i qude u na{oj zemqi. U tom prikazu se ka`e: ’Nema
sumwe da su, kako uveravaju seqaci, nemila }ud Pejnovi}eva i Uzel~ev karakter doprineli ovom nemiru, ali qudi pri tom svaquju krivicu i na druge faktore: na pr. pravoslavni, koji su u mawini u Smiqanu, na katoli~kog
sve}enika g. Tomqenovi}a, a katolici na pravoslavnog paroha g. Stija~i}a.
Kad ~ovek objektivno razmotri ~iwenicu, dobija neodoqivu impresiju da
su oba popa, svesno ili nesvesno, u najmawu ruku prili~no doprineli nemiru.
Osim toga, seqaci iz tog i drugih sela bacaju krivwu i na organizaciju ’~etnika’, koju su vlasti rasturile, ali su ~lanovi i daqe na okupu. Me|u
wima je bio Stipe (Stevo) Pejnovi}, kome ve}inom pripisuju izvesnu dozu
ubila~kih naklonosti. Sa druge strane se pak isti~e da prema takvim javnim organizacijama stoje izvesne tajne organizacije ’omladinaca’, koje izazivaju potrebu drugih koje }e suzbijati wihovu razornu akciju. U takvoj atmosferi lebdela je odavno nad ovim selima u blizini Gospi}a stalna slutwa zla. Naprasiti i neukrotivi Pejnovi} je u septembru pro{le godine
pre{ao sa katoli~ke na pravoslavnu veru i od Stipe postao – Stevo! Kako
vele wegovi seqaci, a i sam on, re{io se na to u znak protesta protiv sejawa razdora me|u pravoslavne i katolike sa strane katoli~kog sve{tenika
g. Tomqenovi}a”.97)
Komentari{u}i ovaj napis iz “Vremena”, Javnost (Bartulovi}) je osudila kao glavne krivce katoli~kog i pravoslavnog sve}enika i obe crkve:
“...Moramo na `alost jo{ jednom konstatovati da sa strane otkuda bi mir
trebao da dolazi u prvom redu i koja bi trebala da {iri qubav me|u narodom, izvire na mnogim mestima sva|a i razdor, ~iji su kona~ni plodovi vrlo `alosni. Pa kad to ka`e, ne ’antiklerikalna’ Javnost, ve} ’Vreme’, ~ija
je politika sva u duhu JRZ, a kojoj na ~elu stoje istaknuti vernici, onda nam
se vaqda ne}e zameriti kad ustvrdimo da je ve} krajwe vreme da se Hristovi sve{tenici obrate istinskoj Hristovoj nauci, qubavi i miru, umesto da
jedni drugima preotimaju ovakve Pejnovi}e ili obratno, ne vide}i da su
zlikovci, bili oni Steve ili Stipe, sramota za hrvatstvo i za srpstvo, za
pravoslavqe ko i za katoli~anstvo”.
U tonu antiklerikalnog liberalnog jugoslavenskog bratstva, Javnost
je izjedna~avala “agresivni klerikalizam” dvije crkve, {to nikako nije bilo istina. Brane}i organizaciju ~etnika, ~asopis se upitao: “Kakve veze jedan zbog ubistva i pqa~kawa ka`weni robija{, mo`e da ima sa svetlim
imenom boraca za Otaybinu i ^etnika? Ko je taj ko je Pejnovi}a primio u
139
organizaciju ~etnika i uvrstio ga u ’branioce zemqe’? I zar se, – ako je ta~no da je, ubiv{i Brkqa~i}a, razbojnik viknuo: [email protected] Jugoslavija! Doqe
usta{i!’ (kao {to u svom prikazu javqa ’Vreme’), – sama ta ~iwenica ne}e
na`alost vi{e iskoristiti protiv jugoslovenstva, sa strane razornih elemenata, nego li stotine od tu|ina pla}enih ’usta{a’?”. Prezir “dobrih Jugoslovena” zaslu`ivali su oni koji “ku{aju da jugoslovenstvo kompromituju vrbovawem za wega ovakvih Pejnovi}a”.98)
Uslijedila je lan~ana politi~ko-nacionalna reakcija na “smiqanski
doga|aj”, koji je, zahvaquju}i Ma~ekovoj vje{toj nacionalnoj propagandi,
dobio op}ehrvatski zna~aj. Poslije objavqivawa Ma~ekovog letka “diqem
Hrvatske” (koji je bio vezan za ovaj doga|aj), nacionalni i ideolo{ki sukobi su kulminirali i pro{irili se u zapadnim dijelovima Monarhije. Krvavi sukobi su obi~no izbijali poslije misa zadu{nica posve}enih Karlu
Brkqa~i}u. Krvolo~an masakr, odnosno klasi~an lin~ mladih ~etnika
(Srba, Hrvata i muslimana) u Kerestinecu 16. aprila 1936, bio je u direktnoj vezi sa doga|ajem u Lici.99)
Direktna posqedica ubistva Karla Brkqa~i}a u Smiqanu 16. aprila
1936, bio je masakr nad tobo`wim “~etnicima” (preovladavali su ~lanovi
Stojadinovi}eve “jereze”) i jednom wihovom porodicom u Kerestinecu, od
strane “pitomih zagorskih seqaka”. Smiqansko ubistvo je bilo povod za
“osvetu” nad ~etnicima Hrvatskog zagorja. Ban Kostren~i} je o zlo~inu nad
“~etnicima” istog dana (16 aprila) izvjestio predsjednika vlade Milana
Stojadinovi}a. Sreski na~elnik u Samoboru (preko op}inske uprave iz Sv.
Nedeqe kraj Samobora) obavijestio je bana da su “danas poslije podne kroz
selo Rakitje pro{li neki omladinci, navodno ~etnici, koji su prolaze}i
selom pitali: ’Gdje su ti Ma~ekovci da ih pobijemo’”. Seqaci su ih pratili i utvrdili da su u{li u dvorac biv{eg bana Antuna Mihalovi}a100) u
Kerestinecu. Prema izvje{taju op}inske uprave iz Sv. Nedeqe, `iteqi sela Rakitje su se “digli” i po{li za omladincima, opkolili dvorac i tra`ili od “g. Mihalovi}a da im te ~etnike preda. Biv{i ban Mihalovi} je
to odbio sa izjavom da su to wegovi gosti, te da ih nemo`e i ne smije predati”. Prema drugoj verziji, op}inska uprava je izvjestila da su omladinci navodno do{li iz Stupnika, gdje su se poslije podne sukobili sa seqacima i
pobjegli prema Kerestinecu. Ta verzija doga|aja je izgledala vjerojatnija
op}inskoj upravi, po{to je me|u narodom okupqenim oko dvora najvi{e bilo `iteqa iz sela Stupnik.101)
^im je dobio izvje{taj op}inske uprave, samoborski sreski na~elnik
poslao je u Kerestinec sreskog pristava Poli}a da provjeri istinitost navoda. U isto vrijeme zamolio je narodnog poslanika Qudevita Toma{i}a da
ode na lice mjesta i poku{a umiriti narod. U 18,30 sreski pristav Poli}
se vratio iz Kerestineca i izvjestio da je 2000 qudi okupqenih oko dvorca
bana Mihalovi}a tra`ilo da im se lica koja se nalaze u dvorcu predaju, jer
su navodno ~etnici. Ban Mihalovi}, wegova supruga i }erka, koje je narod
izvjesno vrijeme zadr`ao pred dvorom, uspjeli su se skloniti u ku}u. Poslanik Toma{i} nije smirio narod, “oboru`an toqagama i kolcima”, i oko 18
~asova okupqena masa prodrla je u dvorac gdje je zatekla sedmoricu omla140
dinaca, koji su navodno pripadali omladinskoj organizaciji JRZ iz Zagreba. Prema izvje{taju sreskog na~elnika, {estoricu je “masa toqagama utukla”, a jednog je te{ko ranila. Ban Mihalovi} je lak{e rawen tupim predmetom po glavi. Poslije zlo~ina razularena masa se razbje`ala ku}ama.
Ban Mihalovi}, sa porodicom i narodnim poslanikom Toma{i}em, krenuo
je za Samobor gdje mu je pru`ena medicinska pomo}. On je ipak namjeravao
da se vrati u dvorac, jer mu je narodni poslanik garantovao sigurnost.102)
Slijede}eg dana, 17. aprila 1936, ban Kostren~i} je uputio Milanu
Stojadinovi}u iscrpan izvje{taj o doga|ajima u Kerestinecu. Na osnovu
podataka izaslanika Kraqevske banske uprave, sa~iwena je “ovakva slika”:
“Jedna grupa omladinaca, wih sedmorica iz organizacije JRZ u Zagrebu,
krenula je ju~e pre podne za Kerestinec gdje boravi biv{i ban Mihalovi},
a koji je sada predsjednik banovinskog odbora JRZ. Svrha wihovog puta, prema iskazu g. Mihalovi}a, bila je da mu se ’pritu`e’ na postupak odbora u Zagrebu. Ovu grupu su sa~iwavali slede}i omladinci: Katanec Dragutin, ro|en 1900. u Sv. Nedjeqi, kraj Samobora, sada trgovac u Zagrebu; Mahmud-Begovi} Ibrahim, star 36 godina, ro|en u Modri}u srez Grada~ac, biv{i zamenik sreskog na~elnika u [abcu; Blagojevi} Aleksandar, ro|en 14. marta
1903 u Tuzli, trgova~ki pomo}nik, nastawen u Zagrebu; ^ipera Ivan, ro|en
15. X 1902. u Suhopoqu, Oriovac srez Slavonski Brod, bez zanimawa; Golemovi} Predrag, ro|en 6. I 1908 u selu Pr~ilovica, biv{i policijski stra`ar; Gogi} Velimir, ro|en 16. IV 1910 u Kamenici, srez Caribrod, po zanimawu kova~ki pomo}nik u Zagrebu; te Folmost Edvard, ro|en 26. II 1902 u
Dugoj Resi srez Karlovac, po zanimawu trgova~ki pomo}nik, navodno ~ehoslova~ki dr`avqanin.
Prema iskazu Gogi} Velimira, koji je kod ovog doga|aja jedini izme|u
sedmorice ostao na `ivotu, oni su iz Zagreba do Podsuseda i{li `eqeznicom, a iz Podsuseda krenuli pje{ice putem preko sela Rakitja za Kerestinec i to ne u skupini, ve} odvojeno dva i dva na dosta velikom rastojawu, kako nebi kod svijeta koji je radio po poqima svratili pozornost na sebe. Kad
su stigli u selo Rakitje, po~eli su neki kova~i tamo{weg vlastelinstva
Rakitje na wih vikati i pozivati narod rije~ima: ’Evo ~etnika’. Na ovu viku po~eo se svijet skupqati, te ih putem pratiti. Ovi radnici su zapo~eli
sa vikom, jer su navodno u Katanecu Karlu... prepoznali biv{eg ~etnika, koji je ro|en u nedalekoj Sv. Nedeqi, a koji je nedavno u tom kraju ubio ~oveka i zbog toga odgovarao pred sudom. Svijet se je iza ove sedmorice sve vi{e i vi{e skupqao, te ih ovako dopratio do samoga dvora g. Mihalovi}a u
Kerestincu.
Omladinci su u{li u dvor, a narod se okupio pred dvorom, stao dvor opkoqavati i vi~u}i tra`iti da ih g. Mihalovi} kao navodne ~etnike preda.
G. Mihalovi}, koji se nalazio u svome dvoru i koji je omladince primio, neznaju}i o ~emu se radi, pojavio se na prozoru i zapitao svjetinu, {ta zapravo ho}e. Dobio je odgovor da u svome dvoru skriva ~etnike, koje treba da preda. On je odgovorio da to nisu ~etnici nego omladinci iza Zagreba, koje on
poznaje i koji su k wemu do{li da mu se `ale zbog nekih sporova u organizaciji JRZ u Zagrebu, te je molio svjetinu neka se mirno razi|e. Narod ni141
je htio da poslu{a, ve} su ga pozvali neka do|e me|u wih, {to je on i u~inio, te si{ao pred dvor. Ovdje su okupqeni ponovili svoj zahtev da im preda ~etnike, na{to je on ponovo narodu tuma~io da to nisu nikakvi ~etnici,
nego omladinci iz Zagreba, za koje on garantuje da nemaju kod sebe oru`ja.
Prisutni su i daqe tvrdili da mu ne veruju jer poznaju me|u omladincima
Katanec Karla, koji da je ~etnik i koji da je ubio ~oveka. Mihalovi} je tvrdio da to wemu nije poznato, da }e stvar odmah izviditi i vratio se u dvor
gdje je saop{tio omladincima da okupqeni tra`e Kataneca iz razloga {to
je ubio ~ovjeka i {to je ~etnik. Katanec je me|utim, tvrdio pred Mihalovi}em da on nije ~etnik, a za ubistvo ~ovjeka da nije kriv jer je po sudu rije{en. Ipak Katanec se nije dao pred sakupqenu masu, a to mu nisu dozvolili ni drugovi.
Mihalovi} je ponovo si{ao sam me|u masu kojoj je ponovio da omladinci nisu ~etnici, te ponovo garantirao da oni nemaju oru`ja. Svjetina nije
vjerovala, ve} su oni iz prvih redova pograbili g. Mihalovi}a i gurnuli ga
u masu, gdje se nastavilo obja{wavawe izme|u wega i sakupqenih. Kako svjetina nije dozvoqavala da se g. Mihalovi} vrati u dvor, i ako je on obe}avao
da }e omladince sam potjerati, pozvao je svog ko~ija{a i po wemu poslao
omladincima ceduqu sa pozivom da iza|u i da se predaju qudima, jer da im
se ne}e ni{ta desiti, po{to on znade da oni nemaju oru`ja. Omladinci su
iz dvora odgovorili da im se ne}e ni{ta dogoditi. Poslije toga po~elo je
u masi gibawe, te je masa guraju}i izme|u sebe i bana Mihalovi}a, po{la
prema dvoru. U tom gibawu i gurawu udaren je nekoliko puta g. Mihalovi},
a oduzet mu je i revolver. Na ulazu u dvor nai{ao je odozgo jedan od opkoqenih omladinaca ^ipera Ivan mehani~ar iz Zagreba, izvukao svoju legitimaciju hote}i da je poka`e masi i da joj doka`e da nije ~etnik. ^im je do{ao pred masu palo je nekoliko hitaca od kojih je jedan ranio ^iperu u
vrat, na{to se on povukao, te jo{ jednom bio rawen metkom u le|a. Uspjelo
mu je, me|utim, da se vrati na prvi sprat svojim drugovima, koji su mu povezali rane, te se svi zajedno povukli u ju`no krilo u jedan omawi hodnik
pred sobama za slu`in~ad i kupaonom. Tu su se omladinci zabarikadirali.
Masa je provalila na prvi sprat tra`e}i omladince i oru`je za koje su vjerovali da ga ima g. Mihalovi}. Ovo se de{avalo oko pet sati po podne. Kako je svjetina na{la zakqu~ana vrata od hodnika, u kojem su se sklonili
omladinci, po~ela je da puca kroz vrata pa su se omladinci povukli u kupaonu i ponovno zabarikadirali u woj. Masa je provalila u hodnik i navalila sjekirama, te pucawem iz pu{aka na kupaonu. Omladinci su, vide}i da }e
masa provaliti u kupaonu, otvorili vrata i prvi je pred wu stupio Gogi}
Velimir sa uzdignutim rukama u vis. Masa je navalila na Gogi}a toqagama,
a kad je pao provalila je preko wega u kupaonu. [to se daqe de{avalo u kupaoni Gogi} nezna jer ga je masa odvukla hodnikom i izvela pred dvor, neprekidno ga udaraju}i po celom telu. Prema nalazu izaslanika banske uprave vidi se da je masa omladince u kupaoni toqagama izmasakrirala, svu {estoricu na mjestu ubila i bacila kroz prozore u dvori{te i u vrt (kao Apisovi oficiri Aleksandra i Dragu Obrenovi} – N. @.).
Gogi} Velimira masa je prisilila da ide { wome od dvorca do sela Ke142
restinec, koje je udaqeno oko 300 koraka. Uz put morao je na zahtjev mase da
pjeva, da ple{e i da pije neku kaqu`u. Vra}aju}i se iz sela prema dvoru govorili su mu stalno da }e ga pored ostalih drugova ubiti, jer ne}e dozvoliti da ostane na `ivotu ma i jedan od svjedoka ovoga doga|aja. U tome momentu nai{ao je sreski izaslanik pristav Poli} sa narodnim poslanikom sreza Samoborskog Qudevitom Toma{i}em, te je ovima uspjelo da Gogi}a spase iz ruku razbje{wele mase. Na intervenciju Toma{i}evu svjetina se po~ela razilaziti, te se ne{to poslije 18 ~asova sva i razi{la svojim selima.
O samom doga|aju pred dvorom saslu{an je u Zagrebu seqak Jurinac Juro iz Rakitja, koji je dopremqen u Zagreb u bolnicu jer je prilikom napada
na dvor rawen u glavu. Prema wegovom iskazu on je toga dana prije podne bio
na komemoraciji pok. Karla Brkqa~i}a u Samoboru i tu se u dru{tvu narodnog poslanika Qudevita Toma{i}a i nekoga Kruhaka Viktora iz Zagreba zadr`ao do 12 ~asova. Stigao je u Sv. Nedequ pje{ice oko 14 i po ~asova,
te se zadr`ao pred op{tinskom zgradom sa op{tinskim stra`arom ^a~kovi} Josipom, koji ga je pitao kako je bilo u Samoboru. Dok su oni razgovarali dotr~ala je iz sela djevojka koja im je rekla da se u selu Kerestincu narod buni jer su do{li ~etnici koji izazivaju, a koji su se sklonili u dvor g.
Mihalovi}a. Ova im je djevojka daqe pri~ala da je sedam omladinaca, koji
su do{li vozom do Potsudeda, a odatle pje{ice preko Rakitja u Kerestinec.
Ovi ~etnici da su govorili: ’da zna Mihalovi} ko mu ide, najboqeg bi prasca ispeko’. Jurinac se uputio nato u Kerestinec, gdje je na{ao pred dvorcem okupqenu masu od oko 100 qudi, koji su bili naoru`ani toqagama i vilama. Bilo je mnogo `ena (rimokatoli~ka `ena – odani vjernik, fanati~ni borac protiv pravoslavnih Srba i Hrvata–Jugoslavena za “hrvatsku pravicu”, kao i 1941. i 1991 – N. @.), koje su tako|er po ne{to dr`ale u rukama. On je pri{ao g. Mihalovi}u te ga upitao ko su ti qudi koji su se kod wega sakrili, na{to mu je Mihalovi} odgovorio da su to wegovi gosti. Iz mase je vikano: ’Otkad su to wegovi gosti, otkad je vama Katanec za gosta’. G.
Mihalovi} je nastojao da umiri qude, ali nije uspjevao, jer mu je iz mase vikano: ’Za{to bi se umirili kad ih ~etnici napadaju i dawu i no}u’. U tom
~asu je pao jedan hitac iz revolvera koji ga je pogodio u levo uho, te mu povredio kost. On nije vidio tko je pucao, jer mu je hitac do{ao iza le|a, ali
dr`i da je pucano iz dvora, komu je on bio okrenut le|ima. Rawenome su pri{li nekoji mla|i, isprali mu ranu i poveli do wegove ku}e, odakle se kolima prevezao do Stupnika, te kasnije motorom do Zagreba. Sada se navodno ne mo`e da sjeti ko je sve bio me|u onom masom, jer je bio vrlo uzbu|en i
mislio je samo na to kako da ih umiri. Iz predwega se vidi da se iskazi Gogi}a i Jurinca ne podudaraju u pogledu samoga doga|aja pred dvorom. Preslu{an
je tako|er zastupnik vlastelinstva Rakitje, koji je izjavio da je kod prolaza
ovih omladinaca kroz selo Rakitje ~uo kako je neko vikao [email protected] Jevti}’.
Izaslanik banske uprave, ~im je na ve~e stigao u Kerestinec saznao je
da je svjetina vra}aju}i se iz Kerestineca u Rakitje na putu ubila nekog Jovana Butu, wegovu `enu i k}erku, te je zapalila ku}u u kojoj su oni stanovali. @andarmerijski poru~nik koji je bio izaslan da izvidi {to je na stvari, na{ao je kasno u no}i zaista ku}u u plamenu, prozore i vrata demolira143
ne, a iz ku}e se osje}ao strahovito te{ki zadah, kao da gori meso. Patrola
nije mogla da prodre u ku}u zbog vatre, te se ograni~ila da pretra`i neposrednu okolinu ku}e. Na{la je tragove svje`e krvi, kao i djelove mozga, do~im nikakve qe{eve. Dr`alo se u prvom ~asu da su Buta i wegovi nakon ubistva ba~eni u vatru... Jutros su me|utim pomnom pretragom cijele okoline
ku}e Butine, na|eni qe{evi samoga Bute, wegove priqe`nice i pastorke
udaqeni od ku}e oko 400 metara. Oni su ubijeni udarcima po glavi. Na `ivotu je ostao samo wegov petnaestogodi{wi sin, koji se nalazi na `andarmerijskoj stanici u Samoboru.
Sam doga|aj pred Butinom ku}om nije se do sada mogao rekonstruisati,
ali je jutros prijavio op}inskoj upravi u Sv. Nedeqi neki Franceti} Stjepan, seqak iz sela [trmca kod Podsuseda, da mu je sin Frawo Franceti}
ubijen prilikom napada na Butinu ku}u, te zamolio za dozvolu da ga smije
sahraniti u Strmcu. Izgleda da je ili prije napada na ku}u ili za vreme napada u samoodbrani Buta ili jedan od wegovih pucao iz revolvera na Franceti}a, te ga ubio. Franceti} Frawo je danas sahrawen na grobqu u Strmcu, te se prigodom sahrane nije desio nikakav incident.
Prigodom doga|aja pred dvorcem rawen je lak{e po glavi te izgreban
po licu i sam biv{i ban g. Mihalovi}, do~im se wegovoj k}erci, koja je tako|er bila me|u masom nije ni{ta desilo, niti ju je ko dirao. U samom dvoru je svjetina ispreturala dva ormara tra`e}i pu{ke i municiju, te je odnela dve na|ene lova~ke pu{ke i ostalo dekorativno oru`je. Sudska komisija koja radi na terenu nastoji da utvrdi zajedno s g. Mihalovi}em sve {to
je odne{eno (iz ku}e). Izgleda da je svjetina pokupila nekoje stvari i iz sobe za slu`in~ad, kao i ne{to novca, a jednoj je slu`avci odne{ena i slu`inska kwiga. Jo{ sino} se g. Mihalovi} dopremqen u Samobor gdje je bio
previjen, te se kasnije vratio u svoj dvor. Banska uprava dobila je obavje{tewe da je g. Mihalovi} sa svojom obiteqi ve~eras stigao u Zagreb i da je
otseo kod svoga brata”.103)
Ban Kostren~i} je povodom te{kog krvoproli}a u Kerestinecu i okolini naredio da se provede svestrana istraga kako bi se utvrdili po~initeqi. Teren je osiguran ja~im odredima `andarmerije, a vi{em dr`avnom
tu`iocu upu}en je pismeni poziv da formira sudsko-qekarsku komisiju koja }e istra`iti ove doga|aje. Ban je izdao naredbu o zabrani kretawa pu~anstva od 19 ~asova do 5 ujutro i rje{ewe kojim je odredio `andarmerijsku
asistenciju od po deset `andarma “na teret pu~anstva” u selima: Kotari,
Mawa Vas, Strmac, Kerestinec i Rakitje. Sreskom na~elstvu je nare|eno
da razoru`a `iteqstvo, oduzme oru`ne listove i pretrese sve za koje se
sumwalo da posjeduju oru`je bez dozvole.
Seqa~ki nacionalisti~ki velikohrvatski i ideolo{ko-politi~ki
teror bio je {irih razmjera. Pored ubijenih omladinaca, Bute i wegove porodice, ali i drugih “nacionalnih radnika” iz okolnih sela, maltretirane su pristalice politike “narodnog jedinstva”. Frawo Cepak, `eqezni~ar iz [trmca, `alio se sreskom na~elniku da su mu nepoznata lica tokom
no}i poru{ila predwi zid ku}e, “pa je on pao u sobu”. Provalili su u ku}u,
uni{tili slike i polupali lampe, “a slike Bla`enopo~iv{eg Kraqa
144
Aleksandra i Wegovog Veli~anstva Kraqa Petra II izweli napoqe i pocepali. Poru{ili su plot pred ku}om, uni{tili dve mlade vo}ke, nekoliko trsova i sve povr}e”. Vandalski napad na ku}u Cepaka izvr{en je iz politi~kih razloga, jer je on na petomajskim izborima glasao za kandidata na
listi Bogoquba Jevti}a, pa je “ovaj ~in po~iwen iz politi~ke mr`we i
osvete”. Boje}i se osvete on je pobjegao u obli`we selo kod ro|aka. Poslije zadu{nica za Karla Brkqa~i}a, koje su odr`ane u Samoboru, ubijen je seqak Ignac Herceg iz Kotara i rawen Tomo Rubini}, sitni trgovac iz Mawe Vasi. Obojica su bili poznati protivnici ideologije Hrvatske seqa~ke stranke, pa je i ban Kostren~i} zakqu~io da je to bio glavni motiv zlo~ina.104)
Prema naknadnom izvje{taju bana Kostren~i}a, krvoproli}e nije bilo mogu}e sprije~iti, “iako se postupilo u svakom pravcu najhitnije jer sa
mestima koja dolaze u obzir nema telefonske veze”. Na prvu vijest koja je
primqena u 17,30 ~asova smjesta je, po nare|ewu banske uprave, upu}en kamionom odred `andarmerije koji je na lice mjesta stigao prekasno, jer je zlo~in izvr{en prije 18 ~asova, 25 minuta poslije prvog izvje{taja. Upu}ena
su nova poja~awa `andarmerije, a ban Kostren~i} je odredio da `andarmerijski odred ostane na licu mjesta kako bi izaslaniku banske uprave, koga
je uputio sa dva detektiva zagreba~ke policije, bio od pomo}i prilikom
“najstro`ije i svestrane istrage”.
Bana Savske banovine Kostren~i}a posjetio je 19. aprila 1936. biv{i
ban Antun Mihalovi}, “koji je na glavi jo{ uvijek bio povijen, a preko nosa nosio crni povez kao preventivno sredstvo protiv organskih promjena u
oku po savjetu svoga lije~nika”. I pored “te{kih potresa {to ih je pretrpio u posqedwe vreme”, prema procjeni Kostren~i}a, Mihalovi} je bio
“vrlo sabran i u ocjewivawu doga|aja vrlo umjeren”. Mihalovi}eva izjava
data Kostren~i}u razlikovala se od policijskih i upravnih izvje{taja.
Mihalovi} je do{ao da upozori Kostren~i}a “da se s neke strane sprema da
se u Kerestinecu poginula lica sahrane na sve~an na~in uz u~estvovawe
svih nacionalnih udru`ewa u Zagrebu”. On je bio odlu~no protiv toga i u
svojstvu predsjednika banovinskog odbora Jugoslovenske radikalne zajednice zamolio je Kostren~i}a da to na svaki na~in onemogu}i, jer bi takav
postupak mogao ponovo izazvati ne`eqene doga|aje. Mihalovi} je izjavio
“da mu je neprijatno {to je wegovo ime silom prilika dovedeno u vezu sa poginulim licima, koja nisu bezprekorne pro{losti, a ipak su ~lanovi organizacije Jugoslavenske radikalne zajednice”. On je vi{e puta protestirao
protiv toga, “ali bez uspjeha, no }e sada ~im se oporavi i ~im se prilike
sti{aju, u toj stvari energi~no nastupiti.”105)
U razgovoru sa Mihalovi}em, Kostren~i} je pri~ao o doga|aju i okolnostima koje su mu od ranije bile poznate: “Nagla{avao je naro~ito silnu
psihozu koja je zahvatila masu, jer se radilo navodno o ~etnicima, i tvrdi
da bi se sve relativno jo{ dobro svr{ilo da su ta lica prema `eqi seqaka iza{la iz dvora i legitimisala se rano popodne, dok je wihovim ustru~avawem da iza|u razdra`enost mase sve vi{e rasla. Wegova gospo|a je tim
licima ponudila da }e ona pred svima wima iza}i pred seqake i na taj na145
~in ih za{titi, ali su oni odbili da to u~ine”. Istakao je, po wegovom mi{qewu, sre}nu okolnost {to `andarmerija nije stigla dok je masa bila na
okupu, “jer svojom intervencijom ne bi spasila omladince, dok bi vjerojatno u sukobu, koji bi bio neminovno nastao izme|u `andarmerije i naroda,
bilo palo daleko vi{e `rtava s jedne i s druge strane”. Ban Kostren~i} je
na kraju razgovora izjavio da je sahrana `rtava “stvar gradskog fizikata,
koji intervenira u svim slu~ajevima kad nema tko da se brine za pogreb”.
“Po{to se niko nije javio spremnim da se pobrine za sahranu, izuzev za pok.
Golemovi}a, sahrana je izvr{ena u ponedeqak u osam ~asova izjutra”.106)
Na terenu su se tih dana i daqe nalazili izaslanik banske uprave, kome su dodeqena kao ispomo} dva ~inovnika kriminalnog odseka uprave policije u Zagrebu, dva `andarmerijska oficira i 151 `andar. Ova komisija
je provodila “opse`nu istragu” kako bi utvrdila inspiratore i izvr{ioce nemilog doga|aja u Kerestinecu. U Zagreb je 18. aprila stigao inspektor
Ministarstva unutra{wih poslova dr Vla{kalin, koji je kod banske uprave prikupio podatke i uputio se na mjesto doga|aja, kako bi sa lokalnim
vlastima nastavio istragu. Na terenu se nalazila i sudska komisija pod
vodstvom zamjenika dr`avnog tu`ioca Debel~i}a, koja je vodila istragu za
sudske vlasti. Policijske vlasti su uhapsile desetoro lica iz Rakitja, ali
se wihovim saslu{awem nije moglo ni{ta konkretno utvrditi po{to su
svi poricali u~e{}e u zlo~inu. Povodom krvavog zlo~ina sreski na~elnik
u Samoboru naredio je svim posjednicima oru`ja i oru`nih listova da ih u
roku od 24 sata predaju vlastima. U selima na podru~ju op{tine Sv. Nedeqa i Podvrh zabraweno je kretawe od 19 sati do 5 sati ujutro, a radi uspostave naru{enog reda i poretka odre|eno je da se u pojedinim selima ovih
op}ina deta{iraju `andarmerijske patrole od po 10 `andara “na teret `iteqstva tih sela”.107)
Podaci o Srbinu Jovanu Buti, koji je ubijen pored svoje ku}e u Rakitju
sa `enom i }erkom, dobijeni su naknadno. Buta je u rodnom mjestu Rumi imao
zakonitu suprugu i troje djece. Napustiv{i `enu on se po~etkom tridesetih godina naselio u Rakitju i “sa`ivio sa nekom Franceti}”, koja je imala dvoje djece. Prilikom osnivawa ~etni~kog udru`ewa u srezu Samoboru
“on se naro~ito isticao”, iako je bio obi~an ~lan udru`ewa. Zbog toga je
od tamo{weg `ivqa “bio vrlo omra`en”. Obdukciju `rtava ovog zlo~ina:
Bute, `ene i wene k}erke, kao i “omladinaca”, izvr{ila je stru~na lije~ni~ka komisija u prosekturi u Zagrebu.108)Slijede}i izvje{taj, od 21. aprila 1936, Kostren~i}a je ko{tao banskog mjesta i visokog dr`avnog polo`aja. Predsjedniku vlade Stojadinovi}u nije se svidjeo na~in na koji je ban
Kostren~i} predstavio uzrok i posqedice krvavih doga|awa u Lici i Kerestinecu. Ban je u izvje{taju sugerisao promjene u politi~kom `ivotu
Kraqevine, bez obzira na “date politi~ke slobode”. Mo`e se pretpostaviti da se Stojadinovi}u nije svideo ni potpuno negativan kontekst u koji je
Kostren~i} stavio ~etni~ku organizaciju, ~iji su pojedinci bili ~lanovi
vladaju}e Stojadinovi}eve Jugoslavenske radikalne zajednice (bio je to napad na wegovu politiku). Stojadinovi} je u pismu Kostren~i}u naveo: “Gospodine bane. Iz va{eg posqedweg pisma povodom doga|aja u okolini Za146
greba vidim da se Va{e ideje u mnogome razlikuju od onih, kojima se rukovodi Kraqevska Vlada. U wemu mi pi{ete o raznim pitawima na na~in kako ranije niste govorili. Izgleda mi stoga da nemate mnogo voqe da nastavite rad na polo`aju bana. Mo`da je stoga najboqi izlaz da potra`imo novog bana za Savsku banovinu, a vama neki drugi polo`aj, koji bi Vam boqe
odgovarao? Meni se ~ini da je to jedini izlaz”.109)
U “problemati~nom” izvje{taju od 21. aprila 1936. Kostren~i} je ponovio konstatacije da su se poslije ubistva Karla Brkqa~i}a politi~ke
prilike u Savskoj banovini jo{ vi{e zao{trile, a “protiv{tine izme|u
razno orijentisanih grupa jo{ vi{e produbile”. Sugerisao je Stojadinovi}u potrebu izvjesnih makar i isforsiranih promjena u politi~kom `ivotu, naro~ito u vezi “s kompleksom problema {to ga zovu hrvatskim pitawem”. Pisao je tako|e o “neobi~noj dezorijentaciji u politi~kim idejama
i idealima, velikoj pometenosti u politi~kim shvatawima„.
U takvoj situaciji dovoqan je bio, prema Kostren~i}u, najmawi povod
da izazove ne`eqene posqedice: “Tako je slu~ajna smrt Javora (frankovca
– N. @.), za koga se op}enito verovalo da je `rtva mu~ewa u policiji, uzbudila mase u Zagrebu, pa je tako do{lo zbog tog ~ovjeka, koji ina~e nema zna~ewa, do poznatih te{kih izgreda”. Pogibija Karla Brkqa~i}a “izazvala
je negodovawe svih ispravnih gra|ana bez razlike”. Kostren~i} je prikazao
~etnike u krajwe negativnom kontekstu,110) gotovo kao jedine krivce krvoproli}a: “Ve} se je i ranije u ovim krajevima osu|ivalo ~etnike kao instituciju nepotrebnu i ovde bez ikakve tradicije, a osu|ivalo se naro~ito zato jer je bilo op}e poznato da su u to udru`ewe ulazila po pravilu lica vrlo sumwive pro{losti, koja su ~esto pod vidom svog ~lanstva u tim udru`ewima, vr{ili ~ine koji su bili upereni protiv li~ne i imovinske sigurnosti gra|ana, a koji su isto tako bili i u protiv{tini sa zakonom. Ve} i
pre ubistva Brkqa~i}a povezali su se u {irokim slojevima masa s pojmom
~etnika pojmovi nasiqa, samovoqe i zuluma, a povezalo se s tim vjerovawe
da su ti ~etnici i moralno i materijalno podupirani od izvjesnih vlasti i
od wih snabdjevani oru`jem. Strah pred ~etnicima bio je op}enit, pa kad
se je na selima ~uo povik ’~etnik’, stvarala se odmah psihoza, zvonilo se na
uzbunu, qudi su se oboru`avali i skupqali na zajedni~ku odbranu (ovom
konstatacijom on indirektno opravdao kerestine~ki pokoq – N. @.) ili se
zatvarali u ku}e da se tu brane (prema Kostren~i}u izgleda da su ~etnici
masovno i ~esto terorisali Hrvate, {to nije istina – N. @.). Tu psihozu
zloupotrebqavali su onda ~esto elementi kojima je stalo do nereda i ~ija
je lozinka ’{to gore to boqe’, naro~ito dakle frankovci i komunisti, nastoje}i da i tim putem zakrve Srbe i Hrvate i da mr`wu na ~etnike pro{ire i na sve Srbe... Kad se je potom kao muwa narodom pronela vest da je ~etnik Pejnovi} ubio starog Brkqa~i}a, ~oveka po op{tem mi{qewu dobra i
po{tena, bez ikakva povoda, bez li~ne mr`we, hladnokrvno i iz prkosa, politi~ka neuroza potencirala se do paroksizma, tako da je stalno postojala
pogibao da na izlo`enim ta~kama do|e do sukoba izme|u raznih grupa... To
se je naro~ito moglo o~ekivati u Lici, gdje je situacija naro~ito te{ka s
obzirom na sastav pu~anstva, na jo{ nezaboravqenu li~ku aferu (li~ki
147
“bru{anski” usta{ki ustanak 1932 – N. @.), na nedavno oslobo|ewe dr Artukovi}a po dr`avnom sudu i wegov povratak u taj kraj... Ali mogu}nost kakvog sukoba u bilo kojem drugom kraju Savske banovine postojala je obzirom na zadu{nice i komemoracije za Brkqa~i}a koje su se odr`ale od 14.
do 19. aprila, te su one predstavqale jednu trajnu pogibao za koji te`i incident. Ta zlokobna predvi|awa ispunila su se 16. aprila u Kerestincu
kraj Samobora”.111)
Poslije iscrpne analize kerestine~kih doga|aja u vi{e izvje{taja iznena|uje Kostren~i}eva procjena da je “taj sukob sasvim slu~ajan koliko se
dosada vidi iz istrage, ni od koga spremqen, nego je u cijelosti nastao sticajem slu~ajnih okolnosti, a kao rezultat op}e te{ke psihoze kako je gore
ocrtana...”. Kostren~i} nije imao ni uobi~ajene “su}uti” prema zvjerski
lin~ovanim seqacima jer, po wegovom mi{qewu, “{estorica ubijenih, a i
onaj sedmi te{ko raweni, svi od reda nisu bili ba{ vredni ~lanovi dru{tva i wihova je pro{lost sumwiva jednako kao i wihova egzistencija”.
Poslije saznawa iz istrage, kako je zakqu~io, “nesumwivo da je celi bes seqaka bio upravqen protiv ~etnika” (iako su svi bili ~lanovi JRZ – N. @.).
U me|uvremenu dok mu nije stiglo Stojadinovi}evo pismo (27. aprila),
Kostren~i} je predsjedniku vlade uputio dva pisma, 25. i 26. aprila 1936. godine. U pismu od 26. aprila pisao je o izjavi koju je Ma~ek dao dopisniku
agencije Stefani povodom pokoqa u Kerestinecu, a koju je objavio italijanski Pic­co­lo. Ma~ek je podvukao da su za sve krivi ~etnici, koji su provocirali doga|aje. Za wega, kako je izjavio, to ne predstavqa novinu “ve} ne{to {to se ponavqa ve} sedam godina”: “^etnici, koji su do sada bili u slu`bi, prelaze}i u slu`bu Jugoslovenske radikalne zajednice, nastoje da teroriziraju hrvatske seqake, koji su pri kraju sa svojim ekonomskim snagama”. Kostren~i} je bio mi{qewa da Ma~ekova izjava, data predstavniku
agencije Stefani Corrado Sofia (koji je boravio u Zagrebu i koga je do stana Ma~eka dopratio ~inovnik italijanskog konzulata), “nije u stvari ni{ta drugo nego ponavqawe pisawa ovda{wih listova (zagreba~kih – N.
@.), koji su svi od reda vi{e ili mawe otvoreno nastojali da krivwu za ove
doga|aje prebace na ~etnike i wihove organizacije. Tako su listovi Tipografije: ’Obzor’ i ’Jutarwi list’, a nisu zaostale ni ’Novosti’, prikazali
doga|aje kao odgovor na izazivawe ~etnika. U tome su listovi Tipografije i{li tako daleko da su objavili i la`ne slike, kao slike ~etnika, me|u
kojima se navodno nalazi i jedan od ubijenih – ^ipera”.112)
Javnost i Niko Bartulovi} su tako|e dali vi|ewe monstruoznog lin~a
jugoslavenskih ~etnika, koji su, kako je istaknuto, bili ~lanovi Stojadinovi}eve JRZ. Wihova interpretacija se u izvjesnoj mjeri razlikuje od Kostren~i}eve, a zbog zna~aja tekst navodimo u cjelini: “Ma da je od krvavih
doga|aja u okolini Samobora pro{lo ve} nedeqa dana, nije mogu}e o samom
~inu dati jo{ ta~nu ocenu. Jo{ uvek naime postoje va`ne ~iwenice koje su
u jednom delu {tampe zabele`ene na jedan, a u drugom na drugi na~in, dok
zvani~no ba{ o tim detaqima nije ni{ta precizirano. Tako se na pr. u zagreba~koj {tampi ka`e da je utvr|eno da je ubijeni ^ipara prvi pucao na
seqake, u momentu kad je hteo da im poka`e legitimaciju, dok je naprotiv u
jednom beogradskom listu javqeno da to nije ta~no, kao {to se u prvi mah
148
mislilo. Zatim su zagreba~ki listovi tvrdili da je {est mladi}a, skrivenih u ku}i bana g. Mihalovi}a, pucalo na seqake kad su prodrli u ku}u, dok
taj detaq u beogradskoj {tampi nismo na{li. Kona~no, zagreba~ki listovi tvrde da je iz ku}e Jovana Bute ’pucano izdajni~ki na seqake koji su prolazili’ i da je tako ubijen seqak Franceti}, dok je u beogradskim prikazima stajalo da je Franceti} ubijen u odbrani, kada su ve} seqaci navalili na
Butinu ku}u. I naposletku, neki zagreba~ki listovi tvrde da su ubijeni
mladi}i vikali poklike, prolaze}i kroz sela, dok se sa druge strane ka`e
da su mladi}i i{li mirno, da, sem Kataneca, nikada nisu bili ~etnici i da
su pripadali JRZ (koja je zabranila ~etnike u Sloveniji i u “pre~anskim”
krajevima – N. @.).113)
Nadamo se da }e istraga sve te detaqe rasvetliti i tako odrediti pravi karakter krvoproli}a. Jer stvar ima ipak drugi izgled ako je ^ipara pucao prvi i ako su mladi}i iz soba pucali u seqake; a drugi – ako su seqaci,
bez neposrednog uzroka navalili na qude, koji su makar i ~etnici, u tom momentu bili goloruki i u daleko mawem broju, pa ih (makar i zbog najrazumqivijeg, ali ipak – bez neposrednog podstreka, nastalog ogor~ewa) izmrcvarili. Isto tako bi stra{ni zlo~in nad Butom, a jo{ vi{e nad wegovom
`enom i detetom, ipak druga~ije izgledalo, kad bi se utvrdilo da je Buta navalio prvi i ubio seqaka Franceti}a.
To u detaqima. Ali – i bez obzira na to – u na~elnom i u op{tem pogledu, doga|aji u Kerestinecu predstavqaju te`ak slu~aj, ~ija strahota ne sme
da se umawuje ni prema kojoj strani. Me|utim, ve} sama ~iwenica da jedan
deo {tampe u prikazima poku{ava da umawi krivicu napada~a (Klerikalna ’Hrvatska stra`a’ nema ~ak ni re~i, bar hri{}anskog `aqewa zbog doga|aja!), a drugi da umawe krivicu napadnutih, uleva bojazan da se ni posle
ovako tragi~nog ’mementa’, qudi ne}e da otrezne, ve} da }e se i ovaj `alosni doga|aj poku{ati iskoristiti za sejawe nemirnih raspolo`ewa sa vi{e strana. A ipak, onaj ko ima smelosti da gleda objektivno, mora uvideti
da je za ovaj, kao i za mnoge `alosne doga|aje, krivica slo`ena i, ako ne ba{
op{ta, a ono bar vi{estrana. Da stvari u ^etni~kom udru`ewu, bar u pre~anskim krajevima, nisu bile nikako u redu, pokazao je najboqe slu~aj robija{a i pqa~ka{a Pejnovi}a, koji je ipak bio primqen u ~lanstvo. ’Javnost’
je i nedavno zabele`ila slu~aj ~lana ~etni~kog udru`ewa u Dubrovniku,
koji je bio osu|en zbog la`nog denuncirawa Hrvata. Ta pojava da su pojedini ~lanovi ~etni~kih udru`ewa, u pre~anskim krajevima, nastupali kao samozvani izvr{iteqi kazna i osveta, tobo`e u ime dr`ave ili nacije, javqala se ~esto i bila od mnogih vlada, ne samo tolerantna, nego i podupirana. I {to je jo{ gore, qudi sumwive pro{losti i morala, pa ~ak i biv{i
frankovci, tra`ili su zakloni{ta i punomo}ja za nasilni~ke instinkte u
tim udru`ewima i bili na `alost i primani, – napadaju}i ne samo qude
protivnog politi~kog uverewa, nego i najboqe Jugoslovene, ako nisu pristajali uz re`im. To naravski, ne zna~i da me|u ^etnicima nije bilo i qudi sa najboqim namerama, ali ve} sama izjava lepog broja srbijanskih ~etnika, objavqena nedavno u {tampi (a u ~iji meritorni spor mi ovde ne ulazimo!), pokazuje tako|er da je u udru`ewu bilo mnogo toga {to je moglo da
izazove nezadovoqstvo.
149
Nedavno ubistvo poslanika Brkqa~i}a sa strane jednog takvog ’~etnika’, jo{ vi{e je razjarilo duhove i to treba razumeti. Da su se sli~na nasiqa de{avala u Srbiji, zar ne bi i tamo reakcija bila neizbe`na?... Me|utim, ba{ zato {to su to stvari koje treba razumeti i koje su se mogle o~ekivati, bila je du`nost i da se predusretnu! Fraza da u ’hrvatskom narodnom pokretu nema vi{e ni frankovaca ni klerikalaca’, ve} da sve striktno slu{a dr Ma~eka, pokazala se jo{ jedanput, ne samo neta~nom, nego i fatalnom. Jer, mi smo ube|eni da dr Ma~ek, ne samo {to ne `eli krvoproli}a, ve} obratno – tra`i da se izbegavaju i najmawi neredi. A ako se ipak doga|aju, – zna~i li to da sve striktno slu{a dr Ma~eka? – Kaza}e se, da ogor~ewe mo`e da nadja~a sve razloge, ali i ogor~ewe je biqka, koju neko mora
da zaleva i da je neguje... Da su stvari, kao {to je ubistvo Brkqa~i}a, dijametralno suprotne intencijama, ne samo Srba koji su danas na vladi, nego i
goleme ve}ine srpskih grupa, to mora priznati i najzadrtiji frankovac.
Pa, kad bi {aka ve} rasturenih ’~etnika’ bila kriva i za deset puta gore
stvari nego li je uistinu, – zar je, ne samo nacionalno i moralno, nego i politi~ki mudro i opravdano, zbog osvete prema toj {a~ici, unositi nemire
u jednu situaciju, u kojoj se ipak sa svih strana i svima snagama nastoji da se
na|e re{ewe hrvatskog pitawa? Ako ni zbog ~ega, to nije uputno ve} zbog
toga toga, {to se ba{ time daje podr{ka onim elementima, koji tvrde da se
jedino potpunim ukidawem sloboda dade zavesti red u ovoj zemqi... Koliko
god duboko cenili `aqewe pristalica biv{e HSS za mu~ki ubijenim Brkqa~i}em, dr`imo da se, zbog op{te stvari, kojoj je i Brkqa~i} slu`io,
moglo ~ak i od tolikih brojnih zadu{nica odustati, pogotovo kad se o~ekivalo da }e na pojedinim mestima suvi{e uzrujani ili namerice uba~eni negativni elementi iskoristiti priliku, ne da `ale mrtvog i da osude zlo~instvo, ve} da raspiruju strasti.
Pi{u}i o doga|ajima u Kerestinecu, ’Obzor’ ka`e da ’treba zahvaliti
vodstvu HSS koje neprestano sti{ava svet, {to narod nije reagirao’; i mi
verujemo da se je sa mnogih strana to zaista ~inilo. Ali isto tako verujemo, da je bilo i tih koji su radili ba{ obratno, {to naslu}uje i sam ’Obzor’, kad ka`e: ’Potrebno je, dakle, sti{ati seqa{tvo, i uvjeriti ga da su
pro{la nepovratno vremena kad se je moglo terorizirati na{e pu~anstvo, i
onda }e sigurno opet u na{im pitomim selima zavladati mir i spokojstvo’.
Posve ta~no, – ali ko mo`e o tome da uveri seqake? Ma koliko da smo daleko od dana{we vlade, treba joj priznati da je ba{ u tom smeru u~inila
mnogo: Raspustila je prave i neprave ~etnike u pre~anskim krajevima, oborila se na fa{iste tamo gde ih ima i gde ih nema, i dala je slobodu krajweg
hrvatovawa. A opozicija pogotovo!... Ostaje, dakle da i vo|e tog seqa{tva
ubede narod o potrebi mira, i pored izazovnih ~ina ra{trkanih pojedinaca, kao {to je Pejnovi}. Me|utim, ma koliko da mi ne sumwamo o dobrim namerama dr Ma~eka, nalazimo da se i povodom najkrupnijih doga|aja i suvi{e {krtari sa re~ima smirivawa, – kao da postoji bojazan da se ne izazovu
oni, koji u toliko ja~e ubacuju re~i nemira i negacije.
Kona~no, treba pogledati stvar i sa dr`avnog te sa op{tequdskog gledi{ta. Ako se je, nakon Brkqa~i}evog ubistva, reakcija morala o~ekivati,
pa zato i predusresti sa strane vodstva HSS, potrebno je to u~initi i sa
150
strane vlasti, polaze}i sa jedino ispravnog gledi{ta da je, ~ak i onda kad
bismo zaista u`ivali naj{iru demokratiju, autoritet vlasti i wenih organa potrebno uvek dr`ati na visini i snagu tog dr`avnog autoriteta baciti u svakom momentu na vagu, tamo gde ima opasnosti da se jave nelegalne
akcije pojedinaca ili mase. Ako se je ranije dr`avna vlast zloupotrebqavala za za{titu nasiqa nazovi ~etnika, to ne sme nikako da zna~i da je svaki ~ovek koji je bio ili jeste ~etnik, sada najednom postao ’vogelfrei’, ~ak i
onda kada bi mladi}i koji su i{li u Kerestinec, bili najve}i nasilnici,
a pogotovo ako su samo bili nabe|eni kao takvi. I kona~no – ma ko da su bili, i makar {to imali na savesti – mrcvarewe {estorice wih te Butine
`ene i k}eri, sa strane gomile od hiqadu seqaka, stvar je koja bi trebala
da izazove op{tu osudu i `aqewe, te brigu da se ne{to sli~no vi{e ni izdaleka ne ponovi – bez obzira na obim olak{avaju}ih okolnosti, usled razumqivog ogor~ewa, reakcije, itd. – koje mogu da se utvrde”.114)
Tenzije “zagorskih seqaka” prema tobo`wim ~etnicima nisu se smirivale ni tokom maja 1936. Novi ban Savske banovine Viktor Ru`i} izvjestio
je Milana Stojadinovi}a da je 13. maja grupa seqaka krenula prema qe~ili{tu Klenovik u namjeri da opkoli wegovu zgradu zbog navodnog skrivawa
“nekih ~etnika” u woj. U isto vreme, u Klenovik je stigao Ma~ekov delegat
dr @iga [ol sa zadatkom da odvrati seqake od nasiqa. U pomirqivom govoru [ol je istakao da su “glasine protiv qe~ili{ta posvema neosnovane
i da seqaci nemaju razloga da se na ovaj na~in bore, jer da u qe~ili{tu nema nikakovih ~etnika”. Pozvao ih je da se mirno razi|u ku}ama, “a tko se ne
pokori ovoj `eqi dr Ma~eka da }e biti iskqu~en iz stranke”. Poslije [olovog obra}awa seqaci su se mirno razi{li.115)
“Slu~aj Kerestinec” je najboqa ilustracija velikohrvatske krvolo~ne
nacionalne tehnologije stvarawa, uzdizawa i {irewa konfesionalne rimokatoli~ke nacije, provo|ene strategijom lin~a i utjerivawa straha kod
“inovjernih”, ali i kod svojih istovjernih, u slu~ajevima kada izdaju velikohrvatske nacionalne ideale i prikqu~e se neprihvatqivoj ideolo{koj i
politi~koj opciji (slu~aj jugoslavenskih ~etnika – rimokatolika i muslimana). “Slu~aj Kerestinec” nije bio ni prvi ni posqedwi obra~un sa ideolo{kim, politi~kim i nacionalno-vjerskim protivnicima. U nizu doga|awa dovoqno je prisjetiti se “samo” paqevine srpske zastave i progona zagreba~kih Srba 1895; “arnautluka” u Zagrebu 1902; {ikanirawa Srba 1914.
poslije ubistva Franca Ferdinanda; niza ideolo{kih i politi~kih ubistava jugoslavenskih nacionalista Srba, Hrvata ali i muslimana (Sokola,
~etnika, “jenesovaca”, biv{ih “orjuna{a” i drugih) od druge polovine 1935.
do 1937; progona i iseqavawa Srba iz Banovine Hrvatske 1939–41; genocida nad Srbima i Hrvatima Jugoslavenima u NDH 1941–45; pripreme “lin~a” (preko spiskova Srba odre|enih za likvidaciju) i maltretirawa Srba
i Hrvata – Jugoslavena 1971. (slu~aj @anko i drugi); inscenirawa i re`irawa “srpske pobune”, lin~ovawa civila i vojnih lica Srba i Slovenaca,
Hrvata i Muslimana – Jugoslavena 1991. pa sve do dana dana{weg. Sva lin~ovawa i ubistva pravdana su “mirotvornom” velikohrvatskom samoodbranom, kao {to je to bio slu~aj sedmorice tobo`wih ~etnika (i usput ubije151
nih sokola i jugoslavenskih nacionalista) koji su morali biti likvidirani jer su “ugro`avali” na hiqade “pitomih” zagorskih “bezjaka”. Slu~ajevi
takve masovne nacionalne histerije, stvarane istom nacionalnom propagandnom metodologijom (nekad “haesesovaca” a danas “hadezeovaca”), a koja
je zavr{avala lin~om, prepunili su povijest “moderne mirotvorne Hrvatske”.
Zbog kompromitacije ~etni~kog pokreta, kao i svih ostalih jugoslovenskih nacionalnih organizacija od strane vlade Milana Stojadinovi}a
i naro~ito ministra Antona Koro{eca (koji je dekretom zabranio organizaciju ~etnika), ~etni~ki pokret je poku{ao da se obnovi i reorganizira
“u novom ruhu”. Javnost je u broju od 27. aprila 1937. objavila glosu o osnivawu “Dru{tva starih ~etni~kih boraca”. Osniva~kom skupu u Beogradu
prisustvovalo je oko 100 starih ~etni~kih boraca. Skup je sazvao “g. Petrovi}”, a za predsjednika privremene uprave izabran je Milosav Jeli}, koji je
u prigodnoj besjedi rekao: “Tradicije ~etnika tako su svetle, a wihovo po`rtvovawe tako veliko, da zbiqa nisu zaslu`ili sve ono {to im se danas
plete oko imena. Mi `elimo da oko toga imena vaspostavimo stari sjaj”.
Bartulovi} je pohvalio inicijativu starih ~etnika da osnuju novu ~etni~ku organizaciju: “Ne ulaze}i u diskusiju o licima osniva~a, niti o na~inu
i vremenu osnivawa novoga udru`ewa starih ~etnika, treba da istaknemo
da u ovom mnogo zadocnelom osnivawu novoga udru`ewa starih ~etnika vidimo jedan znak vra}awa na normalnost”. Smatrao je, me|utim, da je bilo
“naprirodnije o~ekivati odmah posle ratova organizovawe ~etnika, pa su
se ta i pojavila”, ali je bilo “neprirodno, nezdravo i deplasirano osnivati nova, ili transformisati stara udru`ewa, na bazi primawa ’novih ~etnika’, mla|ih, ~esto puta sve pre negoli hrabrih i nesebi~nih qudi dobroga glasa, pa onda ta udru`ewa i te nove ~etnike stavqati u slu`bu raznih
partijskih, ili raznih politi~kih akcija, sa prikrivenim pozadinama”. Za
Bartulovi}a je bilo “najnezdravije i najnenormalnije u dr`avi, stvorenoj
velikim juna{tvom i `rtvama starih ~etnika, zavoditi teror nad gra|anima te dr`ave, oru`awem nekih novih ~etnika i ~etni~kih udru`ewa, za ~etovawe protiv dr`avqana, koje su stari, pravi ~etnici pomogli osloboditi”. Pravi, stari ~etnici trebalo je da “u~ine ustuk i povuku najo{trije
linije izme|u pravoga, nacionalnoga i ~asnoga ~etni{tva i ~etovawa, ili
terora nad vlastitim narodom, u slobodnoj otaybini”. Glasovi protesta od
strane pojedinih starih ~etnika ostali su bez ja~eg dejstva.
“Na{e ~etni{tvo”, kako je zakqu~io Bartulovi}, bilo je vezano za odre|eni period istorije i za prilike koje su diktirale poseban na~in borbe i “naro~iti tip heroizma”: “Poslije velikog rata, u vremenima mehanizacije sa jedne strane, a velikih vojnih organizacija sa druge strane, naro~ito pak unutar vlastite slobodne dr`ave sa ure|enom vojskom, `andarmerijom i policijom, te politi~kim `ivotom, ne mogu ni ti metodi, ni takav
tip heroizma da na|u vi{e primene. On ostaje samo jedinstven istorijski
primer i spomenik te{kog i slavnog vremena. Novi ~etnici se ne mogu
stvarati usred mira i posve novih prilika prostim upisivawem u udru`ewa. Protiv takove degradacije imena, tradicije i zna~ewa ~etni{tva imali su u prvom redu da se dignu oni, koji su bili pravi ~etnici u pravom vremenu”.116)
152
Pravila novog udru`ewa su predvi|ala da ~lan mo`e postati samo stari ~etnik “koji je u gra|anstvu besprekornog vladawa”, da se iz ~lanstva mo`e iskqu~iti ~lan “za teror nad mirnim gra|anima”, da se zabrawuje no{ewe ~etni~ke uniforme, osim u danu ~etni~ke slave ili kada uprava naredi,
i da se “Dru{tvo ne mo`e staviti u slu`bu ni jednoj politi~koj stranci”.
Bartulovi} se slo`io sa odredbama Pravila, ali je zamjerio “za{to se kod
nas dolazi redovno na jedino korektni pravi put, istom posle decenija lutawa po stranputici”.
Bartulovi} izme|u jugoslavenstva, hrvatstva i srpstva
Pod uticajem agresivnog hrvatstva od sredine 1930-ih godina, Javnost
je malo revidirala {irok jugoslavenski kurs i pojedine rimokatolike –
Hrvate, koje je prethodnih godina uzdizala kao Jugoslavene, po~ela je da
svrstava u nacionalne Hrvate. Bartulovi} je uzdizao kwi`evnika Vladimira Nazora kao ~ovjeka koji je svojim djelima “ja~ao hrvatski patriotizam
i budio hrvatski ponos”. Wegov “kwi{ki patriotizam”, me|utim, mogao se
tuma~iti i kao nesvjesno uzdizawe mitolo{kog hrvatstva, pod uticajem
[i{i}a, ]orovi}a i Novaka, u ciqu okupqawa Hrvata, kao organskog dijela jugoslavenskog naroda. Bartulovi} je o tome napisao slijede}e: “Hrvatska javnost nebi smjela zaboraviti da je Nazor autor ’Hrvatskih kraqeva’,
’Velog Jo`e’, ’Galiota Ilije’ i tolikih drugih remek-djela, koja su, kao malo {ta u na{oj kwi`evnosti, ja~ala hrvatski patriotizam i budila hrvatski ponos, a da i ne govorimo o tome, {to je kao ugledno kwi`evno ime pridonio slavi hrvatstva vi{e nego li mnogi tzv. stoprocentni, koji ga suvereno izop}uju”.117) Javnost je u Hrvate svrstavala Preradovi}a, [tosa, Juraja Biankinija i druge.
Hrvatski pokret je od 1935. agresivno nastupao i protiv Jugoslavena
tipa Nike Bartulovi}a, pa je time sve više “treznio” saradnike Javnosti
od nekriti~kog posmatrawa Ma~ekovih saradnika, ali ne i samog Ma~eka
koga su i daqe predstavqali kao politi~ara jugoslavenske zajednice. Javnost je, na primjer, reagirala na “{utwu” hrvatske {tampe povodom proslave Prvog decembra 1936. godine. Nijedan hrvatski list (Hrvatski dnevnik,
Obzor, Hrvatska stra`a, Jutarwi list, Hrvatski list iz Osijeka i drugi)
nije pomenuo Prvi decembar kao Dan ujediwewa. Niko Bartulovi} je sve
vi{e postajao svjestan beskompromisnog hrvatstva vo|a Hrvatskog pokreta. Namjesni~ki re`im kneza Pavla, kako je isticao, ostavqao je slobodu
samostalnog djelovawa politi~arima hrvatstva, daju}i pri tom punu slobodu agitacionog rada “biv{oj” HSS (iako su stranke zabrawene uvo|ewem
diktature 1929. – N. @.). Ustajao je u odbranu pripadnika Jugoslovenske nacionalne stranke (jugoslavenski integralisti) koje su “haesesovci” neargumentovano optu`ivali “da vr{e intrige protiv Hrvata”. O sabotirawu
proslave Dana ujediwewa Bartulovi} je zapisao: “... Vidimo da ogromna ve}ina op{tinskih uprava, koje su u rukama biv{e HSS, nije izvesila zastave na Dan ujediwewa, niti su op{tinska upraviteqstva prisustvovala blagodarewu u crkvama; ma da je u mnogim mestima pu~anstvo to izri~ito tra`ilo, i ma da je na pr. u Sutivanu na Bra~u, gdje je op{tina u rukama biv{e
153
SDK (Seqa~ko demokratske koalicije – N. @.), pu~anstvo na svoju ruku izvesilo dr`avnu zastavu na op{tinskoj zgradi, jednako kao i u Kor~uli itd.
Mi znamo, dodu{e, da je od vodstva ’Hrvatskog narodnog pokreta’ svim op{tinskim upravama bio razaslat poverqiv cirkular, u kome se izri~ito
ka`e, da op}ine, dok su u wihovim rukama, ’nemaju sudjelovati kod bilo kojih tzv. narodnih sve~anosti, misa zahvalnica i sli~no, niti imaju vje{ati
na tzv. dr`avne blagdane bilo kakvu zastavu’, – ali jo{ boqe od toga znamo,
da u ’Zakonu o praznicima’, u paragrafu 9 stoji da se ’u dane dr`avnih praznika moraju ista}i dr`avne zastave na svim dr`avnim i samoupravnim
nadle{tvima.... itd’. I zato se moramo pitati: {ta je za samoupravne vlasti
u Jugoslaviji merodavnije – okru`nice kancelarije biv{e HSS, ili dr`avni zakoni?... Pa ako se misli da ti dr`avni zakoni ne vaqadu, za{to se redovitim putem ne izmene, umesto da se bezobzirno gaze i time se stvaraju
sve noviji precedensi nelegalnosti te ru{ewe dr`avnog i zakonskog autoriteta?”.118)
Bartulovi} je novinarsko-spisateqski arbitrirao u polemi~kom sukobu izme|u nekadašwih integralnih Jugoslavena dr Qube Leonti}a i dr
Ede Bulata, wegovih “drugova” i istomi{qenika iz “Orjune”, koji su u me|uvremenu postali “prvaci” Seqa~ko-demokratske koalicije, odnosno Hrvatskog narodnog pokreta u Dalmaciji. U Javnosti je pisao da su oni bili
istaknuti “orjuna{i”, dakle, “pristalice ideje potpunog narodnog jedinstva, kao {to su bili i pristalice biv{e SDS (Samostalne demokratske
stranke), koja je sa HSS tvorila SDK”. Za Leonti}a je tvrdio da je “i sada”
pristalica biv{e SDS, dok se Bulat “nije zadovoqio da iz SDS u~estvuje
u zajedni~kom ’hrvatskom narodnom pokretu’, ve} je pre{ao potpuno u HSS
i postao jedan od wenih najradikalnijih predstavnika”.119)
O{tra polemika je, prema Bartulovi}evom kazivawu, zapo~ela tako
{to je dr Leonti} optu`io dr Bulata da je protiv wega rasturao la`ne letke, dok se Bulat branio da leci ne poti~u od wega. Leonti} je tvrdio da ima
dokaza o Bulatovoj krivici, pa je Bartulovi} pisao: “Me|utim, daleko va`nija nego li sam meritum, je pozadina polemike i sve to {to je ona otkrila o ’jednodu{nosti, kompaktnosti, krajwem idealizmu i apsolutnoj moralnosti svakog pa i posqedweg ~lana u Hrvatskom narodnom pokretu, – kao
{to se to iz dana u dan uverava sa strane onih koji bi, zato {to wima prija zabadawe glave u pesak, hteli da i ~itav svet radi to isto”. Izrazi upotrebqeni u polemici bili su nedostojni wihovog intelektualnog ugleda
(“podla~ka rabota i odvratna demagogija”, “gangsterske metode iz ameri~kog podzemqa”, “opasni parazit”, “trule` i rasap”, “gadne, podle, divqe i
gangsterske la`i”, “pla}enici i najamnici bez du{e i srca” i drugo).
Razmatraju}i “politi~ku okolinu” i “partijske koterije” Leonti} je
tvrdio da se wegov protivnik Bulat “ugurao na prva mjesta u HSS” kako bi
iz “busije maroderski no`em udarao u le|a istaknute ~lanove biv{e SDS”.
Leonti} je, sude}i prema Bartulovi}evom zapisu, navodio da je Bulat bio
izabran “kao mandatar SDS da pregovara sa HSS za izbore, da bi potom
pre{ao na drugu stranu” i time “u vr{ewu te poverene mu uloge po~inio,
radi li~ne koristi, odvratnu izdaju prema svojim mandatorima, te je time
ogla{en za kandidata”.
154
O wihovom odnosu Bartulovi} je zakqu~io da “sve puca od sloge, kompaktnosti i idealizma” i pored te{kih polemi~kih sukoba: “Da smo mi, ma
i stoti deo toga napisali, digla bi se hajka na nas da intrigiramo i da ho}emo da uvu~emo neslogu (naravski, za ’ra~un Beograda!’) u kompaktne hrvatske redove. Me|utim, i bez na{ih ’intriga’, otkrivaju se sa strane prvaka tih ’kompaktnih’ redova takve stvari koje pokazuju da u wima ima qudi
koji i te kako izrabquju kowukturu samohrvatstva i antibeogradstva za svakojake ciqeve; – te da unutarwe borbe izme|u pojedinih grupa SDS i HSS,
pa i u samoj HSS, idu dotle da oni kojima se `uri do uspeha, ne samo {to bez
skrupula prelaze iz SDS u HSS, nego ~ak poku{avaju da rasture zborove
SDS, – a da i ne govorimo o silnim intrigama za vreme postavqawa kandidatura. Pa i pored toga, mi ne bele`imo sve to da bacimo kamen na ’hrvatski narodni pokret’ i da ka`emo: Gle, trule`i i rasapa!... To ne. Jer mi smo
i bez ’otkri}a’ gg. dr Leonti}a i dr Bulata znali za sve to, kao {to znamo
da sli~nih pojava ima u svima na{im grupama i koalicijama. Na{ politi~ko partijski `ivot zatrovan je na `alost sav, i ’Hrvatski narodni pokret’
nije u tome ni boqi ni gori od drugih. Ali zato postoji opasnost da po|e
posvema po zlu, ba{ zato {to je sebe obzidao utvrdom stoprocentne kompaktnosti i apsolutnog, dekretiranog devi~anstva; {to je sebe otkinuo od
zdrave ventilacije javnosti i {to se dobra polovina wegovih napora tro{i u to, da se sve {to je nezdravo u wemu zata{ka (’da nebi u`ivao Beograd’), te da se iz dana u dan sve dubqe zabada glava u pesak i da se mamelu~ki ponavqa: Nema intriga, nema frankovaca, nema klerikalaca, nema komunista, nema ni jednog nepo{tenog ili zlonamernog Hrvata, – sve je u ’hrvatskom narodnom pokretu’, kao u Kandidovom [ ’najboqem od svih mogu}ih dobrih svetova’. I gde }ete idealnije prilike za slobodno razvijawe
svih mogu}ih otrovnih bakcila i za {irewe svih mogu}ih parazita, nego li
u takvom, hermeti~ki zatvorenom i autoritetom sankrosanktnog hrvatstva
za{ti}enom prostoru, – jednako kao {to je to bio slu~aj sa hermeti~ki zatvorenim prostorom dekretiranog dr`avotvorstva, u kome su se, da je milina, razvijali razni zvani~ni i poluzvani~ni {teto~ine, te kompromitirali jugoslovenstvo, za{ti}eni autoritetom ’dr`ave u opasnosti’”.120)
Pona{awe Bulata i wemu sli~nih, koji su u vreme ujediwewa “sa mnogo afekata” isticali srpstvo i jugoslavenstvo, pa potom feti{isti~ki uzdizali hrvatstvo, inspirisalo je Bartulovi}a za ~lanak “Hrvatstvo kao
moralni pojam”. U wemu je kritikovao nekada{we “vatrene integraliste”
Jugoslavene koji su “iznenada” pre{li u krajwi hrvatski ekskluzivizam i
postali perjanici antisrpskog Hrvatskog narodnog pokreta. Priznao je da
su se “dodu{e” na ~elu tzv. Hrvatskog narodnog pokreta nalazili pojedinci koji nikad nisu bili jugoslavenski orijentisani, niti su volili Srbe
(“frankovci i klerikalci koji intrigiraju i koji vode antisrpsku politiku”), ali je isticao da je “pravo stoprocentno hrvatovawe, sa totalisti~kim parolama hrvatstva kao eti~kog principa” dolazilo upravo od biv{ih
Jugoslovena pa i orjuna{a tipa Bulata i dr Berkovi}a, kojima je “sada svaki i najneznatniji hrvatski natpis na spomenicima ravan Akropoqu ili
Delfima, a svaki Srbin hajduk koji vreba Hrvatima da otme slavu”. “Parolu o hrvatstvu kao eti~kom principu”, naspram srpstva, prvi je istakao dr
155
Ante Trumbi} “koji je ranije Srbiju glorifikovao kao sinonim `rtve i
eti~ke veli~ine”, a koju su prihvatili “lideri dana{weg hrvatskog kulturnog ekskluzivizma”. Oni su do pre 10–15 godina “ironizirali i samo postojawe hrvatskih kraqeva”, ili da su tra`ili da se Radi} “apsi zato {to
je stavqao uslove ulasku srpske vojske u Hrvatsku nakon oslobo|ewa”, istakao je Bartulovi}.121)
Dvomjese~na polemi~ka “{utwa” Hrvatske stra`e i Obzora, u odnosu
na politi~ke ~lanke objavqene u Javnosti, iznenadila je Bartulovi}a. Oba
lista, “kao po komandi”, oglasili su se povodom glose o polemici Leonti}–Bulat. Bartulovi} je izra`avao ~u|ewe kako to da “vele~asna gospoda
prekinu {utwu ba{ na toj stvari koja ih tek indirektno tangira, kod toliko krupnijih pitawa {to ih je ’Javnost’ kroz to vreme potrzala, a koja tuku
direktno klerikalnu gospodu”, upitav{i se: “[to ne procedi{e bar dve
re~i odgovora na eklatantno utvr|enu ~iwenicu, da je ’Hrvatska stra`a’
~ak i jednog od najrevnosnijih svojih stare{ina, biskupa Carevi}a, falsifikovala samo zato jer se usudio da govori o qubavi izme|u Srba i Hrvata?”
Bartulovi} je prozvao dva velikohrvatska lista {to se nisu polemi~ki oglasili povodom antiklerikalnih ~lanaka u Javnosti: “[to nas ne
uglavi{e kao ’klevetnike i neprijateqe vere’, kad utvrdismo kako se u klerikalnim stranim krugovima prave poku{aji da se Karlo Austrijski proglasi za sveca, pa da se tim putem prokrijum~ari legitimizam u Jugoslaviju i u ^ehoslova~ku?... [ta nam ne dokaza{e da smo iskrivili ~iwenice kad
smo navodili, kako klerikalci borbu protiv rata u Abisiniji (Africi),
protiv fa{izma i protiv g. Mussolina poistove}uju sa borbom protiv Boga; – ili kako se je Papa veselio ’rimskom miru’ u Africi, na koga D’Annunzio gleda ’sa kquna dalmatinskog broda’? I kona~no, – {to ne guknu ’Hrvatska stra`a’ bar dve re~i na na{e dokumentovane navode, kako internacionalni klerikalizam optu`uje jugoslovenske masone, {to su spre~ili
separatni mir sa Austrijom i time Austro-Ugarskoj pokvarili ra~une, da
Hrvati i daqe ostanu u wenom ropstvu?... Ili o tome, kako klerikalne revije `ale {to nije izvr{en londonski ugovor i {to Dalmacija nije pripala Italiji (’La Phalange’); – ili kako velikodu{no dele Hrvatsku Ma|arskoj, a Dalmaciju Italiji (’Revue des societes secretes’)?!... Sve je to dokumentovano iznela ’Javnost kroz ova dva i po meseca {to je ’Hrvatska stra`a’ mudro i takti~ki u{utila, ra~unaju}i da }e se vaqda time re{iti belaja; dok nas
je pre toga gotovo u svakom broju napadala. I zato, – lako }emo za polemiku Leonti} – Bulat; – ali gukni der, golube, o tome ne{to, ako mo`e{!...”122)
Poslije polemi~kog prozivawa, Hrvatska stra`a je posvetila Javnosti “~itav svoj uvodnik” ponavqaju}i optu`be da “Javnost mrzi sve {to je
hrvatsko i katoli~ko”. Agilni Bartulovi} je odmah odgovorio: “Mi se, naravski, ni do sada nismo osvrtali na sli~ne denuncijacije, preuzete iz metode dr Jozefa Franka, pa ne}emo ni sada. U toliko mawe, {to je ’Hrvatska
stra`a’ u posledwe vreme stala na veliko da odri~e qubav prema hrvatstvu
i da operi{e sa ’{tetovawem interesa hrvatskog naroda’, – ~ak i prema najuglednijim vo|ama HSS, kao {to su dr Herceg, dr Bi}ani}, dr [ol (liberalno krilo HSS – N. @.), – tako da je kod svakog ozbiqnog ~oveka ta kle156
veta ve} potpuno izgubila zna~ewe; a za stoprocentno klerikalne mozgove
nije nam ni stalo...”. U istoj glosi Bartulovi} je kritikovao i “~ika” Obzor koji svojevremeno, u polemici sa Javno{}u, nije hteo da prizna da ima
“niti mrvi~ka odvajawa u ’kompaktnim redovima hrvatskog narodnog pokreta’, i progla{avao nas za intrigante kad smo govorili da autoritet dr
Ma~eka iskori{tavaju, na`alost, u negativne svrhe i komunisti, i frankovci, i klerikalci, i razni lovci za kowukturom samohrvatstva. Danas,
me|utim, ’Obzor’ ve} bele`i i priznaje nesuglasice koje su izbile na javu
u pisawu ’Hrvatskog Zagorca’, ’Seqa~kog Svijeta’, ’Istine’, itd, – a sam od
svoje strane donosi uzbudqiv ~lanak o tome kako komunisti~ki elementi,
pod firmom dr Ma~eka, rade na {irewu destruktivnih i negativnih teorija. Jedino {to jo{ uvek ’Obzor’ ne}e da prizna, to je ba{ ono najeklatantnije: klerikalce i frankovce!... Ali strpqewa, pa }e priznati i to, i zapomaga}e isto tako kao {to danas zapoma`e protiv komunista. Samo da tada
ne bude ve} pone{to dockan...”.123)
Javnost nije mrzila sve {to je hrvatsko, kako ju je optu`ivala Hrvatska stra`a, ve} je i daqe nekriti~ki prilazila pitawu istorijskog ili neistorijskog postojawa Hrvata kao posebnog etnosa. Saradnici ~asopisa
(naro~ito Ferdo [i{i}, Viktor Novak, Vasiq Popovi}, Vladimir ]orovi}, Milan Marjanovi}, pa i Niko Bartulovi}) neargumentovano su branili mitolo{ko sredwovjekovno hrvatstvo. U glosi “Za ispravnu ocenu hrvatskih odlika” od 30. januara 1937. saradnici Javnosti oborili su se na
~lanak dr N. Lali}a o “Matici Hrvatskoj”. Podaci o samoj instituciji
uglavnom su ocijeweni ta~nim, ali je Javnost smatrala da su slijede}e Lali}eve tvrdwe neprihvatqive: “Zagreb je, zahvaquju}i Ilirskom pokretu,
postao gravitaciona kulturna osovina ovih krajeva, koji su jo{ dugo vremena i posle Iliraca, `iveli kulturno razasuti. Tako, Hrvatsko Primorje i
Slavonija `ive posebno i ime Hrvat za wih ozna~ava samo stanovnike Zagreba. Ostali su Slavonci, Dalmatinci, i ve}ina Hrvata nisu ni znali da
su Hrvati (po jednom napisu iz 1852). Dalmacija `ivi dugo autonomno i u
woj je jak italijanski uticaj. Tek koncem 19. stoqe}a jako panslavisti~ko i
srbofilsko strujawe i nastojawe potira}e taj uticaj”.
Autor glose (Novak, Marjanovi} ili Bartulovi}) odbacivao je takvo
pisawe ne samo kao neta~no nego i kao opasno, jer }e “kod onih Hrvata, koji nikako nisu separatisti~ki raspolo`eni, pobuditi ose}aj, kao da navla{ ho}e da se omalova`e odlike hrvatstva, – ma koliko da to verovatno
nije bila autorova namera”. U daqoj “kriti~koj” analizi teksta naveo je:
“Dalmacija je, naime, dodu{e bila pod jakim italijanskim uticajem, {to
nije ni ~udo, nakon toliko vekova venecijanske vlasti, sa tako jakom kulturom, ali zato je i najnesvesniji dalmatinski ’autonoma{’ svoj jezik nazivao
uvek hrvatskim! (nikad hrvatskim, ali zato uvijek slovinskim, ilirskim,
dalmatskim – nazivima za Srbe i srpski jezik – N. @.), kao {to ga je nazivao Maruli}, autor ’Judite’, ’u verzih harvatskih slo`ene’, Barakovi}, Zorani}, Vetrani} itd, – ~ak tamo u VI i XVII veku!124) Nikada, ni u kom momentu, nije ime Hrvat ozna~avalo samo stanovnike Zagreba, pa je na pr. kod
primorskog Sewanina Vitezovi}a (ne pomiwe pravo wema~ko ime Riter –
157
N. @.), 1650–1713, postojao ~ak jaki pankroatizam, a narodni preporod u
Dalmaciji vodio se dodu{e i pod slovinskim i pod jugoslovenskim imenom,
ali vi{e od svega pod hrvatskim, ma da je ostao uvek u jakom slovenofilskom
i jugoslovenskom duhu. Da nije bilo toga, Italijana{i ne bi bili izbacili ~uvenu parolu ’Slavi sempre, Croati mai!’, ba{ kao protutezu hrvatstvu!”.125)
U ovom, za jugoslavenskog nacionalistu iznena|uju}e tendencioznom
kriti~kom osvrtu na Lali}ev tekst nijednom rije~ju se ne pomiwe da bi se
dalmatinski govor mogao zvati i srpskim. Saradnici Javnosti su zaboravili podatke iz austrijskog popisa iz 1850. po kojem je u Dalmaciji bilo oko
330.000 Srba rimokatolika i oko 70.000 pravoslavnih Srba, a nijednog Hrvata. Autor glose se u istom stilu pita “otkuda g. Lali}u izraz ’jako panslavisti~ko i srbofilsko strujawe?’, jer, kao {to smo ve} kazali, na pr.
preporod u Dalmaciji izveden je kod Hrvata uglavnom pod hrvatskim, a kod
Srba pod srpskim imenom, dodu{e sa jakom dozom ’slovinstva’, a za vreme
hercegova~kih i srbijanskih ustanaka, i sa jakom dozom srbofilstva. Ali
to je bilo davno pre konca 19. stoqe}a. Strujawe pak, koje se javilo u Dalmaciji koncem 19. stoqe}a, – nakon {to se hrvatstvo ve} potpuno afirmisalo nad importiranom italijan{tinom i nad ovisno{}u od Be~a, – bilo
je izrazito jugoslovensko, stoje}i na gledi{tu, ne ’srbofilstva’, ve} ne~eg
{to je mnogo ja~e i mnogo bli`e Srbima, – a to je potpuno narodno jedinstvo sa wima”.
Autor glose opet je “zaboravio” ~iwenicu da je hrvatstvo, kao i italijan{tina, “importirano” u srpsku Dalmaciju u drugoj polovini XIX vijeka
preko be~kih ideologa velikohrvatstva, tipa politi~ara Pavlinovi}a,
prava{a Prodana, arheologa Maruna i Buli}a, i povjesni~ara – falsifikatora Frawe Ra~kog, Vjekoslava Klai}a, Tadije Smi~iklasa, Lubora Hauptmana, Ferde [i{i}a, Viktora Novaka, Vladimira ]orovi}a i drugih.
Mimo navedenih egzaktnih austrijskih statisti~kih podataka autor
glose i daqe je tvrdio da je “istorijska ~iwenica da je narodna ve}ina, u kojoj su prete`iti deo ~inili ba{ Hrvati, jo{ 1870, dakle pre 60 godina, za
uvek potukla Italijana{e, te da su borbu protiv tih Italijana{a u velikom delu izdr`ali ba{ Hrvati, dok su pojedine frakcije Srba ~ak paktirale sa Italijana{ima, kao {to su docnije izvesne frakcije Hrvata paktirale sa Austrijom protiv Srba. Ali, kad su se krajem 19. stoqe}a i jedni
i drugi osvestili, onda je kao jugoslovensko strujawe ujedinilo i Hrvate i
Srbe da, nakon obra~una sa italijan{tinom, obra~unaju i sa be~kim uticajem (srpsko-hrvatska koalicija 1904–1905, N. @.)”.
Autor glose optu`io je dr N. Lali}a da je sa nekoliko re~enica protiv hrvatstva uzrujao “~itav niz hrvatskih listova” koji su zbog “uvre|enog
ponosa” burno reagovali. Lali} je u “te{kim politi~kim prilikama” zbog
“politi~kog spora” oko tzv. hrvatskog pitawa i sve izra`enijeg srpskog,
morao “voditi ra~una” da svojim “neta~nostima” ne izazove “zlu voqu kod
Hrvata ne samo protiv autora, ~itave redakcije pa ~ak i protiv svih Srba”.126) Srbi su se, bez obzira na istinitost svojih tvrdwi, morali snishodqivo pona{ati, ~ak i u svojoj “velikosrpskoj monarhiji”, samo da ne bi
izazvali dodatni separatizam kod Hrvata “lojalnih” Jugoslaviji, kao i
158
gwev velikohrvatskih ideologa, koji su u isto vreme bili i stvoriteqi
virtuelne istorije hrvatstva.
Bartulovi} je i tokom 1937. zastupao tezu “realnog jugoslovenstva” kao
spoja tri stara “es-ha-es” naroda. Takozvano hrvatsko pitawe je trebalo “re{iti bez smicalica i skrivenih misli, u smislu zadovoqewa i garancija za
Hrvate, ali s time da i Hrvati treba da razumeju da se takvo re{ewe, ne samo mo`e, nego da je jedino mogu}e da se uspe{no i trajno na|e na bazi narodnog jedinstva!”, ali narodnog jedinstva bez nasilnog centralizma, sa samoupravnim “pa ~ak i federalisti~kim ure|ewem dr`ave”. Staro mitsko hrvatstvo za Bartulovi}a je i daqe predstavqalo dogmu. Bartulovi} je i daqe vjerovao u stari hrvatski “plemenski” korijen, kao i wegovi saradnici
– pomenuti profesori i nau~ni radnici.
Mijewawe “neupitne” plemenske “es-ha-es formule”, kao i svojatawe
dijelova Hrvata od strane pojedinih srpskih ili slovena~kih pisaca, za
Bartulovi}a je bilo “plemenski imperijalizam”: “Po{to je neki hrvatski
list nedavno dokazivao da su Crnogorci poreklom Hrvati (a na|e se, naravski i Srba, koji s vremena na vreme dokazuju da su ovi ili oni delovi Hrvata poreklom Srbi), – nisu ni Slovenci hteli da zaostanu u takmi~ewu pa je
tako u Mariboru po~eo da izlazi list ’Neovisnost’ i da dokazuje da su kajkavski Hrvati oko Zagreba i ~akavski Hrvati u Istri poreklom Slovenci. I zakqu~uje, kad bi se ti Hrvati bili na{li pod slovena~kim uticajem,
da bi i do danas ostali Slovenci”. Po “istorijskom imperijalizmu ’Neovisnosti’„ proizlazilo je, prema Bartulovi}evom tuma~ewu, da su “Slovenci
sasvim samostalan narod, posve odvojen od Hrvata, ali da su i sami Slovenci zaseban narod od Slovenaca: “A po{to su i kajkavski Hrvati, koji za
’Neovisnost’ stvarno predstavqaju Slovence, na taj na~in zaseban narod od
Slovenaca, to bi se sa malko {aqive logike, – u `anru ’Neovisnosti’, dalo zakqu~iti da su i Slovenci i Slovenci, pod izvesnim prilikama, dva
razli~ita naroda”. Bartulovi} je u stilu nepopravqivog jugoslavenskog
romanti~ara zakqu~io da “pametan i logi~an ~ovjek nebi mogao drugo da
zakqu~i nego da pu~anstvo koje tako lako, ne mewaju}i ni jezik ni obi~aje,
mo`e da bude Srbin, Hrvat ili Slovenac, – ve} prema tome pod ~ijim uticajem se na|e, – ~ini u stvari jednu istu etni~ku celinu, sa tri razli~ita
imena”.127)
Bartulovi} je na svoj realno-jugoslavenski na~in komentarisao rije~i
narodnog poslanika @. Rafajlovi}a, koji je u Narodnoj skup{tini opravda­no upitao “za{to su Hrvati nezadovoqni kad tamo (u Austriji) nisu imali ni jednog svog ministra”. Tom prilikom Srbin Adam Pribi}evi} “pou~avao” je Rafajlovi}a u istoriji, te mu je “dokazivao” da su Hrvati imali i
autonomnu vladu i svoje ministre. Po svom jugoslavenskom receptu “nacionalnog kqu~a S–H–S” i ravnopravnosti “troimenovanog naroda”, Bartulovi} je obojici saop{tio da “u tome nije stvar”. Pribi}evi}a je pou~avao da
je Rafajlovi}u trebalo kazati da “ministarske foteqe ne predstavqaju
ipak za ceo svet vrhovni ideal politi~kih borbi”, te da bi Hrvati imali
pravo da budu nezadovoqni (ako za to postoje i drugi razlozi) “~ak i onda,
kada bi imali jo{ jedanput toliko ministara koliko su ih imali, kao {to
159
su na pr. nezadovoqni i mnogi Srbi pored svih srpskih foteqa koje su imali a kojima su se koristile klike i pojedinci vi{e nego li sam narod. I zatim, – ~ak i i onda kad Hrvati pod Austrijom, dakle pod tu|inskim jarmom,
nebi imali niti jednog svog ministra, – zar bi to bilo opravdawe za to, da
u dr`avi, za koju svi velimo da je isto toliko hrvatska, koliko i srpska, –
treba da se zadovoqe ~ime bilo; kao da se, umesto ’pod Austrijom’ sada nalaze ’pod Srbijom’, pa treba da su sretni ve} zato {to su lo{eg gospodara zamenili sa mawe lo{im? I kona~no, kad }e ve} jedamput da se prestane sa tim
neukusnim predbacivawem; ne samo Hrvatima, nego i pre~anskim Srbima i
Slovencima, zbog neslobode pod kojom su se nalazili pod tu|inom?”.128)
Bartulovi}a je razgwevila “janusovska mudrost” senatora Dragoslava
\or|evi}a koju je izrekao o jugoslavenskoj naciji tokom buyetske debate u
Senatu. Senator se upitao: “Jesmo li mi, Srbi, Hrvati i Slovenci jedan narod? – Jesmo i nismo. Sve zavisi od toga sa koga se kriterija posmatra ovo
pitawe”. Bartulovi} mu je odgovorio sa prezrewem kao prema ~ovjeku kome
je jedini kriterijum – vlast: “Dakako! Jer, ako se posmatra sa kriterija biv{eg bana diktatorskih re`ima, koji je krajwim centralisti~kim postupcima kao malo ko kompromitovao jugoslovenstvo, – onda smo jedan narod;
ali ako se posmatra sa gledi{ta promewene politi~ke situacije, onda mo`da i nismo... I sutra }emo mo`da opet biti, – sve prema tome kakav }e kriterij biti na cijeni itd. [teta samo {to g. senator, po istom uzoru, ne izradi i jedan priru~nik za sli~ne mudrace, za sva politi~ka pitawa. Pa da
sve ’zavisi od toga sa koga se gledi{ta posmatra’, te da qudi sasma komotno
mogu da budu – za centralizam i protiv centralizma, za federalizam i protiv federalizma, za demokratiju i protiv demokratije, za JNS i protiv
JNS, za JRZ i protiv JRZ, za boga i protiv boga, za |avla i protiv |avla...
A u kakvim vremenima `ivimo, mogao bi – boga mi da okupi oko sebe prili~nu grupu...”.129)
Javnost je i daqe objavqivala ~lanke po principu “nacionalnog kqu~a”, jednake krivice i jednake vrline troplemenog naroda. Ako je na jednoj
strani Star~evi} sve pretvarao u hrvatstvo, u isti ko{ sa wim trpan je “velikosrpski” nacionalni koncept Vuka Karayi}a “Srbi svi i svuda”. Po toj
logici mogao je da se pojavi ~lanak Bo`idara Kova~evi}a (vjerojatno filolog) koji je, bez argumenata egzaktne fundirane istoriografije, direktno prozvao Vuka u negativnom kontekstu, sa proizvoqnih filolo{kih pozicija. Neshvatqivo je da je Bartulovi} kao urednik objavio takav hipoteti~ki tekst koji je ispod intelektualnog nivoa ~asopisa i wegovih saradnika. Po Kova~evi}u, “razvi}e hrvatske nacionalne svesti jedan je od najzanimqivijih predmeta za ispitivawe sociologa(!?)”.130) Svi napisi o Hrvatima za Kova~evi}a su hipoteze i konstrukcije, pogre{ni zakqu~ci. On
je naro~ito napao Miklo{i}evu “hipotezu”, sa kojom su se slo`ili [afarik, Budmani, Dani~i}, Vuk i Jagi}, po kojoj su ~akavci Hrvati, kajkavci
Slovenci a svi {tokavci Srbi. Napao je Vuka Karayi}a zato {to je “celog
veka” ostao na Miklo{i}evu gledi{tu. Laik-neistori~ar je procjenio (nepoznato na osnovu ~ega) da je to bila Vukova “velika gre{ka” od velikog
uticaja na lo{e odnose Srba i Hrvata. Za odre|ivawe plemenske ili nacionalne svesti, po snovi|ewu Kova~evi}a, “nije merodavna lingvistika i je160
zi~ka pripadnost nego psihologija i politika (!?)”, jer su se u Vukovo vreme mnogi {tokavci “politi~ki i psiholo{ki” ose}ali Hrvatima, dok je
“Vuk hteo da im doka`e da su Srbi”. Po Kova~evi}u, Vukova formulacija o
srpstvu {tokavaca samo je izazvala “mirotvornog” Antu Star~evi}a koji je
po “sli~nom receptu, iako na`alost na mnogo grubqi na~in, hteo od Srba
da napravi Hrvate”. Vukova “narodna kultura”, koju je Kova~evi} potcjewivao, “nametnuta je katoli~kom stanovni{tvu {tokavskog nare~ja” i “nagnala je frawevce da gude uz paganske gusle”.
Pricina polemika sa “Javno{}u” i “Jugoslavenima”
o “hrvatskoj zapostavqenosti” u Jugoslaviji
O narastaju}em hrvatskom separatizmu pisao je Bartulovi}ev ideolo{ki, ali ne i nacionalni istomi{qenik – dr Bogdan Prica, koji je u Javnosti objavio obiman analiti~ki ~lanak pod naslovom “Dva shvatawa hrvatskog separatizma”.131) U ovom ~lanku visokog intelektualnog nivoa,
Prica obrazla`e tezu o tzv. zapostavqenosti Hrvata, koju pri tom argumentovano kritikuje. Sve raznolikosti u pogledu na “hrvatsko pitawe”, po
Prici, poticale su od dveju orijentacija. Po jednoj od wih uzrok nezadovoqstva Hrvata je u “stvarnoj zapostavqenosti” Hrvata, a po drugoj u zapostavqenosti posebnog hrvatskog nacionalnog ideala. Po prvom shvatawu,
Hrvati su zapostavqeni kao gra|ani i ~lanovi jugoslavenske zajednice
(“oni trpe u svojim op{tim gra|anskim pravima” i predstavqaju “gra|ane
drugog reda”). Po drugoj tezi Hrvati su povre|eni samo u svom kultu i afirmaciji posebne nacionalne individualnosti. Prica zakqu~uje da se “jedanput nezadovoqstvo tuma~i racionalisti~ki, a drugi put pomo}u povre|enoga presti`a jednog ranijeg, ali ose}ajno jo{ nepre`ivjelog nacionalnog
ideala, dakle, pomo}u jednog iracionalnog ~inioca”. Prvi stav nazvao je
racionalisti~kom tezom, a drugi iracionalisti~kom.
Razbuktavawem tzv. hrvatskog pitawa Javnost je upozoravala da }e to
pitawe otvoriti i srpsko pitawe, jer se o~ekivalo da bi Srbi u bilo kakvoj “hrvatskoj oblasti” bili izuzetno ugro`eni. O tome je saradnik Javnosti “rimokatolik – Jugosloven” Josip [kavi} napisao slijede}e: “Kakogod
se teritorijalno formirala hrvatska oblast, bila ta oblast ve}a ili mawa, u woj }e uvijek biti jedna tre}ina Srba, a dvije tre}ine Hrvata. Osim
toga u srpsku }e oblast u svakom slu~aju do}i jedan dio Hrvata. Jedina bi
slovena~ka oblast ostala ~ista, jer ne{to Srba po gradovima Dravske banovine i u marindolskoj parohiji s onu stranu Kupe, ne bi se naro~ito isticalo i ne bi dovodilo ni do kakvih novih komplikacija. Sasvim je prirodno da bi se u takvoj hrvatskoj oblasti odmah javilo srpsko pitawe i to
mnogo ja~om snagom negoli se u dana{woj centralisti~koj dr`avi isti~e
hrvatsko pitawe. Ja~om bi se snagom isticalo to pitawe upravo zbog toga,
{to to ne bi bilo samo unutra{we pitawe hrvatske oblasti nego op{te dr`avno pitawe, jer bi se za w anga`ovali i Srbi u srpskoj oblasti. U svakoj
prilici izbijale bi, po takvom tobo`wem rje{ewu, jednake, a mo`da jo{ i
ja~e pojave, od onih {to su se u Hrvatskoj isticale prije Svjetskog rata.
Zbog toga takvo rje{ewe ne bi ni po ~emu bilo obiqe`eno znacima napretka, nego bi to bilo nazadovawe...”132)
161
Osim ~lanaka Bogdana Price Javnost je objavila niz ~lanaka o hrvatskom pitawu i o odnosima Srba i Hrvata, sa ure|iva~kom tendencijom da se
to pitawe “~im svestranije ventilira i da se re{i povoqno za Hrvate i za
Srbe, a tako|e i za jugoslovensku dr`avnu celinu”. Uredni{tvo je isticalo da se ti ~lanci ne sla`u “naravski u mnogim detaqima”, a ni redakcija
Javnosti nije se slagala sa “svakim uvr{tenim ~lankom u detaqima”.133)
Time su isticali slobodnu i demokratsku ure|iva~ku politiku ~asopisa.
Prica je postao meta stalnih napada velikohrvatskih listova, prvenstveno Obzora. U broju 35 iza{ao je ~lanak “Ne`eqeni incidenti i dr Ma~ek”, kao osvrt na pisawe zagreba~kog Obzora. “Ne znaju}i {ta da odgovore na taj ~lanak i neraspolo`eni zbog toga”, kako je isticao Bartulovi}
(“uredni{tvo” Javnosti), “gospoda u redakciji Obzora” u nemo}i se dohvatila ~lanka dr B. Price “Dva shvatawa hrvatskog separatizma”. Po{to su
na “svoj na~in ekscerptirali neke izvode iz ~lanka, te izvukli neke pasuse
u kojima su se kritikovali Hrvati, a izostavili one u kojima su se kritikovali Srbi, – prime}uju sa emfazom: ’I na ovaj na~in pi{u se i objavquju
~lanci u beogradskom tjedniku Javnost!’”.134)
Obzor je naknadno odgovorio na ~lanak “Ne`eqeni incidenti i dr
Ma~ek”, “naravski neta~no i nelojalno”. Javnost je o tome napisala slijede}e: “Pre svega, grdna je neistina da na{ urednik (Niko Bartulovi} – N.
@.), koji nikada nije bio funkcioner Jugoslovenske Matice kao {to ga
’Obzor’ naziva, ili na{ list, ’stalno napadaju dr Ma~eka i wegov pokret,
ve} je istina da je u vreme kad ’Obzor’ na pr. nije hteo da riskira zaplenu
zbog odbrane dr Ma~eka pred izbornim bezakowima, ’Javnost’ i te kako odlu~no istupila u odbranu dr Ma~eka; ’Javnost’ i sada sa najve}im razumevawem govori o akciji dr Ma~eka, pridr`avaju}i sebi, kao nezavisan list,
pravo kritike prema wemu kao i prema svakome drugom. Isto tako nije
istina da smo mi tra`ili od dr Ma~eka ’da bude policajac’, ve} smo `eleli da hrvatske seqake, zavedene od negativnih elemenata, odbrani od intervencije policajaca, – dok ih je naprotiv ’Obzor’ prepu{tao na ’uredovawe
vlastima’, pa makar pri tome bilo i krvavih glava. Nema u na{em pisawu
nikakvih sofizama, niti na{eg urednika (Bartulovi}a – N. @.) i{to ’pokre}e’, sem zdrave svesti i savesti; a ’Obzor’ neka citira na{ ~lanak u celosti, pa da i wegova publika vidi kako smo u pravu. A da smo zaista u pravu to nam potvr|uju i posledwi zborovi dr Ma~eka, a naro~ito onaj u Prekom, gde je dr Silobr~i} izri~ito i u ime dr Ma~eka naglasio da ’svaki koji `eli dobra svom narodu, neka se ostavi svake ekstremne akcije koju ne
odobrava dr Ma~ek’. To je sve {to smo `eleli, i to }e nesumwivo doneti koristi i Hrvatima i ~itavoj zemqi”. Uredni{tvo je na kraju istaklo da wegov ciq nije izazivawe polemike, ve} da mu je stalo “do op{te, a u ovom slu~aju ba{ do hrvatske stvari”.135)
U polemiku o ~lancima dr Price posve}enim hrvatskom separatizmu
ukqu~io se stalni saradnik Javnosti jugoslovenski nacionalista – rimokatolik (Hrvat) Milan Marjanovi},136) koji je srpstvo i hrvatstvo tretirao kao dva ravnopravna nacionalizma, dva stara narodnosna entiteta koji
su “etni~ki i istorijski postojali odavna”. Me|utim, “i jedni i drugi su se
162
po~eli ose}ati i organizovati kao narod u smislu moderne nacionalnosti
istom u devetnaestom veku i to pod razli~itim prilikama i pod uticajem
dve veoma razli~ite stvarnosti i dve tradicije”. Zablude “realnih” jugoslavenskih nacionalista (pod jakim uticajem masona visokog ranga, prof.
dr Ferde [i{i}a) prilikom izjedna~avawa starine srpstva i hrvatstva
kod wih su jedinstveno ispoqavane. Oni nisu prihvatali da je hrvatska nacija proistekla iz srpske nacije i “stranaca”, preko prozelitizma Vatikana i Rimokatoli~ke crkve.
Polemika dr Bogdana Price sa ekskluzivno hrvatskim ~asopisima,
ali i s Javno{}u i poslanicima “Jugoslovenima” o pitawu “hrvatske zapostavqenosti” u Jugoslaviji nastavqena je tokom 1936. i 1937. godine. Povodom wegovog ~lanka “O hrvatskom pitawu i brojkama” (objavqenom u 42, 45.
i 46. broju Javnosti iz 1936), Bartulovi} je u glosi ocijenio da se “na izvesnoj hrvatskoj stani ve} davno posve pau{alno i namernim iskrivqavawem
optu`uje Beograd da u svemu provodi hegemoniju, ’bez obzira na ~itava podru~ja u kojima o toj hegemoniji nebi moglo da bude ni govora, ve} (samom ~iwenicom – N. @.) zbog toga {to Hrvati i Slovenci, svojim relativno ve}im brojem {kolovane inteligencije, ne samo {to dr`e korak sa Srbima,
nego ih i preti~u!” Na temequ toga je zakqu~io da bi optu`ivawe Beograda (Srba) trebalo svesti na ~iwenice koje se mogu dokazivati, a ne da se “argumentom posvema{weg zapostavqawa Hrvata, operi{e kao sa destruktivnim i negativnim oru`jem”.137)
Bartulovi} je u svojoj glosi istakao da je Prica pre{ao u protivnapad,
jer je htio da doka`e da Hrvati nisu nigdje nimalo zapostavqeni, ve} obratno, pa je polemizirao sa izvorima i listovima koji su u osnovi bili separatisti~ki orijentisani. Autor glose, me|utim, navodi da je “pro{lih dana” dobio podatke i sa strane “koja je krajwe unitaristi~ka i jugoslovenska
i koja je ba{ uzela sebi za zadatak, da me|u Hrvatima brani Beograd od optu`aba zbog hegemonije, a koji ipak prikazuju druga~ije stvari, nego li dr
Prica”: “Ti podaci su iz ruku narodnog poslanika, Frawe Horvata, koji
pripada klubu JNS, i narodnog poslanika, in`. Nikole Kabalina, koji je
najintimniji saradnik i pripadnik kluba dr J. Bari~evi}a, ~iji nedavni
govor nije mogao da bude vi{e antiseparatisti~ki i kome, prema tome, niko ne}e mo}i da prigovori da je sklon separatisti~kim klevetama, ili da
`eli da stvari prika`e krivo, na {tetu Beograda. Pa ipak su ta dva poslanika u Skup{tini izneli i na pr. ove ~iwenice:
Da je ve}i deo zagreba~kog univerziteta sme{ten u istim zgradama u
kojima je bio sme{ten pre rata, ma da se broj |aka udvostru~io; a medicinski fakultet da je sme{ten u tu|im zgradama, jednako kao i tehni~ki fakultet. Dok za beogradski univerzitet iznose anuiteti za zgrade godi{we
6,381.000 dinara, a za qubqanski 1,021.000, dotle je za zgrade zagreba~kog
univerziteta unesen anuitet samo od 585.000 dinara; dakle, tek polovina od
onoga {to ima Qubqana, a desetina od onog {ta ima Beograd. Daqe, zagreba~ka Muzi~ka akademija, koja postoji ve} sto godina, nikako ne mo`e da
dobije rang visoke {kole, dok je Muzi~ka akademija beogradska, koja se tek
osniva, odmah dobila taj rang?? Veterinarski fakultet u Zagrebu nema na163
stavnika za vrlo va`ne predmete, kao {to je fiziolo{ka patologija, sudska veterina i higijena, a tehni~kom fakultetu fale nastavnici za armirani beton, za urbanizam, za reprodukciju planova za matematiku, za aeronautiku, za kartografiju itd. Sli~no je i na drugim fakultetima, a sve zbog
pomawkawa kredita. I broj asistenata, umesto da se pove}a, smawio se; tako da, dok je godine 1926. bilo predvi|eno 140 asistentskih mesta, danas ih
ima svega 82. Univerzitetska biblioteka u Zagrebu, najstarija u dr`avi,
umesto 17 bibliotekara, koliko bi joj trebalo, ima ih sedam. U Beogradu se,
posle rata investiralo na potrebe univerziteta 60 miliona, a u Zagrebu samo {est miliona. A zagreba~ka Umetni~ka {kola, na ~iju je upravu godine
1922 pozvan Me{trovi}, uz obe}awe da }e biti podignuta na rang visoke
{kole, jo{ uvek nije podignuta na taj rang, dok je za Beograd, ve} u ovom finansijskom zakonu predvi|ena Umetni~ka akademija sa rangom visoke {kole.
Sve to, i jo{ mnogo {ta, izneto je samo u pretresu buyeta Ministarstva prosvete, dok su u pretresima buyeta drugih resora izneti tako|er
sli~ni podaci; a po{to u Narodnoj skup{tini i nema pristalica dr Ma~eka, izeli su ih, – ili Hrvati Jugosloveni, kao gg Kabalin i Horvat, ili Srbi kao dr Mirko Kosi}, koji je na pr. podvukao da su ’od ujediwewa do danas,
od 25 vlada, 23 predsednika vlade bili Srbijanci, jedan Srbin iz Bosne i
jedan Slovenac, a nijedan Hrvat; da na ~elu velikih nov~anih zavoda i privrednih preduze}a nema ni jedan Hrvat; da se investiciona dr`avna politika
vodi na {tetu Hrvata; te da u ministarstvima ima 74,5% Srba, a samo 16,5 Hrvata, ne ra~unaju}i tu ministarstvo vawskih poslova, vojske i saobra}aja’.
A verovatno je da ni u skup{tini mnogo toga nije kazano, po{to su buyeti
nekih resora, kao vrhovne dr`avne uprave, vojske itd. primqeni aklamacijom, a neki kao Ministarstvo spoqnih poslova, bez naro~ite kritike”.138)
Bartulovi} je zakqu~io da se sa izvjesne hrvatske strane, bez obzira na
~iwenice, pretjeruje u optu`bama upu}enim Beogradu, i to “u nezdrave svrhe”: “Ali isto je tako sigurno, da je preterano prelaziti u drugu krajnost,
pa svaku konstataciju o zapostavqawu Hrvata taksirati kao zlonamernu i
separatisti~ku. Jer, bar gg Kabalinu i Horvatu niko ne}e mo}i da prigovori da ih je vodila mr`wa na Beograd, ili `eqa da se dodvore dr Ma~eku...
Ali i gospoda u Zagrebu trebali bi da uvide iz toga, da i Jugosloveni umeju i te kako da zastupaju hrvatske interese, – pogotovo kad i listovi HSS
navode wihove govore kao argument u borbi protiv zapostavqawa”.139)
Svrha Bartulovi}evog upornog “udvarawa” hrvatskim separatistima
bila je u tome da ih uvjeri kako se i on bori za “ravnopravnost” Hrvata. Ne
treba zaboraviti da su i mnogi gradovi u Srbiji bili zapostavqeni u odnosu na prestoni grad. Kao unitarista Bartulovi} je trebalo da se zala`e za
sve provincijalne gradove, kakav je bio Zagreb u odnosu na Beograd ili
Split u odnosu na Beograd. Bartulovi} nije pisao o zapostavqenosti Splita, kao glavnog grada Dalmacije u kojoj su dominirali Srbi rimokatolici,
nego samo o Zagrebu. On nije isticao Osijek kao glavni grad Slavonije, u
kojoj su kroz istoriju dominirali [okci – Srbi rimokatolici. Takvim tuma~ewem zapostavqenosti Zagreba Bartulovi} je nesvjesno unitarizirao i
centralizirao hrvatstvo “mitolo{ke” Trojednice.
164
Povodom glose [email protected] Hrvata” dr Bogdan Prica je zamolio “po{tovanog urednika” Niku Bartulovi}a da objavi “wegovu ispravku i bez pozivawa na Zakon o {tampi”. Poricao je da je u svom ~lanku “Hrvatsko pitawe i
brojke”, objavqenom u 42, 45. i 46. broju Javnosti iz 1936. godine, htio da doka`e da Hrvati nisu nigdje zapostavqeni, kao {to je u glosi navedeno.
“Istina” je kako je tvrdio da se Hrvati, uzev{i dr`avnu djelatnost u cjelini, ne mogu smatrati zapostavqenima, “ali da su, kao i druga plemena, kod
ponekih izdataka, donekle zanemareni”. Prica je naveo slijede}e argumente u korist svojih ranijih teza o tzv. hrvatskom pitawu: “Isto tako, ja nisam imao namere da svako govorewe o zapostavqenosti Hrvata ’taksiram
kao zlonamerno i separatisti~ko’ – kao {to se u glosi navodi, ma da ne izri~ito za mene, – jer mi je vrlo dobro poznato da ima i gra|ana orijentisanih koji stoje na stanovi{tu da su Hrvati zanemareni i pot~iweni. [to
se, pak, ti~e navoda iz skup{tinskih govora, narodnih poslanika Kabalina i Horvata, koje je ’Javnost’ citirala kao dokaz da ima i Jugoslovena koji zastupaju tezu o zapostavqenosti Hrvata, to mogu u dokaz wihove neosnovanosti da navedem ove podatke:
U tim govorima je re~eno da su u predlogu buyeta za 1937–38. predvi|eni anuiteti za otplatu univerzitetskih zgrada u Beogradu 6,381.000 dinara,
u Zagrebu 585.000 dinara, dakle, desetina od onog {to dobija Beograd.
Tako, me|utim, izgleda stvar kad se od kredita za univerzitete uva`e
samo sume predvi|ene za zgrade A kad se krediti posmotre u celini, evo kako izgledaju (u dinarima): za otplatu anuiteta za zgrade u Beogradu
6,382.224, a u Zagrebu 585.440; za ostale materijalne izdatke u Beogradu
4,879.931, a Zagrebu 5,722.237; za li~ne izdatke 21,865.359, u Zagrebu
21,054.651; Ukupno u Beogradu 33,126.514, a u Zagrebu 27,362.428 dinara. Broj
studenata, pak, iznosio je, po zvani~nim podacima u ovom zimskom semestru
u Beogradu 7827, a u Zagrebu 5158. Prema tome, otpada od buyetskih kredita na
jednog beogradskog studenta 4232 dinara, a na zagreba~kog 5305 dinara.
Ako se pak, zadr`imo na samim zgradama, moramo da konstatujemo ovu
~iwenicu: paragraf 21 finansijskog zakona ovla{}uje ministra prosvete
da zakqu~i zajam od 25,000.000 dinara za univerzitetske zgrade u Zagrebu, a
samo 6,000.000 dinara za dovr{ewe univerzitetskih zgrada u Beogradu. Taj
interesantan podatak, kad se govori o zapostavqenosti, ne uzima se u obzir.
Daqe se navodi da je posle rata investirano na potrebe Beogradskog
univerziteta 60 miliona dinara, a u Zagrebu samo 6 miliona dinara. Me|utim, ja sam povadio iz zvani~nih zavr{nih ra~una podatke o stvarno utro{enim sumama na univerzitete za vreme od 1924–25. do 1934–35, ukqu~ivo
dakle, za 11 godina. Prema tim podacima, investirano je samo na univerzitetske zgrade: u Beogradu 62,880.773 dinara, a u Zagrebu 33,530.438 dinara. U
Beogradu, dakle, nije investirano deset puta vi{e, kako se iznosi, nego samo dva puta vi{e. Ali i ovde se ne mo`emo ograni~iti samo na poziciju koja je nepovoqna za Zagreb, nego treba videti i druge izdatke na univerzitete. U ovih 11 godina izdano je, pak: na ukupne materijalne izdatke (dakle i
na zgrade) 186,921.969 dinara na beogradski univerzitet, a na zagreba~ki
118,393.107 dinara; na ukupne personalne izdatke 213,081.883 dinara na beo165
gradski univerzitet, 224,99.519 dinara na zagreba~ki univerzitet (ukupno
za beogradski 400,003.852, a za zagreba~ki 343,292.626 dinara).
Prema tome, navedeni ukupni izdaci na univerzitete odnose se u omjeru 53,8 prema 46,2%. S druge strane, broj studenata u {kol. god.
1932/33–1936/37, za koje sam mogao dobiti podatke, odnosio se kao 61,8 prema
38,2%!
Konstatuje se ~iwenica da je u Zagrebu broj asistenata sveden od 140 na
82, kao da u Beogradu nije izvedena ista redukcija: sada Zagreb ima 82 asistenta, a Beograd 92, {to zna~i da je Beograd relativno zapostavqen, s obzirom na broj studenata. To isto va`i i za univerzitetske biblioteke, sa
tom razlikom {to su ovde i apsolutne cifre nepovoqne za Beograd: za zagreba~ku univerzitetsku biblioteku predvi|eno je sedam bibliotekara, a
za beogradsku samo {est.
Navodi se, najzad, da muzi~ka i umetni~ka akademija u Zagrebu nemaju
rang visoke {kole, a ne uzima se u obzir da Beograd (presko~en dio teksta,
vjerovatno nedostaje “nema umet...” – N. @.)... ni~ke dr`avne akademije, ni
sredwe ni vi{e. Finansijskim zakonom za 1936/37. u paragrafu 43 tek je
ovla{}en ministar prosvete da uredbom osnuje ove akademije u Beogradu,
ali ta uredba ni do danas jo{ nije donesena. Prema tome, konkretni podaci o
finansijskoj politici u pogledu visokog {kolstva nisu mogli ovlastiti g.g.
Horvata i Kabalina na zakqu~ak o zapostavqawu Zagreba za Beogradom”.140)
Bartulovi} je i tokom 1937. branio “realno- jugoslavenski” koncept jedinstva “troplemenog” jugoslavenskog naroda. Me|utim, krug jugoslavenskih romanti~ara tipa Nike Bartulovi}a neumitno se smawivao pred separatisti~kim stremqewima velikohrvatskih “pokreta{a”, slovena~kih
klerikalaca i muslimanskih autonomista. Srbi su se sve vi{e “prisje}ali” nekada{weg srpstva, koje su u dobroj mjeri odbacili zbog svog nerealnog jugoslavenstva, pa su po~eli razmi{qati o srpskim odbrambenim nacionalnim frontovima. Bartulovi} je sve vi{e uvi|ao takve nacionalne
tendencije i sve vi{e se osje}ao usamqen u odbrani ideje jugoslavenstva. Iz
Javnosti su se povla~ili saradnici koji su pratili sve ja~e separatisti~ke te`we, naro~ito saradnici Srbi. Oni su sve mawe vjerovali u mitolo{ko hrvatstvo (nametnuto Beogradu od Ferde [i{i}a i Viktora Novaka),
koje je nekriti~ki prihvatio i Niko Bartulovi}. Iz Javnosti se povukao i
li~ki Srbin, dr Bogdan Prica, koji je kriti~kim napisima u drugim listovima i bro{urama ukazivao na podmuklost antisrpske ideje hrvatstva. Tu
ideju su podupirali ne samo frankova~ko-klerikalni velikohrvatski {ovinisti, koje je Bartulovi} jedino uporno kritikovao, ve} i “haesesovski”
i komunisti~ki ideolozi. Zbog sve izra`enijeg razmimoila`ewa sa Bartulovi}em u odnosu na tzv. hrvatsko pitawe, Prica je u drugoj polovini 1936.
prestao da sara|uje u Javnosti.
Bartulovi} prema stvarawu “srpskog fronta”
Te`ak politi~ki polo`aj srpskog naroda u namjesni~kom re`imu kneza Pavla uslovio je postepeno stvarawe odbrambenog srpskog fronta. Konkordatska kriza i sve bezobzirnije pona{awe velikohrvatskih elemenata
166
nad Srbima i Hrvatima – Jugoslavenima, doveli su do obrazovawa Jovanovi}evog Srpskog kulturnog kluba po~etkom 1937, Stojadinovi}eve Srpske
radikalne stranke po~etkom 1939. i drugih formacija srpskog nacionalnog
okupqawa.
Zbog ugro`enog nacionalnog polo`aja srpskog naroda pod re`imom
Jugoslavenske radikalne zajednice, naro~ito prekodrinskih Srba, po~etkom 1937. godine grupa od pedesetak beogradskih liberalnih intelektualaca, predvo|ena Slobodanom Jovanovi}em, Dragi{om Vasi}em i Nikolom
Stojanovi}em, osnovala je Srpski kulturni klub. U Klubu se okupila intelektualna elita Beograda, poznata po liberalno-demokratskom gra|anskom uvjerewu, me|u kojoj su bili i Bartulovi}evi saradnici iz Kwi`evnog juga i Javnosti – profesori univerziteta Vladimir ]orovi}, Dragoslav Jovanovi}, Stanoje Stanojevi}, Mihajlo Konstantinovi}, kwi`evnici Ivo Andri} i Marko Car, diplomata Lujo Bakoti} i mnogi drugi. Pripadnici Srpskog kulturnog kluba bili su ve}inom ~lanovi beogradskih
slobodnozidarskih (masonskih) lo`a.141) U beogradskim qevi~arskim intelektualnim krugovima Slobodan Jovanovi} je predstavqan kao predstavnik srpske masonske konzervativne inteligencije.
Osniva~ima Srpskog kulturnog kluba kao uzor poslu`ile su brojne
kulturne ustanove pro`ete liberalno-demokratskom ideologijom.142) Od
srpskih dru{tava Srpski kulturni klub se naslawao na liberalnu tradiciju bosanskohercegova~ke “Prosvjete”.143) Blisko je sara|ivao sa brojnim
liberalnim nacionalnim i patriotskim organizacijama: Sokolima Kraqevine Jugoslavije, ~etnicima, Udru`ewem rezervnih oficira i ratnika,
Kolom srpskih sestara, Jadranskom stra`om, Udru`ewem nosilaca ordena
Belog orla sa ma~evima, Savezom srpskih privrednih ustanova, Savezom
srpskih kulturnih dru{tava i drugima.144)
Iako se najve}i dio osniva~a Srpskog kulturnog kluba {kolovao na
{kolama i univerzitetima Zapada i bio zadojen temeqnim liberalno-demokratskim vrednostima, vremenom su u Klubu sve vi{e odbacivani strani kulturni uticaji. Kao {tetni i neprilagodqivi shvatawima i mentalitetu srpskog naroda odbacivani su marksisti~ki, imperijalisti~ki, fa{isti~ki kulturni modeli i kalupi (ali ne i liberalni – N. @.). Napu{tawe tradicije i okretawe modernim strujawima u kulturi i stvarala{tvu ozna~avani su kao “lutawe po pu~ini tu|ih teorija i obi~aja”. Idealizovano svetosavqe smatrano je savje{}u srpske crkve, srpske dr`ave, srpske prosvjete. Napu{tawe svetosavskog duha i poku{aj otu|ewa od wega
predstavqano je kao neizqe~iva bolest. Svetosavqe je ozna~avano kao stvarala~ka sila u srpskoj narodnoj kulturi, a svetosavska orijentacija nametana kao ideal srpskog dru{tva.145)
Osniva~i i saradnici Srpskog kulturnog kluba bili su liberalne demokrate i jugoslavenski nacionalisti (“bivši ili tadašwi”), ali Bartulovi} nije u~estvovao u wegovom konstituisawu niti je sara|ivao u politi~ko-publicisti~kim aktivnostima Kluba. Mada su SKK pristupili wegovi najbli`i saradnici iz Kwi`evnog juga i Javnosti (Ivo Andri}, dr
Lujo Bakoti}, Vladimir ]orovi} koji se “treznio” od jugoslavenstva),
167
Bartulovi} je ostao neprikosnoveno na iskqu~ivo jugoslavenskoj liniji.
Bio je, dakle, protivan srpskom frontu, smatraju}i da Srbi moraju stoi~ki (mirotvorno) podnositi velikohrvatske provokacije, zbog o~uvawa kakve-takve jugoslavenske dr`avne zajednice. Srpski front, po wegovoj procjeni, nije imao {iru politi~ku podr{ku, jer se “mora priznati da od postoje}ih politi~kih formacija, bar otvoreno, ni jedna nije za taj front, a
nema u izgledu ni neka nova sa takvom parolom”. Bartulovi} je ipak strahovao od “razasutih pojedinaca” ili ve}ih skupina koje se javqaju u svim
grupama, “ne toliko sa otvorenom parolom, koliko sa neke vrste protestom,
pretwom protuakcije”.
Sve je to, po wegovom mi{qewu, bilo “psihoza i inat, kao odgovor na
psihozu i inat hrvatske strane, ali ima i znakova prora~unatog podra`avawa”: “Videlo se na pr. da je koriste}i samohrvatsku psihozu, katoli~ki
klerikalizam preko no}i postao odlu~uju}i faktor ~ak i u krugovima gde
pre nije smeo ni da se pojavi, te da je u politi~kom `ivotu Hrvata katoli~ki sve{tenik uzeo najednom polo`aj iz koga su ga Radi} i ostali liberalni politi~ari bili potpuno izbacili; pa se je dosledno ra~unalo da treba
samo ve{to iskoristiti psihozu reakcije na drugoj strani i da }e se dobiti sli~ni rezultati. Zato je, kao poru~en, do{ao Konkordat, o kome mi tako|er nemamo pozitivno mi{qewe, ali prema kome je trebalo uzeti stav sa
nacionalnog i sa dr`avnog gledi{ta, hrvatskog kao i srpskog, a ne na na~in
da katoli~ka klerikalna stranka to mo`e da prika`e kao neprijateqsko
dr`awe pravoslavqa protiv katolicizma, pa da se tako stvaraju uslovi za
verske bojeve. A najmawe se smelo u~initi to, da se jedno zlo iskoristi za
drugo, pa da se tim povodom {ire anonimni leci i bro{ure, puni nelepih
re~i za sve katolike bez razlike. I zato mislimo da ne treba ni insistirati na tome da bi srpski front, koji bi se javio kao plod takvih akcija, bio
u krajwoj meri negativan i mra~an”.146)
Stvarawe Srpskog kulturnog kluba, pod vodstvom Slobodana Jovanovi}a, Bartulovi} nije svrstavao u srpski front, jer su to i wegovi tvorci odlu~no demantovali, a i “~udno bi bilo” “da ba{ intelektualci od imena i
ugleda, koji treba da su ’so zemqi’, prvi po~nu da gube superiornost gledawa, ~vrstinu nerava te veru u dobre, pa makar i te{ke ciqeve”. Parolu “Srbi na okup” nije podr`avao zbog bezgrani~nog i u tim godinama utopijskog
jugoslavenstva. Po wegovom mi{qewu, parola da su Hrvati kompaktni, a
Srbi raspar~ani, nije bila ta~na jer su Hrvati kompaktni samo u opozicionarstvu, “ali ~im pre|u na pozitivna pitawa, vidi se da i kod wih postoje idejna i prakti~na razmimoila`ewa, kao i kod Srba”. Smatrao je da ni
Srbi nisu razjediweni u osnovnim pitawima, {to je dokazivala ~iwenica
da su se sa hrvatske strane mogle ~uti `albe “ba{ na tu op{tu nepopustqivost Srba, jednako onih u opoziciji, kao i onih na vlasti”.
Bartulovi} je bio protiv srpskog fronta, jer je o~ekivao da bi wegovim stvarawem do{li u opasnost i srpstvo i jugoslavenstvo. Srpski front
je okarakterisao kao “inayijsku srpsku imitaciju frankov{tine”, sa parolom: “Kad vi Hrvati ho}ete da se delite {to vi{e od nas, da se i mi delimo {to vi{e od vas!”. Pohvalio je pisawe Dimitrija Qoti}a “u posledwem
168
broju ’Otaybine’”, jer je Qoti} “ta~no primetio” da se frankova~ki i klerikalni elementi “iz sveg srca vesele srpskom frontu, zbog uspe{ne akcije razjediwavawa”.147)
Pohvale koje je Bartulovi} (sa saradnicima) uputio Qoti}u odnosile
su se naro~ito na Qoti}ev dosqedan jugoslavenski stav: “Sve je to odli~no
re~eno, i to je u toliko vrednije, {to to pi{e ~ovek u ~iju odanost srpstvu
i pravoslavqu ne mo`e niko da sumwa; pa bi o tome trebali trezveno da razmisle svi oni koji se, makar i ne iz zlih namera, povode za parolom srpskog
fronta. Jer ba{ u najte`im momentima isku{ewa treba i najvi{e snage!
Lako je biti Jugosloven, kada je ceo svet Jugosloven; ali da su se tako dr`ali [trosmajer, knez Mihajlo, Ra~ki, Dositej itd., – ne samo {to ne bi bilo
jugoslovenstva, ve} ni jakog srpstva ni hrvatstva. Kao {to je g. Qoti} ta~no primetio, bilo je vremena kad Srbi nisu bili jugoslovenski orijentisani i kad su ga propagirali Hrvati. Pa, da su se ti dalekovidni Hrvati, pred
otporom Srba, pokazali tada malodu{ni, – mi g. 1918. ne bismo imali ni
traga od ideolo{ke i moralne baze na kojoj je ova dr`ava stvorena. Danas je
na srpskoj inteligenciji red da doka`e jednaku izdr`qivost, stalo`enost
i veru, bez obzira na momentano odbijawe sa druge strane; u toliko pre {to
za psihozu tog odbijawa ima krivice i na srpskoj strani, bar na onoj koja je
predstavqala beogradske re`ime. A nije iskqu~eno da parole o srpskom
frontu {ire ~esto ba{ takvi koji bi, pod izgovorom ’hrvatske opasnosti’,
hteli da nametnu sebe Srbima kao i Hrvatima. Najboqi srpski front }e
biti onaj koji }e istrajno, strpqivo i nepokolebqivo raditi na tome da, na
bazi jednakopravnosti i konstruktivne saradwe, okupi {to vi{e i Srba i
Hrvata i Slovenaca, u ciqu {to sna`nije, {to naprednije i {to zadovoqnije Jugoslavije. Jer nigde ne mo`e srpstvo (kao ni hrvatstvo) biti boqe
~uvano i vi{e postavqeno nego li u takvoj Jugoslaviji!”.148) Bartulovi} je
u tom trenutku u pozitivnom smislu pomiwao Qoti}a jer je on ostao dosqedan jugoslavenstvu, ali ne liberalnog ve} korporativnog (staleškog) ideolo{kog usmjerewa.
Ideolozi Javnosti nisu bili svjesni ~iwenice da je jugoslavensko ujediwewe 1918. godine mawe bilo plod rimokatoli~kog prozelitskog jugoslavenstva Ra~kog i [trosmajera (koje se zaustavqalo na austroslavizmu)
i revolucionarnog nacionalnog pokreta austrijskih Jugoslavena i pobjede
Srbije, ve} više rezultat me|unarodnih politi~kih kalkulacija i me|unarodnog dr`avnopravnog projekta zapadnoevropskih liberala. Jugoslavensko ujediwewe je bilo primarno u evropskim ideološko-politi~kim projektima pobjedni~ke liberalne elite. Novi liberalni evropski gra|anski
poredak, koji je nastao na temeqima pobjede zemaqa liberalne demokracije u Prvom svjetskom ratu, nalagao je ostvarewe jugoslavenskog ujediwewa i
stvarawe Jugoslavije. Slovenski i hrvatski liberali – integralni Jugoslaveni, sa “pre~anskim” Srbima, prionuli su uz Srbiju i Crnu Goru i zajedno proveli jugoslavensko ujediwewe. Wima je naprosto odgovarao dr`avnopravni liberalni ideološki kurs Kraqevine Srbije.149)
Srbi su radi “mira u jugoslavenskoj ku}i” morali “gandijevski” da trpe svehrvatski nacionalni terorizam. Bartulovi} i wegovi najbli`i sa169
radnici u svojoj jugoslavenskoj bratskoj naivnosti jo{ nisu mogli pretpostaviti razmjere budu}e krvolo~nosti ideologije frankov{tine i usta{kog klerofa{izma, potpomognutih antisrpskom radi}ev{tinom i crvenim komunisti~kim (Kominterninim) antijugoslavenskim hrvatskim nacionalizmom. Vremenom }e, me|utim, i oni shvatiti da je wihovo naivno jugoslavenstvo utopija kada se poku{avalo ostvariti sa rimokatoli~kim
ekskluzivistima i islamskim autonomistima.
Ideolozi antijugoslavenskog Hrvatskog narodnog pokreta vjerovatno
su i dalmatinsko neoautonoma{tvo svrstavali u srpski front. Na “neoautonoma{tvo” su se obru{ili frankova~ki, klerikalni i radi}evski velikohrvati, a naro~ito predsjednik Matice hrvatske, frankovac dr Filip
Lukas, koji je “nedavno” na godi{woj skup{tini Matice cijeli govor posvetio “tobo`woj kampawi separatnog dalmatinizma i mediteranstva, koji je srodan sa autonoma{tvom”. Taj govor su integralno objavili svi zagreba~ki listovi. Neumjerenim napisima u {tampi stvorena je atmosfera da
bi “neupu}ena javnost mogla da pomisli da se tu zaista radi o golemoj opasnosti, kad je ~ak i predsednik jedne od najva`nijih hrvatskih kulturnih
ustanova smatrao za potrebno da svoju re~ u tako sve~anom momentu posveti iskqu~ivo toj stvari”, ocijenio je Bartulovi}.150)
Obzor je tvrdio da se u Dalmaciji “kod izvjesnih jugoslovenskih integralaca” javio pokret koji smatra da se dalmatinski Hrvati razlikuju od
banovinskih i da “narod taj pokret zove autonoma{kim”. Svoje protuargumente Obzor je rezimirao u tvrdwi da “mediteranski kulturni uticaj na
Dalmaciju nije nikakav argument, ni za kulturnu, a kamo li za politi~ku
odvojenost dalmatinske Hrvatske od Banovine”, “to mawe {to je Dalmacija bila ne samo kolijevka hrvatske dr`ave, nego i hrvatske kwige”.
U komentaru Obzorovih protuargumenata Bartulovi} je zakqu~io da je
“sve to dim”: “^itav taj alarm je, naime, po~eo nakon jednog ~lanka prof.
Rismondi-ja, u pro{logodi{wem ’Magazinu sjeverne Dalmacije’ i nakon
par proma{enih i zaista neukusnih ~lanaka u [ibenskoj ’Tribuni’, koji su
’dovitqivo’ poku{ali da pomo}u ’pladwa le}e’ izazovu odvajawe od Ma~ekovog pokreta u Dalmaciji. Pa dok je o pisawu ’Tribune’ i sam g. Bawanin,
kao intranzigentni integralac, kazao nepovoqno mi{qewe ({to i sam
’Obzor’ lojalno priznaje!), dotle u pomenutom ~lanku g. Rismonda niko ko
nije zloban nebi mogao da na|e ni trunke odvajawa od Zagreba, a najmawe u
politici, ve} jedino nagla{avawe stare kwi`evne teze da Dalmacija i
primorje, u kojima je na{ svet, hrvatski i srpski, najuspe{nije do{ao u dodir sa zapadom, – ba{ zbog tog svog mediteranskog preimu}stva i zbog bogatih tradicija, – treba da u na{ zajedni~ki narodni kolektiv (tu re~ g. Rismondo naro~ito nagla{ava, a ona je obratno od autonoma{tva) unosi specifi~no svoje vrednosti i osobine. G. Rismondo taj kolektiv naziva dodu{e
jugoslovenskim, ali ve} time on zna~i i kolektiv hrvatski, pa prema tome ne
mo`e da zna~i ni odvajawe od Zagreba ni odvajawe od ostale Jugoslavije.
Uostalom, takve te`we bile bi apsurdne i mi se potpuno sla`emo sa
’Obzorom’, da ’mediteranstvo ne mo`e da bude nikakav argument za odvajawe dalmatinskih Srba od banovinskih, srbijanskih itd., – kao ni za odvaja170
we dalmatinskih Jugoslovena od ostalih u dr`avi, ve} obratno – argumenat
za {to ve}e boga}ewe kolektiva, hrvatskog, srpskog i jugoslovenskog, specijalnim dalmatinskim vrednostima i karakteristikama. To mediteranstvo, koje nije od ju~e, jer ga (da ne spomiwemo staru dubrova~ko-dalmatinsku kwi`evnost) nalazimo i kod Vojnovi}a, Tresi}a, Nazora, Mili~i}a,
Cettine-a itd., spada u pitawe kulturne, civilizacijske, pa i privredne orijentacije i izgradwe mentaliteta ~itavog na{eg jugoslovenskog kolektiva,
ili – ako g. Lukas koji je nekada i sam bio integralac, – voli da ga suzi, onda hrvatskog.(???) ’Jadranska stra`a’ zastupa na pr. mediteransku saobra}ajnu, privrednu i kulturnu orijentaciju ~itave na{e zemqe, a ba{ se woj
ne mo`e prigovoriti da je ’autonoma{ka’. Tako i najvatreniji Hrvat Ma~ekovac mo`e da bude za mediteransku orijentaciju, kao {to mo`e da bude
i za sredweevropsku, balkansku, isto~no evropsku itd, a da se zato ipak ne
udaqi od osnovice vlastite kulture. I ma koliko da su zbog kowukture mnogi na{i mudrija{i u Dalmaciji (pa naravski i neizbe`ivi Mangjer!) udarili u viku na to nepostoje}e ’autonoma{tvo’, golema ve}ina tih Ma~ekovaca je, svesno ili nesvesno, ipak mediteranski orijentisana. A da ih u ~etiri oka zapitate da li su ba{ tako sigurni da wihov politi~ki kurs odgovara zaista i privrednim interesima Dalmacije, u budu}nosti kao i u sada{wosti, – ~uli bi ste (kao {to se svaki dan ~uju) izjave, koje bi za dana{wu
glajh{altovanu psihozu zvu~ile kao blasfemije, ali koje mi zato nebismo
nazvali ’autonoma{kim’ prema Zagrebu”.151)
U “dana{woj psihozi naprosto izmi{qaju i ve{ta~ki stvaraju ~itave
’opasnosti za hrvatstvo’, te ’protuhrvatske zavere i kampawe’ itd, – samo da
se na osnovu toga mogu dizati protukampawe i hrvatski krsta{ki ratovi;
da se mogu dr`ati filipike protiv ’izdajnika hrvatske stvari’ – a sve zato
{to za mnoge na predsedni~kim mestima to predstavqa jedinu priliku da
odr`e na ceni svoj ’nau~ni’ ili ’kwi`evni renome’, – pokrivaju}i da svepokrivaju}im pla{tem ’Hrvatska u opasnosti’” – zakqu~io je Bartulovi}.
Bartulovi} i Javnost nisu {tedili ni sporadi~ne pojave srpskog nacionalizma (do 1937), ali i ubrzano stvarawe srpskog fronta, uz pozive “Srbi na okup”, koji su nastajali kao reakcija na bezobzirni hrvatski {ovinizam i separatizam. Bartulovi} je naro~ito komentarisao napise u Balkanu, napadaju}i wihovog urednika Stefanovi}a, koji je u julu 1937. pozvao
~lanove glavnog odbora nekada{we Srpske stranke (^okorila) i predstavnike biv{e Srpske nacionalne omladine (SRNAO) da mu se jave radi obnove aktivnosti Srpske stranke. O Srpskoj stranci Bartulovi} nije imao naro~ito mi{qewe: “Mi, kao i cela javnost, znamo da takva stranka, kojoj bi
na ~elu bio redaktor pomenutog lista stvarno nije nikada ni postojala, ili
da su u woj bili qudi vrlo nepoznatog imena i vrlo neznatnog broja; i zato,
sa te strane, ne bi tom pozivu vredilo osvetiti ni dva reda pa`we. Ali {to
je simptomati~no, to je ~iwenica da je – ba{ sa strane tog lista – ba{ ovo
sada{we vreme smatrano podesnim za takvu akciju, i {to je ta akcija potekla, ne – kako bi povr{no upu}eni mogli o~ekivati – sa strane neke izrazito nezadovoqne grupe, ve} ba{ sa strane lista koji sistematski napada
svaku opoziciju, a koji i te kako obilato ume da aminuje i da kadi... Me|u171
tim, kada bi tu akciju poku{ao i neko ugledniji, mi – i pored svih raspolo`ewa i neraspolo`ewa ne verujemo u wen uspeh niti bismo taj uspeh smatrali korisnim za dr`avu, a ni za srpstvo. Jer ciq svih neprijateqa, spoqnih i unutra{wih, i jest upravo taj, da se izazovu trzavice u jugoslovenstvu
kao celini, te da se bilo kojim putem {to vi{e odvoji jedno pleme od drugih. I svaki odgovor sa strane Srba, koji bi glasio ’Srpski front’, ili
’Srpsku stranku’, zna~io bi upravo to {to se na drugoj strani ho}e i predstavqao bi uzmak za srpstvo”.152)
Antifa{izam i antikomunizam Nike Bartulovi}a
Tridesete godine XX vijeka obiqe`ilo je ja~awe korporativnih antiliberalnih pokreta u Evropi, prije svega u Italiji i Wema~koj, koji su, kako se o~ekivalo, trebali da unište liberalizam (“liberalno-masonsko i
`idovsko sjeme zla”) i da izgrade totalitarne “korporativne” dr`ave. U
Italiji se sve više govorilo o “smjeni liberalne epohe korporativnom
izgradwom”. O~ekivalo se da }e korporativni totalitarizam odbaciti
“svu furdu neobuzdane slobode”, koja je nazvana preostatkom Francuske revolucije i zapadne demokracije. Trebalo je izgraditi korporativnu dr`avu, koja }e svu qudsku djelatnost na socijalnom i politi~kom poqu ispuniti jedinstvenom voqom i parolom da je op}e dobro iznad pojedina~nog dobra. Pri tome se nije mislilo na dobro cijeloga svijeta ve} na dobro nacije. Napadan je liberalni individualizam.
Od sredine 30-ih godina XX vijeka, zahvaquju}i izmjewenim ideološkim i politi~kim prilikama u Evropi i Kraqevini Jugoslaviji, kod Srba
su se u ve}oj mjeri po~ele pojavqivati antiliberalne organizacije i pokreti. Prvi nagovještaj novih ideoloških kretawa dao je smederevski
advokat Dimitrije Qoti}. Zbog svog izra`enog jugoslavenstva Qoti} nije
podr`avao vladu Milana Stojadinovi}a, koja je napravila odre|en antijugoslavenski zaokret preko politike Jugoslavenske radikalne zajednice. U
JRZ su, osim dijela radikala, bili ukqu~eni elitni predstavnici slovena~kih “klerikalaca” popa Korošeca i muslimanski autonomisti Mehmeda Spahe. U “namjesni~kom razdobqu” Qoti} je paktirao sa opozicionim
“šestojanuarcima”, unitarnim liberalima (JNS), u zajedni~koj borbi protiv re`ima Milana Stojadinovi}a. Jugoslavenski Sokoli, kao ortodoksni
unitarni liberali i protivnici Stojadinovi}evog re`ima, izra`avali su
odre|enu podršku politi~kom pokretu D. Qoti}a zbog wegovog jugoslavenstva.
Ideologija {estojanuarske diktature i namjesni~kog re`ima kneza
Pavla ~esto je tendenciozno i pogrešno interpretirana u jugoslavenskoj
i srpskoj istoriografiji i publicistici. Komunisti~ka internacionala,
komunisti u Kraqevini Jugoslaviji, kao i partijski istori~ari starije generacije, pridavali su šestojanuarskoj diktaturi fašisti~ko obiqe`je.
Jugoslavenski nacionalizam je u zvani~nim partijskim dokumentima dobijao totalitarno nacifašisti~ko obiqe`je. U skladu sa takvim etiketirawem, proklamovani totalitet dr`ave i nacije za komuniste je bio dovoqan
argument da diktaturi i svim politi~kim strankama i jugoslavenskim na172
cionalnim organizacijama (Orjuni, Jugoslovenskoj nacionalnoj stranci,
“borbašima”, ~etnicima, Sokolima, Narodnoj odbrani, Jadranskoj stra`i
i drugima), koje su je podr`avale, daju naci-fašisti~ko obiqe`je. Liberalni Sokoli su nazivani fašisti~kom, policijskom, antidemokratskom
nenarodnom organizacijom. Argument za takvu tvrdwu bio im je koncept
kraqa Aleksandra o totalitetu dr`ave i nacije, odnosno koncept jugoslavenske nacionalne i socijalne unifikacije stanovništva. Pošto je u planovima SSSR-a i Kominterne liberalnu gra|ansku Kraqevinu Jugoslaviju trebalo demontirati “svjetskom proleterskom revolucijom”, ona je u komunisti~kim partijskim dokumentima dobijala negativno odre|ewe. Za
tom ocjenom komunista poveli su se mnogi istori~ari socijalisti~ke Jugoslavije, koji su nekriti~ki preuzimali takve ideološko-politi~ke kvalifikacije.
Novija srpska, ali i šira jugoslavenska istoriografija argumentovano su odbacile takvu ocjenu komunista. Osim uspostavqawa osnovnih dr`avnih funkcija, {estojanuarska diktatura je promovisala novu dr`avnu
ideologiju integralnog jugoslavenstva. Dr`avno konsolidovawe bilo je
neophodno zbog neprijateqskog revizionisti~kog okru`ewa. O~ekivalo se
da }e diktatorski zaokret pomo}i konsolidaciji me|unarodnog polo`aja
Jugoslavije, a u sklopu u~vrš}ewa frankofilskog liberalnog evropskog
poretka na Balkanu i Podunavqu. U razdobqu diktature dr`avnu politiku
su izvana odre|ivale Francuska i Velika Britanija (uz puni blagoslov ^ehoslova~ke), a iznutra jugoslavenski unitarni liberali srpske, hrvatske i
slovenske nacionalnosti.153)Niko Bartulovi} kao nezavisan (u politi~kom smislu) intelektualac nije potpadao pod dnevne ideolo{ko-politi~ke ocjene komunista i dijela Udru`ene opozicije (naro~ito qevi~ara Dragoquba Jovanovi}a) o fa{izmu svega i sva~ega kod Srba. Povodom silnih
rasprava o fa{izmu i antifa{izmu u Jugoslaviji napisao je studiozan rad
o tobo`wim pojavama “fa{izma kod nas”, s tim što je terminološki razlikovao italijanski fašizam i wema~ki nacionalsocijalizam.154) U onovremenoj javnosti mnogo pomiwana opasnost od fa{izma u Jugoslaviji, po
mi{qewu Bartulovi}a predstavqala je izvrtawe ~iwenica: “Fa{izam je
produkt ~isto italijanski, mo`da ne toliko po ideologiji, koliko po
spoqnim ali bitnim oznakama, po ceremonijalu i dekorativnosti, po zvu~noj frazeologiji i hijerarhi~nosti. Od svih evropskih zemaqa mogao bi sa
delimi~nim uspehom da bude presa|en jedino u [paniji i u Gr~koj, a mo`da
i u Rumuniju. To {to se javilo u Nema~koj, ima drugu osnovu, rasnu umesto
hijerarhi~ke, a duh pruskog zapta bio je tamo odlu~niji, nego li dekorativna re~itost, pa je zato Gering ja~i od Gebelsa. Pa ipak mi ne pori~emo da
nacionalsocijalizam predstavqa neku nuzvrstu fa{izma, ako ni po ~em
drugom a ono po svojoj protivnosti demokratiji i slobodoumqu, te po glorifikaciji fizi~ke snage, rata i diktature. Fa{izam kakav je u Italiji,
mogao bi kod nas da uhvati korena mo`da jedino u varo{ima (nikako u selima!) na{eg primorja i u pojedinim politikantskim kru`ocima velegradskih klubova i kavana. To dokazuje i pro{lost”.155)
173
Prvi organizacioni oblik koji su komunisti i opozicija ozna~avali
kao fa{isti~ki bila je, u terminološkom ideološkom smislu, liberalna
Organizacija jugoslavenskih nacionalista (Orjuna). Bartulovi} je za “Orjunu” napisao da je tra`ila diktaturu i poprimala fa{isti~ki izgled, ali
da se me|u qudima koji su joj bili na ~elu nalazilo “vi{e radikalnih i nestrpqivih unitarista, sa vrlo liberalnim i demokratskim nastrojewima,
nego li pristalica istinskih fa{isti~kih diktatura ~iji bi ciq bio da
~itav socijalni, ekonomski i kulturni `ivot nacije svedu pod nedemokratski re`im”. Ukoliko su “orjuna{i” bili za “~vrstu ruku”, oni su to tra`ili “samo zbog {to br`eg i energi~nijeg prova|awa jugoslavenstva, protiv
kontrarevolucionarne frankov{tine, srnaov{tine156) i klerikalizma,
da se ~im pre do|e do unifikacije, pa da se onda – na posve demokratski i
slobodarski na~in – re{avaju ostala ekonomska, socijalna i kulturna pitawa”. Wegovu ocjenu potvr|ivala je ~iwenica da su se mnogi “orjuna{i”
na{li u liberalno-demokratskim taborima. Bartulovi} je, na temequ navedenog, zakqu~io da “Orjuna” nije posjedovala bitne oznake fa{izma.157)
Radi br`e liberalne jugoslavenske unifikacije ova organizacije je primjewivala metode radikalnog liberalizma.
Po mi{qewu Bartulovi}a, osim “sumwi” da je “Orjuna” fa{isti~ka, u
parlamentarnom razdobqu Kraqevine SHS nije bilo drugih takvih pojava:
“Ako su pojedine grupe ili li~nosti i nabacivale od ~asa do ~asa ideju diktature, nije to bilo na fa{isti~koj osnovi, ve} je i wima bio ciq da se ~im
pre likvidiraju plemenske razlike, za koje se pogre{no mislilo da se mogu ukinuti nare|ewima odozgo, umesto sistematskim upoznavawem i pribli`avawem odozdo”.
Diktatura kraqa Aleksandra od 6. januara 1929, koju su komunisti proglasili fa{isti~kom, nije imala nikakvih na~elnih karakteristika takvog re`ima. Kraqev manifest od 6. januara, po ocjeni Bartulovi}a, “izri~ito je podvla~io da se demokratske slobode suspenduju samo zato da se u~ini kraj partizanskoj (partijskoj – N. @.) zatrovanosti, te da je ciq toga akta ozdravqewe demokratije”.158)
U periodu od dono{ewa Oktroisanog ustava (od 1931), kako je ocijenio
Bartulovi}, nije bilo pojava fa{izma: “U Narodnu skup{tinu od 1931.
u{la je dodu{e samo jedna, vladina partija, i ma da je opoziciji prakti~no
bilo onemogu}eno da u~estvuje na izborima, teorijski je ta mogu}nost ipak
postojala, a na~elno nije bilo kod nas nikada proklamovano pravo na postojawe samo jedne partije, {to je bitna oznaka fa{izma (kao i hitlerizma i
boq{evizma). Jo{ mawe je bilo na~elno proklamovano identificirawe
partije sa re`imom ili sa dr`avom, ma da se to u praksi ~esto – ali vi{e
u ciqu li~nih nego li partijskih interesa – ~inilo. Kona~no fa{izam –
ma koliko da se hijerarhi~ki koncentri{e sav u jednom licu – bazira se
ipak na radu u masama, pa te mase revnosno organizuje, fanatizuje, prote`ira ih ispred drugih grupa u narodu, pravi ih akcionerom u iskori{}avawu
vlasti ispred drugih gra|ana, uniformi{e ih itd. Na{i diktatorski re`imi nisu od svega toga radili ni{ta, pa su se sa prezirawem odnosili prema svakoj akciji odozdo, makar da je htela da sara|uje sa wima. Wihova ume174
{nost se sva skoncentrisala na to da se prosto i jednostavno odr`e na vlasti i da od toga izvuku {to vi{e koristi, bez ikakvog obzira na dr`awe masa, prema onoj ’apres nous le deluge’. I na posletku, fa{izam je u velikoj meri isto {to i li~nost g. Musolinija; jednako kao {to je nacionalsocijalizam oli~en u g. Hitleru. A mi smo ve} u nekolikim ~lancima objasnili organski proces razvitka wihovog uspeha, preko tolikih prepreka i `rtava,
kao i po tome {to wih obojica poseduju istinski {tof za diktatore i za vo|e autoritativnih, fanatizovanih i disciplinovanih pokreta: vanrednu li~nu energiju i sugestivnost, upornost i snagu ube|ewa o svom pozvawu, neumornu radinost, kura` rizika i predanost do kraja svojoj stvari. Mo`e li se i jedna od tih osobina pripisati gg. Uzunovi}u, Sr{ki}u ili V. Marinkovi}u?”
Poslije izuzetne analize diktatorskog re`ima kraqa Aleksandra, nacizma i fa{izma u Wema~koj, osobina Musolinija i Hitlera, Bartulovi}
se du`e zadr`ao na li~nosti Bogoquba Jevti}a: “Da on sam nije imao fa{isti~kih namisli, vidi se najboqe po tome {to je najpre poku{ao da vladu sastavi sa istim delovima vanparlamentarne opozicije, koji su i sada na
vlasti, i {to je svoje nastupawe obele`io osetqivim popu{tawem cenzure te namerom da se osloni na zemqoradni{tvo, itd. Docnije se to dodu{e
izvitoperilo, ali vi{e zbog `eqe da se po{to poto odr`i na vlasti, negoli usled neke svesne fa{isti~ke orijentacije. Titulom ’vo|e’ nabedili su
ga (i upropastili) neki doju~era{wi krajwi opozicionalci, koji su time
hteli vaqda da speru i posledwe sumwe u svoju odanost, a g. Jevti}eva je krivica {to nije imao toliko moralne hrabrosti da je odbije, ve} mu je imponovala i zamra~ila mu vid. Za to pak, {to se zbivalo za petomajskih izbora, kao i za to {to se ina~e radilo pod gg. Veqom Popovi}em, Koji}em itd,
– naziv ’fa{izam’ predstavqao bi i suvi{e ~asti (jer je fa{izam na koncu konca ipak neka ideologija!), pa se to prosto i naziva nasiqe, besavesnost, li~ni interes, itd”.
Grupa Jevti}a, kako je zakqu~io Bartulovi}, imala je fa{isti~kih
primjesa, a razlog tome je bio slijede}i: “Zato {to vi{e nije na vlasti; a
po{to demokratskim putem, tj. preko narodnih vlasti, ne mo`e ni da se nada u tu vlast, to smatra da joj je uzaludno apelirati na demokrati~nost, jednako kao {to joj ne ide u ra~un da javno izi|e sa diktaturom, pa da svojoj grupi dade masku ideologije, koketira sa fa{izmom. Me|utim, sem par wih, i
to pre~ana, koji ve{ta~ki ho}e da stvore neku vrstu fa{isti~ke ideologije u grupi (a koji su ba{ tim fa{isti~kim nastupawima i sru{ili vladu g.
Jevti}a!), – gros grupe, pa i sam g. Jevti}, daleko su od svakog fa{izma na
ideolo{koj i na organizacionoj osnovi. ’POF’ je trebao da ima sa fa{izmom zajedni~ko samo toqaga{tvo, ali ni{ta vi{e”.
Od ostalih parlamentarnih grupa, kako je naveo Bartulovi}, fa{izam
se pripisivao i tzv. pohorcima, ili Jugoslovenskom nezavisnom klubu, kojima su na ~elu bili ortodoksni liberali – antiklerikalci i integralni
Jugoslaveni, Slovenac Albert Kramer, pravoslavni Srbin Jovan Bawanin,
rimokatolik Berislav Grgur An|elinovi}, Bo`i} i drugi. Na wihov tobo`wi fa{izam prstom su upirali re`imski qudi, naro~ito klerikalni
krugovi i pojedini listovi iz Zagreba, guraju}i ih “u istu torbu” sa grupom
175
B. Jevti}a. Istina je, me|utim, po Bartulovi}u bila da je upravo “Pohorce” Jevti} “odgurnuo” sa vlasti pa oni nisu imali nikakvih simpatija za
wega, dok su “Pohorci” u “ovom istom parlamentu naj`e{}e napadali ba{
te retke nosioce fa{izma u Jevti}evoj grupi”.159)
U vanparlamentarnoj opoziciji nalazile su se dve grupe o kojima se u
vreme Stojadinovi}a govorilo kao o fa{istima (Ho|erina “Jugoslovenska
narodna stranka” – “borbaši” i Qoti}ev “Zbor”). Vodstvo Ho|erine
stranke je negiralo tu tvrdwu i ukazivalo na svoj program koji je tra`io
op{te i tajno pravo glasa, slobodu {tampe, slobodu zbora i dogovora, kao
i parlamentarnu vladu. Od “Ho|erinog fa{izma” ostajale su “plave ko{uqe i li~no, pone{to firersko dr`awe g. Ho|ere”. Ali “~ak i onda ako se
to spoji sa motkama na zborovima”, zakqu~uje Bartulovi}, “jo{ ipak ne daje dovoqno podloge da se ~itava stranka ozbiqno smatra kao neka fa{isti~ka opasnost”.
Bartulovi} “ni u Qoti}u li~no” nije vidio sklonosti fa{izmu, iako
je on plebiscitarno napadan da je wegov pokret fa{isti~ki: “On je {tavi{e po~eo sa mnogo demokratizma, pone{to mesijanisti~kog, ali ipak narodskog. Fa{isti~ku primesu unela je u wegov pokret grupa Jugoslovenske
akcije,160) koja tako|e nije bila zami{qena kao fa{isti~ka, ali je istim
procesom kao nekada Orjuna, do{la do stanovitog antiparlamentarizma i
antidemokrati~nosti, a sve zbog razo~arewa nad partizanskim (partijskim
– N. @.) kompromitovawem jugoslovenstva. Po{to su nakon te evolucije demokratski elementi ispali iz ’Jugoslovenske akcije’, ona je vi{e sa mesijanisti~kim nego li realno-politi~kim koncepcijama, pri{la g. Qoti}u,
koji je i sam imao sklonosti ka misti~nom, pa je stvar akceptirao. Ali ni
to {to danas pi{e wegova ’Otaybina’, a naro~ito to {to pi{e on sam (iako
poneki ~lanci autora iz grupe Jugoslovenske akcije upu}uju na fa{isti~ke uticaje!) – i pored sve sklonosti ka korporativizmu, nije nikako fa{izam, ako ni po ~emu drugom, a ono po tome {to ne prihva}a hijerarhi~ki sistem upravqawa odozgo i skoncentrisawa sve vlasti u jednom licu”.
Fa{isti~ke sklonosti i ambicije pripisivane su i pojedinim jugoslavenskim nacionalnim udru`ewima, liberalnom i antiklerikalnom Sokolu Kraqevine Jugoslavije, Jadranskoj stra`i, Narodnoj odbrani, Jugoslovenskim ~etnicima i drugima. Bartulovi} je takve izmi{qotine odlu~no
odbacivao, isti~u}i da je organ “Narodna odbrana ba{ nedavno najodlu~nije to porekao”: “To pak, {to se sa pravom ili nepravom pronosi o razli~itim organizacijama ’~etnika’ mo`e da bude za osudu, ali ne mo`e da se tretira ozbiqno, kao zama{niji i opasniji pokret”.
Bartulovi} je o~ekivao da }e na poricawe fa{izma kod jugoslavenskih
nacionalnih organizacija reagovati napadima oni koji su izmi{qali i naduvavali fa{izam u Jugoslaviji: “Kaza}e nam se da poricawa zainteresovanih mi odvi{e olako uzimamo kao gotov gro{, a da su oni mo`da ipak u du{i fa{isti, samo {to to kriju. Me|utim kad bi i bilo tako, pa kad bi svi
ovi {to smo ih nabrojali, u du{i ’bili fa{isti’, – bio bi to opet nov dokaz da takav fa{izam i nije opasan, niti da je to u stvari fa{izam. [tavi{e, ba{ to {to i sami znamo da u svim tim grupama, kao i u drugim, ima qu176
di sa fa{isti~kim, a pogotovo sa diktatorskim `eqicama (istakao N. B.),
vredi nam kao najboqi dokaz (i kao nehoti~no priznawe sa wihove strane)
da pravi fa{izam kod nas i ne mo`e da ima uspeha, a da je to {to oni ho}e
samo lo{ surogat, koga se i oni sami stide i odri~u. Jer u tome i jest jedna
od bitnih oznaka fa{izma, – da se ni za tren ne skriva, da se ~ak ponosi {to
je takav, da je i suvi{e grlat – jednako kad je na vlasti, kao i onda kad je u
opoziciji – i da ne priznaje ni{ta izvan sebe”.
Fa{izam je, po Bartulovi}u, jo{ vi{e nego marksizam bio biqka velikih varo{i, a ne sela: “Marksizam mo`e na selu da se javi bar u formi
ogor~ewa i negacije, ako ne u formi organizacije i ideologije; ali fa{izam ne mo`e ni to. Mi smo pak u ogromnoj ve}ini jo{ uvek seqaci, ili smo
bili do ju~e. Fa{isti~ke `eqice u nas su plod sedeqki u klubovima i kavanama. Neki iz istinskog ogor~ewa {to stvari ne idu onako idealno kako
bi trebale; drugi iz mladena~ke ~e`we za podvizima, a tre}i zbog snova o
’firerstvu’, tra`e i propovedaju neku maglovitu ’jaku ruku’, ’koja }e ve{ati sve partizanske lopove’ (koje se naravski uvek vide u protivni~kim grupama, a nikada u svojoj). Takovih dodu{e ima mali broj, ali po{to je svaki
od wih ’mali Firer’ za sebe, a od ’velikog Firera’ nema ni kontura, to nam
se alarm zbog opasnosti takvog fa{izma ~ini ako ni{ta drugo, a ono bar
preuveli~an. Jer, kao {to smo ve} kazali, bitnost i glavni uslovi za uspeh
fa{izma, to su stanovita ideologija, fanatizam, povezanost organizacija,
autoritativna hijerarhi~nost i disciplina, te prijemqiv teren, – a iznad
svega fascinatorska li~nost vo|e, kome se svi, sami od sebe podre|uju. A
toga svega kod nas nema ni za trun (sem nezadovoqstva, kao terena), a vo|e
najmawe! To {to kod nas postoji od fa{izma u idejnom smislu, to su neozbiqna opona{awa, sa strane pojedinih uobra`ewaka ili fantasta. Mnogo opasnije je to {to bi god htelo da se prikrije, bilo fa{izmom, bilo
alarmom na opasnost fa{izma, a to je ~isto i posve obi~no nasiqe i grubost, nepravda i korupcija, te protekciona{tvo i iskori{}avawe dr`ave
i partije u li~ne svrhe. Opet velimo, mi ne pori~emo da kod nas ima qudi,
vi{e sa diktatorskim nego li sa fa{isti~kim apetitima, ali to {to oni
ho}e, nema veze ni sa kakvom ideologijom ili organizacijom fa{izma. A
ve} ranije smo kazali da bi to bilo i suvi{e ~asti, kad bi se naziv fa{izam
dao stanovitim pojavama, koje su se kod nas javqale, a koje jo{ uvek nisu likvidirane, ma da se ~esto kriju i pod obrnutim pla{tem – povike na fa{izam”.
“Pravi i iskreni demokrate”, navodi Bartulovi}, odgovaraju na slijede}i na~in: “Mi smo najodlu~niji protivnici fa{izma, pa kao {to ga pobijamo sada, tako }emo ga jo{ ja~e pobijati onda, kada bi postao i za na{u
dr`avu opasan. Ali, kao {to antifa{izam ne `elimo da prihvatimo kao
kapiju za uvla~ewe boq{evizma, tako isto ne mo`emo da ga prihvatimo ni
kao sredstvo za zata{kivawe istine; a jo{ mawe kao most za instalaciju
klerikalizma, koji je ve} po svojoj bitnosti saveznik fa{izma (primer
Italija!) i antidemokrati~an, a koji je kao stvarna sila i golema organizacija, mladoj demokratiji kao {to je na{a, opasniji od ovakvog fa{izma”.
Rimokatoli~ki klerikalci u Hrvatskoj i Slavoniji imali su vrlo pozitivan odnos prema fa{isti~kim pokretima u Italiji, “a naro~ito u
177
Francuskoj”: “Ba{ u posledwe vreme, kada su fa{isti~ke organizacije dovele bile Francusku gotovo do ruba gra|anskog rata, i kad su svojim odobravawem osvaja~kog pohoda u Abisiniju dovodile u opasnost saradwu me|u narodima, klerikalni organ u Zagrebu objavio je ~itav niz ~lanaka u odbranu
fa{isti~kih liga. A sukob klerikalizma sa hitlerizmom u Wema~koj ne
poti~e iz na~elne protivnosti autoritativnom re`imu, ve} je posledica
~iwenice da je Nema~ka dvoverska dr`ava, u kojoj su katolici u mawini, pa
tako rimskom klerikalizmu nije ni mogu}e da se identifikuje sa re`imom.
Ina~e ba{ rimski klerikalizam, kao nosilac i propagator antisemitizma
od najstarijih vremena, predstavqa prete~u rasisti~ke ideologije hitlerizma; pa kad bi Nema~ka bila kompaktna katoli~ka dr`ava, kao {to je
Italija, klerikalizam bi bio desna ruka nacionalsocijalisti~ke diktature”.
Bartulovi} je naro~ito istakao ~iwenicu da u Jugoslaviji rimokatoli~ki klerikalizam “ku{a da stvara hrvatski i antijugoslovenski rasizam, pa zato i {iri teorije o gotskom, dakle, neslovenskom poreklu Hrvata, o iskqu~ivom (nejugoslovenskom!) hrvatskom karakteru ilirskog preporoda, o slovenstvu kao ne~em {to je nerealno i strano Hrvatima, itd. I
po{to zna da u Jugoslaviji, u kojoj ima i drugih vera, kao ni u Nema~koj, ne
bi mogao da u eventualnom jugoslovenskom fa{izmu do|e do onog polo`aja
do koga je do{ao u Italiji, i do koga bi do{ao u Francuskoj, – klerikalizam se zato i protivi narodnom jedinstvu, veruju}i da bi u hrvatskoj zasebnosti mogao da instalira i svoj, klerikalni fa{izam”.U ovoj izvanrednoj
analizi ideologije fa{izma Bartulovi} nije dobro predskazao razvoj fa{izma i komunizma: “Nego, danas su, hvala Bogu, fa{izam kao i komunizam
u opadawu u ~itavom svetu. U Francuskoj je kriza prebro|ena totalnim porazom fa{izma, a posledwi me|unarodni doga|aji pokazali su da se savest
slobodoumne demokratije nalazi u `ivoj renesansi. Govor Roosweltov i dr`awe engleske javnosti to potvr|uju, a potvrdi}e to i razvoj doga|aja u Italiji”.161)
U po~etku Bartulovi} “ni u Qoti}u li~no” nije vidio sklonosti k fa{izmu. U “Javnosti” nije bilo polemike sa qoti}evcima sve dok Qoti}eva
Otaybina nije po~ela prozivati saradnike Javnosti da vode politiku “internacionalnih klika”. Javnost je u broju od 2. januara 1937. izvjestila da
mu je Qoti}eva Otaybina u posqedwem broju posvetila dva odgovora: “Jedan od wih je pristojniji i u wemu je list g Qoti}a bio prisiqen da u~ini
i ovo priznawe: ’Mi nikada nismo osporavali nacionalnu i jugoslovensku
pro{lost g.g. M. Marjanovi}a, Viktora Novaka, V. ]orovi}a, V. Popovi}a
i Nike Bartulovi}a i niko, nacionalno i jugoslovenski orijentisan te zasluge ne}e im osporiti, a Jugoslavija ih je za wih i dostojno nagradila’”.162)
Javnost se potom upitala: “Da li je Jugoslavija boqe nagradila na pr.
na{eg urednika (Niku Bartulovi} – N. @.) i koga bilo od gore pomenutih,
– ili gospodu oko ’Otaybine’ koji su bili ministri i direktori velikih
preduze}a, ne znamo; ali to nije toliko va`no... Za na{u diskusiju je najva`nije to da je urednik ’Javnosti’ g. Bartulovi}, a da su ostala gospoda, koje
’Otaybina’ navodi (uz toliko drugih ~estitih Jugoslovena, koji svi svoje
~lanke potpisuju punim i ~asnim imenom!) weni saradnici. Pa, ako je do
178
skrivawa ili do anonimnosti, ’Javnost’ je daleko otvorenija i mawe anonimna od ’Otaybine’, ~iji ~lanci su u tri ~etvrtine nepotpisani. I prema
tome, – kakva je to logika i moral, da se o listu, o ~ijem uredniku i saradnicima ’Otaybina’ ka`e da ’niko, ko je nacionalan ne mo`e da im ospori
nacionalne zasluge’, – objavquju uvrede i tvrdwe da je ’politika Javnosti
politika internacionalnih klika’; da to nije politika ’jugoslovenskih interesa’; da ’Javnost u~estvuje u alarmu protiv nacionalizma’; da se divi
Staqinu; ili – kao {to to pi{e u posledwem broju – da ’jugoslovenstvo nesme biti ~ak ni predmet razmi{qawa qudi oko Javnosti’... Ako qudi, koji
zna~e sve u ’Javnosti’, tako visoko stoje da je ’Otaybina’ sama prisiqena da
izjavi da ’niko, ko je nacionalan, ne mo`e da im ospori nacionalne i jugoslovenske zasluge’, – kako da se nazovu oni koji ih u tom istom listu, pa i u
istom broju, progla{avaju protivnicima jugoslovenskog nacionalizma i
denunciraju ih da su slaviteqi Staqina; i koji im zabrawuju, da ~ak i razmi{qaju o jugoslovenstvu?... I ne zna~i li to, – prema sopstvenoj logici
’Otaybine’, – da su ti napada~i na ’Javnost’ qudi koji nisu nacionalno orijentisani; – ili ako ne to, a ono bar polemi~ari koji sami sebe tuku u glavu?... Uostalom, mi ponavqamo jo{ jedanput, da mi ovu i ovakvu polemiku nismo hteli, pa kad je ve} do{lo do toga da je i sama Otaybina morala da demantuje ton svojih saradnika prema nama, – zar nebi mogli da ostanemo kod
toga, pa da i mi i oni svoje ~itateqe zabavqamo va`nijim pitawima?...”163)U Javnosti su objavqivani brojni ~lanci i glose protiv nacionalsocijalizma i fa{izma (dr Radmilo Beli}, Stremqewa ka korporacijama; dr B. Dobrosavqevi}, Posledwi nacionalsocijalisti~ki kongres; dr
Bogdan Prica, Osnovna misao nacionalsocijalizma; B. Prica, Fa{isti~ko pravdawe nacionalizma i drugo u 1935. godini i drugi). Bartulovi} je
svoj stav prema fa{izmu, nacizmu i komunizmu iznio u ~lanku “O nacionalnom vaspitawu omladine”, u kojem kritikuje “jerezin” list Vreme zbog
uzdizawa nacionalnog vaspitawa omladine kod nacista, fa{ista i boq{evika: “List dodu{e veli da ’mi ne moramo uzimati primer ni od koga’, ali
je karakteristi~no da je on sam ipak uzeo za primer tri diktatorska, antidemokratska i antislobodarska sistema, a ni jedan demokratski, i iz ~ega
bi se, ne bez osnove, dalo zakqu~iti da se ba{ ti neslobodarski primeri –
svejedno da li fa{isti~ki ili boq{evi~ki – ho}e da istaknu kao model po
kome bi i na{a omladina trebala nacionalno da se vaspita”.164)
O odnosu fa{isti~ke dr`ave i Rimokatoli~ke crkve Bartulovi} je
ostavio vredne radove. Komentarisao je pisawe \erarkije, najuglednije
italijanske fa{isti~ke revije, ~iji je osniva~ bio Benito Musolini. U
Javnosti je citirao mjesta iz ~lanka “Filozofija i religija u sada{wem
~asu” koja najboqe govore o odnosu svjetovne, fa{isti~ke vlasti i crkvene, papinske vlasti u Rimu: “Nije bez razloga da se fa{izam i katolicizam
danas ose}aju toliko bliski i nije bez razloga da latinski narodi preko
Okeana jo{ uvek ose}aju da ih privla~i Rim, onaj Rim koji jedini na svetu
spaja univerzalnost Cezara sa univerzalno{}u apostola Petra. Me|utim
je iskqu~iva zasluga fa{izma, {to je iz jednog postepenog i samo idealnog
spoja umio da stvori ono konkretno duhovno jedinstvo, {to ga predstavqa
179
sada{wa saradwa dveju vlasti. U svome aktivizmu i voluntarizmu fa{izam
odr`ava neposredno onu obnovqenu intuiciju bo`anskog, koja }e jednom
postati polazna ta~ka za novo preuzimawe sekularne i duhovne vlasti. A
ova posledwa treba da bude integrirana u jednu jo{ univerzalniju interpretaciju hri{}anstva, na na~in da mo`e re{iti problem univerzalnosti
prava katoli~ke crkve u stvarnoj univerzalnosti jedne crkve, koja }e u svom
krilu okupiti sve hri{}ane, pa i ostale narode... Dr`ava i Crkva, to su polovi ve~nog rimskog grada (Polis romana), koji ide za organizacijom ’Varo{i Gospodwe’, kona~nog i idealnog ciqa fa{isti~ke revolucije. Idu}i
ka vrhovnoj realizaciji Dr`ave i Crkve, one dve pru`aju uzajamno jedna
drugoj i snagu i `ivot. Pa, ako je univerzalnost Rimske imperije pripremila univerzalnost hri{}anstva, – univerzalnost ovog posledweg, bar {to
se ti~e katolicizma, vra}a sada dug dr`avi, pru`aju}i fa{izmu embleme
imperija... Jedan jedini, neprekidni proces imperijalnosti emanira iz Rima, koji predstavqa ve~nu sintezu dvaju polova, imperija Cezarovog i imperija apostola Petra...” Sve navedeno, zakqu~io je Bartulovi}, trebalo
bi da bude jasno i “na{im neklerikalnim (pa ~ak i pravoslavnim!) fa{istofilima, – pa da komentara i ne treba”.165) Pod “pravoslavnim fa{istofilima” o~ito je mislio na “Zbor” Dimitrija Qoti}a.
Otaybina, kako su u glosi zakqu~ili Bartulovi} i uredni{tvo Javnosti, “grdi pau{alno masoneriju”. List je citirao te grdwe: “Jugoslovenstvo, kao politi~ka, kulturna, socijalno-ekonomska i religiozna stvarnost, kao na{a narodna stvarnost u punoj ograni~enoj datosti, samobitnosti i samosvojnosti, ne mo`e i ne sme biti ~ak ni predmet razmi{qawa masona oko Javnosti. [ta ima, pusti, unutra razbijeni, idejno neujedna~eni,
raznim interesima dezintegrisani masonski internacionalizam sa jugoslovenskim nacionalizmom?... Masoni, koji su udru`eni sa kapitalistima,
boq{evicima, marksistima itd... ’Javnost’, koja se po tajnim motivima wene poznate konspiracije, solidari{e sa nepo{tewem i zlonamerno{}u...
Masonerija koja je toliko puta nametala na le|a na{eg naroda bezbroj moralnih nakaza...”.166)
Bartulovi} i uredni{tvo su smatrali da masoni ne treba da odgovore
na taj “buket i galimantija{, prepisan iz bogzna koje opskurne klerikalne
bro{ure”, budu}i da Otaybina pravi reklamu masoneriji, “samim visokim
i inteligentnim stilom svojih grdwi, jednako kao i prvoklasnom pohvalom
da ’masonerija pledira za demokratiju’ i da je ’demokratija {ti}enik masonstva’. Otaybina je isticala da je “masonerija pomagala borbu na{eg naroda za wegovo oslobo|ewe i ujediwewe”, ali dodu{e ne “iz nekih simpatija za nas, ve} zato {to su se ciqevi ovog tajnog i internacionalnog udru`ewa momentalno poklapali sa ciqevima na{e borbe. Ali samo za momenat.
Jo{ mawe mo`emo se saglasiti sa onim pretencioznim i komi~nim tvr|ewem masonerije, koga weni ~lanovi nemaju kura`i da napi{u, ali u diskusijama obi~no isti~u, da je Jugoslavija delo weno”.
U Javnosti su hvalili “priznawe Otaybine” o tome da je masonerija
“potpomagala borbu na{eg naroda za oslobo|ewe i ujediwewe”, dok je indirektno priznala da, “iako Jugoslavija nije iskqu~ivo delo masonerije, ima
180
ipak i wenog udela u stvarawu na{e dr`ave”. Slagali su se sa Otaybinom
u tome da je Jugoslavija djelo cjeline i ~itavih generacija, “ma da nije bez va`nosti podvu}i da ’Otaybina’ priznaje da su u tom delu sara|ivali i masoni”.
U vezi sa tvrdwom Otaybine da su masoni “podupirali na{u nacionalnu stvar, ne iz simpatija za nas, ve} zato {to su se weni ciqevi momentano
poklapali sa na{im”, Bartulovi} i uredni{tvo Javnosti uputili su
Otaybinu na Revue internacionale des societes secretes, koju je izdavala Liga
’frans-catholique’ (kao centar antimasonske propagande – N. @.), “pa }e tamo
doznati da i danas (sledi citat iz antimasonske revije) ’masonska trilogija, utvr|ena versajskim i trianonskim ugovorom, a koja se zove Mala Antanta, smeta da se ’popravi’ stawe u Evropi, – stawe po kome su (citiramo): ’katoli~ki Hrvati bili oteti od Ugarske’, i po kome ’Dalmacija svoje nade
stavqa u Italiju’, te da (citiramo): ’protiv Male Antante stoje dr`ave koje su se oslobodile masonerije: Italija (Dalmacija), Austrija i Ma|arska
(Hrvatska), sa potporom Bugarske (Makedonija)’. – Iz toga bi se moglo zakqu~iti, da se ciqevi tog udru`ewa ni danas ne razlikuju od pravih na{ih
ciqeva, {to indirektno potvr|uje i ’Otaybina’, kad masoneriju progla{ava za{titnicom demokratije jer se ~itava na{a nacionalna borba, u unutra{woj i u spoqnoj politici, poklapa sa ciqevima demokratije, slobode
i ravnopravnosti malih naroda, protiv poku{aja fa{isti~kih sila da od
wih naprave popri{te svog imperijalizma!
Uostalom, uzmimo da je i tako, – da su se ciqevi masonerije samo u tom
momentu poklapali sa na{im, – to bi ipak zna~ilo da se to dogodilo u najpresudnijem i najte`em ~asu na{eg nacionalnog `ivota, kad nam se radilo
o biti ili ne biti! I osim toga, – ako je istina da su ciqevi masonerije
’mra~ni, internacionalni i nemoralni’, kako to iz dana u dan slo`no tvrde ’Otaybina’ i ’Hrvatska stra`a’, – kako to da su se ba{ u najte`em ~asu
takvi ’mra~ni ciqevi’ poklapali sa na{ima, za koje ni ’Otaybina’, nadamo
se, ne misli da nisu bili i te kako svetli, nacionalni i moralni?... Pa, –
ili to i za malu decu zna~i da su ciqevi koji, u ~asu kad je na{a zemqa bila `rtva zavojeva~kih sila, kura`no ustraju uz pravednu `rtvu, a protiv
silnika, bili tako|er visoko moralni i svetli, – ili ’Otaybina’ ima nameru da sa svojim ’novim moralom’ okrene naglavce i moral i logiku?!...
Ali pustimo to i po|imo daqe! Po{to smo naime utvrdili da su, po samom priznawu ’Otaybine’, ciqevi masonerije u najpresudnijem momentu na{eg nacionalnog `ivota, bili identi~ni sa na{im, prisiqeni smo da upore|ujemo pa da utvrdimo da su se, u tom istom presudnom ~asu, postojbina dana{weg nacionalsocijalizma (~iji bitni preduslovi su postojali ve} onda
u samoj imperijalisti~koj agresiji protiv ’mawe vrednih rasa’, pa i protiv
na{e!) bila i te kako protivna na{oj nacionalnoj borbi; jednako kao {to
je postojbina na{eg fa{izma, u momentu kada smo na mirovnoj konferenciji trebali da uberemo plodove na{e pravedne borbe, postavila odlu~no
protiv nas i tra`ila velike delove na{e teritorije. Zakqu~ci, koje bi iz
toga trebao da povu~e svaki logi~an i dobar nacionalist i svaki prose~no
moralan ~ovek, le`e na dlanu...”.167)
181
“Jugoslovenski nacionalizam” i “novi moral” Otaybine, zakqu~io je
pisac glose (Bartulovi}), ogledaju se u postavqawu stvari naglavce: “Ona
najbesomu~nije, iz dana u dan, napada one za koje sama priznaje da su se u najpresudnijim momentima na{eg nacionalnog `ivota borili skupa sa nama;
a iz dana u dan na sva usta hvalili one koji su bili u protivnom taboru. I
prema tome, {ta da se masonerija trudi da odgovara listu g. Qoti}a, kada je
on sam uspeo da joj napravi toliku reklamu i da sa toliko nepobitne logike doka`e da je masonerija, ne samo jugoslovenskija, nego i doslednija od
’Otaybine’?”.
Bartulovi} je vodio polemiku sa jednim od glavnih pisaca ~lanaka u
“Otaybini”, kwi`evnikom Svetislavom Stefanovi}em,168) koji se “drznuo” da op{irno pi{e o “moralnoj dezagregaciji engleskog dru{tva” u vezi s aferom g|e Simpson, i to kao “moralni sudija ~itave engleske nacije,
davaju}i preko we lekcije i nama, koji tu naciju cenimo, umesto da se poklonimo pred fa{izmom”. Kritikovao je politi~ku i ideolo{ku nestabilnost Stefanovi}a (“koji je najpre bio radikal, pa samostalac, pa onda ~lan
grupe koja je bila ne samo demokratska, nego i republikanska”), jer je “nekada ispovedao izrazito demokratska i antirasisti~ka na~ela, koja se od re~i do re~i poklapaju sa na~elima Dru{tva naroda”. Preko no}i, istakao je
Bartulovi}, “stao je da se izrugava tim na~elima; da od firerske vlade g.
Jevti}a dobije postavqewe za gradskog odbornika; da u re`imskim listovima pi{e rasisti~ke ~lanke, sa glorifikacijom firerstva; da kona~no
pre|e u ’Otaybinu’ kao najve}i himnopojac italijanskog, ma|arskog i nema~kog fa{izma, te da od prononsiranog anglofila postane najedanput zagri`eni anglofob i isto tako prononsirani italofil?...”
U vremenima antisemitske histerije nacionalsocijalista Bartulovi}
je istupao u odbranu Jevreja. O aferi Dani} – Diaman{tajn, koja je po wemu li~ila na “pikantnu politi~ko-socijalnu istoriju”, u po~etku nije mislio da }e pisati meritorno “sve dok se iz poplave raznih izjava ne bude mogla bar pribli`no da nazre prava istina”. Zabiqe`io je kao karakteristi~no da su “gospoda dr Juraj Koreni}, ugledni ~lan ’Zbora’, i dr Juraj Pe}arevi}, ugledni zagreba~ki advokat, izjavili u ’Politici’ da su nacionalsocijalisti~ka gospoda u Berlinu i te kako bila obave{tena o tome da je g.
Dani} poreklom Jevrejin, ali da su ta gospoda izjavila da ih se to ni najmawe ne ti~e, te da je wima svejedno da li rade s Jevrejima, komunistima ili
drugima, po{to za wih ’Geschaft ist Geschaft’ ({to se pokazalo da vredi i za
neke na{e tobo` ’na~elne antisemite!). Me|utim, ne va`i to samo za slu~aj Dani} – Diamant{tajn, niti samo za trgovinu, ve} i za politiku, a naro~ito za spoqnu! Jer sva ta bu~na nacionalsocijalisti~ka ’na~ela’ o ~isto}i rase, o antisemitizmu, o antiboq{evizmu, o spasavawu zapadne civilizacije itd., ne predstavqaju ni{ta drugo nego li prah u o~i za naivne; a kad
se radi o konkretnim trgova~kim poslovima, o ubacivawu nereda u druge zemqe, o naoru`awu i o imperijalisti~kim planovima, onda i opet vredi staro na~elo – ’Geschaft ist Geschaft!’ Naro~ito to va`i za spoqnu propagandu,
za koju smo mi ve} opetovano dokazali da joj jednako dobro dolazi i krajwi
frankova~ki separatizam, tipa ’Hrvatske smotre’ i krajwi ’jugoslovenski
182
integralizam’ tipa {ibenske ’Tribune’, te koketirawe sa presti`om Zagreba (g. Dani} se u Ma~ekovom ’H. Dnevniku’ hvali da je hteo da radi za Hrvatsku i za Zagreb!), kao i preporu~awe pomo}u srpsko-pravoslavne vere i
`enidbe sa Srbijankom... I ne samo da se je nacionalsocijalisti~ka propaganda u Jugoslaviji slu`ila svim sredstvima, po~am{i od turizma pa do raznih zadruga, nego i sa jednakom gotovo{}u bila voqna da prodre u sve redove, bili oni separatisti ili unitaristi, ili ma {ta drugo, – dr`e}i se
i tu svog oprobanog principa, – ’Geschaft ist Geschaft’”.
U poglavqu kwige “Odgovor javnosti na antisemitizam” istori~ar
Milan Koqanin navodi podatak da je “rasizam i antisemitizam osudila
grupa od osam profesora Univerziteta u Beogradu”. Tu pomiwe ~lanak “Nacionalsocijalisti~ka propaganda” koji je iz nedjeqnika Javnost, pod uredni{tvom Nike Bartulovi}a, prenijet u list @idov br. 43. od 23. oktobra
1936. godine.169) Ovaj podatak dodatno svjedo~i o Niki Bartulovi}u kao
protivniku antisemitizma, nacizma i fa{izma.
U sve~arskom ~lanku objavqenom 2. januara 1937, “na pragu tre}e godine Javnosti”, Bartulovi} je istakao da se program lista nije “ni za dlaku
izmenio” u odnosu na program koji je “Javnost sebi ispisala na prvoj strani prvog broja iz 1935. godine”. Ciq Javnosti ogledao se u idealima demokratije, slobodoumqa i jugoslavenskog narodnog jedinstva. ^asopis se proglasio “slobodnom tribinom za svako po{teno i zanimqivo mi{qewe, za
svaku te`wu koja ima za ciq op{te dobro, kao i za svako konstruktivno
okupqawe”. Niko Bartulovi} i wegovi saradnici nisu isticali hvalospjeve svakoj demokratiji, slobodoumqe nisu glorifikovali kada je prelazilo
u individualisti~ki anarhizam, a jugoslavensko narodno jedinstvo nisu poistovje}ivali sa “nasilnim centralizmom”, sa ga`ewem narodnih sloboda
ili “bezobzirnim nivelisawem i vre|awem plemenskih odlika”. Pred saradnicima Javnosti pojavio se nov zadatak “koji je danas daleko va`niji nego li se to ~inilo pred dve godine, a to je na{a i svih svesnih intelektualaca borba protiv umne i moralne aberacije, ozna~ene u alternativi: ’fa{izam ili boq{evizam!’”. Antidemokratski “nasrtaj” fa{izma ili komunizma za Bartulovi}a je imao sli~nu diktatorsku te`inu.170)
Koliko god je Bartulovi} nastupao kriti~ki protiv naci-fa{izma
klerikalizma, koji je “najve}i neprijateq pravoj veri”, tako po wegovom
mi{qewu nije bilo ve}eg neprijateqa slobodi misli nego {to je politi~ko bezvjerstvo, “onakvo kakav je bio zvani~ni bezbo`ni~ki pokret u Sovjetskoj Rusiji”. O slobodi misli i vjerskog uvjerewa napisao je slijede}e
redove: “Jer, ako pravi slobodni mislilac stoji na gledi{tu da je vera duboko intimna stvar pojedinog ~oveka, ili organizovanih verskih skupina,
koje treba da su u ispovedawu svoje vere slobodne, ali bez ikakvog uticaja
na politi~ke poslove, tako isto pravi slobodni mislilac i demokrat, treba da stoji na gledi{tu da je politi~ko i nasilno pobijawe verskog ose}aja, ili progawawe verskog kulta, stvar koja se iz osnove protivi ba{ toj
slobodi misli i ose}aja, te da mora da urodi posve drugim plodom, nego li
je ciq slobode misli! Pa kao {to se ne mo`e primiti, da se za voqu bilo
kakvih eti~kih ili verskih principa, ne dozvoli i ateizam kao jedno od
183
gledawa na svet, tako isto ne mo`e ateizam da se proglasi kao obavezna nauka, ili da se ~ak dr`avna vlast me{a u to da, u korist ateizma, pobija svaka druga verovawa u zemqi”.171)
Bartulovi} se ogla{avao i povodom Staqinovih “~istki”, odnosno
“monstre procesa” u Moskvi vo|enih protiv “najuglednijih vo|a Tre}e internacionale”. Zakqu~io je da su “gotovo svi o~evi boq{evi~ke revolucije ve} streqani i samo je Staqin jo{ u `ivotu”. Te pojave su za wega bili
“golema zagonetka” jer su nepoznanice “le`ale u bitnostima i detaqima, u
pozadini i ciqevima ~itavog tog procesa, koji }e za dugo jo{ biti te{ko
odgonetati”.172)
Javnost i Bartulovi} su o~ekivali skori evropski rat, jer je Wema~ka
slavila pomirewe Hitlera i Ludendorfa i u masama ja~ala militaristi~ki “kajzerski” i “firerski”, u stvari nacionalsocijalisti~ki duh: “Da se
vidi u kakvom duhu i ciqu je to pomirewe izvr{eno, dosta je zabele`iti da
je Ludendorf tom prilikom objavio da je Hitler odstranio sve prepreke
koje su ranije ~iwene Ludendorfovoj verskoj i filozofskoj akciji; a ta akcija po~iva na ovim na~elima (citiramo iz Ludendorfove revije ’Na svetom izvoru nema~ke snage’, i iz wegovog manifesta prilikom pomirewa sa
Firerom): ’Nema~ko saznawe o Bogu poistove}uje se sa idejom o totalnom
ratu i totalnoj rasnoj dr`avi. Totalni rat je bez milosr|a i tra`i krajwe
napore... Iskustva pro{log rata pokazala su, da Nema~ka, u ciqu da pobedi
u budu}em totalnom ratu, treba najpre da uni{ti hri{}anstvo’”. U isto
vreme, pi{e Bartulovi}, iz Berlina sti`e vijest da je “dvoboj ma~evima
sve~ano progla{en, kao zajedni~ko dobro ~itavog nema~kog naroda, te da se
na svim {kolama osnivaju ~asni sudovi za dvoboje, koji }e va`iti za radni~ku, kao i za u~e}u omladinu”.
Budu}i da se obra~un ticao samo Wema~ke, Bartulovi} je zakqu~io da
bi se moglo pre}i preko “ovih, kao i preko tolikih drugih aberacija i da
~ekamo da se nema~ki narod jednom sam obra~una sa wima. Ali po{to ih
ima, koji bi i na{ narod `eleli da usre}e ’probu|enim nacionalizmom’ nema~kog tipa, to se pitamo – da li bi i na{ narod trebao da se usre}i ovakvom jednom verom u Boga koji je identi~an sa totalnim i nemilosrdnim ratom, a ~iji je glavni ciq uni{tewe hri{}anstva; – kao i drugom velikom
blagodeti, – pravom na dvoboj za sve slojeve naroda, za radnike i seqake, jednako kao i za inteligenciju... I jo{ ne{to: dok mi u istoj meri osu|ujemo
bezbo`ni~ke vulgarnosti kod boq{evika i zabranu slavqewa Uskrsa u
[paniji, kao i ovo, gore nego li bezbo`ni~ko identificirawe boga sa bezmilosrdnim klawem, u ime jedne jedine rase, – dotle se drugi zgrawavaju samo nad zabranom Uskrsa u [paniji, a glorifiraju i daqe sve {to se doga|a
u Nema~koj”.173)
Po procjeni Javnosti (u jednoj glosi), profesor, kwi`evnik i u to vreme ata{e za {tampu pri jugoslavenskom poslanstvu u Berlinu, Milo{ Crwanski, bio je “jedan od osvedo~enih najrevnosnijih i najfanati~nijih ideolo{kih boraca za ciqeve krajwe desnice, kod nas i u svetu”. Budu}i da nije mogao odoqeti “`arkoj `eqi da li~no ne bude kraj generala Franka”,
ubrzo je “odjurio u Seviqu”. Prvi wegovi dopisi bili su “kao {to treba,
184
puni hvale za ru{ioce zakonitosti, kao i o tome kako g|a Franko ~esto
predsedava (za vreme najkrvavijeg bratoubila~kog rata!) otmenim partijama briya”. Iznenada se, me|utim, desio preokret u pogledu na Frankov fa{izam. U Vremenu, od 2. jula 1937. u ~lanku “[to priprema general Franko” Crwanski je naveo da general sa “svojom fatalnom okolinom” priprema povratak monarhije i to “poglavito intrigama i nasiqem”. “Ono {to je
najgore”, pi{e Crwanski, “to je mi{qewe koje o potrebi socijalnih reformi u [paniji, u okolini generala Franka, vlada. Meni je {ef obave{tajnog odseka general{taba i jedan od glavnih poverenika generala
Franka tuma~io, kako u [paniji socijalnih problema takore}i jedva da i
ima! Zemqa je bogata, seqak je bogat i samo je boq{evi~ka propaganda kriva da se [panija razglasila u svetu kao zemqa socijalnih reformi! Meni
se od ovakvog shvatawa kosa na glavi dizala”.174)
Optu`be Crwanskog, zakqu~uje Javnost, istovjetne su onima koje
Franku upu}uje svjetska demokracija, koja je sva antiboq{evi~ka. U Vremenu od 5. jula Crwanski je jo{ otvorenije priznao svoje razo~arewe prikazav{i “drugu stranu {panske medaqe”: “Ja sam i{ao u [paniju sa dubokom
simpatijom za stranu nacionalista. Ja sam imao veze u jednoj izvesnoj organizaciji i pre sa wima... Ali ne mogu da razumem ni{ta od jedne [panije, u
kojoj pomr~ina proguta 48 patriota bez ikakvog suda... Jer takva [panija
ne}e nikog odu{eviti, pa bio on i sto puta nacionalista, jer takva [panija nije ni{ta novo, nego je to ona stara i jeziva, [panija intriga, [panija
inkvizicija i [panija ubistava bez suda... [ta se mene ti~e, ja smatram da
sam se isuvi{e odu{evqavao za generala Franka i da je vreme, po povratku
iz [panije, da obuzdam malo svoje odu{evqewe”.
U Vremenu od 12. jula Crwanski je “priznao” da je “u samoj okolini generala Franka” ~uo da je Kiepo de Qano u Seviqi pobio 6.000 radnika, a od
Frankovih oficira u Salamanci da je “Franko i suvi{e blag, jer ne streqa dovoqno...”. Poslije ovih rije~i Crwanskog, pisac glose je zakqu~io da
je “zbiqa krajwe vreme za obuzdavawe odu{evqewa svakovrsnih krajnosti,
koje s dana u dan ugro`avaju sve vi{e mir celog sveta, prete}i da ga sunovrate u jo{ gore stawe”.
Brojnost Bartulovi}evih ~lanaka i glosa na temu opstanka liberalizma pokazuje wegovu iskrenu zabrinutost zbog ugro`enosti liberalizma od
nadiru}eg naci-fa{izma u izvornoj zemqi liberalizma, Francuskoj: “Krvavi neredi u Clinchy-u, `alosni su sa humanisti~kog i sa op{teg francuskog gledi{ta, ali su isto tako mogli da budu sudbonosni i za stvar demokratije u Francuskoj i za vladu Narodnog fronta; jer pokazuju da, sem stalnog rovarewa reakcionarnih i fa{isti~kih elemenata, ni francuski komunisti ne}e nikako da se kanalizuju u konstruktivan posao i u demokratski mentalitet, bez koga wihovo prisustvo u Narodnom frontu stavqa i daqe sumwu zadwih namera. Jer oni koji tvrde da je stranka pukovnika De la
Rocque fa{isti~ka i da je wen zbor u Clichy-u imao provokativne tendencije, nisu daleko od istine; – ali kad je vlada g. Bluma, koja je svakako antifa{isti~ka i koja je imala prilike da povede ra~una o tim tendencijama,
taj zbor ipak dozvolila; i kad je olu~ila da ga po zakonu za{titi, onda je za
185
sve svesne pristalice demokratije i za one koji zaista lojalno `ele da podupiru Narodni front to trebalo da bude merodavno; i oni nisu nikako smeli da, istupaju}i protiv zbora g. De la Rocqua, ve} samim tim istupe protiv
svoje vlastite vlade! Jer, ako vlada ne radi pravo, na pristalicama i poslanicima Narodnog fronta je da je obore. Ali, ako je naprotiv dr`e, onda
treba da wen autoritet i po{tuju.
Nesumwivo je utvr|eno da je me|u radni~kim demonstrantima u Clichyu bilo i agenata provokatora, sa leva i sa desna, a mo`da i sa strane; – ali
sve to nebi imalo onog dejstva da nisu krajwi komunisti~ki elementi, –
stoje}i jo{ uvek na antidemokratskim principima svoje diktature, umesto
fa{isti~ke, – tra`ili da se De la Rocquov zbor, i protiv slova zakona te
protiv vladine dozvole, silom spre~i; pa su tu priliku upotrebili da iskale
svoje neraspolo`ewe i prema umerenim predstavnicima radikala i socijalista, kao prema onima koji se protive jednoj i drugoj diktaturi i koji tra`e punu slobodu politi~kog `ivota Francuskoj, na bazi legalnog poretka.
Mnoge demokracije u Evropi su podlegle reakciji zbog ovakvih negativnih elemenata, od ~ega su kasnije stradali svi radnici bez razlike, a o
gra|anskoj demokratiji i ne govorimo. Ako, dakle, radni{tvo ne `eli da se
primeri Italije, Nema~ke ponove i u drugim zemqama treba da se disciplinira, te da odbaci komunisti~ke krajnosti, koje su isto tako protivne
demokratiji kao i fa{izam; i koji stvarno rade u prilog reakciji. Jer, kao
{to se komunizam nikako ne pobija fa{izmom, ve} demokratijom, tako
isto se i fa{izam ne pobija nikako komunizmom, ve} opet demokratizmom
i istinskim konstruktivnim radom, imaju}i u vidu i socijalne interese i
interese otaybine”.175)
Pohvale koje je vladi Leona Bluma uputila “jerezina” Samouprava podstakle su su Bartulovi}a da se zapita za{to sli~ne pohvale ne izrekne klerikalni Slovenec, koji je sa Samoupravom u istoj stranci (JRZ). Bartulovi} je u Javnosti prenio ~lanak Samouprave, objavqen 10. aprila 1937, u kojem se vladi Leona Bluma priznaju velike zasluge za o~uvawe socijalnog
mira u Francuskoj i Evropi. Poslije konstatacije da je u “obrazovanijem
delu francuskog dru{tva ugled g. Bluma porastao”, navodi se slijede}e:
“[to se ti~e spoqnih poslova, vlada g. Bluma ostala je verna Dru{tvu naroda i na~elima kolektivne sigurnosti. U sredwoj Evropi ona se odrekla
podr`avawa austrijskog legitimizma – {to su potajice radile sve ranije
francuske vlade, naro~ito vlade g. Lavala. Da ispravi gre{ke svoga prethodnika, ona je zakqu~ila povoqne trgova~ke ugovore sa dr`avama Male
Antante, a sa na{om dr`avom posebice. Time je vlada g. Bluma prekinula
nesretnu tradiciju izvesnih francuskih vlada, koje su na re~ima izjavqivale simpatije prema Maloj Antanti, a u stvari potajice podr`avale habzbur{ki legitimizam”.
“Vlada g. Bluma, prema Maloj Antanti, a naro~ito prema Jugoslaviji,
i u spoqnopoliti~kom i u trgova~kom pogledu, vodi mnogo povoqniju, pravedniju i prijateqskiju politiku, nego {to su to ~inile ranije francuske
vlade, koje su podupirale klerikalni austrijski legitimizam, i koje se nisu brinule o tome da nam ekonomski izi|u u susret”, zakqu~io je Bartulo186
vi}. “Pa kad je tako”, upitao se daqe, “za{to ove konstatacije ne prenese na
pr. i qubqanski ’Slovenec’, koji je sa ’Samoupravom’ u istoj stranci, a koji o francuskom Narodnom frontu ima samo re~i kritike i negacije, kao
da se radi o skupini koja je najneprijateqskije raspolo`ena prema na{oj
zemqi”.176)
Bartulovi} je u Javnosti istupao protiv svih totalitarizama, pa i protiv komunizma: “Sla`emo se, dakle, napredovawe komunizma ne sme nikako
da nam bude uzor! Ali treba da nam bude uzor ja~awe demokratije i borba protiv svake reakcije – pa krstila se ona fa{isti~kom, ili se krila pod parolama antifa{izma. Jer, ne treba smetnuti s uma, da je pomerawe demokratskih elemenata u Francuskoj, prema krajwoj levici (preko politike Narodnog fronta i vlade Leona Bluma – N. @.) do{lo ba{ kao rezultat ogor~ewa
{irokih masa zbog sve bezobzirnijih poku{aja reakcionarnih i klerikalnih elemenata da i u Francuskoj zavedu re`im fa{izma i reakcije”.177)
Ocjene Bartulovi}a o su{tini katolicizama u ^ehoslova~koj i Francuskoj, koji nisu imali izra`ene klerikalne karakteristike, bile su potkrepqene navodima inostranih bro{ura i periodike. To su, kako je naveo
u Javnosti od 30. januara 1937, bili bilten In­for­ma­ti­ons­Cat­ho­li­qu­es­fran­sa­i-­
ses i ~lanak La­Fran­ce­cat­ho­li­que­aux­pre­mi­ers­jo­urs­de­1937, u kojem je dat
prikaz stawa Rimokatoli~ke crkve, Katoli~ke akcije i katoli~kih vjernika u Francuskoj u prethodnoj godini, sa prognozama za nastupaju}u godinu.
Znaju}i da je u Francuskoj na vlasti “liberalno-socijalisti~ki” Narodni front i ~itaju}i u Hrvatskoj stra`i anateme o “antikatoli~kom, antimoralnom i destruktivnom radu toga, kao i svih Narodnih frontova”
(koje je zagreba~ki klerikalni list krstio protuvjerskim, antipatriotskim, masonskim), Bartulovi} je o~ekivao da }e u navedenom biltenu na}i
sliku strahota koje je do`ivio francuski katolicizam u prethodnoj godini i jo{ crwe prognoze za budu}nost: “Me|utim, – ni traga od sveg toga! Zvani~ni katoli~ki bilten, u doba pune vlasti Narodnog fronta u Francuskoj, po~iwe svoj ~lanak ovako: ’Kakav je istinski polo`aj katoli~ke crkve
u Francuskoj na po~etku 1937? Prvi odgovor na to je da su odnosi izme|u crkve i dr`ave dobri!’. Navode}i zatim re~i g. Rouxa, da katoli~ka crkva u
Francuskoj ’u`iva po{tovawe nacije i javnih faktora’, bilten iznosi toplo dr`awe vlasti prilikom smrti kardinala Bineta i Mautina; zatim citira re~i po{tovawa sa strane g. Herriota prema crkvenom autoritetu; pa
spomiwe visoko odlikovawe i audijencije kod predstavnika francuske vlade, kardinala Fisserata; pa topao prijem {to ga je papina poslanica za mir
na{la u francuskoj javnosti itd. Konstatuje se zatim da su odnosi izme|u
Vatikana i francuske vlade ’puni pouzdawa i srda~ni’, te da je ’politika
Francuske i Engleske prema doga|ajima u [paniji, koji su doveli u opasnost mir Evrope, bila uvek pra}ena sa simpatijom sa strane zvani~nog vatikanskog organa ’Osservatore Romano’. I kona~no bilten navodi re~i kardinala Verdiera o tome kako sve srda~niji odnosi izme|u velikih demokratija, zna~e svetlo nade za Francusku i za ~ove~anstvo”.178) Po{to je citirao rije~i biskupa u Evruksu protiv {irewa mr`we bilo prema kome, kao
i obra}awe biskupa u Agenu179) sve}enstvu, Bartulovi} je zakqu~io da je
~lanak naro~ito “pou~an za na{e prilike i za na{e klerikalce”.
187
Sli~an odnos prema dr`avi i dru{tvu imao je katolicizam u ^ehoslova~koj, u kojoj su na ~elu dr`ave bili “izraziti demokrati i liberalci”,
kao {to su dr Bene{ i dr Hoya. “Izvesna {tampa” je nastojala da prika`e
^ehoslova~ku kao “boq{eviziranu” dr`avu, iako je predsjednik te “boq{evizirane republike” primio u sve~anu audijenciju predstavnike “Organizacije katoli~ke omladine za odbranu dr`ave” i pozdravio ih govorom
koji je saslu{an “uz najsrda~nije odobravawe”. Bartulovi} je u Javnosti naveo kqu~ne dijelove Bene{ovog govora: “Katolicizam se kod nas ne oslawa
vi{e na pre`ivelim institucijama biv{e Habzbur{ke monarhije, ve} na
vlastitom narodu i na demokratskom ure|ewu. Katolicizam je kod nas postao narodni pokret (pod uticajem husitskog pokreta – N. @.), zato {to je
pravilno shvatio zna~ewe demokratskog ustava za svoje vlastite verske interese; zato {to je shvatio na~ela tolerancije i jednakopravnosti i {to je
iz toga povukao konzekvence. Zato je katoli~ki pokret kod nas danas jedan
od stupova demokratije. Jer, iskustva u svim dr`avama nau~ila su ga da je
svim verskim pokretima, pa i katolicizmu, zagarantovana sloboda samo tamo gde vredi na~elo sporazumevawa, obja{wavawa, slobodne diskusije i izmirivawa krajnosti. Tamo pak, gde vredi samo materijalna sila i diktat,
tamo se i katolicizam nalazi u te{ko}ama”. Rije~ima koje je izrekao “takav ube|eni demokrat i liberalac”, isti~e Bartulovi}, aplaudirala je i
“najube|enija katoli~ka omladina”: “I zar to nije najboqi dokaz da nisu demokrati i liberalci ti koji gone na ’Kulturkampf’, kao ni istinski katoli~ki vernici, – ve} da na ’Kulturkampf’ teraju samo oni koji ho}e veru da
izrabe u antidemokratske, reakcionarne i antipatriotske ciqeve?” Citirao je izjavu vo|e katoli~ke ~e{ke stranke, kanonika [rameka, koji je bio
u vladi sa liberalcima, demokratama i socijalistima. U govoru odr`anom
u Brnu [ramek je “odlu~no” izjavio da “katoli~ka stranka uzima na se punu odgovornost za odbranbeni pakt sa Sovjetskom Rusijom, zato {to je odbrana dr`ave vrhovni interes sviju, i pored najdubqe i najodlu~nije protivnosti {to ga stranka ima prema boq{evizmu, kao i ideologiji i kao
praksi. A zar nije jo{ zna~ajnije to da se katoli~ka omladina u ^ehoslova~koj, pod vodstvom sve{tenika, organizuje u ciqu da, ako treba, i oru`anom rukom brani dr`avu, i to dr`avu koja je potpuno slobodoumna i demokratska republika, i bez obzira na to {to je ta republika, u ciqu svoje odbrane, sklopila savez sa Sovjetskom Rusijom?”.180)
Javnost bi se, istakao je Bartulovi}, rado li{ila du`nosti da se iz dana u dan bavi antiklerikalizmom, kada bi u redakciji Hrvatske stra`e sjedili qudi “koji bi pokazivali ma i polovinu dostojanstva, otmenog tona,
tolerancije i qubavi prema dr`avi, kao {to je to kod francuskih i kod ~e{kih katolika”: “Ali {ta }emo?! ’Gospar se vaqa roditi!’, govorio je pokojni konte Ivo Vojnovi}, a u redakcijama na{ih klerikalnih novina niti su se gospari ({to zna~i sa otmenim tonom i {irokim duhovnim horizontom!) rodili, niti su se kao takvi izgradili...”.181) Odgovor klerikalac
Hrvatske stra`e na tekstove Javnosti o narodnofrontovskoj saradwi liberala, socijalista i katolika u vladama ^ehoslova~ke i Francuske, nije
stigao. U eventualnom odgovoru klerikalci su mogli samo da napadnu ~eho188
slova~ke i francuske katolike da su (zbog dr`awa prema vladi Narodnog
fronta i socijalistima, kao i prema savezu sa Sovjetskom Rusijom) i oni sami boq{evici – zakqu~io je Bartulovi}.182)
Bartulovi} o wema~kim pritiscima na ^ehoslova~ku
Podjednako emotivno kao Jugoslaviju, Bartulovi} je branio i liberalnu ^ehoslova~ku u drugoj polovini 1930-ih godina (ostatke liberalizma), u
kojoj je vidio uspje{nije ostvarewe svojih liberalnih snova “nego kod ku}e”.183) Branio je ^ehoslova~ku od “besavesne kampawe” nacionalsocijalisti~ke {tampe, kojom se u wema~koj javnosti poku{alo stvoriti uvjerewe
da se u ^ehoslova~koj komunizam {iri u najopasnijim razmjerima, te da je
odbrambenim ugovorom sa Sovjetskom Rusijom pra{ka vlada stavila sovjetskoj vojsci na raspolagawe vazduhoplovne baze za ofanzivne operacije u srcu Evrope. Bartulovi} se ponosio ~iwenicom {to je Javnost me|u prvima
osudila takvu kampawu, “ne mogu}i ni za ~as poverovati da bi vlada zemqe
kojoj na ~elu stoje tako uzvi{eni duhovi i tako ube|eni demokrati kao {to
su Masarik, Bene{, Hoya, mogla da ima bilo kakvih veza sa boq{evizmom
kao sistemom ili doktrinom, a najmawe sa time da bi svoja odbranbena sredstva stavqala u slu`bu destruktivnih, ili bilo u kom pogledu ratni~kih
akcija”. Komunizam je u ^ehoslova~koj bio u stalnom nazadovawu i tako politi~ki slab da socijalisti nisu pomi{qali da sa wime prave Narodni
front – smatrao je Bartulovi}. Najugledniji predstavnici engleskog,
francuskog i ameri~kog javnog `ivota, kao i sva svjetska {tampa “od ugleda i imena”, ne samo {to isti~u apsolutni demokratizam i korektnost ^ehoslova~ke u me|unarodnim odnosima, nego i “najodlu~nije osu|uju kampawu koja je poku{ala da tu istinu izopa~i”. Javnost je citirala “autoritarne glasove” Taj­msa, Mor­ning­po­sta, grofa Sforce, kojima su se “pridru`ili i glasovi najuglednijih francuskih listova, op{te poznatih zbog antiboq{evizma, pa ~ak i glas vatikanskog Osservatore Romano, – lista koji je
svakako najzainteresovaniji u antiboq{evi~koj akciji, a koji izri~ito ka`e da glasovi o tobo`wem boq{evizirawu ^ehoslova~ke, koji se {ire iz
Nema~ke, predstavqaju golu klevetu”.184)
Po{to je zakqu~io da je “klevetni~ka kampawa” do`ivjela krah, Bartulovi} je, citiraju}i mi{qewa Sforce, Taj­msa i Eho­de­Pa­ri, istakao da
je u pitawu predtekst za slabqewe ^ehoslova~ke, “kao prve barijere na putu za predominacijom nacionalsocijalisti~kog imperijalizma u Sredwoj,
a onda i u ostaloj Evropi”.
Bartulovi}eva odanost i qubav prema ~ehoslova~kom liberalizmu i
demokraciji ogledali su se na stranicama Javnosti u napisima o nosiocima ideologije evropskog “slobodoumqa” i “napredwa{tva” – Masariku i
predsjedniku republike Bene{u. Pregr{t pohvala Bene{u uputio je zbog
izjava o jugoslavenskom narodnom jedinstvu, koje je dao povodom posjete Jugoslaviji. ^ak je i zagreba~ki separatisti~ki list Obzor prenio projugoslavenske izjave koje je predsjednik “bratske ^ehoslova~ke” napisao za
“Obzorovu spomen kwigu” 1936. godine, a koje je potom komentarisao Bartulovi} u Javnosti. U tom ~lanku Bene{ je, pored ostalog, naveo slijede}e:
189
“Htio bih osim toga naglasiti danas da na{e obje dr`ave, ^ehoslova~ka
jednako kao Jugoslavija, moraju biti tako|er svijesne, da wihova budu}nost
i tempo wihovog kulturnog, gospodarskog i politi~kog razvitka zavisi tako|e od postepenog podizawa unutra{wih sila, od kulturnog i politi~kog
kapaciteta, koji je ukorewen u nacionalno ~vrstom organizmu naroda. To
vrijedi dakako uop}e za svaki narod i dr`avu: za nas i jedne i druge ima ta
istina svoje osobito zna~ewe s obzirom na to, {to sadr`ava zahtjev maksimalno mogu}eg unutra{weg ujediwewa svih plemenskih i kulturnih sastavnih dijelova, iz kojih se sastoje na{i narodi (istakao N. B.). Kao {to Slovaci i ^esi, koji tvore ~ehoslova~ki narod, tako se i Srbi, Hrvati i Slovenci, koji ~ine jugoslovenski narod (istakao N. B.), a koji su `ivjeli u razli~itim sredinama, – razvijaju u vi{u narodnu i dr`avnu jedinicu (N. B.)...
^ehoslova~ko jedinstvo, a jednako i jugoslovensko jedinstvo su pitawa historijskog, sudbinom odre|enog razvitka, sa velikim imperativom vremena”.
Odu{evqen Bene{ovom izjavom Bartulovi} pi{e: “Jasnije, lep{e i
logi~nije ne mo`e se govoriti o velikoj misli na{eg narodnog jedinstva i
jugoslovenstva, nego {to je to u~inio veliki um zemqe, u Spomen kwizi
’Obzora’”. Bene{ je, skre}e pa`wu Bartulovi}, “dodu{e rekao da ’nema na
umu apsorbovawe jednog plemena od drugog’, ve} da i ’jedni i drugi moramo
nastojati oko kvalitativnog ujediwewa, oko sinteze svih pozitivnih vrednota, moralnih i politi~kih, kojima se odlikuju na{a plemena’; – ali to
apsorbirawe jednog plemena od drugog odbacuje danas sve {to i malo razumno misli u ovoj zemqi; jednako kao {to niko merodavan ne tra`i nivelirawe hrvatskih ili srpskih odlika, – pa ipak ’Obzor’ – kao i mnogi krugovi
u Hrvatskom narodnom pokretu, – uporno ostaju pri tezi o tri potpuno zasebna naroda i tra`e da se sporazum napravi na bazi kineskih zidova, koji
bi za sva vremena odelili Srbe od Hrvata, – {to je taman za 180 stepeni
obrnuo od onoga {to dr Bene{ u samom tom ’Obzoru’ poru~uje i Srbima i
Hrvatima. Pa kad je imao dobru ideju (misli na Obzor – N. @.) da jo{ jedamput prenese ovako mudre re~i velikog dr`avnika, – za{to da ne bude dosledan i da se ne povuku konzekvencije iz tih re~i”.185)
Bartulovi} je u svojim glosama kritikovao naci-fa{isti~ku borbu
protiv liberalno-demokratskih temeqa zapadne civilizacije: “Qute}i se
na ~iwenicu da su se i Velika Britanija i Francuska trgle, te da su uvidele da se, nasuprot grozni~avom naoru`awu fa{isti~kih dr`ava, demokratske zemqe ne}e odbraniti druga~ije, nego ako se i one naoru`avaju, ’\ornale d Italia’, koji je, zajedno s nacisti~kom {tampom, fa{isti~ko naoru`awe
poku{ao da pravda svetim ratom ’odbrane zapadne civilizacije’, postaje u
ogor~ewu iskren i pi{e u broju od 20. februara da ba{ ona civilizacija,
koju su stvorili Vilson, nadbiskup od Kenterberija i Pertinaks, ne zaslu`uju drugo nego da propadne’. Priznawe je dakle tu: Krsta{ki rat se sprema, ne za odbranu zapadne civilizacije koja je i demokratska i antiboq{evi~ka (Pertinaks i biskup od Kenterberija!) i koja stoji na gledi{tu slobode i
samoopredeqewa naroda (Vilson), – ve} ba{ obratno, da se ta civilizacija
dovede do propasti i da je zameni reakcija i anticivilizacija fa{izma!”.186)
190
Javnost i wen urednik Niko Bartulovi} u vi{e navrata su izvjestili
~itaoce o kampawi wema~ke nacionalsocijalisti~ke {tampe protiv ^ehoslova~ke, koju su prihvatili italijanska fa{isti~ka {tampa i profa{isti~ki ili glajh{altovani listovi u ostalim zemqama. Od po~etka kampawe Bartulovi} je uvi|ao da je u pitawu plan, ~ija svrha nije bila ni novinarska borba niti diplomatska ofanziva kao priprema da se ostvare drugi
ciqevi. U tobo`e ideolo{kom “krsta{kom ratu” nacionalsocijalizma
protiv boq{evizma, kao prva etapa predvi|ena je ^ehoslova~ka i to “ne iz
nekih ideolo{kih razloga, zbog toga {to je sklopila savez sa Sovjetima,
ve} prosto zato {to je to jedna slovenska dr`ava, koja kao klin ulazi u
sklop ’svekolikog nemstva’ i koju, po hirur{kom principu, po principu o
superiornosti germanske rase (kojoj je po rasisti~koj nauci, sve dozvoqeno), treba naprosto iz tog sklopa odstraniti, kao {to se strano telo hirur{kom operacijom iskqu~uje iz jedinstvenog organizma”.187)
Povodom smrti velikana ~e{ke filozofske liberalne i politi~ke
misli, dr`avnika – predsjednika ^ehoslova~ke Republike Masarika, uredni{tvo Javnosti poslalo je u Lani (Lany) slijede}i telegram: “Kancelariji Prezidenta Osloboditeqa Masarika! Seni velikog Borca za demokratiju, U~iteqa i Prijateqa Jugoslavije klawa se redakcija ’Javnost’.” Masariku je odana posebna po~ast u vi{e ~lanaka i priloga objavqenih u Javnosti.188) Niko Bartulovi} je ocijenio da je ve}ina hrvatske klerikalne
{tampe “veoma mr{avo, ili nikako, zabele`ila smrt Masarika, i pored
toga {to je ~ak i papski ’Osservatore Romano’ posvetio re~i dubokog priznawa nad mrtvim velikanom, koji je za ~ast i slobodu Hrvata u~inio vi{e
nego li svi hrvatski klerikalci zajedno”. Drasti~an primjer bile su Suboti~ke novine koje su, u istom broju u kome su op{irno glorificirale Gebelsa i wegov govor o [paniji, na ovakav na~in javile o smrti Masarika:
“Masarik umro. Biv{i ministar predsednik ^ehoslova~ke republike, t.
Masarik, nedavno je lak{e obolio, ali kako je ve} star i slabog zdravqa,
podlegao je bolesti i 13. o. m. preminuo” . Bartulovi} je to prokomentarisao na svoj antiklerikalni na~in.189)
Bartulovi} o hrvatskom klero-frankizmu
i naci-fa{izmu 1937. godine
S ja~awem velikohrvatskog nacionalizma Bartulovi} je u Javnosti sve
vi{e pisao o po{asti frankova~kog i klerikalnog fa{izma me|u zagreba~kom omladinom. Povodom otvorenog napada zagreba~ke fa{isti~ke
omladine na administraciju Ma~ekovog Hrvatskog dnevnika i odvojenih
zadu{nica “frankova~kih kapowa” za Antu Star~evi}a u Zagrebu, Bartulovi} je “pitao” Obzor: “Ko je imao pravo, da li mi koji smo ve} pred dve
godine upozoravali na separatisti~ku i razornu akciju frankovaca i klerikalaca u Hrvatskom narodnom pokretu, ili on koji je sve to skrivao, a nama poru~ivao da ’intrigiramo’?”
Bartulovi} je “branio” beogradsku {tampu koju je Obzor optu`ivao da
daje veliki publicitet najnovijem zagreba~kom doga|aju i da ga prikazuje
“kao neko ru{ewe jednodu{nosti u hrvatskim narodnim redovima”. U svom
191
komentaru Bartulovi} navodi: “Kao da bi demolirawe prostorija glavnog
organa Hrvatskog narodnog pokreta, sa strane jedne grupe hrvatskih frankovaca, i to grupe koja je mogla da priredi zasebne zadu{nice u katedrali,
trebalo naprotiv prikazati kao – u~vr{}ivawe jednodu{nosti u tim redovima”. “Zar atak frankofurtima{a na grupu dr Ma~eka”, pitao se Bartulovi}, “nije ve} otvoren na ~itavom frontu, u Zagrebu kao i u provinciji?...
I {ta li je nego deo te op{te ofanzive, nedeqno predavawe nekada ultraintegralnog Jugoslovena i predsednika ’Matice Hrvatske’, prof. Lukasa, o
Anti Star~evi}u, koje je ~itavo bilo u smernicama dr Bu}a, ne samo po
svom herostratskom odricawu od slovenstva (Bu} tvrdi da su Hrvati gotskog porekla!190)) i neinteligentnom tuma~ewu slovenske uzajamnosti, ve}
i po svojim o{tricama, uperenim na seqa~ki karakter Ma~ekovog pokreta?”
Poslije napada na Hrvatski dnevnik frankofurtima{i su, po Bartulovi}evom tuma~ewu, objavili “jo{ drzovitiji proglas, nazivaju}i taj napad prvom opomenom za koje }e uslediti druge, ako pokret dr Ma~eka ne po|e wihovim stopama (klerofa{isti~kim – N. @.)”. Bartulovi} je zakqu~io da se borba frankovaca i klerikalaca protiv liberalnijih “radi}evaca” vodi ve} godinama u svim zagreba~kim udru`ewima. “Frankofurtima{i dr Bu}a” prenosili su svoju akciju i na provinciju, o ~emu su svjedo~ili incidenti u Koprivnici. Ofanziva frankofurtima{a bila je u punom
zamahu, jer je Hrvatski narodni pokret “gajio zmiju u nedrima, koja misli da
je do{lo vreme da ga sebi pot~ini ili da ga udavi”. Bartulovi} je pisao da
je “uzalud sada da g. g. Ko{uti} i [ol (radi}evci – N. @.) vapiju zbog opasnosti akcije ekstremista, kad su je oni svojim sakrivawem pomogli i kad
}e u najkra}e vreme ona izi}i sa otvorenim zahtevima da se iz Hrvatskog
narodnog pokreta izbace, ne samo g. Herceg, Mi{kina itd., ve} i svi oni koji ne pristanu uz fa{isti~ki teror; te da se ~itava nauka najve}ih hrvatskih Slovenofila, bra}e Radi}a (!? – N. @.), odbaci kao protuhrvatska, a
da se na weno mesto postavi rasisti~ka teorija dr Bu}a i Kerubina [egvi}a, koja Hrvate baca u interesnu sferu Velike Germanije? Uostalom, – ide
vreme i brzo }e se videti, kakvu su uslugu hrvatskoj narodnoj stvari u~inili oni koji su pod istu kapu hteli da okupe i dobro i zlo (i one koji su se
protivili politici beogradskih re`ima, iz `eqe da se dr`ava zaista uredi boqe; kao i one, koji su po~am{i od Jozefa Franka uvek slu`ili tu|inu) i ko }e biti kriv za zla koja iz toga nastanu), – da li ti koji su u Hrvatski narodni pokret uveli qude koji su stoput izdali hrvatstvo, ili oni koji su tvrdili da za dobru i po{tenu stvar mogu da se bore samo dobri i po{teni elementi?”.191)
U Javnosti je ~esto kritikovan klerofa{izam istaknutih klerikalaca –laika i crkvenih velikodostojnika. Klerikalac prof. dr Grgec je na
proslavi Papinog dana u Zagrebu odr`ao “papofili~ni” govor, iz kojeg je
Javnost objavila slijede}i dio: “Da Sveti Otac Papa nije za nas stranac,
ve} da je on zajedno s nama graditeq na{e narodne psihe, o tome smo uvjereni svi i to je dio na{eg op}eg hrvatskog narodnog mi{qewa”. U istoj glosi citirana je korizmena poslanica gori~kog nadbiskupa Margotija (nasqednika “mu~enika” Sedeja), koja je “u tolikoj mjeri fa{isti~ka i poli192
ti~ka da se u woj nalaze na pr. i ovakvi pasusi: “Fa{izam je do{ao iza svjetskog uragana i uzeo u svoje ruke uzde i vodstvo Nacije, spasio je naciju i donio pravu pobjedu i mir. Ako je danas u Italiji Crkva slobodna u svojoj apostolskoj misiji i ako je Rimsko pitawe tako sretno rje{eno; ako sloga korisno spaja crkovne i svjetovne vlasti, za sve to moramo zahvaliti fa{izmu, bogatom plemenitim idealima, koji je od svoga osniva~a i vo|e doveden
uz tolike pote{ko}e, do svog dana{weg grandioznog razvitka, do potpunog
ostvarewa kura`nog programa, do uspostavqawa Imperija u ovoj Italiji
koju su mnoge paklene sile (sankcionisti~ke dr`ave) htjele upropastiti.
Sve je to Bo`ja providnost i mi moramo zahvaliti Providnosti i diviti
se Musoliniju koji je bio sredstvo te bo`anske providnosti”. Autor glose,
(najvjerovatnije Bartulovi}), poslije svega pro~itanog se upitao: “Da li se
pored Pape, Musolinija, fa{izma itd., – ti bo`ji slu`benici sjete katkada i siroma{nog U~iteqa iz Nazareta, koji je na zemqu do{ao da propovijeda pravdu i mir?”.192)
Bartulovi} je kritikovao ekstremni klerikalizam i frankovluk
prof. don Kerubina [egvi}a, koga je okarakterisao kao izrazitog austrofila. [egvi}a su “redovito” napadali splitski glasnici Jadranski dnevnik i Novo doba. On je bio “~uven” i po tome {to je za Nijemce na wema~kom jeziku napisao raspravu u kojoj je dokazivao da Hrvati nisu slavenskog
ve} gotskog porijekla i da su srodni s Nijemcima, kao i po tome {to je dokazivao da ]iril i Metod nisu hrvatski, ve} samo srpski apostoli. [egvi} je u Zagrebu osnovao list Hrvatsku smotru o kojoj je “onomadne” Javnost sa citatima u ruci dokazivala da po “nacionalsocijalisti~koj ’falsarigi’ tvrdi kako treba zbrisati ^ehoslova~ku i kako mali narodi treba
da sara|uju sa italijanskim iredentizmom (a Dalmacija?)”. Bartulovi} je
istakao da je don [egvi} “~uven” i po tome {to je, kad mu je to trebalo,
“umio ipak da u~estvuje u poklonstvenim deputacijama u Beogradu, za vrijeme re`ima g. Petra @ivkovi}a, itd”.
Te 1937. godine klerikalni splitski listovi pisali su da se Split ponosio ovim svojim sinom i da ime Kerubina [egvi}a mo`e u kulturnoj
istoriji grada dostojno stajati, rame uz rame, do Tome Spli}anina, Marka
Maruli}a, Jerka Kavawina, Natka Nodila i don Frane Buli}a (Novo doba). Bartulovi} je na karakteristi~an na~in prokomentarisao takve ocjene: “Pa, dr`e}i se one ’Chacun a son gout’ mi nebismo kazali ni rije~i kad
bi dana{wi tribuni Splita, po `eqi don Kerubinovoj, skinuli na pr. sa
Peristila ’morla~ku grdesiju i nakaznost Grgurovu’ ([egvi}eve rije~i!),
a na wegovo mjesto postavili qepost Don Kerubinovu, sa gotskim natpisom –
samo kad bi kod toga bar ostavili na miru stare i dobre splitske Slavjane i
mrziteqe Austrije: Luku Boti}a, Natka Nodila, don Franu Buli}a, itd...”.193)
Javnost je u cjelini objavila polemiku izme|u Matice hrvatske, sa dr
Filipom Lukasom na ~elu, i kwi`evnika – jugoslavenskog nacionaliste
\ure Vilovi}a, vezanu za “slu~aj Ante Kova~i}a – pisca najboqeg hrvatskog romana”. U broju od 13. februara 1937. objavqen je Vilovi}ev polemi~ki ~lanak pod navedenim naslovom na koji su u ime Matice hrvatske, 10.
marta 1937, kriti~ki reagovali predsjednik dr Filip Lukas i tajnik dr Fr.
193
Jela{i}. Wihovo pismo (“ispravka”) upu}eno uredniku Javnosti Niki
Bartulovi}u objavqeno je u broju od 20. marta 1937. U reagovawu na Vilovi}evu polemiku sa “Hrvatom – Gotom” Lukasom, Bartulovi} je napisao glosu
pod nazivom “Matica Hrvatska i hitlerovska propaganda”: “Matica Hrvatska, koja je nekada izdavala Radi}eva slovenska i napredna dela i najliberalnije na{e pisce; koja je gotovo ~itavu zbirku posvetila ruskoj kwi`evnosti, te je sara|ivala, ne samo sa Srbima i Slovencima, izdavaju}i uzajamno srpske i slovena~ke pisce, nego i sa svim ostalim slovenskim narodima,
– ima danas za predsednika dr Filipa Lukasa, koji se je nekada hvastao najintegralnijim jugoslovenstvom, a koji danas, povodom Star~evi}eve proslave, dr`i klerofa{isti~ke govore; koji tvrdi da Hrvati nisu poreklom
Sloveni ve} Goti; koji se ismejava na~elu slovenske uzajamnosti, koji se
jo{ uvek ponosi potpisom na frankofurtma{kom pozivu za separatne zadu{nice za Star~evi}a; i koji u izdawima ’Matice Hrvatske’ objavquje
kwigu Ernesta Bauera, ’Dana{wa Nema~ka’, – koja u tolikoj meri predstavqa propagandu za fa{izam i hitlerizam, da je ni sam dr Goebbels nebi mogao ve{tije napisati... Pa kad tako, – za{to bi ’Matica Hrvatska’, pored
briga za uspeh nacionalsocijalisti~kih doktrina i wihove mo}i u svetu, –
vodila jo{ brigu o nekom Anti Kova~i}u, koji nije bio Got nego Hrvat i
koji je o`enio Srpkiwu, – a na ~ijim predavawima omladinci nisu ’dizali
ruku na pozdrav na fa{isti~ki na~in, jedni po italijanskom, a drugi po hitlerovskom uzoru’, kao {to su, prema pisawu ’Hrvatskog dnevnika’, radili
na Lukasovom predavawu”.194)
Bartulovi} je, u obiqu tema kojima se bavio, komentarisao i govor senatora An|elinovi}a u kome je veli~ao “savez Kraqevine Jugoslavije sa
Francuskom i Malom Antantom i raspravqao o dva bloka u Evropi, – jednom koji je demokratski, pod vodstvom Francuske i Engleske, i drugom koji je revizionisti~ki, pod vodstvom nacionalsocijalizma. Kad je u Senatu
postavio pitawe: ’Na koju stranu }e se Jugoslavija opredijeliti’?, senator
Frange{ mu je ironi~no dobacio: ’Sa An|elinovi}em’, koji mu je uzvratio:
’I prirodno je da se nas dvojica u tome ne sla`emo, – gospodine c. i k. dvorski savjetni~e!” Bartulovi} je u Javnosti potvrdio da je “sasvim tako jer g.
car. i kr savjetnik (K. K. Hofrat!), koji je jo{ prije Hitlera prona{ao teoriju o germanstvu kao gospodstvenoj rasi (‘Im deutschen Wesen wird die Welt
genesen’) naro~ito u odnosu na Balkan, mo`e doduše, za ministarski portfeq da promjeni dlaku, ali ne mo`e da promijeni ni }ud ni orijentaciju”.
Izra`avao je ~u|ewe {to Hrvatska stra`a u napisima nije pomiwala
tzv. hrvatsko pitawe, ali je zato sve ve}i prostor posve}ivala generalu
Franku i fa{izmu uop}e. Iz tih razloga je “udarila anatemu na ~itavu zagreba~ku {tampu”, optu`iv{i je da je u vezi sa komunizmom zato {to se
“usudila da konstatuje da se na strani generala Franka bore Italijani, pa
je u tom smislu o~itala o{tru bukvicu ~ak i svom vjernom pomaga~u Obzoru”. Obzor, koji je “na samo jednu na{u rije~ odgovarao ~itavim stupcima,
nije se usudio niti da pisne na lekciju ’Hrvatske stra`e’,” istakla je Javnost u glosi. Obzor se mogao odbraniti “barem time da je po logici ’Hrvatske stra`e’ i g. Idn (Eden) postao boq{evik zato {to je ba{ tog istog da194
na zvani~no konstatovao u Dowem Domu – prisustvo Italijana u vojsci generala Franka...”.195)
Klerikalna Hrvatska stra`a je pokrenula sna`nu propagandu za “golemo hodo~a{}e” Hrvata u Jeruzalem pod vodstvom nadbiskupa – koadjutora
dr Stepinca, kojom prilikom je trebalo osvetiti jedan “hrvatski oltar”.
Niko Bartulovi} se povodom toga ironi~no pitao (na ra~un klerikalaca)
“... otkud u slavenskoj crkvi hrvatski oltar, kad su Hrvati, prema pisawu dr
Bu}a i ’Hrvatske stra`e’, – gotskog, a ne slavenskog porijekla?”196)
Bez obzira na Bartulovi}eve metamorfoze po pitawu nacionalnog jugoslavenstva (integralni Jugoslaven pa “realni” Jugoslaven) i “hrvatskog
pitawa”, wegov antiklerikalizam je bio stalan. U glosi “Wego{ na indeksu” pisao je o optu`bama koje je Petru Petrovi}u Wego{u uputila Hrvatska stra`a. Ovaj klerikalni list objavio je ~lanak u kome je “u ime verske
tolerancije” (“oni, koji su najtolerantniji ultramontanci” – komentar
Bartulovi}ev) osudio Wego{ev “Gorski vijenac” kao nemoralno djelo i zavr{io ga “ni~im mawim nego i ovim apodikti~kim zahtevom: ’Neka dakle
ko ho}e hvali ’Gorski Vijenac’ sa esteti~ne strane, etika ga mora osuditi!
Zato bi trebalo ovo djelo odstraniti iz {kolske lektire...!”
Svojevrsni klerikalni pedago{ki index librorum prohibitorum Bartulovi} je prokomentarisao na svoj polemi~ki na~in: “E scusate, se e poco! (Izvinite, što ne tra`e više!), – kao {to bi kazali Italijani... Jer kako su
po~eli, i kako su poku{ali da zakonski sebi osiguraju pravo da se me{aju u
~itav kulturni `ivot Jugoslavije, – ~udo je {to, po uzoru Srebrni~evih napadaja na uybenike i ove, da se najbla`e izrazimo, ne~uvene impertinencije prema jednoj od najvi{ih vrednosti ~itave na{e nacionalne kulture, nisu ve} odlu~ili da na svoj indeks metnu i narodnu pesmu i Gunduli}a, i Dositeja i Kraw~evi}a itd., – te da nisu ve} postavili zahtev da na{a {kolska omladina treba da se odgaja iskqu~ivo na ’moralnim delima ’sv. Alfonsa Marije da Liguori’ i na ’Glasniku sv. Ignacija Lojole?...”197)
Bartulovi} je bio krajwe neugodno iznena|en ~iwenicom da je smrt
profesora zagreba~kog sveu~ili{ta i politi~ara, dr \ure [urmina, neopa`eno pro{la u zagreba~koj javnosti. On je bio, kako je istakao Bartulovi}, autor jedne od prvih povijesti hrvatske i srpske kwi`evnost i “prve
temeqite studije o hrvatskom (ilirskom – N. @.) preporodu”. U borbi protiv Raucha i Cuvaja, “za prava Hrvatske”, progawan je i “bacan iz slu`be”.
Jedan je od prvih koji su hrvatsku omladinu “vodili putevima napretka i otpora protiv austro-ma|arskog jarma i protiv reakcije”, kao i u doba kad su
se “Hrvati osloba|ali” od Austro-Ugarske. Pogreb takvog “agilnog i zaslu`nog Hrvata pro{ao je u glavnom gradu Hrvata bez ijedne javne rije~i
opro{taja, – gluho i nijemo kao da se radi o najnepoznatijem i najnezaslu`nijem bijedniku, – kao {to je napola srame`qivo kazao jedan zagreba~ki
dnevnik, – ’bez govora i sa molitvom za blagi pokoj du{e ~ovjeka kojemu }e
ime ostati trajno u na{oj kulturnoj i politi~koj povjesti.”198)
Pona{awe hrvatske javnosti za Bartulovi}a je bilo “sramota nad sramotama”, jer nad grobom dr \ure [urmina “oni koji se smatraju kao legitimni predstavnici Hrvata nisu hteli da govore, zato {to ga ne smatraju
195
svojim, pa ga {tavi{e dr`e ’izdajicom svoje stvari’, dok je drugima, koji mo`da nisu tako nekulturno uskogrudni, falila moralna kura`a da, protiv
struje, postupe po svojoj savjesti, po svom hrvatskom i jugoslovenskom patriotizmu i po tome {to najosnovniji obziri pijeteta, civilizacije i {irokogrudosti nala`u”. Bartulovi} je priznao da je dr [urmin “svakako
imao i svojih pogre{aka, ne samo sa gledi{ta Hrvatskog narodnog pokreta,
nego i sa na{eg gledi{ta (Javnosti – N. @.), a ko je bez wih?!, – ali pred tajnom smrti svuda u kulturnom svijetu prevagnu odlike nad pogre{kama i wima se odaje po~ast. A dr \uro [urmin je svoje zasluge za hrvatstvo biqe`io onda, kada su mnogi dana{wi grlati Hrvati bili frankovci ili
mayaroni, ili se za wih nije ni znalo. I kad bi kultura bila na srcu, kao
{to je na jeziku, tim zaslugama se je trebalo pokloniti; – u toliko prije
{to je o wima pisala pozitivno i ’Nova rije~’, organ SDS, koja sa HSS tvori sastavni dio Hrvatskog narodnog pokreta. I neka nam se ne ka`e da je to
slu~ajno, jer je to sistem i to `alostan sistem. Danas se je to dogodilo [urminu, a ju~er na pr. dr Anti Biankinu, kome ~ak ni u wegovom rodnom gradu, tobo`wi predstavnici ~istog hrvatstva nisu ni zastavu na op}ini izvjesili, – ma da je ba{ porodica Biankini tu zastavu na toj op}ini pobjedonosno razvila, u vrijeme kada su mnogi od tih koji su mu sada uskratili tu
po~ast, bili Italijana{i.. I niko od dalmatinske, ili ostale {tampe, da
to barbarstvo osudi, – dok je ta ista {tampa danima punila stupce govorima izre~enim na pogrebu Pa{ka Fradei}a – Gale... Pa kad to vidimo, – a nisu to ni jedini ni poslijedwi slu~ajevi te nehumane zatrovanosti, – i kad
~itamo kako je, osim par iznimaka, ve}ina zagreba~kih listova sa nekoliko redaka likvidirala [urminovu smrt (ili kako je na jednom drugom, i to
slovena~kom listu, tek iza ~lanka o smrti ’ur{ulinke Katarine Zavodnik’, objavqeno nekoliko redaka o smrti tako odli~nog nacionalnog borca i junaka iz rata, kao {to je Qudevit Pivko!) – onda gotovo i mi padamo
u napast da povjerujemo da nema vi{e onog starog, zaista kulturnog, {irokogrudog i slavenskog hrvatstva, ve} da su ovi uskogrudni sekta{i i ultramontanci zaista – gotskog porijekla”.199)
Uslijedila je pozitivna reakcija na ovu glosu Javnosti, jer se ipak “na{la neka bela vrana u redakciji ’Obzora’ pa je – skandalizirana, kao i mi,
~iwenicom da se u Zagrebu niko `iv nije na{ao, da se sa nekoliko re~i
oprosti sa dr \urom [urminom, – prenijela na{u glosu o tom doga|aju bez
ikakvog komentara, ali sa vidnim odobravawem...”. Frankova~ki i klerikalni krugovi su unisono “graknuli” na tu “izdaju hrvatske stvari”, pa je,
kako iznosi Javnost, “siroti ’Obzor’ nakon dva dana na silu boga morao da
izmi{qa neki ~lanak, pa da u wemu na{u glosu citira u vezi bilo sa ~ime
(o ~emu u woj nema ni traga), samo da dobije neki razlog da nas napadne i da
se tako opere pred svojim frankofurtima{ima!...”. Javnost je objavila taj
~lanak u kome je, pod pritiskom franko-klerikalaca, Obzor dodatno izvrtao ~iwenice: “Ove konstatacije ~inimo povodom ponovo razmahale propagande u nekim novinama i ~asopisima protiv principa narodne individualnosti i optu`ivawa Hrvata, da su ’napustili svoje staro, zaista kulturno i {irokogrudno slavensko hrvatstvo (preciznije re~eno “srpsko hrvat196
stvo” – N. @.)’ te da su postali ’uskogrudni sekta{i’, kako to tvrdi beogradski ~asopis ’Javnost’... Ono {to ’Javnost’ krsti kao sekta{tvo nije nego nu`na posledica spoznawa goleme ve}ine Hrvata, da im je odbrana wihove narodne individualnosti... ”200)
Prema tuma~ewu Javnosti, svako pametan mogao se uvjeriti iz “na{e
glose i ranijeg ’Obzora’, da mi o ’starom, zaista kulturnom i {irokogrudnom slovenskom hrvatstvu i sada{wem ’uskogrudnom sekta{tvu’ nismo govorili ni sa ~ime u vezi (pa niti sa pitawem hrvatske individualnosti),
ve} jedino u vezi sa zaista nekulturnim pomawkawem pijeteta prema mrtvim i zaslu`nim Hrvatima, kao {to su dr \uro [urmin, dr P. Biankini
itd. A ovo vredi i kao odgovor ’Hrvatskom dnevniku’ na wegovu, ina~e ne
mnogo pismenu i ukusnu bele{ku po istom pitawu”.
Bartulovi} je u vi{e navrata objavio ~lanke “poznatog kwi`evnika”,
liberala i antiklerikalca \ure Vilovi}a. Me|u wima je bio polemi~ki
~lanak o Antunu Gustavu Mato{u, u kojem je Vilovi} izrazio zaprepa{}ewe ~iwenicom da Matica hrvatska nije izdala nijedno Mato{evo djelo.201)
Javnost se pitala: “Mo`e li jedna na{a ’rasno’ ~ista kulturna institucija (Matica hrvatska – N. @.) u ovo na{e divno vreme ’glajh{altovawa’ uop}e i priznati hrvatskim piscem ~ovjeka (Mato{a – N. @.) koji je pisao ovako: ’Na{ Gustav (Haramba{i}), dijele}i uvijek i zasluge kwi`evne od politi~kih, i kwi`evnik prije svega drugog, slavi pjesmom Preradovi}a, ’jugoslovena’, simpati{e sa [enoom i ne slijedi u kwi`evnim pitawima sarkasti~nih prezira mo}nog, ali u pitawima esteti~nim zasukanoga Staroga.
Prou~ava i udoma}uje kod nas narodniji stil srpske lirike, postaje hrvatski bard kao Ka}anski, i wegovo prava{tvo mu ne smeta da u pjesmi slavi
sveto ime krsno, da sa kori{}u ~ita Branka, \. Jak{i}a i da izdaje sa Zmajem zbirku dje~ijih krasnih pjesama. Krv nije voda, i taj stekli{ki razmetni sin pravoslavnog oca poput Petra Preradovi}a, Demetra, Stj. Mileti}a, Kokotovi}a i Du{ana Kotura, smatraju}i Srbe Hrvatima, ne moga{e
na}i i praviti razlike izme|u srpskog i hrvatskog jezika i kwi{tva. Star~evi}a, ’idola Staroga’, ostavi i odrekne se privremeno, jama~no najvi{e
zbog prava{kog neuspjeha u srpskom pitawu. Ne treba{e u [trosmajerovu
korist obarati Staroga, jer na na{im `rtvenicima mora biti mjesta i za
Pastira i za Vo|u. Kao sve veliko, oni se tek popuwavahu. Velika Hrvatska
i Jugoslavija u stvari je jedno te isto. Haramba{i}u je domovina, Hrvatska,
od Triglava do Balkana, kao Ilirima. U sporu hrvatskom i srpskom on kao
svi mi ne osje}a nagonski odnos narodnog, ve} vi{e antagonizam plemenski
i strana~ki. Sva|a izme|u Vukovaca i prava{a bjesnila je zbog toga, {to
Srbi zvahu Hrvate Srbima, a Hrvati, za uzvrat, Srbe Hrvatima...” (iz Mato{evog eseja “A. Haramba{i}”, Zagreb, 1912).202)
Hrvatska stra`a se oglasila u broju od 26. marta ~lankom “Da li su Srbi i Hrvati jedan narod”, dokazuju}i “naravski da nisu”, kako je zakqu~io
Bartulovi}. Vi{e od tog ~lanka wega je zaintrigirao pasus iz glasila pravoslavnog sve{tenstva, Srpski sve{tenik, u ~lanku “Srpska crkva kao narodna i klerikalizam”, kojim je dokazivano da samo pravoslavci mogu da budu Srbi, dok naprotiv ni muslimani ni rimokatolici to nikako ne mogu.
197
Citirao je “taj {tetan pasus po srpski narod”, objavqen u pomenutom broju Hrvatske stra`e: “Srbin svoje narodne obi~aje pretvara u verske obrede, a crkvenim obredima daje nacionalni karakter. U wega se to tako jedno
sa drugim zapli}e, jedno u drugo prelazi, da on vi{e ne mo`e da zamisli, da
mo`e biti neko Srbin, ako se ne krsti sa tri prsta; da nije Srbin, ili barem da ne voli Srbina. U wega se srpstvo i pravoslavqe toliko sraslo, da
su mu i jedno i drugo nerazlu~ne svetiwe. U wega pravoslavna vera i narodnost srpska postaju dva sinonimna pojma”.
Hrvatska stra`a je jedva do~ekala tuma~ewe pravoslavnog lista da muslimani i katolici ne mogu biti Srbi – ve} jedino Hrvati. Bartulovi} je
prokomentarisao da bi takvo stanovi{te odgovaralo logici Srpskog sve{tenika, kad “nebi ’Hrvatska stra`a’ sama, kao i ~itav katoli~ki klerikalizam, sa isto toliko verske netrpeqivosti identificirali katolicizam i hrvatstvo, upiru}i na pravoslavqe kao na protivnika hrvatstva, i time sa svoje strane tako|er pru`ali argumenat kao da samo katolik, – pa ~ak
i samo klerikalac, – mo`e da bude Hrvat, i niko drugi! Me|utim, zadrtost
i verska netrpeqivost jednih klerikalaca, i identifikovawe s hrvatstvom
na jednoj strani, nikako ne opravdava klerikalni ekskluzivizam i identifikovawe vere sa srpstvom na drugoj strani; ve} je – kao {to se vidi – ~ak
u stawu da suzi srpstvo na iskqu~ivo pravoslavqe, kao {to ono prvo suzuje hrvatstvo na iskqu~ivo katoli~anstvo ({to je i istina, jer bez katoli~anstva ne bi bilo ni hrvatstva – N. @.), a o jugoslovenstvu ne vode brige
ni jedni ni drugi ({to je i prirodno, kad se zna, da je i bit klerikalizma u
tome, da svoje interese uzdi`e iznad nacionalnih!). Pa, kad ’Hrvatska stra`a’, da odbrani svoj klerikalizam, ukazuje na onaj pravoslavni, citiraju}i
zaista ~udne tvrdwe ’Srpskog sve{tenika’, onda moramo stvarno priznati,
da zagreba~ki klerikalni list iz tog pisawa pravoslavnog organa izvodi
veoma logi~ne zakqu~ke i da, na `alost, ima pravo...”203)
Beogradski list Balkan, koji je “stalno napadao Hrvate da su frankovci i protudr`avni”, odjednom je po~eo da brani Maticu hrvatsku od Javnosti koja je prigovorila Matici da je wen predsjednik Lukas propovijedao
da Hrvati nisu slovenskog ve} gotskog porijekla i u tom duhu objavila kwigu “Dana{wa Wema~ka”. Balkan je izra`avao ~u|ewe {to tako pi{e urednik Niko Bartulovi}, koji je “pre bio nacionalan, a sada izgleda da to nije”. Na takve kritike uredni{tvo Javnosti je odgovorilo slijede}e: “Me|utim, na{ urednik nije nikada bio germanski, ve} jugoslovenski nacionalan;
dok pomenuti list, kao i mnogi koji su u wegovim vodama, samo one Jugoslovene (pa i separatiste!) priznaju kao nacionalne, koji se odu{evqavaju –
germanskim nacionalizmom... I zato se na{ urednik (kao i mnogi drugi nacionalni Jugosloveni) ne}e ni najmawe za~uditi ako ga, prema berlinskim
uputstvima, oglase i za komunistu...”204)
Niko Bartulovi} je u redovnoj glosi obavijestio ~itateqe da je klerikalna Hrvatska stra`a nedavno donijela op{iran ~lanak o “prevrtqivosti nekih hrvatskih pjesnika zbog toga {to ti pjesnici – Hrvati – pored Tomislava i Zriwskog, pjevaju i o Jugoslaviji, pa ~ak (bo`e nam prosti) i o
Kosovu i o Kraqevi}u Marku...” Po istoj logici, isti~e Bartulovi}, po ko198
joj Hrvatska stra`a stihove tih pjesnika citira kao protuargument wihovim jugoslavenskim stihovima, te zbog toga “baca na wih narodno prokletstvo” i naziva ih izdajicama”, mogla bi da citira “jugoslovensko-unitaristi~ke ~lanke i govore svog urednika dr [imraka, iz vremena kad je kowuktura za jugoslovenstvo bila povoqna, – pa da i na wegov ra~un ponovi Nijem~evi}eve stihove o tome, da je ’opro{teno svima, samo nije izdajici’”. Za
Bartulovi}a kona~no nije bez pikanterije ni klerikalna teorija o tome
kako se izdajstvo dijeli po profesijama i kako su nastavnici, ili kako ih
Hrvatska stra`a naziva “{kolnici”, – “profesionalni izdajnici narodni!”: “Jer nakon {to je te pjesnike nazvala Judama i Efijaltima, evo kako
’Hrvatska stra`a’ u te Jude i Efijalte baca iskqu~ivo sirote na{e u~iteqe i profesore, i to u prvom redu svoje, – hrvatske!...”. “No nijesu svi pjesnici takvoj opasnosti (da izdadu hrvatstvo zbog gramzivosti) izvrgnuti”,
– pi{e Hrvatska sta`a, – “nego samo {kolnici, ostali, osobito pravnici,
vojnici i sve}enici, znaju visoko nositi zastavu svojih narodnih ideala,
sve do zadweg daha. Tu se vidi utjecaj priro|enog zakona: za {kolski rad
osje}aju naklonost qudi, koji su po svojim slabostima izjedna~eni sa djecom, s tom razlikom {to su dje~je mane u wih potencirane. Zato se u `ivotu pjesnika {kolnika znaju na}i dvojaki ideali, od kojih oni iz starijih godina posve zamra~uju one iz poletne mladosti”.205)
Bartulovi} se na kraju glose upitao {to }e na sve ovo kazati “hrvatski
{kolnici”, a naro~ito “oni koji su kwi`evnici (a me|u hrvatskim kwi`evnicima – {kolnicima nalaze se i imena kao {to su Kumi~i}, Novak,
Nazor, Kraw~evi}, Car Emin, [imunovi}, Leskovar, Ogrizovi} itd.) ne
znamo. Ali da se brutalnijom uvredom na ~itav jedan ugledni stale` nije
jo{ nabacio niko, nego li je uvreda ovog frankofurtima{kog piskarala, –
to je vaqda moralo da bude jasno i najzatucanijem klerikalnom famulusu.”
Obzor je, povodom osnivawa kwi`evni~kog udru`ewa, ponovo napao
Javnost i posebno urednika Niku Bartulovi}a pi{u}i o “jevti}evskom duhu urednika Javnosti”, jer list“zastupa politiku integralnog jugoslovenstva, ili centralizma”. ^iwenica je, me|utim, da su se saradnici Javnosti,
a naro~ito Bartulovi}, mnogo puta izjasnili protiv centralizma, a svoje
jugoslavenstvo nikad nisu krstili integralnim, ve} onim koje “vodi ra~una o svim svetiwama i odlikama srpstva, hrvatstva i slovena{tva (tzv. realno jugoslavenstvo – N. @.). U Javnosti su smatrali da se sa mnogo vi{e
prava Obzor mo`e nazvati “biv{i organ bana Toma{i}a”, ili “biv{i organ diktatorskih re`ima”, ili naprosto “organ mnogih re`ima – do dana
dana{weg”: “Jer, kad – ’Obzor’ govori o ’Jevti}evom duhu urednika Javnosti, onda smo prisiqeni da g. dr Milivoju De`manu jo{ jedanput poru~imo,
da na{ urednik nije ni od Jevti}a ni od bilo kakvog diktatorskog re`ima
nikad ni{ta primio; – ma da je Jevti}ev re`im kritikovao otvoreno ({to
mu je i ’Obzor’ priznao) u doba kad je on ponizno {utio; – te da nije on, ve}
dr De`man, bio taj, koji je od re`ima g. @ivkovi}a postavqen za ~lana Zakonodavnog odbora; – i kona~no, da nije on, ve} g. De`man diktatorskim re`imima liferovao Frange{e itd, kao reprezentante Hrvata”.206)
199
Javnost je sa antinacisti~kih pozicija i daqe kritikovala “bu}evce”
(frankovce – N. @.) koji su sa predsjednikom Matice hrvatske i Hrvatskom
stra`om tvrdili da Hrvati nisu slavenskog ve} gotskog porijekla. Pri
tom su biqe`ili “silne uspjehe na poqu me|unarodne politike”, za koju su
smatrali da je jedina u stawu da ispuni zahtjeve Hrvata, jer ih je “odabrana
germanska rasa akceptirala kao svoje”.207) ^ak je i berlinski Euro­pa­ische
Stim­men objavio ~lanak o tome da su ne samo Hrvati nego i Slovenci gotskog porijekla, “dakle u stvari Germani, – nakon ~ega je germanski put na Jadran, preko hrvatskog i slovena~kog zemqi{ta bar idejno osiguran”. U
istom duhu ra|ene su u Wema~koj geografske karte, na primjer karta P. Holla i U. Pezolda, “objavqena nedavno u Berlinu, a po kojoj Nijemci nastavaju
okolinu Maribora, te dobar dio Krawske, a da o Slovencima u Koru{koj i
Hrvatima u Gradi{}u i ne govorimo”.208) Po{to su na taj na~in, “na bazi
’bu}evskih’ teorija, od Hrvata i od Slovenaca uzeli ono {to im treba (kao
put na jug)”, Javnost je komentarisala da sa “ostalim Hrvatima nisu znali
{ta da rade”, pa su ih “jedva zabiqe`ili ne{to malo oko Zagreba (koji oni
sasma mayarski nazivaju ’Zagrab’), a ~itave goleme hrvatske krajeve Dalmacije (~ije gradove nazivaju italijanskim imenima!) ozna~ili su naprosto
kao srpske!...”.209)
Poslije ovih wema~kih geopoliti~kih konstatacija Javnost je samo
mogla zamisliti “gwev na{ih frankovaca koji su ~itavu tu teoriju o gotskom porijeklu i izmislili samo za to da Hrvati ne budu istog porijekla
kao Srbi, – pa ih najedanput ti wihovi Goti, gore nego li da su najcrwi srpski hegemonisti, pretvaraju ba{ u – Srbe...”
Autor ove glose (pi{e ijekavski, pa vjerovatno nije Bartulovi} koji za
Javnost pi{e ekavski) zakqu~io je da su se “bu}evci” i “lukasovci” popeli
ve} preko glave i dr Ma~eku, jer ih je wegov Hrvatski dnevnik napao u brojevima od 6. i 7. aprila tvrde}i da su imali “jednomi{qenika fa{ista u samom Berlinu”, koji su ra~unali na pomo} stranih dr`ava, ali su ih uhapsile wema~ke vlasti. Javnost je za takve napise ranije bila denuncirana, “a
sada evo i autoritativni Ma~ekov ’Hrvatski dnevnik’ utvr|uje veze izvjesnih ekstremnih hrvatskih fa{isti~kih elemenata sa inozemstvom! I kamo sre}e da ih je ranije utvrdio i `igosao, – ne samo da bismo danas bili
mnogo bli`i rije{ewu na{ih unutarwih problema, nego i Bu}evci ne bi
ni izdaleka danas bili toliko jaki da mogu otvoreno da provode u narodu klerofa{isti~ku agitaciju, uperenu i protiv Sporazuma i protiv Ma~eka”.210)
U broju od 17. aprila Javnost je obavijestila ~itaoce da je 8. aprila u
Zagrebu odr`an godi{wi sastanak konzorcija klerikalnog lista Hrvatska
stra`a. Autor glose (Bartulovi} ili Viktor Novak) posebno je istakao da
je sastanak odr`an u prostorijama Katoli~ke akcije, koja je “tobo` nepoliti~ka i vjerska organizacija”, dok je klerikalni list “~isto politi~ki
list”. Na sastanku je govorio nadbiskup – koadjutor, dr Alojzije Stepinac,
kao “protektor konzorcija”. Prema izvje{taju Hrvatske stra`e Stepinac
se posebno osvrnuo na zna~aj rimokatoli~ke {tampe: “Na koncu je govorio
Preuzv. nadbiskup koadjutor, koji je naglasio va`nost Katoli~kog Dnevnika u na{em hrvatskom katoli~kom javnom radu. Poslijedwe godine najboqe
200
su pokazale wegovu ulogu. Va`nost Katoli~kog Dnevnika vidi svaki sve}enik i svaki katolik u dana{wim vremenima. Spomiwe primjer francuskih
katolika, koji su organizirali misije, karitativnu aktivnost, socijalnu
akciju, apologetske te~ajeve i {kole, ali su zaboravili na jedno: na katoli~ku dnevnu {tampu, pa su tako sve ono izgubili. Dnevna {tampa stvara
dnevno mi{qewe. Ako nema katoli~ke dnevne {tampe, ne mo`e biti ni katoli~kog javnog mi{qewa. Badave se grade crkve, osnivaju katoli~ke organizacije, razvija drugi rad, ako nema jake katoli~ke {tampe. Ona daje svemu pe~at i jakost. On nam osigurava budu}nost. Radi toga poziva sve katoli~ke vjernike, da sve `rtvuju za Katoli~ki Dnevnik... itd”.
Autor glose, kako navodi, citirao je doslovce tekst i “lojalno }e izvesti zakqu~ke, koji glase: “1) Da francuskim katolicima nisu pomogle ni
misije ni karitativna akcija, ni socijalna akcija, ni apologetski te~ajevi
i {kole, – samo zato {to nisu imali nekoliko svojih ’Hrvatskih stra`a’
koje su, prema tome, daleko va`nije negoli sve misije, karitativne akcije,
{kole itd. (Ma da mi ina~e nikako ne razumijemo {ta to zna~i da su ’francuski katolici sve izgubili’, kad cio svijet zna da su francuski katolici
ba{ tim svojim, zaista vjerskim i karitativnim radom, koji je hiqadu puta
bli`i Hristovoj nauci, nego li izdavawe politi~kih novina, stekli po{tovawe najodlu~nijih svojih protivnika i polo`aj u javnom `ivotu, kakvog [imrakovi klerikalci ne}e nikada imati!).
2) Da se dnevno katoli~ko mi{qewe stvara iskqu~ivo katoli~kom
{tampom, dakle u na{em slu~aju putem partizanskih polemika i napadaja u
’Hrvatskoj stra`i’, a ne crkvenim obredima i propovijedima, te pou~avawem vjeronauka itd.
3) Da katoli~ka {tampa, ili u konkretnom slu~aju ’Hrvatska stra`a,
daje ~itavom katoli~kom `ivotu kod Hrvata i ’pe~at i jakost’; pa da i, bez
te {tampe, odnosno bez ’Hrvatske stra`e’ – ’badave postojale kod nas i crkve i katoli~ke organizacije i svaki drugi rad’!...
4) I, – dosqedno tome, – da ono za {to svijestan katolik treba sve da
`rtvuje, – da to nisu ni crkve ni katoli~ke organizacije, ni karitativan
rad, ni {kole, – ve} jedino i iskqu~ivo katoli~ka dnevna {tampa, {to u
konkretnom slu~aju zna~i ’Hrvatska stra`a’ i wen urednik g. dr Janko [imrak!...
Da je pred desetak godina neko iz nesve}eni~kih krugova kazao za sve
ovo, klerikalci bi bili planuli, da ho}e da im se imputiraju namjere koje
nisu wihove; jer da je wima crkva, karitativan rad i vjera iznad svega, a
{tampa da ima samo da slu`i svemu tome i ni{ta drugo. Ali, po{to se tzv.
militantni klerikalizam toliko osilio, da }e dr [imrak ubrzo proglasiti sebe jednim i najve}im vo|om hrvatskog naroda, to se danas ve} otvoreno
priznaje da su militantna polemi~ka sredstva za osigurawe svjetovne politi~ke vlasti sve}enstva daleko va`nija stvar nego li crkva i katoli~ke organizacije, – a da se o karitativnom radu, i {kolama i ne govori. I to je tuma~ewe sa najautoritativnijeg mjesta!...”211)
Jedna od mnogobrojnih tema kojima su se bavili Javnost i urednik Bartulovi} bila su iskqu~ewa “nepodobnih” iz “biv{e HSS”: “Me|u raznim
201
iskqu~ewima iz biv{e HSS, koja su u posledwe vreme najednom u~estala,
’zbog nediscipline’, a koje objavquje kancelarija dr Vlatka Ma~eka, ho}emo da se osvrnemo na jedno, kao naro~ito karakteristi~no. To je iskqu~ewe dr Ive Kucija (Cuzzi-ja), advokata iz Splita. Ko je dr Kuci, u Splitu
svatko zna, i pred desetak godina nije bilo i stotiwak qudi u varo{i koji
bi pristali da sednu sa wime za isti sto u kavani. A znaju}i koliko je omra`en i izop{ten iz nacionalnog `ivota, on se i sam smatrao za uvek likvidiranim u javnom `ivotu. Za{to?... Zato {to je pred rat i za vreme rata taj
Kuci bio najizrazitiji i najagresivniji predstavnik crno`ute austrijanske frankov{tine u Splitu, koji je najotrovnijom mr`wom bacao, ne samo
na sve {to je jugoslovensko i srpsko, nego i na najosvedo~enije hrvatske
star~evi}ance, kao i na sve hrvatske politi~are od imena, po~am{i od Supila, Trumbi}a, Tresi}a, Smodlake, Drinkovi}a itd, pa do najmla|ih. Najintimniji prijateq svih eksponenata austrijske sile u Splitu, dr Kuci je
za nacionalni Split bio prototip svega {to je u javnom `ivotu bilo protunarodno, protusplitsko, protuhrvatsko (a gde je protusrpsko, Srbe su ve}
tada izbirali ~ak i “Jugosloveni”– N. @.) i protujugoslovensko. Ali – obrnu{e se vremena!... Umesto odu{evqenog jugoslovenskog Splita, iz g. 1914.
i 1918, nailazilo je sve ja~e nezadovoqstvo u hrvatskim krajevima (?– N.
@.)), pa i u Splitu; nezadovoqstvo koje je u velikom delu imalo svojih razloga, ali koje je, umesto u politiku, prelazilo u psihozu. I zato se je dogodilo da, – dok pozitivnim plodovima borbe, u vidu zadovoqewa hrvatskih
zahteva, jo{ nema ni traga, negativni plodovi su ve} tu, i to ba{ negativni
za hrvatstvo. Me|u te negativne rezultate spada i pojava, da su najednom toliki Hrvati, koji su se sa hrvatskim Splitom (pa i na ~elu!) zajedni~ki borili i stradali, u doba kad se je ~itava Austro-Ugarska monarhija bila digla protiv tog Splita, – najednom bili odba~eni kao ’nehrvatski’ i kao ’izdajnici naroda’ samo zato {to, i pored tra`ewa pravde za Hrvate, nisu hteli da pogaze svoj i Splita stari ideal, jugoslovenskog narodnog ujediwewa
– dok su, mesto wih, za prave i jedino ispravne Hrvate, progla{eni, ne jedan nego stotine ovakvih Kucija, bilo frankova~ke, bilo furtima{ke, bilo italijanske, ili austrijanske provenijencije...
A oni, – izrabquju}i nezdravu parolu da pod pla{tem kompaktnosti
treba da se pokriju i najmra~nije pro{losti, – ne samo {to su obilato iskoristili kowukturu, nego su jo{ hteli da se nametnu iznad svih, pa su naro~itom nasladom u`ivali u tome, da mnoge koji su ih do ju~e prezirali, a
koji su u lovu za kowukturom, poku{ali bez uspeha da ih nadlicitiraju, gledaju kako se koprcaju ispod wih i kako mora da ih priznaju za vo|e? Zato su
navla{ nastojali da iza sebe potiskuju, ne samo mnoge biv{e grlate ’integralce’, nego ~ak i stare Radi}evce... I ma koliko da se to ve} odavna videlo (a kad smo mi upozoravali na to, govorilo nam se da intrigiramo!), prikrivalo se sve, – zbog komi~ne fikcije o stoprocentnoj kompaktnosti, koja je najve}i neprijateq prave i jedino vaqane kompaktnosti, – naime kompaktnosti ispravnih i ~estitih! Sakrivalo se to, ne samo onda kada je taj
isti dr Kuci kod najva`nijih hrvatskih manifestacija, navla{ i demonstrativno briskirao i Radi}evce i dr Ma~eka, u korist najreakcionarnije
202
frankofurtima{tine, – nego ~ak i onda kada je, za vreme Jevti}evog re`ima, zbog sasma komotne i ni najmawe te{ke konfinacije u Sarajevu, slao
najsnishodqivija pisma tada{wem aktivnom ministru dr B. G. An|elinovi}u, mole}i pokajni~ki da se oslobodi konfinacije, a ostavqaju}i ostale
konfinirane Radi}evce, od kojih su mnogi bili u daleko te`em polo`aju,
da isplivaju kako znaju... I, ma da se sve to znalo, ~uvena ’kompaktnost hrvatskih narodnih redova’ tra`ila je da se sve to krije i da taj stari Austrijanac, kome ni Jevti}ev re`im nije bio na odmet, ostane i daqe na vodstvu
hrvatske narodne politike u Splitu.
I tek sada, kada su se takvi Kuci-ji (zahvaquju}i ba{ toj fikciji o stoprocentnoj kompaktnosti) toliko osilili da, naro~ito u nekim varo{ima,
preti opasnost da frankofurtima{i ne iskqu~e samog dr Ma~eka iz Hrvatskog narodnog pokreta, – umesto da iskqu~i on wih, – tek sada se uvidelo da takvi Kuci moraju da lete iz stranke, umesto da se odmah stalo na jedino ispravno gledi{te, da qudi Kucijeve politi~ke pro{losti ne mogu
ni u kom slu~aju hrvatstvu da donesu drugo, sem zla i poni`ewa”.212) Stranka na vlasti, Jugoslovenska radikalna zajednica, pasivno je posmatrala divqawe velikohrvatskih {ovinista na prostorima zapadnih srpskih zemaqa. Pored nacional-{ovinista iz “ha-es-esa”, sve agresivniji postajali su
klero-frankova~ki elementi koji su, u povoqnom antiliberalnom i “korporativnom” “miteleuropskom” ideolo{ko-politi~kom okru`ewu, sve vi{e poprimali obli~je naci-fa{isti~kih usta{kih formacija. Javnost je
neumorno pratila naci-fa{isti~ku histeriju u rimokatoli~kom stanovni{tvu inspirisanu od hrvatskih institucija. Zabiqe`ila je “skandaloznu ~iwenicu” da je Matica hrvatska, kojoj su weni osniva~i namijenili
ulogu “prosvje}ivawa {irokih hrvatskih gra|anskih krugova u hrvatskom,
jugoslovenskom i slovenskom duhu”, spala na to da objavquje reklamne kwi`ice za nacionalsocijalisti~ki pangermanizam, za “ne{to {to se protivi svim tradicijama udru`ewa i svim interesima Hrvata”.213)
“Ali to nije sve”, naglasio je Bartulovi}: “’Matica Hrvatska’ izdaje i
list ’Omladinu’, koji tu istu rabotu ubacuje na veliko, i sa specijalnim zadacima, ba{ me|u hrvatsku omladinu... Dopala su nam ruku dva posledwa
broja toga lista, pa u broju 6 nalazimo uvodni ~lanak ’Hrvatska omladina
i mir’, koji kao da je od re~i do re~i prepisan iz ‘Angiffa’, ili ‘Volkischer Beobachtera’; ili mo`da iz nekog ultrarevizionisti~kog ma|arskog lista, koji po{to poto ho}e da poru{i mirovne ugovore i da izvede reviziju, pa makar i ratom, – ako ne ide mirnim putem! – Jer u tom se ~lanku na ovakav berlinsko – rimsko – pe{tanski na~in, prikazuje dana{wa situacija u svetu:
John Bul je razo~aran, a Francuska Mariana je usplahirena i osamqena. Wema~ki Mihael je opet postao gospodar svoje sudbine, dok Italija preko Du~ea odlu~no pristaje uz pobornike promene sada{weg stawa... @eneva je
profanisana i Liga naroda postala je konzorcij pobednika, kojima je glavna briga sa~uvati tekovine rata. Tamo sedi ~e{ka delegacija, a to je delegacija re`ima koji dr`i u svom podlo`ni{tvu milijun Ma|ara i nekoliko milijuna Slovaka. Tamo je dugo vremena bio va`an faktor Titulesko, da
bi mogao dr`ati u podlo`ni{tvu blizu dva milijuna Ma|ara i Bugara...”
203
Dok je “cio kulturni svijet” svoju omladinu odgajao za mir, dotle je,
prema Bartulovi}u, Matica hrvatska sa prof. Lukasom i “tolikim drugim
profesorima i sve}enicima na ~elu, trovala hrvatsku omladinu sa ~lancima u kojima se mir progla{avao zlom”. Za “reakcionarce” tipa Lukasa i
Matice hrvatske mir u Versaju je bio velika tragedija, zato {to je “Wema~ka morala potpisati svoju osudu” i {to je “ma|arski teritorij umawen za
dvije tre}ine”. Prema ovom “vajnom hrvatskom listu” (Omladini) pravda
}e biti zadovoqena ako se Ma|arima vrate “te dvije tre}ine”, u koje “spada i Hrvatska!”. Za Omladinu Dru{tvo naroda, Engleska, Francuska i Mala Antanta su “sada{wa reakcija” koji su i protivnici “hrvatske omladine”, dok su revizionisti i restauratori “svih mogu}ih imperijalizama”
weni saveznici.
Za klerofa{isti~ku i frankova~ku omladinu izdavan je i drugi list
– Rakovica, {tampan u {tampariji Hrvatske stra`e. List je poru~ivao i
“samom Ma~eku” da “slobodarstvo i demokrati~nost” slu`benog vodstva
hrvatske politike spada “me|u najve}e la`i savremene Hrvatske”. U zakqu~ku Bartulovi} je ocijenio da se “vidi potpuna i koncentri~na ofanziva reakcije, klerikalizma i fa{izma, na redove hrvatske omladine; pogotovo kad se uzme u obzir da, pored ’Omladine’ i Rakovice’, postoji jo{ i
’Mlada Hrvatska’, koja pi{e u istom duhu, i ’Hrvatska smotra’, ~ije je glajh{altovawe ’Javnost’ ve} jasno utvrdila. I sve se to {iri, ne samo me|u
omladinom n univerzitetima, nego i me|u sredwo{kolskom omladinom, –
dok s druge strane, koji stoje na ~elu Hrvatskog narodnog pokreta, i daqe
smatraju da, zbog fantoma ’kompaktnosti’, treba da puste sve drugo da ide
niz vodu, – pa ~ak i sudbina budu}ih hrvatskih generacija; kod ~ega bi se moglo dogoditi da, nakon re{ewa hrvatskog pitawa, Hrvatska bude vi{e li~ila na [paniju inkvizicije i najmra~nijeg feudalizma, nego li na Hrvatsku Gaja, [trosmajera, Star~evi}a i bra}e Radi}a.” Bartulovi}evo proro~anstvo o izgledu budu}e samostalne Hrvatske (sada{wa “dr`ava genocida”) je ta~no, ali je ostala wegova naivna procjena o “pozitivnom” nacionalizmu navedenih “hrvatskih veli~ina”, koje su svojim ideolo{ko-politi~kim nacionalnim, prvenstveno antisrpskim radom, pored ostalih ratnih
“`etelaca”, stvorili preduvjete za stvarawe postoje}e monstr dr`ave.214)
Klerikalci su se protivili diktaturi kraqa Aleksandra zato {to je
bila “liberalno-masonska” i unitarno-jugoslavenska. Oni bi, po mi{qewu
Bartulovi}a, podr`ali diktaturu da nije bila pod liberalnim ideolo{kim odre|ewem, pod jugoslavenskim imenom i da je bila klerikalna, jer je
poznato “da je u nas postojala jedna diktatura koja je sve~ano izjavqivala da
joj je ciq ukinu}e partizanskih borbi ({to je odgovaralo Vatikanu – N. @.)
i zajedni~ko dobro naroda, ali u jugoslovenstvu”, {to nije odgovaralo Vatikanu. Klerikalno “frazirawe” o demokratiji, o slobodi i o narodu bilo
je la`no, {to se najboqe vidjelo iz napisa Hrvatske stra`e koja je “branila sve diktature i sve fa{izme u Evropi, pogotovo onda ako nisu bili prijateqski raspolo`eni prema jugoslovenstvu”. I {ibenski klerikalni
list Katolik propovijedao je “najreakcionarniju diktature” samo ako ne
bi bila jugoslavenski obojena. Dalmatinski klerikalni list je, prema Bar204
tulovi}u, “mudrovao o diktaturama” na slijede}i na~in: “Diktature su razli~ite. Ima ih koje se ne mogu nikako odobriti, jer se zloupotrebqavaju u
sebi~wa~ke politi~ke ili ekonomske svrhe; a ima i takvih koje su dobar i
potreban, iako gorak lijek. To su osobito one kojima je kona~ni ciq: zajedni~ko dobro naroda. Bilo kako bilo: Mi bismo katolici, svi kako jedan,
morali `eqeti, tra`iti i upravo zahtijevati diktaturu za izvr{ewe vje~nih }udorednih zakona (vjersko-rimokatoli~kih – N. @.)”.215)
U ~lanku “Hrvatsko pitawe i hrvatska fronta” Bartulovi} je razmatrao “niz polemika” izme|u klerikalne Hrvatske stra`e i liberalne Nove rije~i, za “divno ~udo oba organa Seqa~ko-demokratske koalicije” (ideolo{ki raznorodna koalicija Hrvatskog narodnog pokreta). Nova rije~ je
Janku [imraku, direktoru Hrvatske stra`e, citirala stavove iz wegovih
~lanaka koje je pisao jo{ za `ivota Stjepana Radi}a: “Radi} je nepopravqiv... Radi}evci su u posledwe vreme marqivo po selima osnivali tako
zvane ’Seqa~ke Sloge’, koje nisu ni{ta drugo nego politi~ke organizacije... Dr`avne vlasti morale bi da ispitaju rad ovih organizacija... Ovog razornog dru{tvenog tipa koji una{a u Hrvatsku boq{evizam treba zgrabiti za vrat i povu}i na odgovornost (N. Pol. 1927, br. 62)... Pod politi~kim
vodstvom Radi}a hrvatski narod ide u susret samo novim porazima i poni`ewima (N. Pol., 5. kolovoza 1928, na tri dana pred smrt S. Radi}a, dok je
on le`ao u agoniji)”.
Poslije tih citata Bartulovi} u Javnosti pi{e da je “sada jasno za {to
su klerikalci toliko o~ekivali od Radi}eve smrti i za {to im je krivo
{to je g. Marjanovi} (Milan – N. @.) u ’Javnosti’ skrenuo pa`wu na izjave
i re~i g. Radi}a. Sa druge strane je, jo{ 6. aprila, ’Hrvatski dnevnik’, organ dr Ma~eka, na adresu fantasta koji su u hrvatskom pitawu o~ekivali neku pomo} iz vana, upravio re~i prekora”. Iz ovih ispravnih razmatrawa,
po Bartulovi}u, treba samo da se “izvedu idejne i takti~ke konsekvencije”:
“Ima i tome nekoga traga u jednoj izjavi dr Ma~eka reprodukovanoj jo{ u
’Politici’ od 25. marta ove godine: ’Ja pola`em mnogo nade u Srbe zemqoradnike u Bosni, da }e potpomo}i pravi~ne `eqe i pravi~ne zahtjeve hrvatskog naroda (“lukavi latini” i naivni srpski narod u Bosni, kao i u vrijeme Ante Markovi}a 1990. godine – N. @.). Ovo naro~ito nagla{avam, jer
narod u Bosni i Hercegovini, Srbi i Hrvati (ne pomiwe muslimane, koji
su vjerojatno po wemu “cvije}e hrvatstva” – N. @.), `ive zajedni~ki, ku}a do
ku}e, upravo plot do plota i oni upravo trebaju da budu veza izme|u Beograda i Zagreba”.
Bartulovi} je isticao da je sve navedeno “u liniji onih izjava Stjepana Radi}a koje je ’Javnost’ citirala” i dodao: “Ovo je u vezi i sa akcijom koju je poveo u tom smislu zemqoradni~ki prvak g. ^ubrilovi}. Ovome treba
jo{ dodati i ove stavke iz jednog ~lanka Ve}eslava Vildera u wegovoj ’Novoj Rije~i’ od 6. maja, gde dokazuje da hrvatsko pitawe ne samo {to nije smetwa za re{avawe ostalih dr`avnih pitawa, nego ono mo`e da bude poluga za
osigurawe demokratije u celoj dr`avi”.216) Prema Bartulovi}evoj ocjeni
Vilderove rije~i “bijahu isto ono {to je bilo sa rije~ima Stjepana Radi}a, citirane u ~lanku Milana Marjanovi}a u Javnosti. Na pitawe: “Za{to
205
se dakle toliko uzbudi{e ’Obzor’, ’Hrvatska Stra`a’, frankovci i svi on
koji – kako ’Hrvatski dnevnik’ re~e – verova{e u pomo} stranih fa{izama
i sada osta{e prokilsi?”, Bartulovi} odgovara: “Zato, jer se ona velika akcija koja mo`e i hrvatsko pitawe i sva va`na pitawa dr`ave re{iti demokratskom akcijom i solidarno{}u, ne lokalnom i ne politikom ’pu`eve ku}ice’, nego akcijom i solidarno{}u cele zemqe, jer ta akcija prelazi preko klero- i svih ostalih fa{izama i jer ih eliminira...”.217)
U reagovawu na Marjanovi}eva “otkri}a” u Javnosti o tome {to je
Stjepan Radi} pisao o klerikalcima, Hrvatska stra`a je navela da je za “hrvatske ~itateqe sasvim svejedno {to ’Javnost’ pi{e” jer je taj ~asopis
“strano tijelo u hrvatskom narodnom organizmu”. U istom broju Hrvatska
stra`a je ipak posvetila tri stupca “psovkama na Javnost”.218)
S druge strane, Javnost je i daqe branila “hrvatske velikane” tipa
[trosmajera. Bartulovi} je vjerovao u iskrenost [trosmajerovog jugoslavenstva, iza kojega nije vidio tendencije rimokatoli~kog prozelitizma.
Iako se senator [uperina (rimokatolik) s pravom “stra{no nervirao” u
Senatu {to se “toliko potr`e [trosmajerovo ime” kao argument za narodno jedinstvo, pa je “ustvrdio” da je on imao jedino uspjeha na kulturnom poqu, bez politi~kog autoriteta, Bartulovi} je nekriti~ki branio veli~inu
“|akova~kog kulturnog mecene”: “Me|utim, ~ini se da g. senator zamijewuje politiku sa demagogijom, pa da je ba{ i zato odvaja od kulture; – u ~emu
na`alost nije osamqen... jer, prvo veliko politi~ko razdobqe Hrvata, –
ilirski preporod, – bez koga bi mnogi od Hrvata danas bili germanizirani, ma|arizirani ili italijanizirani, bilo je vi{e u znaku kulture nego
li ~iste politike; a za pravu hrvatsku politiku vi{e su u~inili Akademija i Univerzitet (oba [trosmajerova djela), nego li ~itavi tuceti tzv. ~istih politi~ara. Pa, ako je ba{ i do te u`e politike, zar stvarni uspjesi
[trosmajera na tom poqu nisu bili i te kako veliki? I je li to bila Star~evi}eva politika, koja je sru{ila Kuena u Hrvatskoj, ili je to u~inila politika [trosmajera, ~iji plod je bila Hrvatsko-srpska koalicija? I Radi}ev pokret, naskroz liberalan, baziran na sitnom radu, na slovenskoj uzajamnosti, na jedinstvu sa Srbima i sa Slovencima, – nije li daleko vi{e vukao lozu od [trosmajera, nego li od bilo koga hrvatskog politi~ara? Ali
eto, – po{to danas [trosmajer smeta raznim glave{inama, a la Pernar, Lukas,
Šimrak, Bu? itd., trebao bi sada ~itav svijet da ga zaboravi... Nije nego!...”219)
“Frankofurtima{ka” frankova~ko-radi}evska politika razbuktavala se u okviru Hrvatskog narodnog pokreta. Na srpstvo i jugoslavenstvo
Dalmacije i Dubrovnika uporno su atakovali poklonici novog rimokatoli~kog hrvatskog naciona u Dalmaciji. Javnost je objavqivala ~lanke o
ugro`enosti jugoslavenstva i jugoslavenskih dr`avnih institucija i znamewa u mnogim op}inama. Prenijela je pisawe “jerezine” Samouprave (iz
lista Dubrovnik) o tome kako su predstavnici nekih novoizabranih op}ina u Dalmaciji uklonili sa op}inskih zgrada jugoslavensku zastavu i zakonom propisane op}inske table. Skrenula je, me|utim, pa`wu Samoupravi
na to da list Dubrovnik nije time “otkrio Ameriku”, jer za takve stvari
znaju i “vrapci u Dalmaciji”. Niko Bartulovi} je ukazao Samoupravi da je
206
Javnost takve incidente zabiqe`ila prilikom proslave Dana ujediwewa i
da su saradnici lista “stradali” zbog svog patriotizma. Izra`avao je ~u|ewe zbog toga {to se Samouprava, koja je re`imsko glasilo i kojoj je lak{e nego Javnosti da sazna istinu, pitala “ako je sve to ta~no”, – da se “uni`avawe dr`avnog autoriteta ne sme trpjeti ni u kom slu~aju, jer to ne bi
zna~ilo liberalnost, ve} anarhiju, i ne bi vodilo ka sporazumu, ve} bi davalo maha ba{ krajwim elementima, kojima uop{te nije do sporazuma”.
Bartulovi}a je “veselila” ~iwenica da je kona~no i Samouprava stala na
gledi{te “zbog koga smo mi dobili makazama po glavi” (cenzurisawe lista
– N. @.).220) Vlada Milana Stojadinovi}a, pa tako i wen organ Samouprava, pasivno se pona{ala prema brojnim napadima pristalica HSS-a, klerikalaca i frankovaca na jugoslavenske institucije, jugoslavenska udru`ewa
(naro~ito na Sokole) i jugoslavenski orijentisane pojedince u Savskoj i
Primorskoj banovini.221)
Javnost i Bartulovi} su se posebno slo`ili sa dijelom teksta u Samoupravi u kojem je tra`eno da se pozovu na odgovornost ne samo krivci koji
su se ogre{ili o zakon, nego i oni koji su po slu`benom polo`aju pozvani
da ~uvaju taj zakon: “I ne samo da se sla`emo, nego }emo naro~ito podupreti ’Samoupravu’ u tom zahtevu, pogotovo ako u wemu po|e konzekventno do
kraja, pa ako bude tra`ila da se odgovornost o kojoj je re~, ne zaustavi samo
kod podre|enih ~uvara zakona, nego da se pre|e i na one vi{e...”. Na “vi{e”
se, me|utim, nije prelazilo, jer su vi{i (dr`avni vrh) odobrili takvu politiku “popu{tawa stega” prema Hrvatima, odnosno politi~ko i nacionalno bezakowe prema Jugoslavenima.
„Na vije}awu” u “Gospodarskoj slogi” (organizacija HSS za “postignu}e socijalne pravice”) Ma~ek je govorio o ekonomskim i socijalnim pitawima kao glavnim pitawima koja interesuju hrvatskog seqaka. Po Bartulovi}u, bilo je to “obratno od onog {to tra`e frankofurtima{i” – ja~awe
nacionalizma i separatizma kod hrvatskog seqaka. Korijen nezadovoqstva,
kako je istakao Ma~ek, le`i u “nepravdi socijalnoj u kojoj `ivi hrvatski
seqa~ki narod”. Takva izjava iznenadila je i Niku Bartulovi}a, jer je Ma~ekovo isticawe socijalnih problema potiskivalo “nerije{eno” hrvatsko
nacionalno pitawe u drugi plan. O~ekivao je da }e zbog takvih anacionalnih – socijalnih izjava Hrvatska stra`a i Ma~eka proglasiti “pu~kofronta{em, mrziteqem hrvatstva ili nehrvatom”. Po Hrvatskoj stra`i samo
“nehrvati isti~u socijalna pitawa”, pa je svako daje primat socijalnim pitawima “o~iti pu~kofronta{, nehrvat ili mrziteq hrvatstva”. “A od toga”, kako zakqu~uje Bartulovi}, “pa do progla{ewa dr Ma~eka za ’slavosrba’, ili za slugu Beograda (ili Moskve) – nije ba{ tako dalek korak”.222)
Tobo`wi privredni bum vlade Milana Stojadinovi}a u stvari je predstavqao populizam zadovoqewa radnika i seqaka, ali ni takav “privredni
bum” nije zadovoqio velikohrvatske apetite “Slovenca” Vlatka Ma~eka, a
niti “hrvatskog seqaka”. Taj hrvatski seqak je u ve}ini ostao fanati~ni
nacionalista, koji bi bio u stawu decenijama da trpi i gladuje za ostvarewe
“neodvisne Hrvatske” i time ostvarenih nacionalnih “seqa~kih pravica”.
Sredwi stale` u Jugoslaviji, u koji su spadali intelektualci (~inov207
nici, pisci, kwi`evnici), `ivio je kao i seqak u ote`anim uslovima izra`ene materijalne oskudice. Bartulovi} je “brinuo” za socijalni i ekonomski polo`aj sredweg intelektualnog stale`a, kojem je sam pripadao. Jedan
pripadnik sredweg stale`a (intelektualac) obratio se “Dragom gospodinu
uredniku” Bartulovi}u pismom, koje je on uvrstio u glosu Javnosti:
“U ’Samoupravi’ od 21. aprila ima pet raznih ~lanaka o privredno-socijalnim uspesima dana{we vlade, a napose o sve ve}em blagostawu seqa~kog naroda, koje }e uskoro biti toliko da }e na{ zemqoradnik biti potpuno zadovoqan. Skre}e se pa`wa i na to da su cene poqoprivrednim proizvodima posko~ile za 50 do 100%, a industrijskim za 20 do 30%, – dakle dobro i velikima i malima!... Samo je za jedne i “Samouprava” prisiqena da
ka`e da su ostali nezadovoqni, a to je – jedan mali deo varo{ana i ~inovni{tva: ’Svakako, nagli skok cena je izazvao neosetne poreme}aje u standardu `ivota varo{kog sredweg stale`a, ali samo privremeno, po{to
o`ivqewe celokupne privrede i op{te poboq{awe ne}e ostati bez povoqnog uticaja i na prilike varo{kog stanovni{tva’.
Vrlo ta~no; kao {to je ta~no i to da ba{ ’~inovnici i sredwi stale`
trebaju da pozdrave to ozdravqewe privrede’, – pa ga oni, u svom tipi~nom
idealizmu, koga malo gde ima kao kod tog nezbrinutog sredweg stale`a, zaista i pozdravqaju. Me|utim, kruta zbiqa nam ka`e da je taj ’mali deo varo{ana’ te{ko `iveo i pre skoka cena za 50–100%, a kako mu je sada, niko
ga ne pita, niti ima kome da se po`ali. A nije lako radovati se op{tem napretku, kad ~ovek ne mo`e vi{e ni da ste`e kaji{... Pa, – po{to je tih varo{ana i onako ’mali deo’, – zar ne bi dobro bilo da se i wih neko seti, pa
da ne moraju da ~ekaju ba{, da se stvari same od sebe (usled op{teg blagostawa) i za wih poprave, jer bi – prepu{ten sam sebi – taj put mogao i grdno da se oduqi. A kad se inicijativom odozgo moglo poboq{ati stawe ostalih stale`a, za{to da se sa te iste strane ne u~ini ne{to i za taj sredwi
stale`, – u toliko pre {to bi on te stvari umeo da ceni kao malo ko i da dr`avi vrati...”223)
Javnost i Niko Bartulovi} dosqedno su se borili protiv separatizma
i antijugoslavenstva svih nacionalnih i vjerskih grupacija (slovena~kog,
hrvatskog, srpskog i, u mawoj mjeri, muslimanskog). Saradnici ~asopisa su
pisali o svim pojavama koje su ugro`avale jugoslavenstvo, pa tako i protiv
pravnog i istorijskog krivotvorewa istorije u antijugoslavenskom pravcu.
“Haesesovci” su i daqe umawivali zna~aj istorijskih odluka koje su dovele
do jugoslavenskog ujediwewa. Obzor je tvrdio da je samo srpska vlada bila
legalno ovla{ten kontrahent i potpisnik Krfske deklaracije, dok “~lanovi Jugoslavenskog odbora, ve} po svojoj situaciji u kojoj su se nalazili,
nisu mogli zatra`iti ni dobiti pristanak ni hrvatskog naroda ni slovenskog, a ni Srba pre~ana”. Prema Obzorovom tuma~ewu ni Ante Trumbi}
nije bio legitimni predstavnik hrvatskog naroda, jer je bez wegovog pristanka potpisao Krfsku deklaraciju i time po~inio “svestan falzifikat”. Bartulovi} je naveo da je Obzor mogao da optu`i i “~itav onda{wi
Zagreb”, koji je “kao amajlije sakupqao dr Trumbi}eve letke iz aviona i jednodu{no mu aplaudirao {to je na taj na~in predstavqao na Krfu Hrvate...”.
208
Gledi{te da Trumbi} i ostali potpisnici Krfske deklaracije nisu legalni predstavnici Hrvata i Slovenaca zastupali su austrofili – klerikalci i frankovci predvo|eni dr I. Frankom, dr V. Saksom (Sachs), dr [u{ter{i~em, generalom Sarkoti}em i drugim, “pa ’Obzoru’ mo`e zaista da
se ~estita na tolikoj evoluciji – unatrag”.224)
Javnost je nastavila polemike sa glasilom “nepoliti~ke” Katoli~ke
akcije Hrvatskom stra`om, ovog puta o ideolo{koj i politi~koj pripadnosti jednog hrvatskog iseqenika rodom iz Like: “Gospodin Ivan Butkovi},
predsednik ’Hrvatske Bratske Zajednice’ u Pitsburgu (Pittsburgu), u Americi, i predsednik ’Saveza grana Hrvatskog Radi{e’ u USA i Kanadi, ne
mo`e se potu`iti sa prijemom u svojoj staroj otaybini Hrvatskoj. Gospodin
Ivan Butkovi} ’kao vi|eni seqak iz Like’, kako ka`e ’Hrvatska stra`a’,
bio je do~ekan mal ne kao kakav suveren ili bar poslanik koje strane sile.
I gospodin Butkovi} je – nakon slavnih i nezaboravnih dana u Hrvatskoj – otputovao i po uzoru na diplomate, taj ro|eni seqak iz Like, ve} se je i pismeno javio iz Pariza i zahvalio Zagrep~anima na pa`wi i prijemu. Samo
je {teta {to to nije u~inio odmah sa granice Hrvatske, do koje su ga ispratili g. dr Ivan Pernar i generalni ravnateq ’Hrvatskog Radi{e’ g. Kvaternik – sa gosp. Benovi}em.
I sada, kad se Zagrep~ani nisu jo{ ni odmorili od slava i parada, donosi zagreba~ki ’Jugoslovenski Lojd’ jedan ~lanak o g. Ivanu Butkovi}u,
koji bi, kad bi ono {to se u wemu tvrdi bila istina, doveo Zagrep~ane u nemilu situaciju, i ponovio jednu [trasnofijadu, koja u Zagrebu jo{ nije zaboravqena. Jugoslovenski Lojd tvrdi da je Ivan Butkovi}, prema ameri~kim novinama, ’u uskoj zajednici sa komunisti~kim vo|om, nekim Lojenom’,
koji je poznat sa svoga rada kojim zalu|uje i izrabquje na{ siroma{ni svijet u Americi. Osim toga, da je Butkovi} ’desna ruka u svima akcijama koje
organizira dru`ina dr Ante Paveli}a; on je pomaga~ kojekakvih domobrana i usta{a’. Ameri~ke na{e novine da s ogor~ewem, ~u|ewem i sumwom pi{u o Butkovi}evom do~eku u Zagrebu, kad se jo{ znade kako on voli ’razne
nov~ane transakcije’. I sad je mislio ’Hrvatski Radi{a’ da je on prvi zvan
da daje demanti. Samo ne znamo za{to ba{ ’Hrvatski Radi{a’. Ako je on davao oprosnu ve~er, drugi su prire|ivali do~eke”.225)
Hrvatski Radi{a je poku{ao demantovati pisawe ameri~kih novina o
Butkovi}evim vezama sa komunistima i usta{ama Ante Paveli}a. Butkovi} je ina~e bio predsjednik Saveza Hrvatskog Radi{e u SAD i Kanadi i
predsjednik najve}e Hrvatske narodne organizacije u Americi – Hrvatske
bratske zajednice. Javnost (Niko Bartulovi}) je potom “upozorila” ~itaoce na na~in kojim je Hrvatska stra`a branila Butkovi}a: “Prvo se solidarisala sa izjavom ’Hrvatskog Radi{e’ da se ne mo`e biti komunista i prista{a dr Paveli}a, domobrana i usta{a... I onda ’Hrvatska stra`a’ nastavqa sa odbranom gosp. Butkovi}a ovako: ’Ni jednom prilikom nije pokazao
niti jednog znaka kakvoga internacionalizma bilo sveslavenskoga (nekadaweg carskog), bilo komunisti~koga (sadaweg Staqinovog), bilo kakvog drugog, recimo integralno jugoslavenskoga, nego je svuda isticao svoj hrvatski
~isti nacionalizam, ko­ji ne}e i ne mo`e ploviti mutnim vodama kakvih
209
internacionalnih ideja, kao {to je to ~esto do sada plovio”.
Javnost (Bartulovi}) se pitala kakvim je to “mutnim vodama internacionalnih ideja dosad ~esto plovio hrvatski brod”: “Mi znamo samo za jednu internacionalnu vodu u koju popovi guraju la|u hrvatskog nacionalizma, a to je Katoli~ka akcija. Koliko mi znamo, ona je internacionalna, a
da li je mutna, to neka priupitaju Kri`are. U ostalom, nije te{ko pogoditi da su kaptolska gospoda celi ovaj pasus napisala da bi se nabacila na jugoslovenstvo, a ne na internacionalizam. Ta i katolicizam je internacionalizam, a nigde boqih i nacionalnijih fa{ista od na{ih furtima{a sa
Kaptola. A onda se nabrajaju sve kreposti gosp. Butkovi}a: wegovo smerno
i pobo`no pribivawe sv. misi, wegova pobo`na molitva itd, da bi bili poverovati da su krst i molitva gospodi oko ’Hrvatske stra`e’ zaista merila za ocenu ~ovekova karaktera”.226) Bartulovi} se “nije dosjetio” da je Hrvatska stra`a mislila kako je “hrvatski brod” plovio po “mutnim vodama”
liberalno-masonskih ideja.
Osim Hrvatske stra`e, Obzor je i daqe bio glavni ideolo{ki i politi~ki oponent Bartulovi}eve Javnosti, koja je izvje{tavala da joj taj list
u “posledwe vreme ~e{}e prebacuje” da se ogre{ila o hrvatsku inteligenciju “podme}u}i joj da je u kowukturi wen patriotizam”. Pri tom Obzor nije navodio dokaze za svoju tvrdwu. U broju od 15. avgusta Obzor je poru~io
Javnosti slijede}e: “Neozbiqno je pak, kada beogradska ’Javnost’ i ’Jugoslovenske novine’ imputiraju pojedinim na{im javnim radnicima, da su radi
kowukture danas hrvatski nacionalisti. Hrvatstvo nije bilo kowuktura
ve} stoqe}ima. @alibo`e Hrvati su se morali ve} stoqe}ima boriti za
svoj goli narodni `ivot, pa su pa~e do`ivjeli da je samo priznavawe hrvatstva uvjetovalo te{ke `rtve. Dovoqno je podsjetiti na sudbinu tolikih hrvatskih javnih radnika, ~inovnika itd, za vrijeme re`ima Pere @ivkovi}a i wegovih idejnih nasqednika. Kowuktura je naprotiv bila ’jugoslavenstvo’ JNS i drugih integralaca. Ono je donosilo ministarske lisnice, koncesije, liferacije, mandate itd. I samo u ovom vremenu izopa~enih pojmova o tolikim stvarima, mogao se na}i jedan javni organ, da utvrdi da je hrvatstvo kowuktura, dok su upravo oni, koji stoje iza wega, kao nosioci ’jugoslavenstva’ JNS plivali godinama u najunosnijoj kowukturi”.227) Na Obzorovo pisawe o jugoslavenstvu JNS i drugih integralaca Javnost je samo
konstatovala da je sve to ponovqeno na “hiqade puta u raznim varijantama”.
Antijugoslavenstvo i srbofobija su bujali u doba namjesni~kog re`ima kneza Pavla, {ire}i se i na nekada{wu “Srpsku Spartu” u kojoj su se po~eli pojavqivati ideolozi crnogorskog “crvenog hrvatstva”, i to u “frankova~kim” likovima Savi}a Markovi}a [tedimlije i dr Sekule Drqevi}a. Oni su tehnologiju separatizma preuzeli od zagreba~kih ideologa “crvenog hrvatstva” predvo|enih Milanom [uflajem. Bartulovi}a je zaprepastila antisrpska izjava dr Sekule Drqevi}a, koju je “nedavno” dao Zeti,
o “nacionalnoj individualnosti crnogorskog naroda”, koja se “mnogo dopala izvesnim separatisti~kim hrvatskim i slovena~kim listovima: “Crna
Gora je izradila svoju samoniklu kulturu, a time i svoj poseban pogled na
svijet, kojim stoji prema ostalim zemqama Slavena kao samostalna kultur210
na individualnost... Dok postoji ’Gorski Vijenac’, kojim je crnogorski pogled na svijet podignut do visine filozofskog sistema i dokle postoji
Lov}en, dotle }e postojati i svijest crnogorskog naroda o svojoj nacionalnoj individualnosti”.228)
Drqevi}ev “samonikli kulturni nacionalizam”, po mi{qewu Bartulovi}a, bio je nebulozan pogled na crnogorsku narodnosnu srpsku stvarnost, koju je temeqno odr`avalo djelo Petra Cetiwskog i naro~ito Wego{a: “Ako znamo da se je sam autor ’Gorskog Vijenca’, na koga se Drqevi} poziva, u svakom retku svog velikog kwi`evnog dela, sa gordo{}u priznavao
Srbinom ({to zna~i i svesnim Crnogorcem!), te da nam se, naro~ito u svom
dr`awu prema Jela~i}evoj akciji, ukazuje kao potpuni Jugosloven, kome je
i Srbin i Hrvat jedno isto, – dakle da ba{ postojawe Gorskog Vijenca najo~itije pobija separatnu nacionalnu individualnost Crnogoraca (administrativno ure|ewe je druga stvar), – onda mo`emo zaista ~estitati hrvatskim i slovena~kim separatistima na ovakvoj analogiji i ovakvom argumentu!... Jer, ako hrvatska i slovena~ka separatna anacionalna individualnost,
prema jugoslovenstvu, nemaju ja~ih osnova nego li je analogija sa Drqevi}evom separatnom individualno{}u, prema srpstvu i prema jugoslovenstvu, –
onda i jedni i drugi, skupa sa Drqevi}em, najboqe potvr|uju da smo zaista
– jedan narod...”.229)
Zbog ~estih napada klerikalaca i pasivnog odnosa dr`avnih zvani~nika prema ratnim zato~enicima austrijskih logora, Bartulovi} i wegovi
nekada{wi omladinci – stradalnici iz austrijskih kazamata (Vladimir
]orovi}, Milan Marjanovi} i drugovi) osnovali su “Sabor biv{ih politi~kih krivaca i stradalnika za vreme rata”. Hrvatska stra`a ih je odmah
napala, ali joj je odgovoreno da je “prirodno da organ onih ~iji su ideolozi
bili goniteqi i denuncijanti tih stradalnika, ne mo`e da podnese ~iwenicu {to ih se tako mnogo othrvalo mu~ewima ’najkatoli~kijeg Franca Jozefa’, kome su klerikalni organi u Sarajevu, Splitu, Zagrebu i Qubqani
tada slu`ili, poma`u}i zatvarati naj~estitije Hrvate, Srbe i Slovence”.
Kada je Hrvatska stra`a primjetila da “niko ne}e htjeti da u|e u jedno takvo udru`ewe sa ]orovi}ima, Marjanovi}ima, Bartulovi}ima”, Javnost je
odgovorila da nema bojazni da bi neko “od wenih” mogao tamo da u|e, naprosto zato {to su “]orovi}i, Marjanovi}i, Bartulovi}i bili goweni, dok su
klerikalci bili goniteqi, denuncijanti i yelati”.230)
Budu}i da nije na{ao “niti rije~i odbrane” na optu`be Bartulovi}a i
drugova, klerikalni list je poku{ao da pre|e u “protunavalu” pitaju}i Javnost ko su bili ti “koji su 1918. jedne ve~eri, u zagreba~kom Narodnom Vije}u, htjeli ubiti Stjepana Radi}a, koga su ba{ klerikalci odbranili od
’masonske ruqe’”. U Javnosti su bili pogo|eni izrazom “masonska ruqa”,
ali su preko “same stvari” pre{li kao “preko jedne od hiqadu klerikalnih
kleveta”. Hrvatska stra`a je u broju od 14. oktobra ponovila “~itavu tu
stvar”, pi{u}i ne samo op}enito o “visokoj masonskoj gospodi” ve} se obratila i Javnosti, koja im je poru~ila da je “svaka tvrdwa o nekakvom poku{aju ubijawa Radi}a sa strane bilo koga oko Javnosti, najpodlija la` koja je
izmi{qena samo zato {to smo mi wima izneli historijsku ~iwenicu da su
211
bili denuncijanti tolikih hiqada ~estitih Hrvata i Srba u Austriji! A
ako misle da mogu ma i jednog od nas da pogode, ili ma koga od masona, ili
bilo koga, – neka ne govore jezuitski i uvijeno, ve} neka ka`u sve, qudski i
otvoreno, kao {to smo mi wima kazali. I neka iznesu imena!”
Bartulovi} o slovena~kom klerikalizmu i “jerezi”
Veliki dio tekstova objavqenih u Javnosti Bartulovi} je posvetio
slovena~kom klerikalizmu popa Koro{eca, koji je najekstremnije nastupao prema slovena~kim liberalnim strankama i jugoslavenskim nacionalnim organizacijama, optu`uju}i ih za “masonsko jugoslavenstvo”. Organ
JRZ za Dravsku banovinu Slovenec otvorio je “u zadwe vreme”, kako isti~e
Bartulovi}, zna~ajnu kampawu u kojoj “me{a jevrejstvo i jugoslovenstvo, nacionalizam i masoneriju, komunizam i demokratiju, a kojoj, obzirom na wenu intenzivnost i na veze lista o kome je re~, treba posvetiti ne malu pa`wu”: “Tako je na pr. u broju od 6. marta ’Slovenec’ doneo ~itav dug ~lanak,
sa masnim slovima, u kome tvrdi da ’jugoslovenstvo, koje na `alost vlada ~itavom {tampom u dr`avi, predstavqa samo pojevrej~eno masonstvo’, te da
to ’jugoslovenstvo, preko svoje {tampe podupire i hvali komunizam’. List
daqe tvrdi da je takav duh i u Jugoslaviji oku`io liberalnu inteligenciju, i stvorio wen antiklerikalizam. Pa, dok na jednom mestu ka`e da ’tom
jevrejstvu i masonstvu slu`i nacionalizam na{ih jugoslovenskih unitarista’, na drugom, u istom ~lanku, pi{e da to ’pojevrej~eno masonstvo predstavqa duh koji sistematski podupire komunizam’ – ’a taj duh se je, prema tvrdwi ’Sloveneca, prokrijum~ario i u HSS’, u kome je tako|e razvio antiklerikalnu kampawu’.
Nebi trebalo ni podvla~iti protuslovja u tom ~lanku, koji miri{i na
vrlo neukusno sumwi~ewe i denuncijaciju!... Jer, da ostavimo po strani deplasiranost ovako demago{kog antisemitizma u listu grupe koja nije bez
odgovornosti; kao i ~iwenicu da je i maloj deci poznato da je jugoslovenska
masonerija, i po poreklu i po duhu, skroz patriotska i nacionalna, – zar nije vi{e nego apsurdno u istu vre}u trpati najizrazitiji jugoslovenski nacionalizam, koji je ve} u svojoj osnovi antikomunisti~ki, i tzv. ’jevrejski
marksizam’, koji je ve} u svojoj osnovi antinacionalisti~ki?... I kona~no,
– kao {to dobro prime}uje ’Jutro’, – gospoda oko ’Sloveneca’ poseduju nesumwivo spisak masona u Jugoslaviji, pa za{to ne otkriju koji su to me|u
wima koji podupru komunizam? I, {to je za nas daleko va`nije, koji su to
ideolozi jugoslovenstva, koji taj komunizam podupiru?
Mi se, naravski, ne bismo ni osvrtali na ovakve petpara~ke denuncijacije, kada taj ~lanak, hvala krajwem pomawkawu ose}aja za takt, – nebi bio
objavqen ba{ u tom listu, ~ije inspiracije se ne mogu ceniti merom kao na
pr. inspiracije neke ’Hrvatske stra`e’... Pa, kad to ~itava na{a javnost
znade, onda nije ~udo ako se pita, – da li ’spremawe o{tre borbe’, koju ’Slovenec’ nagove{ta, u vezi sa ovim denuncirawem jugoslovenskih nacionalnih i slobodoumnih elemenata, kao da su tobo`e u vezi sa komunizmom, – ne
predstavqa mo`da pripremnu paqbu za mere, koje bi bile mawe papirnate?
A ako je tako, ’Slovenec’ treba da zna, da nema tih mera koje bi mogle da ugu212
{e duh jugoslovenstva, slobodoumqa, napretka i demokratije”.231)
Kako je vremenom Bartulovi} ulazio u sve ve}e sporove sa namjesni~kim re`imom kneza Pavla, tako je i Javnost sve vi{e polemi~ki raspravqala sa re`imskom beogradskom Samoupravom, koja je redovno kritikovala jugoslavenske integraliste (JNS) ali i nacionaliste Bartulovi}evog
tipa. Samouprava je pisala kako je u pogledu priznavawa ili nepriznavawa hrvatskog pitawa JNS bila “podjeqena na tri razli~ita mi{qewa”, isti~u}i da “razila`ewe u ovako krupnim pitawima baca vrlo r|avu svetlost na tu stranku”. Bartulovi} je takav stav ocijenio “vrlo ispravnim”,
ali se moglo postaviti i slijede}e pitawe: “Kako to da, dok se i u programu JRZ i u govorima wenih poslanika i u ’Samoupravi’ isti~e misao narodnog jedinstva, – ’Slovenec’ iz dana u dan tvrdi da je to jedinstvo fikcija, te
da su Slovenci potpuno zaseban narod, kao i Hrvati? Ili dok g. Dragi{a
Cvetkovi} podvla~i u Skup{tini da JRZ, i pored najve}e pripravnosti za
sporazum, ne mo`e da se odrekne principa narodnog jedinstva, – drugi govornici u Sloveniji redovito tvrde da narodno jedinstvo ne priznaju? Ili
dok se na pr. g. Predsednik Vlade Stojadinovi} upisuje u Soko, hvali Soko
i isti~e ga kao jednu od najva`nijih nacionalnih ustanova, – listovi i
predstav­nici partije u Sloveniji bojkotuju i samu posetu predsednika Sveslovenskog Sokolskog Saveza Qubqani i najrevnosnije se protive svemu
{to je sokolsko u Sloveniji?”.232) Bartulovi} je izra`avao ~u|ewe zbog
dvostrukih nacionalnih standarda u JRZ i pitao se: “Zar narodno jedinstvo
nije i te kako osnovno pitawe i zar oni u JRZ, koji ustrajawem uz to jedinstvo zaslu`uju sva~ije priznawe, nebi morali da tra`e od svih pristalica
partije, a naro~ito od listova, da po{tuju osnovne principe programa
stranke?”233)
Vrlo su zna~ajni Bartulovi}evi ~lanci o italijanskom iredentizmu
prema Istri i slovena~kom primorju, u kojima ustaje u odbranu slovena~ko-hrvatskih prava: “Dok g. dr Ante Tresi}-Pavi~i} ima nameru da pribli`i Jugoslaviju i Italiju, ~ovek mora da veruje u plemenitost i iskrenost
tih nastojawa, u toliko pre {to i nema ~oveka u na{oj zemqi, koji ne bi `elio to pribli`ewe, na zdravoj i pravednoj osnovi. Ali ba{ zato nalazimo
da nije u redu kad, tom prilikom, g. dr Tresi} dira u hrvatske i slovena~ke
emigrante (a gdje su srpski – N. @.) iz Istre i Gorice, jer bi polo`aj jugoslovenske mawine pod Italijom trebao u tom pribli`ewu da igra jednu od
glavnih uloga; ili da poku{ava da dr`awe italijanskih vlasti prema toj
mawini ulep{a time, {to na osnovu neproverenih informacija tvrdi da
’se polo`aj na{ih sunarodwaka u Istri poboq{ao’. Jer, umesto da dr Tresi}, prema informacijama svojih prijateqa, g. Alessi-a, Urbani-a, koji su oba
u redakciji ‘Piccola’, ube|uje nas, kako se taj polo`aj poboqšao, daleko bi
boqe u~inio da svojim prijateqima pi{e da, kao dokaz dobre voqe, objave
nekoliko ~lanaka o tome u svom listu; ili da makar sa pet redi priznadu egzistenciju mawinskih prava na{ih sunarodwaka u Italiji. Me|utim, doga|a se obratno!... Tresi}ev ~lanak prenose iz ’Jadranskog dnevnika’ dva mala, tipi~no iredentisti~ka lista, koji su se specijalizirali u prezirawu
svega {to je slovensko, i to zadarski ’San Marco’ i puqski ’Corriere Istriano’;
213
ali ne u ciqu da doista poprave polo`aj slovenske mawine u svojim krajevima, ve} obratno, da je napadnu! I jo{ vi{e, – da Tresi}ev pasus o tome kako ’i Italijani, koji poseduju kulturu daleko vi{u od na{e, trpe da zemqe
koje su od vekova obele`ene italijanskom kulturom, kao {to su Korzika,
Malta, Nica i Savoja, ostanu pod tu|inskom vla{}u’ – namerno popune time {to su, nakon Savoje, ubacili i Dalmaciju, dakle, dr Tresi}evu postojbinu, kao zemqu koja je od ’vjekova obiqe`ena italijanskom kulturom’ i za
koju Italijani ’trpe da ostanu pod tu|inskom vla{}u’...
Pa zar g. dr Tresi}, ve} iz toga ne vidi, ~emu slu`e wegovi ~lanci? I
kako oni jo{ ja~e golicaju apetite i prema tome ne vode k sporazumu, koji
mo`e da bude stvoren samo na bazi uzajamnog po{tovawa i izravnawa svih
sporova?... I zar mu nije jasna razlika izme|u zemaqa koje ve} stotinu godina pripadaju Francuskoj ili Engleskoj, i Julijske Krajine, koja je u doba
samoopredeqewa naroda i nakon tolikih jugoslovenskih `rtava za oslobo|ewe, bila prisajediwena Italiji; kod koje se ne radi samo o tome, pod ~ijom je vla{}u, ve} o tome, da li pod tom vla{}u mo`e a do|e do najosnovnijih qudskih prava? A {to se ’poboq{awa stawa na{ih sunarodwaka u Istri’ ti~e, mi dr Tresi}u `elimo samo jedno, – da ga u wegovom lepom dvorcu ispod Marjana, jedne jedine no}i poseti u snu senka Lojzeta Bratu`a, jednog skromnog u~iteqa iz Podgore kod Gorice, koji je ba{ ovih dana, – mo`da ba{ u ~asu kad je dr Tresi} pisao svoj ~lanak o ’poboq{awu u Istri’,
– ispustio svoju mu~eni~ku du{u...”.234)
U javnost su izbijale ~este nesuglasice izme|u hrvatskih glasila i
Sloveneca zbog tobo`wih politi~kih neistina. U Javnosti od 20. marta
1937. Bartulovi} je naveo da se “Obzor silno quti na qubqanski ’Slovenec’ {to je u jednom ~lanku o nesuglasicama izme|u frankofurtima{a i
Ma~ekovaca”, citirao i pisawe Javnosti, “mada je ’Slovenec’ svoj ~lanak
napisao zato, da sve {to je neklerikalno u hrvatskim redovima obedi zbog
komunizma”, – dok je Javnost upozorila na “spletkarewe frankofurtima{kih fa{ista, koji su uvek bili sluge tu|ina protiv Hrvata, a koji i sada
{kode u najve}oj meri i hrvatstvu i jugoslovenstvu”. Bartulovi} je istakao
da Obzor saradnike Javnosti “naravski grdi i po stoti put zavla~i glavu u
pesak, govore}i o ’kompaktnosti sviju Hrvata’” me|u kojima me|utim nije
bilo ni frankovaca ni klerikalaca. Kompaktnost Hrvata, pomenuv{i samo najnovije doga|aje, Bartulovi} je opisao na slijede}i na~in: “Nakon razbija~kog napadaja frankofurtima{kih fa{ista na redakciju Ma~ekovog
’Hrvatskog dnevnika’, oni prelaze u takvu otvorenu ofanzivu, da se po Zagrebu i provinciji u stotinama hiqada primeraka dele wihovi anonimni
leci, upereni protiv najbli`e okoline dr Ma~eka, a naro~ito protiv gg.
Ko{uti}a, Krwevi}a i Vladimira Radi}a! I glavno {to im se u tim lecima prigovara, to je da su u inozemstvu radili protiv akcije Paveli}a i
Per~eca, pa da su zato ’izdali hrvatski narod!’. A Ko{uti}a naro~ito grde {to u svojim govorima napada fa{izam, pa ga nazivaju ’propalicom’, koji ’govori gluposti’ i koga ’slu{aju samo tulumani i {pekulanti’.
^ak i ’Matica Hrvatska’ postaje kula klerofa{izma, tako da wen odbor nikako nije hteo da povu~e potpis na frankofurtima{kom pozivu za
214
Star~evi}eve zadu{nice; a u Sarajevu frankova~ki omladinci demonstrativno uzimaju u za{titu one kolege, koji su napali ’Hrvatski dnevnik’, {to
opet izaziva javno batiwawe prof. Zaplate itd. I, mada na tako bezo~nu
ofanzivu zvani~ni krugovi HSS poku{avaju tako|er da o~uvaju izgled
’kompaktosti’, ipak je zvani~ni ’Seqa~ki dom’ prisiqen da organizacijama HSS uputi apel da ’u budu}e obrate vi{e pa`we na rovarewe raznih
oberfrankovaca i da ih, ’ako bude trebalo, udare malo po prstima’.
Pri tom ne}emo ni da dajemo naro~itu va`nost tu~wavi {to su je dr
Pernarovi pristalice izazvali sa wegovim protivnicima na Star~evi}evom grobu, na sam dan Star~evi}eve smrti, kao ni o{trim govorni~kim
~arkama izme|u HSS i SDS u Dalmaciji, – ve} se ograni~ujemo samo na
otvoreni rat izme|u frankofurtima{a i liberalaca oko ’Seqa~ke Sloge’, koji je ve} tako daleko dospio da frankovci i klerikalci cepaju plakate ’Seqa~ke Sloge’, da ometaju wihove sastanke, itd. ’Seqa~ka Sloga’ je ~ak
bila prisiqena da izda naro~it proglas protiv klerikalaca, u kome ih
otvoreno napada kao ’furtima{e’, koji izrabquju duhovna i materijalna
dobra, za rad protiv seqa{tva, te se ’pokrivaju anonimnim fa{isti~kim
lecima i cijepawem plakata, ili proslavama hrvatskih velikana itd’. I
sad bismo, – prema ’Obzoru’’ mi trebali da budemo ti koji intrigiramo
protiv kompaktnosti Hrvatskog narodnog pokreta; a oni koji vo|e tog pokreta nazivaju ’propalicama’, ti bi, prema ’Obzorovoj’ logici, trebali da
se ’razlikuju samo u socijalnim i kulturnim gledi{tima’, a ina~e da budu
kompaktni kao jedan ~ovek sa onima koje nazivaju – propalicama... Pa ako,
nakon svega ovoga, nekome treba znati gde se nalazi najve}i egzemplar ptice noja na svetu, neka se obrati reakciji ’Obzora’...”235)
Za Bartulovi}a je postajala nepojmiva nacionalna ideja “gospode” oko
Hrvatskog dnevnika (u svom nacionalnom otre`wewu po~iwe da kritikuje
i ovaj Ma~ekov politi~ki dnevnik, kojeg je ranije branio od “frankofurtima{a” – N. @.), kao i Sloveneca, koji su sve vi{e tvrdili da su Srbi,
Slovenci i Hrvati tri “posve razli~ita i zasebna naroda”. Separatisti~kom Slovenecu, me|utim, nije “smetalo da zajedno sa Srbima, dakle sa drugim narodom, ima zajedni~ku, i to ne internacionalnu, ve} ba{ nacionalnu stranku! (JRZ – N. @.)”. Bartulovi} je zamjerao “ma~ekovcima” {to im
ne smeta da “tobo`e kod drugog naroda, naime kod Slovenaca, vrbuje pristalice za svoju HSS; – {to bi bilo nemogu}e kad nebi, makar i posvesno ose}ali da su jedna narod. ’Slovenec’ je ~ak direktno optu`ivao HSS da im je,
preko dr Kukovca, bilo ponu|eno prijateqsko susjedstvo”, ali da su gospoda u Zagrebu to odbila, “hote}i degradirati Slovence na privjesak”. Poslije ovakvih rije~i zakqu~io je da je Slovenec Ma~ekovom pokretu pripisivao izvjesne hegemonisti~ke te`we, na ra~un Slovenaca.
Bartulovi} je, prelaze}i na svoj antiklerikalni teren, dodao slijede}e: “I sada, – ~ime da se Slovenci odbrane i da pre|u u protunavalu, ako ne
onim {to predstavqa glavni doma}i produkat, a to su popovi. I zato se, kako ’Obzor’ javqa, u Mariboru podi`e ’jo{ jedan teolo{ki fakultet, koji
}e stajati 10.000.000 dinara, jer da je onaj u Qubqani postao premalen’. I
’Obzor’ prime}uje na to zabrinuto, podvla~e}i posledwu re~enicu: ’Prema
215
tome }e doskora Slovenija imati dva teolo{ka fakulteta, te }e mo}i davati mnogo ve}i broj sve}enika nego do sada. Isti~e se, me|utim, da u samoj
Sloveniji ve} ima i previ{e sve}enika, pa se pita, {to }e biti sa vi{kom
koji ne mo`e na}i zaposlewa u Dravskoj banovini. Slovenci se nadaju, da }e
mo}i jedan dio svojih svr{nih teologa upu}ivati u druge krajeve dr`ave,
posebno u Hrvatsku’. I tako }e, – na hegemonisti~ku hrvatsku invaziju Ma~ekovaca u Sloveniju, Slovenci odgovoriti hegemonisti~kim ’dempingom’
klerikalnih sve}enika u Hrvatsku, a me|utim }e i jedni i drugi i daqe dokazivati da su dva potpuno zasebna naroda, te da se hegemonizam nalazi jedino u jugoslovenstvu, koje je u stvari jedino bilo `rtva svakojakih hegemonija, – po~am{i od plemenskih pa do versko-klerikalnih...”.236)
U odbrani “masonske bra}e” od slovena~kih klerikalnih napada Bartulovi} nije `alio spisateqske energije i inspiracije. Pisao je o “senzacionalnim otkri}ima o masoneriji”, koja je objavio Slovenec u uskr{wem
broju 16 za 1937. godinu. Zbog “stra{nih i jezivih otkri}a o svetskoj, a naro~ito francuskoj masoneriji”, Bartulovi} je smatrao “najsvetijom du`no{}u” da ta “otkri}a” prika`e vjernim ~itaocima, utoliko prije {to dolaze od “autoritativnog lista, u ~iju ozbiqnost, zbog wegovih veza, nebi smeo
niko da posumwa, a koji, prema tome, nesumwivo najminucioznije ispituje
svaki red, pre nego {to ga da u {tampu, pogotovo kada se radi o ovako stra{nim optu`bama, koje se ti~u, ne Sredweg veka i neke afri~ke zemqe, ve}
srca Evrope, – Pariza!”237)
U svojim “informacijama”, koje su zauzimale jednu stranu lista, Slovenec je objavio slijede}e (a Javnost preuzela): “Masonske lo`e u Francuskoj, kao i u ~itavom svetu, uni{tavaju svoje protivnike na najsvirepiji na~in. ^im neki ~lan masonske lo`e dobije nalog da ubije nekog ~oveka, on to
mora neodlo`no da izvr{i, ina~e }e biti sam ubijen. Tehnika ubijawa kod
masona vrlo je rafinirana, pa u tu svrhu rabe naro~ito ude{ena kle{ta,
koja se na naro~iti na~in oviju `rtvi oko vrata i pograbe je za najglavnije
`ile, tako da `rtva nikako ne mo`e da umakne. A posle je zakopaju u podrum, ili bace u reku. Za rukovawe tim kle{tima postoje u masonskim lo`ama naro~iti kurzevi; i niko ko je od lo`e osu|en na smrt, ne mo`e da joj
umakne, po{to masoni imaju svoje filijale svuda po svetu, pa – ko im umakne u Parizu, sti}i }e ga smrt u Be~u (a mo`da ~ak i u Beogradu, Zagrebu ili
u Qubqani), ili makar na Severnom polu.
Glavni junak ovih ’Sloven~evih’ otkri}a, jedan ’preobra}eni’ pariski
framason, sam je u svojoj masonskoj praksi poslao na onaj svet, ni{ta mawe
nego li sitnicu od – pedesetak qudi; a kune se da on nije najgori... Pa kad
uzmemo da u Parizu ima bar 10.000 masona ({to je najmawi broj, kada se uzme
u obzir da klerikalci ceo Narodni front nazivaju masonskim!), i ako se
ra~una da je svaki mason bar za polovinu od tih pedeset upotrebio svoja kle{ta, onda ispada strahovita ~iwenica, da su sami pariski masoni poubijali ni{ta mawe nego li 250.000 qudi, a da ni pariska policija ni iko na svetu nije mogao ta stra{na zlo~instva da otkrije, dok to nije u~inila – redakcija vrlo autoritativnog i vrlo uva`enog qubqanskog ’Sloveneca’.
Pa kad tako stoje stari u Parizu, koji ima savr{enu policiju i savr{e216
nu slobodu {tampe, – {ta tek masoni ne rade u drugim zemqama (pita se
Bartulovi} – N. @.)? Prema pisawu samog ’Sloveneca’ i ’Hrvatske stra`e’, gotovo svi liberalni, socijalisti~ki i radikalski vo|e i ministri u
Francuskoj su masoni; a po{to su takve li~nosti svakako i prve u masonskim redovima, sigurno su i najve{tije u rukovawu ~uvenim kle{tima, – gotovo virtuozi!... Pa, ako je neki prose~ni framason poubijao sitnicu od pedesetak qudi, koliko li su tek operacija sa famoznim kle{tima morali
izvesti ti virtuozi! I {to je najstra{nije, framasona ima u Jugoslaviji, a
~im ima wih, ima i kle{ta... A po{to ’Slovenec’, naro~ito u posledwe vreme, sve napredne i jugoslovenske elemente trpa u masone, – zamislite koliki li broj umorenih kle{tima mora da le`i skriven negde u jarkovima, u
podzemnim podrumima, ili u dubinama mora i reka u na{oj zemqi?.
Zaista, – ’Sloven~eva’ otkri}a natkrilila su ~ak i ~uvena otkri}a
Taksilova, koji je, pored milion drugih strahota, tvrdio da framasoni i decu jedu; a koja su poslu`ila i kao baza jedne enciklike... I zato ne bi bilo
zgoreg, da i na{i merodavni crkveni oci objave bar jedno pastirsko pismo
na osnovu tih otkri}a; u toliko pre {to ona dolaze od najautoritativnije
katoli~ke strane, koja je u vezi i sa drugim autoritativnim krugovima, – pa
da s najstro`ije pretra`e sva kle{ta, sve reke i svi podrumi u na{oj zemqi
i da se iznesu na videlo `rtve masonskih zlo~instava... A ako se (po{to su
’masoni u vezi sa |avolom’) ni u wima ni{ta ne na|e, – onda da se pretra`e
mozgovi redakcije ’Sloveneca’; il bar mozgovi onih za koje on to opi{e...”.238)
U narednom broju Javnosti Bartulovi} se ponovo osvrnuo na “otkri}a”
lista Slovenec o masoneriji, koja su “toliko sistematska da on donosi goleme naslove, kao na pr. ’Framasoni se sabiru u Moskvi’, a da u samom tekstu nema ni pomena o masonima”. Zakqu~io je da – “ili ’Slovenec’ nije zaista svestan koga sve kompromituje takvim neukusnostima (koje qude, skupine i polo`aje); ili da oni sami nisu toga svesni...”. Javnost je u broju 11
za 1937. zabiqe`ila kako Slovenec sve jugoslavenske i napredne elemente
svrstava u masone i denuncira ih zbog veza sa marksizmom. Zatra`ila je da
Slovenec navede imena i konkretizira optu`be, “jer da nema te pretwe koja bi mogla da ugu{i duh jugoslovenstva, slobode i demokratije”. List je
“{utio kao zaliven”: “[utio je, – ali denuncirawe je nastavio i daqe; i to
u vezi sa najuzvi{enijim doga|ajima. Tako je na pr. pi{u}i o poseti dr E.
Bene{a Beogradu, ’Slovenec’ bio jedini list u zemqi koji se nije `acao da
potr`e unutarwe sporove i da (kao {to ta~no ka`e zagreba~ko ’Jutro’239))
– poka`e vrhunac bezo~nosti u poku{aju, da denuncira dinasti~nu lojalnost na{e (a naro~ito beogradske) javnosti pred svetom”.240)
Po{to je “istresao svoja sumwi~ewa” – prema Bartulovi}evoj jezi~koj
formulaciji, Slovenec je objavio slijede}e: “Kad upoznamo te tamne sile,
tek tada }emo znati da se danas na podru~ju Podunavqa i Balkana sastaju interesi evropskog framasonstva i Kominterna, te da su te sile stale iza kulisa, kada je deo tu|eg i deo doma}eg javnog mi{qewa slo`no blatio na{u
otaybinu i ku{ao zlorabiti najsvetije ose}aje, u ~asu kad je pretsednik Bene{ bio gost Kneza namesnika Pavla”.
217
Javnost je ponovo prozvala Slovenec da je “du`an da izi|e sa imenima
i sa ~iwenicama, – ma ko bili nosioci tih ’tamnih sila’ (naro~ito kod ku}e), i ma ko bili ti masoni!... Jer ako je ’Sloven~eva’ optu`ba ta~na, onda
protiv krivaca treba najo{trije istupiti. Ali ako je neta~na, onda ’Slovenec’ treba da zna, da je samo krajwa moralna ni{tarija (ma ko bio!) u stawu, da momente, u kojima je ~itav jugoslovenski narod, a naro~ito napredni
i jugoslovenski orijentisani elementi, gledao praznik svojih nastojawa,
upotrebi za denuncijaciju ba{ protiv tih elemenata, – me{aju}i ih sa komunizmom i sa neprijateqima zemqe, i time pokazuju}i da je on jedini, kome zaista ni{ta nije sveto...”.241)
Klerikalne listove (Slovenec i Hrvatsku stra`u) Javnost je ponekad
predstavqala i kao “humoristi~ne”, pogotovo kada je Hrvatska stra`a najavila statisti~ke podatke o tome da “svi {panski seqaci stoje uz generala Franka, dok se naprotiv bogata{i kapitalisti, slobodni zidari, bogati trgovci i drugi nalaze u taboru crvenih...”. “Ko ne vjeruje, neka pro~ita”, zakqu~uje Javnost. Ne mawe humoristi~an bio je i “wen kolega Slovenec”, koji je u broju od 6. aprila 1937, pod “senzacionalnim naslovom ’Bawanin kod Ma~eka’, javio da su g. ^ubrilovi} i g. Bawanin bili kod hrvatskog
vo|e, te da je g. Ma~ek izjavio, – ’ako je ~itava opozicija istog mi{qewa kao
g. g. ^ubrilovi} i Bawanin, da onda stvari idu dobrim putem’”. Javnost je
samo konstatovala da su u redakciji Sloveneca tako temeqito upu}eni u
“na{u unutarwu politiku da i ne znaju da u Zemqoradni~koj stranci, pored
g. ^ubrilovi}a, postoji i g. Tupawanin, – pa zato g. Bawanina {aqu na razgovor g. Ma~eku, a g. Ma~eka pu{taju da se odu{evqava izjavama g. Jove Bawanina. Uostalom, za ’Slovenec’, koji stoji na gledi{tu tri zasebna naroda, nije ni ~udo... Jer otkuda da se redakcije ’Sloveneca’ ti~u partije – nekog drugog naroda?”.242)
U ~lanku “Slovena{tvo u Jugoslovenstvu” Bartulovi} je komentarisao “harangu” “samoslovena{tva” lista Slovenec u pravcu ogra|ivawa “kineskim zidom” slovena~ke kulture od srpske i hrvatske kulture.243) U tu
svrhu 20-godi{wem jubileju proslave Majske deklaracije u Sloveniji (za
koju je Bartulovi} rekao da treba da se slavi zbog izjave o narodnom jedinstvu Srba, Hrvata i Slovenaca) Koro{~eva SLS i Slovenec dali su zaseban slovena~ki karakter, karakter “samoslovenstva”.244) Javnost se u vi{e
brojeva oglasila povodom “separatisti~kog” slavqewa Majske deklaracije
sa pozicije izoliranog slovena{tva. Slovenec se, me|utim, u broju od 6. juna `alio na “muk i }utawe” kojima “kao da su druge grupe propratile proslavu Majske deklaracije, koju je on i monopolizirao i falsifikovao”. Neumorni Bartulovi} je tim povodom ponovo demantovao list Slovenec:
“Mimogred re~eno, ni ta pri~a o muku nije ta~na! Ali ako iko, to je bar
’Javnost’ pisala na dugo i {iroko o Majskoj deklaraciji, pa je ba{ zato dobila – makazama (cenzurom – N. @.) po nosu... Da nije to mo`da zato, {to bi
’Slovencu’ bilo ipak prijatnije da smo i mi }utali?”.245)
Bartulovi} o jugoslavenskim Sokolima
u antijugoslavenskim vremenima
218
Bartulovi} je u vi{e glosa branio antiklerikalnu, antivatikansku i
liberalnu jugoslavensku organizaciju Sokola Kraqevine Jugoslavije, koju
su `estoko napadali klerikalci, frankovci, “haesesovci” i ostaci komunista diqem tzv. hrvatskih zemaqa, ali i pristalice klerikalne Slovenske qudske stranke popa Koro{eca u Sloveniji. Slovenec je u broju od 11.
maja 1937. o{tro napao na~elnika Sokolske `upe Qubqana, P. Lubeja246)
(ina~e nastavnika gra|anskih {kola), zato {to je na sokolskoj sve~anosti
u Qubqani odr`ao govor u kome su se, po Slovenecu, nalazile ove “inkriminisane” rije~i: “U na{oj sredini, na{im sredstvima i preko sinova slovenskih majki, tu|inac odre|uje narodu red i disciplinu. A mi znamo da ko
odre|uje narodu red i disciplinu, raspola`e i snagom naroda i daje pravac
wegovim nastojawima. Narod pak, koji svoju disciplinu daje u zakup tu|incu, odri~e se samostalnosti i slobode, i sam se prepu{ta slu`ni{tvu... Samo vlastitom disciplinom i sopstvenim moralnim poretkom, mi ho}emo
sami da budemo ~uvari i braniteqi svoje slobode i graditeqi svoje samostalnosti!”.247)
Bartulovi} je istakao da je citirao sve {to je Slovenec inkriminisao
u govoru Lubeja “i ni slova vi{e”: “I za te re~i, koje bi se u svakoj dugoj zemqi ocenile kao vrhunac nacionalnog ose}aja, patriotizma i konstruktivnog moralnog vaspitawa, – klerikalni list, ~ije su veze vrlo dobro poznate, denuncira pred dr`avnim vlastima onoga ko ih je kazao, pitaju}i te ’merodavne krugove {ta nameravaju u~initi’ i o~ekuju}i da ’takav govor ne}e
ostati bez posledica’. Dakle, – najformalnija denuncijacija, uperena protiv dobrog Sokola i Jugoslovena, koji je i dr`avni ~inovnik, sa pozivawem
da merodavni faktori protiv wega postupe, zato {to je – u vremenu, kada se
o na{u omladinu otimqu tu|inske struje fa{izma, komunizma i klerikalizma, – tu omladinu hteo da upozori, da ne daju svoju disciplinu u zakup tu|inu, ve} da ’sopstvenom disciplinom i sopstvenim moralnim poretkom bude sama braniteq svoje slobode i graditeq svoje samostalnosti’. Umesto
pohvale, tra`i se, dakle, kazna; a po{to list koji tra`i glavu krivca, nije
bez autoritativnosti, – idemo da vidimo”.
Slovenec je ovu denuncijaciju obrazlo`io na zanimqiv na~in: “Tu|inac u rije~ima g. Lubeja, to mo`e da bude samo Vatikan, Papa i Katoli~ka
akcija; u jednu rije~ Katoli~ka crkva...”. Bartulovi} se upitao: “po ~emu,
moli}emo”, dodaju}i: “Ima li u re~ima gospodina Lubeja ma i samog pomena o veri, o Papi ili o Katoli~koj crkvi?... ’Slovenec’ dodu{e argumentira, da je g. Lubej poznati antiklerikalac, pa ako se wegove re~i dovedu u vezu sa time, da je onda jasno da sadr`e iskqu~ivo napadaj na katoli~ku veru;
– kao da se po tome nebi i re~i tolikih uglednih katoli~kih sve{tenika,
po~am{i od [trosmajera i Ra~koga, zato {to se zna, da su ti sve{tenici
klerikalce smatrali furtima{ima... itd?! I kakve klerikalizam ima uop{te veze sa verom? Ili, – otkada je Katoli~ka akcija u neprikosnovenosti
postala ravna katoli~koj crkvi i veri? Ako je g. Lubej, – pored komunizma
i fa{izma – svoje re~i uperio i protiv klerikalizma, ko mu to mo`e da zabrani?... Zar nisu to sve strane ideologije i strani uticaji, kojih na{ narod treba da se ~uva te da sam izgra|uje svoju ku}u, po svome nazirawu i po
219
svome duhu i moralnom poretku? I otkud da klerikalizam i fa{izam (koji je u ovom slu~aju najtje{we povezan sa wime) predstavqaju neku privilegovanu internacionalu, u na{oj nacionalnoj javnosti? Zar i toliki ~lanovi dana{we vlade, iz dana u dan, ne govore na sva usta da u Jugoslaviji samo
na{a ideologija treba da odlu~uje, te da se ne smemo povoditi ni za kakvim
stranim uticajima?...”.
Po Bartulovi}u, glavni razlog “gweva” Sloveneca bio je u slijede}im
~iwenicama: “Pomenuta sokolska sve~anost u Qubqani pretvorila se u veli~anstvenu manifestaciju napredne jugoslovenske nacionalne misli i golema povorka pozdravqena od nekoliko desetina hiqada gra|anstva prolazila je qubqanskim ulicama, kli~u}i narodnom jedinstvu jugoslovenstvu.
A za tu manifestaciju, toliko neprijatnu klerikalnom samoslovenstvu,
jednu od najvidnijih zasluga ima svakako i g. Lubej! I zato – raspni ga!... Da
je to ta~no, vidi se i po drugoj kampawi, {to ju je ’Slovenec’’ otvorio na
proqetni gimnasti~ki zbor sredwe{kolske omladine, zato {to je omladina na grudima nosila zna~ke Sokola, Jadranske stra`e, Aero-kluba itd, koje ’Slovenec’ smatra ’ilegalnim’ za sredwe{kolsku omladinu; i zato {to je
pevala pesmu ’Zovi samo zovi’ (srpska rodoqubna sve~ana pjesma – N. @.),
te himnu Sokolskih legija itd. A da ironija bude ve}a, ’Slovenec’, koji je
uz ’Hrvatsku stra`u’, glavni organ {panskog i op{teg fa{izma u na{oj zemqi, i koji redovito napada sve demokratske zemqe u Evropi, optu`uje tu
omladinu da je svoju povorku kroz Qubqanu napravila u ciqu, da ’protiv sada{weg re`ima demokratije i slobode propagira diktaturu i fa{izam...”248)
Javnost i Niku Bartulovi}a uznemirila je smrt “jednog od najuzvi{enijih duhova Jugoslavije i najuzornijih predstavnika katoli~kog sve}enstva me|u Hrvatima”, biskupa kotorskog Fran Tice U}elinija i, naro~ito,
nedoli~an odnos “hrvatskog tiska” prema tom “apostolu Jugoslovenstva”.
Tim povodom Bartulovi} je prije svih listova napao Obzor, koji je u broju
od 2. jula objavio tu vijest “na desetak redi upadqivo sitnog petita, na najdowem dnu ~etvrtog stupca tre}e strane, iza biqe`aka o nekom novom banskom vije}niku, o tvornici aluminijuma i o nekom kino koncertu na Su{aku...”. Organ zagreba~ke nadbiskupije Hrvatska stra`a donijela je o smrti
“tog velikog Hrvata i katolika, te nestora jugoslovenskih biskupa” (Niko
Bartulovi}), “samo ove rije~i”: “Javqaju sa otoka Lopuda, da je tamo umro
kotorski biskup preuzvi{eni g. dr Frawo U~elini, koji je tamo posqedwih godina boravio. R. i.p.” Bartulovi} je u Javnosti zavapio: “Ni rije~i
vi{e!... Nismo verovali svojim o~ima, pa smo pomi{qali da }e bar zagreba~ki kolege po~. U~elina, koji nose moralnu odgovornost za pisawe tog
tobo`weg kr{}anskog glasila, upozoriti wegovu redakciju, da tako dr`awe predstavqa javnu sablazan, koja u najve}oj mjeri {kodi i ugledu crkve i
vjere, pa da }e bar u slijede}em broju objaviti par rije~i vi{e. Ali i opet
smo suvi{e dobro mislili o wima; jer slijede}i broj ’Hrvatske stra`e’ niti jedine rije~i nije donio o smrti biskupa U~elina. A sve zato, {to je dr
F. U~elini, osim {to je bio dobar katolik i Hrvat, – bio jo{ i iskren prijateq i saradnik pravoslavnih Srba, {to je propovijedao qubav i mir me220
|u bra}om, {to se je i pred austrijskim vlastima usudio da brani pravoslavne sve}enike, {to je bio veliki Jugosloven, {iroka i plemenita du{a,
{to nije htio da baci anatemu na stotine hiqada najboqe na{e omladine
koja se kupi u Sokolu. Ni nad mrtvim tjelom ne mogu to furtima{i da mu
zaborave i osve}uju mu se barbarskim i nekulturnim mukom, u svojim tobo`e kr{}anskim glasilima. Ali kad su umirali biv{i ma|arski agenti,
austrijski generali itd, onda su se, umjesto ’R.i.p’, ispuwali ~itavi stupci
slavospjevima!”.249)
“Javna sablazan” povodom “nepisawa” klerikalne {tampe o smrti Frana U}elinija bila je tema u vi{e brojeva Javnosti.250) “Ne~uvenu sablazan”
izazvali su najvi{i klerikalni krugovi, koji su poslije “barbarskog i punog mr`we muka” pre{li u “sablazan neukusnog vre|awa”: “Po{to, naime,
kroz ~itavih 12 dana nakon biskupove smrti, organ zagreba~ke nadbiskupije nije ni jednom rije~i po`alio smrt ~ovjeka, kome je po Wegovim zaslugama ve} davno bilo ponu|eno da bude zagreba~ki nadbiskup, – tek trinaesti
dan je ’Hrvatska stra`a’ otkrila da je najuzoritiji biskup u Jugoslaviji
umro, pa je donijela o tome ~lanak iz pera poznatog fratra [egvi}a, pod
naslovom ’Za nezaboravnim don. F. U~elinom’, u kom je sve od prve do posqedwe rije~i, ili la` ili uvreda...”.251)
U glosama Javnosti vo|ena je polemika i o dobrovoqcima i dobrovoqa~kom pitawu,252) naro~ito sa Slovenecom i re`imskom Samoupravom.
Slovenec je optu`ivao Javnost, a time i Niku Bartulovi}a, da je htjela izazvati utisak “kao da su slovena~ki dobrovoqci, na strani Srbije, bili iskqu~ivo pristalice JNS, i drugo, da je dobrovoqac bio i nadbiskup Stepinac, pa zatim frawevac Aqan~i} i vo|a katoli~ke omladine Josip Po{~i} itd”. Na to je Samouprava dodala: “Zar smo zbiqa dotle do{li?... @alosno, ali istinito. Kad [umadija }uti, mogla bi i ’Javnost’ da bude malo
skromnija”. Krivwu za to “`alosno” Javnost je prebacila na “gospodu oko
’Sloveneca’ koji su proslavu Majske deklaracije organizirali na na~in
kao da je ta deklaracija jedina donela slobodu Jugoslovenima pod Austrijom i kao da za to oslobo|ewe niko drugi nije imao zasluge, sem biv{e Slovenske qudske (klerikalne) stranke. Jer, – zar su sa na{e, ili naprotiv sa
SLS strane, pale neukusne re~i o tome kako su se (dok su oni tobo` ru{ili Austriju) qudima u naprednom (liberalnom – N. @.) pokretu ’tresle ga}ice’; – i zar nije najmawe {to smo, na takvo pomawkawe najosnovnijeg takta, mogli u~initi, to da argumentima crpqenim od samog nadbiskupa Jegli~a, kome se {ta treslo u to vreme, i da ~iwenicama o dobrovoqcima, koje
zna~e neprispodobivo vi{e od ’heroizma’ majske deklaracije, doka`emo da
se na naprednoj strani dalo daleko vi{e za stvar, za koju bi klerikalci svu
zaslugu hteli da uzmu za sebe?...”.253)
Bartulovi} je odgovorio u svom antiklerikalnom i liberalnom duhu:
“Pa kad je Slovenec jedva uspeo da (pored nadbiskupa Stepinca, koji kao
Hrvat, nema nikakve veze sa SLS) navede jo{ samo dva imena svojih qudi iz
goleme liste slovena~kih dobrovoqaca, onda }emo mu mi pokazati da umemo daleko uspe{nije da branimo wegovu stvar od wega, pa }emo dopustiti
da je me|u dobrovoqcima iz Slovenije bilo, ne samo dva i ne samo dvadeset,
221
nego – ako ho}e – i pedeset li~kih omladinaca; ali da se zato ukupan broj
dobrovoqaca iz Slovenije, i to samo onih sa Solunskog fronta i iz Dobruye, pewe na oko 800, te da su gotovo 60% od tih bili sokola{i, pa zatim
Preporodovci, nacionalisti i ostali napredni i antiklerikalni elementi. A o tome je re~!... Nikada mi nismo (u “Javnosti”) poricali da je SLS,
pored daleko ja~e [u{ter{i~eve grupe, imala i grupu dr Janeza Kreka, te
da je, naro~ito me|u omladinom, uticaj Krekov bio toliko jak, da su mnogi
mla|i elementi vrlo nacionalno (jugoslavenski – N. @.) ose}ali. Ali je
isto tako istorijska ~iwenica, da ogwi{te slobodarske jugoslovenske i antiaustrijske misli me|u Slovencima nije nikako moglo da bude u partiji,
~iju su ve}inu sa~iwavali oni za koje se i sam nadbiskup Jegli~ veli da su
u vreme majske deklaracije i{li u ve}ini za [u{ter{i~em i sa Be~om, ve}
da je naprotiv ta misao glavno svoje upori{te imala u Sokolu i u naprednim elementima... Kad je, dakle, re~ o skromnosti, skromniji je u prvom redu trebao da bude ’Slovenec’, te da zaista skromne zasluge svojih qudi (me|u kojima je bilo i takvih, koji su vi{e odmagali nego pomagali), ne izdi`e ~ak i nad zaslugama onih koji su davali krv za otaybinu, – da sada, kad smo
ga argumentima udarili po prstima, kuka {to se ’dotle do{lo’... Jer ako ne
odgovara pijetetu da se prebrojavaju `rtve, jo{ mawe odgovara pijetetu da
se u momentu kada se velikim talambasima slave i oni koji su ~ekali da ih
car Karlo re{i prisege, da mogu da se vesele slobodi, – niti jednom re~i
ne spomiwu oni koji su se protiv tog cara Karla oru`jem borili. Kojoj
stranci danas pripadaju ti napredni elementi, nije va`no, ~ak ni onda ako
bi svi pripadali JNS; {to nije ta~no, po{to u Sloveniji ima i drugih naprednih skupina; a Soko kao takav je iznad stranaka.
I kona~no, kad ’Samouprava’ ka`e da bi ’kad [umadija’ {uti i Javnost
mogla da bude malo skromnija’, – onda joj (ostavqaju}i po strani primedbu
da je [umadija ipak [umadija, a Samouprava da je Samouprava, kao i veliko pitawe da li [umadija na sve ovo zaista {uti i za{to {uti!) – mo`emo
poru~iti i to, da mi i o woj imamo toliko dobro mi{qewe da smo ube|eni
da bi i ona sama bila, i te kako od srca, mnogu na{u glosu u posledwe vreme i napisala i odobrila, – samo kad bi smela od cenzure iz Qubqane...”.254)
“Cenzura iz Qubqane” je mogla da kroji “istinu”, pravo i nepravo sa
pozicija vlasti, naro~ito u istupima protiv jugoslavenskih nacionalista
(JNS, Sokola, Jadranske stra`e) koji su u uslovima namjesni~kog re`ima
kneza Pavla i vlade Milana Stojadinovi}a bili proskribovani i prepu{teni bezakowu Katoli~ke akcije i wenih klerikalnih falangi – Fantovskih odsjeka, SLS i Koro{~evog Sloveneca. Javnost i Niko Bartulovi} su
i daqe, nesmawenim intenzitetom, fanati~no branili slovena~ke jugoslavenske nacionaliste u wihovom sukobqavawu sa klerikalcima patera Koro{eca. Javnost je 19. juna 1937. izvjestila da je qubqanska banska uprava u
dva maha objavila kominike “o atentatima na dr`avnu zastavu, najpre u Qubqani pa onda u La{kom. Mada su neki listovi tvrdili da su u Qubqani taj
atentat izveli pristalice JRZ, banska uprava ka`e protivno, a u slu~aju
La{kog tvrdi izri~ito da su to u~inili pristalice JNS; – kao {to se i po`ar sokolskih tribina u Qubqani, sa strane komunikeja banske uprave, do222
vodi u vezu sa prisustvom izvesnih pristalica JNS u blizini stadiona”.255)
Za Bartulovi}a dr`avna zastava je bila svetiwa ~ije vre|awe treba
najstro`e kazniti, ma ko bio krivac. Kaznu treba izre}i, po wegovom mi{qewu, i onima koji su napravili “atentat na imovinu Sokola, pa bili ti
pripadnici ove ili one stranke: “U toliko je vi{e potrebno da se dr`avne vlasti pobrinu za strogu i objektivnu sudsku istragu, {to je na suprot
tvrdwama zvani~nog komunikea, poslanik Turk, koga je komunike doveo izri~ito u vezu sa doga|ajem, dao ve} novinama izjavu u kojoj ka`e da je predao
sudu sve one koji dovode u vezu paqewe tribina s wime; a qubqanska napredna (antiklerikalna liberalna – N. @.) {tampa objavquje izjavu da nakon
saop{tewa banske uprave da dr`avna zastava nije bila uvre|ena sa strane
~lanove JRZ u Qubqani, treba o~ekivati najstro`iji sudbeni progon protiv onih listova i pojedinaca, koji su to tvrdili i koji su, prema tome, {irili la`ne vesti, {to je po zakonu zabraweno”. “Napredni” list je saop{tio da je slovena~ka javnost o~ekivala sudsku istragu sa najve}om napeto{}u, “a to vredi i za ~itavu jugoslovensku javnost, – naro~ito nakon pomenutih tako kategori~kih tvrdwa qubqanske banske uprave...”.256)
Uprkos {ikanirawima liberalnih sokola od strane klerikalne slovena~ke vlasti, slovena~ki sokoli, koji su na “posqedwim” sve~anostima i
takmi~ewima u Beogradu “izneli tako sjajnu pobedu”, sa najve}im odu{evqewem do~ekani su u Qubqani, koja je i tom prilikom htjela da “na|e odu{ka svom zanosu za misao jugoslovenskog narodnog jedinstva, uprkos svim
isku{ewima na koje ta misao nailazi danas u Sloveniji”. Javnost navodi da
je pred 100.000 qudi zamjenik starje{ine jugoslavenskog sokolstva “brat”
Emerik Gangl pozdravio pobjednike rije~ima: “Bra}o, borci i pobednici...
Oficijelna Qubqana nije smatrala za potrebno da vam, u momentu kada u
Qubqanu donosite najvi{e odlikovawe, ma~ vite{kog Kraqa Aleksandra,
uka`e svoje priznawe i da vas pozdravi, ali je zato sva sokolska i nacionalna Qubqana na va{oj strani”.257)
Bartulovi} je satiri~ki zapisao da je Slovenec kona~no otkrio “stra{nu mistifikaciju” optu`iv{i Javnost da je objavila neta~nu vijest kako
je podstarje{ina jugoslavenskog sokolstva, Englbert Gangl, u Qubqani govorio pred 100.000 qudi, umjesto pred 10.000, koliko ih je bilo. Radilo se,
naime, o {tamparskoj gre{ci. Bartulovi} se pri tom obru{io na Sloven~eve ~itaoce: “Dodu{e, kada bi Slovenec, sem crkovinara, zvonara, grobara i drugih, imao domi{qatije ~itaoce, redakcija (Javnosti – N. @.) bi morala i sama da pomisli, da }e te{ko ko mo}i da veruje, da su u redakciji ’Javnosti’ toliko glupi, da bi navla{ metnuli brojku od 100.000, kada se zna da
~itava Qubqana, sa svom de~icom, starcima, strancima broji tek oko
70.000, – pa da bi prema tom i najzatucaniji klerikalac morao da zakqu~i
da se tu radi o najbanalnijoj {tamparskoj gre{ci. Ali, kad nakon ~itavog
niza na{ih najdokumentovanijih ~lanaka, o majskoj deklaraciji, o ulozi
klerikalaca pod Austrijom, o dobrovoqcima, o Floridoru u Beogradu i
Celestinu u Qubqani itd, – redakciji ’Sloveneca’ nije uspelo da prona|e
ni zapete da opovrgne na{e tvrdwe (sem, naravski, makazama!...), – onda je
~itav klerikalni tabor bio izvan sebe od sre}e, {to je makar o najsimpli223
cisti~kijoj {tamparskoj gre{ci mogao da napi{e ~itav ~lanak u odgovor
’Javnosti’. Zaista, boqeg priznawa za na{u polemiku nismo mogli da o~ekujemo...”.258)
Strast klerikalaca za “izvrtawem” istine bila je nepresu{na. Bartulovi} je podsjetio ~itaoce Javnosti da je Slovenec ~ak i govore svojih “najvi{ih gospodara” iskrivqavao zato {to su – “ude{eni za naivnike u Beogradu” – bili “suvi{e jugoslavenski za klerikalnu publiku”. “Nedavno” je
izostavio pasuse iz govora ministra \ure Jankovi}a koje je Javnost citirala, ~ime je iskrivio wegov smisao. Telegram predsednika vlade dr Stojadinovi}a, povodom smrti nadbiskupa Jegli~a “(a u kome je – prema tekstu
’Avale’ i svih beogradskih listova, – stajalo ’povodom smrti velikog jugoslovenskog sve{tenika i javnog radnika’), objavio je na na~in da je re~ ’jugoslovenskog’ potpuno izostavqena?”. “Strast za izvrtawem” kod klerikalaca je bila tolika da ni “nad odrom nadbiskupa Jegli~a, bar iz pijeteta
prema mrtvom, nisu umeli da sa~uvaju ton, ve} im je i tu daleko va`nije bilo da oklevetaju nacionalne i napredne elemente”.259)
224
Istupaju}i u odbranu liberalnih jugoslavenskih sokola Bartulovi} je
citirao zvani~ne izvje{taje o radu Saveza sokola Kraqevine Jugoslavije u
kojima se isti~e da je “mnogo toga zatrovanog verskim ili plemenskim strastima, ustalo protiv sokolstva u pro{loj godini, prvenstveno u zapadnim
stranama Otaybine”. Klerikalci, komunisti, frankovci i “haesesovci” su
tvrdili kako su sokoli povezani sa komunizmom ili fa{izmom. U sokolskim izve{tajima se navodilo da su nastavqeni sistematski napadi na imawa i na li~nu bezbjednost sokolskog ~lanstva, ometan je wihov rad po vje`baonicama, otkazivana je upotreba {kolskih ili op}inskih prostorija,
paqeni su domovi i paviqoni, zabrawivani javni ~asovi, pa ~ak i `upski
sletovi, izazivane su pretwe, sva|e i tu~e, pa je ~ak mladi soko, Hinko Prebeg, “svojim mladim `ivotom platio dug sokolstvu”. Te{ke optu`be protiv
sokolstva, po Bartulovi}u, dignute su od “ne ma koga ve} od starje{instva
udru`ewa koja stoje pod Najvi{om za{titom, i koje je u naro~itom privilegovanom odnosu prema dr`avi i ~iji je najvi{i ciq korist naroda i dr`ave. I, kao {to se vidi, te optu`be se ti~u, ne samo privatnih lica, nego
– {to je stra{no i ~uti – ’zvani~nih dokumenata’ i institucija, koje su dr`avne! I, {to je gotovo neverovatno, kad to ka`e tako uzvi{ena ustanova,
– u izve{taju se isti~e doslovce, da ’Sokolstvo, u toj nametnutoj borbi, nije imalo suborca, ni pomo}nika’. Jo{ malo, pa da se zakqu~i da je sokolstvo
u izvesnim najzapadnijim krajevima Otaybine, ostavqeno na milost i nemilost – ~iju?!...”.260) Bartulovi} je dobro znao “na ~iju nemilost” – na nemilost rimokatoli~kih klerikalaca, frankovaca, a naro~ito na “nemilost” Ma~ekovih odreda hrvatske gra|anske i seqa~ke Za{tite, pa ~ak i
obi~nih pripadnika Hrvatske seqa~ke stranke. Dugo nije vjerovao da je “haes-es” bio glavni nosilac separatizma i ekskluzivnog hrvatstva, ali je kona~no po~eo oprezno kritikovati Ma~ekovu antijugoslavensku politiku.
Bartulovi} je, me|utim, ostao sentimentalno vezan za dosta usamqenu
borbu liberalnih i antiklerikalnih jugoslavenskih sokola protiv Ma~ekovih “za{titara”, “fantovskih” i “orlovskih” tjelovje`benih organizacija Katoli~ke akcije, i to u klimi namjesni~kog re`ima kneza Pavla. Taj
re`im je sve vi{e poprimao klerikalno obli~je, u kom su jugoslavenske patriotske organizacije dospjevale u sve nezavidniju situaciju. Bartulovi} je
svoju qubav prema jugoslavenskim Sokolima povezivao sa wihovim dr`avotvorstvom i brigom za Jugoslaviju, ali i sa wihovom privr`eno{}u dinastiji Kara|or|evi}. Sokoli su uporno manifestovali dr`avotvorstvo i
dinasti~nost, kao i donkihotovsku odanost jugoslovenskoj misiji. Me|u posqedwima su masovno i pompezno slavili kraqev ro|endan. Wihov vjerni
jugoslavenski sqedbenik, Niko Bartulovi}, romanti~no i apologetski je
opisivao da je 6. septembra u ~itavoj zemqi, uz “u~e{}e svih slojeva i redova”, proslavqen ro|endan kraqa Petra II. On navodi da su pripadnici Sokola, pored vojske, u proslavi bili na prvom mjestu – u hrvatskim i srpskim
krajevima, a naro~ito u slovena~kim. Bartulovi} pi{e: “Tako su na pr. na
Bledu, kod slu`be bo`ije, kojoj su prisustvovali Kraq i Kraqica Majka,
Sokoli pravili {palir kroz koji su Wihova veli~anstva pro{la, a male
sokolice su ih posipale cve}em. U bakqadi na bledskom jezeru Sokoli su
225
uzeli najbrojnijeg u~e{}a i imali mesto odmah na ~elu kolone. U samoj Qubqani, sem zvani~nog blagodarewa pre podne, priredili su Sokoli veli~anstvenu akademiju, a na ve~er impozantnu bakqadu, kojoj su se pridru`ile hiqade naroda, klicaju}i Kraqu, Jugoslaviji, narodnom jedinstvu, sokolstvu. Bila je to manifestacija, koja je predstavqala vrhunac sve~anosti 6
septembra u Sloveniji. Ali nema nijednog, malo ve}eg mesta u Sloveniji, u
kome slovena~ki Sokoli nisu priredili isto takve manifestacije kojima
se pridru`ilo i ostalo gra|anstvo. Tako su na pr. bile veli~anstvene akademije i povorke u Mariboru, Cequ i Jesenicama, koje su sve organizovali
iskqu~ivo Sokoli, uz sudelovawe ostalih jugoslovenskih nacionalnih organizacija. O svemu tome su objavqeni op{irni izve{taju u slovena~kim i
beogradskim novinama, kao {to i prili~i sve~anom karakteru dana i ulozi Sokolstva”.261)
Prema izvje{taju klerikalnog Sloveneca, jedino je proslava kraqevog
ro|endana imala mnogo skromniji karakter, jer je list sve~anost u Qubqani ograni~io na zvani~no blagodarewe u crkvi, a nije ni{ta pomenuo o sokolskim manifestacijama na Bledu ni u drugim mjestima, “jedinim toga dana u Slovena~koj koje su bar toga dana imale najvi{i patriotski ciq i namenu...”. Bartulovi} je ipak naveo jedan Sloven~ev spomen o Sokolu, i to dopis iz Novog Mesta dat u vidu “ordinarne denuncijacije, dostojne poznatih
denuncijacija protiv Sokola iz austrijskih vremena...”
U Sloveniji su sa pripadnicima Sokola progowene i pristalice unitarne Jugoslovenske nacionalne stranke. Pi{u}i o demonstracijama grupe
JRZ protiv JNS u Mariboru, qubqansko liberalno Jutro istaklo je slu~aj
@ebota koji je u demonstracijama klicao protiv Petra @ivkovi}a a za Koro{eca, dok se “naprotiv taj isti g. @ebot za vreme diktature g. @ivkovi}a neprestano vrzmao i moqakao oko wega, te da je napadao SLS, da se je
isto tako klawao g. Jevti}u i molio ga da ga uvede u Senat”. Jutro je ~ak navelo da je @ebot “za to svoje metanisawe re`imu g. @ivkovi}a dobijao nagradu u jugoslovenskoj valuti” i da je “mesec za mesecom inkasirao na hiqade dinara, koje je primao kao li~nu i politi~ku potporu, apeliraju}i na
dispozicioni fond ’diktatorskog re`ima’, zato {to ga wegova biv{a
stranka, SLS, progawa jer se iskreno pridru`io politici dr`avnog i narodnog jedinstva...”262)
Komentari{u}i pisawe liberalnog Jutra, Bartulovi} je ocijenio da
su @ebot, SLS i JNS tipi~an primjer “politi~kog morala na{ih dana,
zbog koga su gospoda od JNS potpuno zaslu`ila da im se to dogodi”: “Kao
{to }e se sa sli~nim @ebotima uvek doga|ati svima na{im re`imima, od
kojih je za bilo kakvu dobru nacionalnu i kulturnu stvar, ili za nekog
istinskog nacionalnog borca, koji je u stvarnoj nevoqi, te{ko i paru da izvu~e, – dok svi oni jedva ~ekaju da najobi~nijim kowukturistima i uskocima iz drugih grupa (“preleta~i” – N. @.), napune yepove parama dispozicionog fonda, veruju}i na `alost ozbiqno, da takvi qudi mogu iskreno da
prigrle bilo kakvu politiku, sem onu svog yepa i trbuha. I neka ne o~ajavaju, jer }e – do|u li samo pet minuta na vlast, – takvi isti @eboti praviti ponovo ovacije g. Petru @ivkovi}u, a demonstracije protiv onih kojima
226
sada, iz istih ’idealnih’ pobuda, slu`e... Ta zar je jedan takav @ebot u Jugoslaviji, i zar ima re`ima koji nije smatrao ’velikom dr`avni~kom politikom’, da ih pla}a?... I zar ~itav problem na{eg politi~kog morala i ozdravqewa ne le`i ba{ u tome, {to su ti @eboti bili isto tako dragocena
akvizicija diktatorski re`ima, kao i onih koji su se hvalili demokratijom?... A ako je do morala, zar nije isto tako nemoralno pla}ati ube|ewa,
kao i prodavati ih?”.263)
JRZ je bila krajwe heterogena, ideolo{ki, vjerski i nacionalno podijeqena politi~ka formacija (kombinacija “radikala bez radikala i radikalskog programa, crven fesi}a i kolbuka”, ili “bankarsko-klerikalnobegovska” kombinacija). Jugoslavenstvo u bla`oj formi jo{ su podr`avali
samo radikalski dijelovi “jereze” okupqeni oko Milana Stojadinovi}a i
pojedini wihovi ministri. Na nedjeqnom zboru JRZ u Zemunu ministar \.
Jankovi} je u govoru o narodnom jedinstvu istakao slijede}e (citat prema
Samoupravi): “Ali bra}o, ima ne{to iznad svega toga, a to je te`wa svih
nas da, po{tuju}i te lepe odlike pro{losti, sinteti{emo sve te lepe na{e osobine u jedan jugoslovenski tip, te da na taj na~in, slu`e}i se najve}im faktorima u politici, a to je vremenom i razumom gra|ana i politi~ara, stvorimo jedan jedinstveni nepokolebqivi nacionalni ose}aj, da
stvorimo na teritoriji cele Jugoslavije jedan jedinstveni jugoslovenski
narod. Ona suprotna teza, koja poznaje da postoje samo tri naroda i da kao
takvi imaju se stalno razvijati u pravcu wihovog nacionalnog diferencirawa, ta je teza bolesna”. S druge strane Koro{~ev Slovenec je stalno ponavqao da je “jugoslovenska unitaristi~ka ideologija pla}ena, tu|inska i
antislovena~ka misao”.264)
“Javnost” o jugoslavenskom
konkordatu sa Svetom Stolicom
Konkordatska kriza, koja se u blagoj formi osje}ala ve} od stvarawa
Kraqevine SHS, kulminirala je u qeto 1937.265) Te godine Javnost je zauzela stav prema projektu konkordata u tri ~lanka: “Potreba odre|ene dr`avne verske politike” (autor M. An|elkovi}), “Glavne karakteristike na{eg
konkordata” („Politikus”), “Tragi~na trilogija hrvatskog glagolizma”
(prof. dr Viktor Novak). Sa `aqewem je konstatovala da su ti “najdobronamernije napisani ~lanci, koji se koriste za razbistrewe zamr{enog problema, do`iveli istu sudbinu kao i svi ostali napisi, koji su se pitawem
Konkordata zabavili”. Oni su bili zabraweni, jer je “po{tovani cenzor
na{ao da je ’Javnost’ tom prilikom ogre{ila i o Zakon o za{titi dr`ave”,
i to u ~lancima “u kojima se mirno i stru~no, objektivno i nau~no raspravqalo o jednom `ivotnom pitawu savremene Jugoslavije, koja danas na sebe
uzima odgovornost za posledice koje }e se razviti iz konkordatske primene u budu}nosti”.266)
Razbuktavawem konkordatskog pitawa u Kraqevini Jugoslaviji saradnici Javnosti su se sve vi{e ukqu~ivali u razmatrawe tog dr`avno-crkvenog pravnog akta. Iscrpnu analizu konkordata dao je saradnik ~asopisa pod
pseudonimom “Politicus”, zakqu~iv{i da je konkordat “{tetan: “On ne vaqa
227
zato {to katoli~ku crkvu pu{ta i u {kolu i u ku}u i kod voqnih i kod nevoqnih i na sudu i na putu, i svuda joj daje pravo kontrole ma da dr`ava to
pravo nije zadr`ala za sebe ni u jednoj ustanovi ili organizaciji katoli~ke crkve. On ne vaqa zato {to katoli~koj crkvi priznaje {iroka i izuzetna prava i na taj na~in joj stvara povla{ten polo`aj prema ostalim na{im
veroispovestima. On ne vaqa zato, {to podsti~e ostale na{e priznate veroispovesti da se izjedna~e u svojim pravima i privilegijama sa katoli~kom crkvom i na taj na~in, no`em pod grlo, prisiqavaju dr`avu da ~ini
ustupke svake vrste. On ne vaqa zato, {to za na{u zemqu nije politi~ki da
u dana{wim prilikama tovari sebi i teret verskih razmirica. I najzad, on
ne vaqa zato {to je i duhom i slovom protivan ure|ewu dana{weg dru{tva
i u politi~kom i u socijalnom i u ekonomskom pogledu. I umesto da smawuje
prava crkve on ih, naprotiv, pove}ava i podsti~e i druge da to isto tra`e”.267)
Po “Politicusu”, ure|ewe odnosa sa vjeroispovjestima u Kraqevini bilo je od velikog dr`avnog interesa. Konkordat je trebalo posmatrati sa
gledi{ta dr`ave i wenih ciqeva: “I posmatran ~isto samo sa tog gledi{ta
treba ga odbaciti. A dr`ava ima i pravo i du`nost da verske odnose u svojoj ku}i, reguli{e shodno svome gledi{tu i svome dobru. Jer dobro dr`ave
na ovome svetu je pre~e od dobra svake druge organizacije. Dr`ava vodi svoju politiku i prema svima i svakome treba da je pravi~na i podjednaka”.268)
Javnost je uo~i “krvave litije” objavila ~lanak Viktora Novaka “Poglavqe o glagoqici” u kojem je autor istupio u odbranu staroslavenskog jezika (glagoqice), a protiv konkordatskih odredbi o latinskoj misiji Rimokatoli~ke crkve.269) U komentaru vatikanske rigidnosti i “brige” za
“jednodu{ne `eqe vernika” vezano za plebiscitarno prihvatawe slavenske
(srpske) glagoqice Bartulovi} je naveo: “U jednom me|unarodnom ugovoru
(predlogu konkordata – N. @.), koji na{u javnost sada nadasve zanima, nalazi se, izme|u ostalog i stav, po kome se izvestan privilegij (glagolica) mo`e izvesnim krajevima dati, ako to odgovara ’jednodu{noj `eqi vernika’.
U svakoj drugoj zemqi bi onaj, ko je bio pregovara~ pri tom poslu, morao
smesta da povu~e konzekvencije, ako ni za{to drugo, a ono zbog samog tog izraza ’jednodu{nost’, koji sa najelementarnijeg pravnog gledi{ta predstavqa krajwi apsurd, koji nikada ni u kakav me|unarodni pravni akt nije uveden i koji je postojao samo u nekada{woj Poqskoj, u formi ~uvenog ’veta’,
koji je i doveo poqsku dr`avu do propasti... Jer {ta to konkretno zna~i
’jednodu{nost’, i da li je uop{te mogu}e taj ~isto teoretski pojam (kao na
pr. matemati~ka ta~ka, ili matemati~ka neizmernost) materijalizovati u
obliku stvarne jednodu{nosti?... Kao da se i u ’najjednodu{nijoj’ dijecezi,
pa ~ak i u najjednodu{nijem seocetu (gde bi zaista ~itavo pu~anstvo moglo
da tra`i glagolicu) ne mo`e ve{ta~kim na~inom da stvori jedno ili par
lica, koja }e tu jednodu{nost pokvariti, – pogotovo kada se zna da mu oni,
koji bi taj privilegij trebali da dadu, nisu ni najmawe skloni?... I kao da
u svim me|unarodnim ugovorima na svetu, nisu takve stvari precizirane,
time {to se ka`e: ’ako je natpolovi~na ve}ina vernika za to’; ili ’ako su
dve tre}ine vernika za to’, ili makar i ’tri ~etvrtine vernika’, – {to sve
rimskoj kuriji nije konveniralo, pa je tipi~nom jezuitskom domi{qato228
{}u prona|ena re~, koja je najprikladnija da se bilo {ta na svetu wome izigra, a to je re~ – ’jednodu{nost’?... I sad umesto da se taj diplomatski {egrt, koji dopu{ta da se, na {tetu stranke koju zastupa, unose u ugovor vrednosti koje se ni~im ne dadu odrediti, skrije da ga niko ne vidi, – taj famozni pregovara~ (a onaj koji ga je postavio da pregovara sa licima, koja po crkvenoj hijerarhiji stoje nad wime, trebao bi tako|er da odgovara za taj drugi, jo{ te`i apsurd!) dolazi jo{ u Beograd, da takve svoje majstorije proglasi ’epohalnom koncesijom’!...”.270)
U dvobroju Javnosti od 31. jula 1937. objavqena je notica da }e urednik
Niko Bartulovi} biti odsutan iz Beograda 20 dana (radi “ferija” u rodnom
Starom Gradu na Hvaru271)), pa su prijateqi lista zamoqeni da pisma upu}uju na redakciju. Iako odsutan, Bartulovi} je u slijede}em broju Javnosti
od 14. avgusta objavio glosu o konkordatskim doga|ajima, odnosno komentarisao “malu bele{ku” Samouprave pod naslovom “Da se ne zaboravi”. Ta bele{ka je glasila: “Jedan seqak iz Bosne, iz blizine Glamo~a, kosio je ovih
dana kod mene travu. Ne{to ga je kopkalo i hteo je da me ne{to pita. Ja sam
video da se ~ovek mu~i i po~eo sam da s wim razgovaram: ’[ta je nastao, zemqa~e, ovaj kalabaluk’? zapitah ga ja. – To ti je, gospodine, zbog onog nekog
krokon... (nije mogao da izgovori). ’Da nije zbog konkordata?’ –Taman zbog
wega, gospodine, odgovori seqak. ’A zna{ li ti {ta je konkordat?’. – Kako
ne bih znao, kad su nam o wemu ovih dana svi govorili. To ti je, efendum, da
mi Srbovi moramo svi |uture da pre|emo u katoli~ku vjeru, da ne slavimo
krsnu slavu, da ne sije~emo slavski kola~ i da se zatvore sve srpske crkve...”.
“Samouprava” je, misle}i na protivnike konkordata, dodala slijede}e:
“Ovo zbiqa treba da se ne zaboravi i da se ostavi budu}im pokoqewima kao
dokaz bezumqa i pokvarenosti”.
Slu~aj koji je navela Samouprava, istakao je Bartulovi}, nije bio usamqen: “Ako se ovaj slu~aj desio u Bosni, ~uli smo i mi za nekoliko posvema
jednakih slu~ajeva, gde se u narodu govori posvema jednako kao u Glamo~u: ~uli smo za slu~ajeve u Vojvodini, u Bosni i u [umadiji, pa ~ak i za jedan slu~aj gde se ovakovim pri~ama nakqukani seqaci isprebijali jednog svog me{tanina, koji slu`i u Beogradu, kad je preko nedeqe do{ao ku}i i govorio
im: ’Nije bra}o, tako; osta}emo mi Srbi i pravoslavni i slavi}emo i daqe
slavu’. ’La`e{, ne}emo!’ viknu{e seqaci i isprebija{e onoga {to im je tako govorio”. Bartulovi} je zakqu~io da je “jasno da se sa neke strane u raznim krajevima jednakim na~inom u narodu agitira za jednu mo`da i opravdanu stvar, na ovaj ni u kojem slu~aju opravdani i u svakom slu~aju bezdu{an
i lud na~in. Sad od jednom stvaramo pored ’podvla{}enih i progowenih’
Slovenaca, Hrvata, Muslimana, jo{ i ’podvla{}ene i progowene Srbe. ^ija }e onda biti ova dr`ava i tko ovde zadovoqan sa wom?”272)
O konkordatu se, poslije du`e {utwe, oglasio i Vlatko Ma~ek u izjavi novinaru engleskog lista Mor­ning­post. Bartulovi} je to prokomentarisao na svoj antiklerikalan na~in: “Klerikalni listovi ve} misle da su nadahnuti Duhom Svetim i da sve mogu predvideti i da sve mora biti na wihovu. Tako je qubqanski ’Slovenec’ na silu Boga hteo da dr Ma~ek nije dao
onu izjavu o konkordatu, kakvu je dao engleskom ’Morning postu’. Onu drugu
229
izjavu, posve politi~ke prirode, o nepriznavawu svih zakona koji su primqeni bez sudelovawa Hrvata u parlamentarnom `ivotu dr`ave, za wu
’Slovenec’ dobro znade i ona ga mawe interesuje. Wemu je vi{e do mi{qewa Ma~ekovog o potrebi ili nepotrebi konkordata sa katoli~kog, a ne sa
politi~kog hrvatsko-nacionalnog gledi{ta. I u svojoj upornosti da postoji samo prva a ne i druga izjava, dobio je ’Slovenec’ iz Zagreba neku tobo`wu izjavu dr Ko{uti}a po kojoj Ma~ek nije davao nikakve izjave o konkordatu. ’Slovenec’ je o~ito hteo isprovocirati d-ra Ma~eka, koje je povodom
konkordata pisao beogradskoj Udru`enoj opoziciji, o kojoj pi{e ’Times’.
Autenti~nu izjavu d-ra Ma~eka hteo je ’Slovenec’ i zato {to o woj pi{e i
be~ka ’Reichpost’, za koju ’Slovenec’ zlobno ka`e da hrvatsko pitawe vrlo
pa`qivo prati i uvek u smislu koji je simpati~an pokretu d-ra Ma~eka.
Osim toga je o izjavi d-ra Ma~eka o konkordatu i navodnom pismu beogradskoj Udru`enoj opoziciji pisala i jedna {vajcarska agencija. Ali ’Slovenec’ i ’Hrvatsku stra`u’ najvi{e je zapeklo pisawe vatikanskog organa
’L’Osservatore Romano’ s nepovoqnim komentarom, ili kako bi ’Slovenec’
kazao ’da stajali{te HSS u pitawu konkordata prouzrokuje ozbiqne brige’. U svojoj nervozi napisao je ’Slovenec’, tra`e}i jasnu izjavu Ma~ekovu
i vodstva HSS, slede}e: ’Ne `ivimo u Tibetu, gde su odre|ena lica i prilike nepovredivi tabu, gde se politi~ka pitawa re{avaju magi~nim izjavama, koje osim lama ni `ivi krst ne razume. ’Hrvatski dnevnik’ najprije pori~e da je gosp. Ko{uti} dao ma kakvu izjavu ’Slovenecu’ kojom bi negirao
izjavu d-ra Ma~eka ’Morning postu’. Zatim, o~itav{i bukvicu ’Slovencu’,
poru~uje mu svoje stajali{te spram konkordata u politi~kom smislu (i ako
osu|uje borbu i metode pravoslavne crkve), a za izjavu koju je dao ’Morning
postu’ ka`e neka je donese ’Slovenec’, {to }e mu u dana{wim prilikama biti lak{e nego ’Hrvatskom dnevniku’. I sad nakon ove lekcije, ne zavr{ava
ovu polemiku – kako bi bilo za o~ekivati – ’Hrvatski dnevnik’, nego je vrlo uqudnim re~enicama zavr{ava ’Slovenec’, koji samo vrlo `ali {to do
danas nije dobio taj ’Morning post’ da, vaqda donese izjavu d-ra Ma~eka”.273)
U glosi “Juna~ina Obzor” Bartulovi} je “pohvalio” Obzor zato {to je
povodom borbe oko konkordata u{ao u vatrenu polemiku ne samo protiv
grupe Bogoquba Jevti}a, koja je pripremala taj dokumenat, i ne samo protiv
svojih najqu}ih protivnika, JNS, niti (zbog katoli~kog klerikalizma!) samo protiv pravoslavnog klera, ve} i protiv niza grupacija u zemqi, kao
{to su qoti}evci, borba{i, davidovi}evci, zemqoradnici, grupa A. Stanojevi}a, socijalisti, jugoslavenski intelektualci, Srpski kulturni klub,
Narodna odbrana, Soko, masonerija itd. “Golema je kura`a juna~ine Obzora”, zakqu~io je Bartulovi}.
Saradnik Javnosti bio je publicista i istaknuti novinar Politike,
liberal i antiklerikalac Sima Simi}. Provatikanski re`im kneza Pavla i vlada Milana Stojadinovi}a zabranili su wegovu kwigu Vatikan i
Jugoslavija, u jesen 1937, sa obrazlo`ewem da je nepodobna za uspjeh vladine konkordatske akcije. Zbog izra`enog liberalizma i jugoslavenstva Simi} je bio opoziciono raspolo`en prema re`imu Milana Stojadinovi}a.
230
Prve napade na wega, pa potom i na kwigu, uputili su Kaptol i wegov organ
Hrvatska stra`a, a me|u prvima polemi~ki im je odgovorio Bartulovi}:
“Klerikalna ’Hrvatska stra`a’ objavquje napadaj na jednu kwigu g. Sime
Simi}a, za koju na jednom mestu veli da je uperena protiv konkordata, na
drugom da je apologija masonerije, a na tre}em da se bori protiv katoli~ke
crkve, te da je {tampana u Zagrebu, u {tampariji ’Grafika’, u kojoj se {tampa i ’N. Rije~’ g. Vildera. Po{to kwige nemamo, a nismo je ni mogli dobiti jer je zabrawena, ne mo`emo ni da proverimo da li su navodi ’Hrvatske
stra`e’ o woj ta~ni; ali je vrlo simptomati~no da klerikalni list vodi
polemiku sa kwigom koja je zabrawena, koju niko, sem wega, ne mo`e da dobije i ~iji autor, prema tome, ne mo`e ni da se brani. Me|utim, evo kako u
tom ~lanku ’Hrvatska stra`a’ ponovo pravi reklamu masoneriji: ’Ova kwiga, – veli ’Hrvatska stra`a’ – je po svojoj sadr`ini apologija rada slobodnih zidara... Ve} na ~etvrtoj strani pisac ka`e: Klerikalizam, kao ekstremni eksponent rimske kurije, bio je u stalnom sukobu sa nacionalnom
politikom Hrvatsko-srpske koalicije. U po~etku ovog veka liberalna Hrvatska i Slovenija bila je sva u znaku borbe protiv klerikalizma. Klerikalizam be{e sinonim reakcije Austro-Ugarske monarhije”.274)
Bartulovi} se upitao po ~emu je kwiga o borbi Hrvatsko-srpske koalicije, protiv klerikalizma – apologija slobodnih zidara, osim “ako li ne zato {to su za ’Hrvatsku stra`u’ Hrvatsko-srpska koalicija i slobodni zidari bili jedno te isto?... A po{to ~itava na{a javnost zna, da je Hrvatskosrpska koalicija bila najnacionalnija, najzna~ajnija i najuspe{nija na{a
politi~ka tvorevina pre rata, u kojoj se okupilo najboqe {to je bilo kod
Srba i kod Hrvata, – onda izlazi logi~no, da tvrdwa ’Hrvatske stra`e’
predstavqa vanrednu pohvalu za masoneriju, jednako kao i nekida{wa tvr|ewa, da je sabor biv{ih politi~kih boraca i stradalnika, bio sabor masona...”275)
Sima Simi} se tako|e oglasio u Javnosti povodom napada Hrvatske
stra`e na wegovu zabrawenu kwigu, koju je okarakterisala kao “pamflet
protiv katoli~ke crkve” i kao “apologiju slobodnih zidara”. Simi} je na
napade odgovorio slijede}e: “Ovaj op{irni napad iza{ao je nepotpisan. Za
mene je veoma va`no da je iza{ao tek posle smrti glavnog urednika ’Hrvatske stra`e’, po~. dr Marija Matuli}a, kao i da je prvi napad iza{ao za vreme wegovog odsustva iz Zagreba. A za ostali civilizovani svet – a u svetu
vladaju i moralni zakoni – tako|e je veoma va`no da ’Hrvatska stra`a’ napada pisca i kritikuje kwigu koja je zabrawena (istakao Simi}). Moja kwiga nije u prometu, wena sadr`ina nije poznata {iroj javnosti, a zna se za{to je zabrawena, kada i gde (vidjeti iz kwige – N. @.). Otpo~ela je jedna
podmukla borba protiv mene ~im se doznalo za wenu dokumentaciju. Kada ne
bi bila u pitawu ’Hrvatska stra`a’, ja bih postavio ovo pitawe: da li je korektno isticati sud o kwizi koja je zabrawena, odnosno nije poznata javnosti.
’Hrvatska stra`a’ veli da je moja kwiga pamflet protiv Katoli~ke crkve: ’Takav pamflet rijetko se kada pojavio u na{oj literaturi’. Sve {to
nije dobilo blagoslov sa Kaptola, jeste pamflet. To mi znamo. Tako je oduvek bilo, i bi}e, odista ne za dugo. Pre svega, moja kwiga nije pamflet pro231
tiv katoli~ke crkve. U najlep{oj nameri da koristim op{tim interesima
ja sam svojom kwigom hteo da dam prilog na{oj istorijskoj literaturi. Preko istorije na{ih diplomatskih odnosa sa Vatikanom, fragmenata iz katoli~ke crkve i izvesnih akcija od op{teg zna~aja, dakle, ~isto informativno, `eleo sam sinteti~ko da objasnim odakle preti permanentna opasnost
na{oj dr`avi i na{em narodu, i za{to na{a zemqa nije krenula odre|enim
putem narodnog blagostawa.
Moja kwiga nije apologija slobodnih zidara. Ona je svedo~anstvo na{eg doba. Ona je izraz vremena i moje savesti. U borbi oko dru{tvene obnove, svaki treba i mora prilo`iti svoj udeo. Nisam o~ekivao pohvalu od
gospode iz ’Hrvatske stra`e’. Zlo i naopako da oni odaju priznawe mome naporu. Moja kwiga je iza{la pod mojim potpisom. Bilo je red da napadi na
moju li~nost, kao i kritika na zabrawenu kwigu, budu potpisani i dokumentovani. Otvorena, dobronamerna i po{tena kritika potrebna je na{oj javnosti. Smrtni qudi kada rade ponekada i gre{e. Samo su vo|i rimske kurije nepogre{ivi, kao i wihovi poslu{nici”.276)
Poznato je da su masoni zauzeli nepovoqan stav o dono{ewu konkordata 1937. Iz masonerije su iskqu~eni poslanici M. Glavini}, starje{ina
lo`e “[umadija” i ^aslav Nikitovi}, zato {to su u Skup{tini glasali za
konkordat, koji su masoni smatrali izuzetno {tetnim za dr`avu zbog vatikanske antijugoslavenske aktivnosti (“Vatikan – neprijateq dr`ave”). Istaknuti kompozitor i prof. muzike Marko Taj~evi} u{ao je u lo`u po{to
je bio informisan da su ciqevi masonstva plemeniti i filantropski i da
je rad “uperen protiv borbenog rimokatoli~kog klerikalizma”.
Pitawe “odba~enog” konkordata bilo je aktuelno u jugoslavenskoj javnosti do kraja 1937. godine, pa je {tampa obilovala polemikama o tom problemu. Bartulovi} je citirao napis iz re`imskog Vremena, koji se bavio
razlozima zbog kojih predlog konkordata nije iznesen pred Senat: “Jevti},
jedan od glavnih tvoraca konkordata, glasao je protiv svog dela, a pravoslavna crkva, ~iji je poglavar poqubio i blagoslovio dr Auera, kad je po{ao potpisati konkordat, ustala je tako|e protiv ovog zakonskog predloga.
Vo|a ve}ine katolika u ovoj dr`avi, dr Ma~ek, za koga se moglo o~ekivati
da }e ustati u odbranu verske ravnopravnosti, kao prethodnici wegove politi~ke ravnopravnosti, za koju se on toliko zala`e, dr`ao se potpuno rezervisano, ne pokazuju}i ni malo interesovawa za celo to delo. Sem korektnog i lojalnog dr`awa Slovenaca, ostao je dr Stojadinovi} osamqen u
pitawu konkordata”.
Bartulovi} se osvrnuo i na pisawe Balkana, koji je nekad “tako|e” bio
jedan od glavnih napada~a na kriti~are konkordata, a koji “sada pi{e”: “Iz
saop{tewa se vidi da je konkordat neko morao izneti pred Skup{tinu, da
ne bi Vatikan rekao da ga narod ho}e, a vi ne}ete da ga iznesete... Ovakav
kakav je dana{wi konkordat, ne}e ga vi{e niko poku{ati da iznese pred
Skup{tinu, a Vatikan je sada uveren da ga narod ne}e”. Balkan je dobro
predvidio da se konkordat vi{e nikada ne}e na}i na dnevnom redu skup{tine. Bartulovi} se upitao: da li se sme uzeti kao autenti~no tuma~ewe
o definitivnom povla~ewu, ili je to privremena parola da se sa terena
232
konkordata borba prenese na drugi teren. Ranije se, po wegovom mi{qewu,
argumentiralo obratno: “Ne da su oni koji su ga izneli, osamqeni u pitawu
konkordata i da ga ’narod ne}e’, ve} da je ~itava javnost, ’sem par politikanata i mastiqa{a’ za konkordat! I, ne da se dr Ma~ek dr`ao rezervisano
ne priznaju}i u konkordatu zalogu ravnopravnosti; ve} obratno, – da je dr
Ma~ek za konkordat i da je konkordat potreban ba{ zato da se prema Hrvatima poka`e ravnopravnost... To {to sada pi{e ’Vreme’, to smo ranije pisali mi, pa smo zbog toga padali `rtvom makaza. Ali ne mari, – samo ako }e
zaista stvar ostati ’da le`i zakopana u fijoci’ kao {to bi to hteo da zna
’Balkan’...”.277)
Bartulovi} o srpsko-hrvatskom
nacionalnom sporazumjevawu
Bartulovi} je strahovao od toga da }e ideolo{ko-politi~ki ekstremizmi izazivati sve ve}a sukobqavawa, krvoproli}a i neprijateqstva u Jugoslaviji, a potom u {irim evropskim i svjetskim okvirima. Wegovu bojazan
potvr|ivali su nastupaju}i doga|aji (politi~ka i nacionalna ubistva pojedinaca, konkordatska kriza i “krvava litija”). [email protected] doga|aji” na Zagreba~kom sveu~ili{tu, koji su kulminirali ubistvom studenta Krste Qubi~i}a, inspirisali su Niku Bartulovi}a da napi{e izuzetan analiti~ki
~lanak o potrebi “pobijawa ekstremnih elemenata”, u koje je prvenstveno
ubrajao fa{iste, klerikalce, ali i komuniste, kako bi se time “otvorio
put slobodoumne tolerancije, duhovne utakmice, demokratizma i napretka”. Ubistvo “naprednog studenta” (koji je u stvari bio pristalica Seqa~ko-demokratske koalicije) inscenirali su “borci za slobodnu Hrvatsku”
(frankova~ka i usta{ka omladina) sa optu`bom da je Qubi~i} komunista.
Bartulovi} je bio {okiran ~iwenicom da su grupu ubica branile Hrvatska
stra`a i druge klerikalne novine, koje su egzekutore progla{avale “idealnim hrvatskim borcima” i pri tom se pitale: “Zar radi toga (ubistva –
N. @.) treba petnaest uvjerenih borbenih hrvatskih narodnih boraca proglasiti zlo~incima?”278)
Sporazum sa Hrvatima, odnosno “objektivno” rje{ewe tzv. hrvatskog
pitawa, bio je, po Bartulovi}u, jedan od na~ina ubla`avawa ekstremizama
u Jugoslaviji. On je, me|utim, previ|ao narastaju}u srpsku ugro`enost u Jugoslaviji, sve ve}u zapostavqenost “pre~anskog” i prekodrinskog srpskog
naroda koji je, sa svojom pogubnom internacionalisti~kom svije{}u, gurnut u jugoslavenstvo pri ~emu je potpuno zanemario iskonske srpske nacionalne interese i osje}aje. Bartulovi} je izgleda stalno o~ekivao od Srba
“vite{ko pona{awe” ve}inskog naroda i rje{ewe potisnutog i “zakr`qalog” nacionalizma u jugoslavenstvu. On je u to vreme razmi{qao kao predratni i posqeratni komunisti koji su smatrali da je srpsko pitawe rje{eno stvarawem Jugoslavije. Upozoravao je, istina, na prepreke koje su stajale pred “bratskim sporazumom”, odnosno rje{ewem “neupitnog” tzv. hrvatskog pitawa. Me|u wih je ubrajao “ustrajavawe na centralizmu”, ali i “apsolutno negirawe narodnog jedinstva”.279)
Bartulovi} je i daqe isticao jugoslavenske “romanti~are” koji su za233
stupali “narodno jedinstvo” po wegovom ukusu. Afirmativno je pisao o
~lancima Adama Pribi}evi}a,280) koji je imao potpuno aistorijski pristup srpskom etnosu, izjedna~avaju}i srpstvo i hrvatstvo uz promicawe
“svijetle jugoslavenske budu}nosti”. Hvalio je ~lanke Vjekoslava Vildera
iz zagreba~ke Nove rije~i o “narodnom jedinstvu”. Ipak, postajao je sve vi{e svjestan jugoslavenskog utopizma u tom trenutku, zakqu~iv{i da bez obzira {to su Pribi}evi} i Vilder “ugledni faktori u SDK”, u “velikom delu te skupine” narodno jedinstvo se odbacuje “~ak i kao mogu}nost”, pa se
“teorijski i prakti~ki najo{trije pobija”: “Da su ti i takvi elementi i
protiv svakog sporazuma, svedo~e nam i ~itavi ~lanci ’Hrvatske stra`e’,
upereni protiv narodnog jedinstva u kom bilo obliku; svedo~i nam wena nedavna iskrenost, da su ~ak Veqa Popovi} i Koji} Hrvatima miliji od onih
Srba koji ho}e sporazum; – svedo~i nam atmosfera oko ’Matice Hrvatske’,
oko ’Omladine’, oko ’Hrvatske smotre’ itd, – kao i uporno nastojawe svih
tih faktora da se samostalci (zato {to su ve}inom Srbi) iskqu~e posvema iz SDK, te da se ~im vi{e oslabe veze sa srpskim zemqoradnicima itd.”
I pored masovnog hrvatskog politi~kog separatizma, Bartulovi} je
jo{ uvijek naivno vjerovao u Ma~ekovu iskrenost u pogledu sklapawa “pravednog sporazuma”, pored elemenata iz Hrvatskog pokreta koji su bili protiv sporazuma: “I kakve li onda koristi od te fiktivne kompaktnosti (pokreta – N. @.), kada i mala deca znaju da, pod okriqem te ’kompaktnosti’,
svi ti elementi ve} sada spremaju municiju kojom }e da ga|aju dr Ma~eka,
ili koga bio ko u ime HSS i SDK sklopi makar i najpovoqniji sporazum za
Hrvate? Pa, ako je to apriorno odbijawe narodnog jedinstva (~ak i u onoj
formi kako ga priznaju g. g. Pribi}evi} i Vilder!) ’takti~ki potez’, onda
je on vrlo nespretan, jer ne mo`e nikako da koristi stvari sporazuma, ve}
samo stvari frankovaca (daju}i im moralnog autoriteta) i stvari onih Srba, koji eventualno pri~aju o sporazumu, a ne misle ozbiqno o wemu. Naprotiv bi odbacivawe tog ’poteza’, oslobodilo mo`da SDK izvesnog balasta,
za koga i onako svatko zna da je balast; ali bi zato beogradske partnere dovelo u polo`aj da, po{to je sa hrvatske strane otpala glavna na~elna prepreka, pristupe stvarnom re{avawu; ili da preuzmu i punu odgovornost za
odga|awe re{ewa!”.281)
Bartulovi} je kao urednik prenio iz Samouprave panegiri~ki “bratstvo-jedinstveni” ~lanak jugoslavenskog nacionaliste (Srbina – rimokatolika) Stijepe Kobasice o ulozi Hrvata u ujediwewu i “sporazumijevawu
sa Srbima”. Pri tom je naveo imena velikog broja qudi koji su se “najodlu~nije zalagali za jugoslovenstvo i za Srbiju, onda toliko napadanu od
Austrije; kao i `rtve tih Hrvata podnete za oslobo|ewe i ujediwewe”. Istakao je odva`nost mnogih od tih Hrvata, koji su u borbi protiv Austrije
stavqali na kocku li~nu slobodu i svoju bezbjednost. “Me|u Hrvatima u
Hrvatskoj i Slavoniji do 1914 bilo barem 70% pristalica ideje narodnog
jedinstva i iskrenih prijateqa Srba, dok su Hrvati u Dalmaciji bili gotovo svi za to”, ocijenio je Bartulovi}.282)
234
I pored ~estog uzdizawa jugoslavenstva na {tetu srpstva da bi se dodvorili hrvatstvu (zbog stalnih velikohrvatskih optu`bi na ra~un Javnosti o srbofilstvu), Bartulovi}a i Javnost su i daqe napadali klerikalna
Hrvatska stra`a ali i velikohrvatski nacional-liberalni Obzor. Javnost je optu`ivana da sve vi{e postaje srpski list. Optu`be su ~esto bile
bizarne i svodile se na Obzorovo “izvrtawe” o~iglednih i lako provjerqivih ~iwenica. Jedna od wih bila je da Javnost forsira srpsko }irilsko pismo: “Klasi~an je bio primer kada je prvi dvobroj na{eg lista od ove godine, – u kome je od sedam glavnih ~lanaka {est wih bilo objavqeno latinicom, a od 28 napisa uop{te, 20 wih je bilo u latinskim pismenima, – oglasio kao list, koji sve vi{e napu{ta latinicu, te se u velikoj ve}ini {tampa }irilicom i postaje samo srpski. Pa ~ak i onda, kada je bio prisiqen da
donese ispravku, poku{ao je da vrda...”.283) Bartulovi} je naveo da je Javnost
u pro{lom broju utvrdila niz “Obzorovih izvrtawa”, poru~iv{i wegovom
uredniku da je “ba{ on bio taj koji je va`io kao jedan od stupova re`ima g.
P. @ivkovi}a, od koga je dobijao polo`aje i kome je liferovao Frange{e,
kao ’predstavnike Hrvata’, a koga sada napada... Pa, dok na sve to {uti kao
zaliven, poku{ava da nam se osveti na drugi na~in, prikazuju}i i opet krivo ispravku g. dr B. Price u pro{lom broju ’Javnosti’, kao da na{ list tobo`e ’pravi reklamu tvrdwama g. dr Price, da Zagreb i Hrvati, ne samo da
nijesu zapostavqeni, ve} da su povla{}eni. Istina je, me|utim, da je ’Javnost’ napis dr Price objavila samo kao ispravku na jedan raniji ~lanak, u
kome su se navodile tvrdwe narodnih poslanika g.g Kabalina i Horvata, za
koje sam ’Obzor’ ka`e da su ’dokumentirane’; te da je, prema tome, sve drugo
nego ’pravila reklamu tvrdwama g. Price; – za koga tako|e moramo kazati
da nigde u toj svojoj ispravci nije ustvrdio da ’Zagreb i Hrvati, ne samo da
nijesu zapostavqeni, nego da su povla{teni’”. Obzor sve to zna, jer je “~ak
zabele`io raniji na{ ~lanak u kome smo navodili podatke g.g. Kabalina i
Horvata o zapostavqawu Hrvata; kao {to je sigurno pro~itao i ispravak g.
Price. Ali, i pored toga, svesno izvr}e, – prvo zato {to je to u redakciji
’obzorov{tine’, a drugo zato, da nam napakosti kod hrvatskih ~italaca,
{to smo jo{ jedanput utvrdili pravu ulogu wegovog urednika u na{em javnom `ivotu”.284)
Bartulovi} se zahvalio Stijepi Kobasici koji ga je podsjetio na zaboravqene herojske dane jugoslavenskih nacionalista tokom austrijske okupacije ju`noslavenskih zemaqa, uo~i i za vreme Prvog svjetskog rata:
“Ipak se na{ao neko, koji }e makar da i to ka`e, ma da se do sada, ne samo
govorilo, nego i radilo u posve obratnom duhu. Zato {to su ti svi Hrvati,
koji su zaista podneli `rtve za ujediwewe i koji zaista nisu nikada trgovali sa time, nisu nakon ujediwewa po`urili da se opskrbe legitimacijama ove ili partije na vlasti, bili su od prvog momenta, ne samo li{eni svakog priznavawa za svoj rad ({to nisu ni tra`ili), nego i posve odgurnuti,
vrlo ~esto na korist onih koji su ih denuncirali ili progonili, i koji su
slu`ili Be~u i Pe{ti, ali koji su se zato odmah po`urili da dobiju jedinospasavaju}e legitimacije i da se dodvore novim gospodarima. I nije da se
samo g. Sirovica (~iji primer g. Kobasica spomiwe) danas pati, nego ih ima
235
sijaset koji ne mogu da do|u do ~estite kore hleba, dok se naprotiv toliki
biv{i Hofrati, i jo{ gori, tove u masnim platama, penzijama ili zaradama
od intervencija”.285)
To je “ono {to je ~itavu na{u politiku krenulo krivim putevima”, s
pravom je zakqu~io Bartulovi}, “jer umesto da se hrvatska politika vodi
sa takvim Hrvatima koji su hteli ujediwewe i koji su tada bili u ve}ini,
ili da se docnije, kad je St. Radi} bio u ve}ini, vodi politika sa wime, – sa
izvesnih strana se sve u~inilo da se ti Hrvati – Jugosloveni svedu na mawinu (tako da su se ~ak i frankovci upotrebqavali protiv wih!), – a protiv Radi}a su se izmi{qali svakojaki ’predstavnici’ a la Niki}, Precca,
Elegovi} itd, sa kona~nim rezultatom koji je bio {tetan i po Srbe i po Hrvate, a od koga su imali koristi samo yepovi tih tobo`wih ’predstavnika’.
I {to je naj`alosnije, ta politika sitne lukavosti, koja bi trebala da imponira samo provincijskim }atama, smatra se jo{ i danas vrhuncem politi~ke ume{nosti, ~ak i sa strane dobrog dela javnosti. Dok se, s druge strane, o mnogima ~iju odva`nost i sam g. Kobasica navodi, a koji su danas u drugim strankama (i to ne samo o onima, koji su pre{li u samohrvatske grupe,
nego i o onima koji su ostali Jugosloveni), ~esto govori i pi{e – na `alost
– na takav na~in, kako se ne bi smelo pisati ni o qudima koji nisu nikada
ni prstom makli za narodnu stvar”.
“Na `alost”, zakqu~io je Bartulovi}, ~lanak Stijepe Kobasice je “samo lepa i platonska, ali konvencionalna uskr{wa ~estitka”. Istina, ~lanak je objavqen “u listu partije koja je na polo`aju da izmeni stvari”, ali
partije za koju Bartulovi} nije vjerovao da }e na pravi jugoslavenski na~in
rije{iti nacionalne probleme u dr`avi.
Bartulovi} o predlogu ustava
zagreba~kih intelektualaca
Bartulovi}evi ~lanci i glose objavqeni u Javnosti svjedo~e da je on,
ula`u}i ogromnu stvarala~ku energiju, intenzivno pratio dnevna politi~ka i ideolo{ka de{avawa u kulturi, nauci, vjerskoj oblasti, ustavno-pravnim previrawima i dr. U tom okviru, analizirao je “nacrt glavnih linija
jednoga novog ustava Jugoslavije”, koji je izradila grupa zagreba~kih intelektualaca u svrhe “prakti~ne diskusije za hrvatsko – srpsko – slovena~ki
sporazum”. Sadr`aj tog nacrta ustava dugo se krio i “tek je nedavno {tampan kao rukopis za u`i krug prijateqa”.
Bartulovi} u tom trenutku nije namjeravao da ulazi “u meritornu ocenu” tog nacrta”, a jo{ mawe da se zala`e “bilo za wega bilo za wegove potpisnike”, me|u kojima je bio znatan broj sa kojima se nije slagao i sa kojima
je “danomice” polemizirao. Wegova namjera je bila da u glosi samo progovori “o jednoj drugoj, ~isto na~elnoj pojavi”: “Dr Ma~ek, koji ve} nekoliko
puta daje izjave dopisniku ’Vremena’, dao je i ovoga puta izjavu o tom nacrtu u kojoj je, priznavaju}i dobronamernost zagreba~ke grupe intelektualaca, ove dosta ironi~no nazvao ’vje~ito zabrinutim’ i dosta jasno dao razumeti ne samo da se wihova koncepcija razlikuje od wegove i da wihovu ne
prima za podlogu sporazuma, nego je ~itav taj i takav posao ozna~io kao ne236
nadle`an i neva`an jer ne dolazi od ovla{tenih za pregovarawe faktora.
Me|utim je jo{ drasti~nije do{lo na drugoj strani do izraza ovo iskqu~ivawe ma kakovoga nastojawa posredovawa, ma kakove saradwe slobodnih intelektualaca u jednom tako presudnom pitawu, koje svakoga zanima i mora
da zanima, koje ti{ti ceo na{ narodni, dru{tveni i dr`avni `ivot i koje
le`i kao mora na prsima sviju”.286)
U Samoupravi, organu JRZ, objavqen je ironi~an ~lanak “Profesorska
posla” o kompetenciji autora ustava, koji se zavr{avao rije~ima: “Iz toga
svega izlazi da bi na{i profesori trebali da se vrate svom zvawu, a g. Me{trovi} svom. Neka on kle{e i daqe kao {to je i do sada klesao i radi ~ega je zahvalna otaybina wega ve} dovoqno nagradila, a neka brigu za koju nije ni pred kim odgovoran ostavi onima koji su pozvani da je brinu, koji imaju uostalom i narodno poverewe i koji ta~no znaju narodne `eqe i potrebe”. Zanemaruju}i “neukusnost te ironije i toga tona”, izme|u pisawa lista
i izjave Vlatka Ma~eka, zakqu~io je Bartulovi}, postoji principijelna saglasnost u tome da “sem profesionalnih politi~ara, sem onih koji, jedni
po plebiscitu narodnih masa, drugi po ve{tini dolaska na vlast i vladawa; nitko drugi, a najmawe profesori umetnici i intelektualci uop{te,
nema pravo da se me{a u poslove dr`avne i nacionalne sudbine; u poslove
koje su oni proglasili svojom iskqu~ivom domenom bez obzira da li su za
takav posao ma i najmawe spremni i objektivno kvalificirani”.287)
Javnost i Bartulovi} su postavili principijelno pitawe – da li kwi`evnici, umjetnici, profesori, nau~nici i uop}e intelektualci, iako nisu “profesionalni politi~ari”, imaju pravo da govore o politi~kim i nacionalnim problemima, a naro~ito o pitawu “na{eg unutra{weg sporazuma”. U Javnosti su bili protiv stava Samouprave, koja je osporila pravo govora o politi~kim stvarima navedenim intelektualcima ako nisu “profesionalni politi~ari”.288)
Bartulovi} je prvi put prokomentarisao nacrt ustava grupe zagreba~kih intelektualaca u ~lanku “Akcija dr ^ubrilovi}a, zagreba~ki ’nacrt
ustava’, sporazum i narodno jedinstvo”. Autori nacrta su po{li od stava da
je srpsko-hrvatski sporazum “~isto mehani~ki problem”, pa su sve sveli na
to “na koliko jedinica dr`ava treba da se podeli i kakve da im budu kompetencije”. Pitawe narodnog jedinstva su jednostrano pre}utali, “boje}i se
da se pozitivnim stavom nebi zamerili onima iz HSS, ili negativnim
’prijateqima iz Beograda’, a hteju}i i sami time dobiti izgled ’realnih
politi~ara’”. Ma~ekov Hrvatski dnevnik ih je persiflirao (ismijao na
“fin na~in”), dok “najbli`i beogradski prijateqi” – intelektualci, taj
nacrt nisu mogli potpisati. Jedan od wih, pravnik prof. Slobodan Jovanovi}, tra`io je od wih, osim uklawawa konfederativnih primjesa, uklawawe “mnogo ~ega na {to ni jedan Srbin nebi nikad pristao”: “A to se nesumwivo odnosi na stvari koje bi mogle da prejudiciraju kona~nom ciqu narodnog jedinstva, koga g. Jovanovi} izri~ito nagla{ava, govore}i u svojoj izjavi konzekventno o ’trima plemenima’, ma koliko da se nedavno uporno kolportirala jedna wegova izjava da se ’la`emo da smo jedan narod, dok smo naprotiv dva...”.289)
237
Ne treba zaboraviti ~iwenicu da se u to vreme Slobodan Jovanovi}
po~eo “trezniti” od nerealnog jugoslavenstva i da se sve vi{e, zajedno sa
Dragi{om Vasi}em290) (ideologom budu}eg ~etni~kog ravnogorskog pokreta), nacionalno anga`ovao u Srpskom kulturnom klubu, koji je osnovao po~etkom 1937. godine.
Javnost je ponovila da navedeni ~lanak nije razmatrao pitawe kako ko
shva}a ideologiju narodnog jedinstva, ve} je imao namjeru da utvrdi “da nema te srpske grupe koja ne stoji na toj ideologiji” narodnog jedinstva
(“uklawawe mnogo ~ega na {to ni jedan Srbin nebi nikad pristao” – Slobodan Jovanovi}), “shva}enoj ovako ili onako”. Na takvom stanovi{tu su
stajali “~ak i koalicioni saveznici HSS, tj. Srbi samostalci, – i pored
toga {to HSS apriori odbacuje tu ideologiju”. Navode Javnosti potvrdio
je Obzor, istakav{i da “samostalci druga~ije shva}aju ideologiju narodnog
jedinstva, nego li JNS, {to je zna~ilo da je na neki na~in ipak shva}aju, dakle, i priznaju”. Obzor je ~ak optu`io Javnost da je “pomo}na ~eta” JNS:
“No mimo ovih momenata ’Javnost’ bi trebala jasno re}i {to involvira
ideologija narodnog jedinstva u prakti~nom odre|ivawu odnosa izme|u Hrvata, Srba i Slovenaca? Po tuma~ewu JNS i sli~nih politi~kih grupa,
ideologija narodnog jedinstva primijewena u praksi, zna~ila je da Hrvati
i Slovenci ne mogu, kao individualne jedinice, zastupati svoje interese.
Oni su bili stvarno u politi~kom `ivotu u ulozi pomo}nih ~eta
JNS...”.291)
Bartulovi} je najodlu~nije odbacio pomisao o saradnicima Javnosti
kao “pomo}nim ~etama” JNS, kao jevti}evcima i slugama diktatorskih re`ima. S druge strane, u Javnosti su kona~no shvatili da HSS ne}e “ama ba{
nikakvog jedinstva sa Srbima” i bili su protiv toga da svi Srbi prihvate
separatisti~ki diktat HSS, “koji se iz osnove protivi ~ak i gledi{tu
Stjepana Radi}a i Ante Trumbi}a iz vremena kada su na bazi narodnog jedinstva ulazili u ovu dr`avu”.292) Javnost je i daqe `ivjela u zabludi smatraju}i da je Radi} bio i ostao sqedbenik narodnog jedinstva. Istina je da
je Trumbi} “odglumio” jugoslavenskog nacionalistu 1918/19, ali je uskoro
postao ekstremni antijugoslaven tipa Pernara, Lukasa, [imraka i drugih
klerikalno-frankova~kih ideologa.
U vi{e navrata Bartulovi} je pisao o “nacrtu ustava zagreba~kih intelektualaca”, i to povodom izjave Ma~ekovog Hrvatskog dnevnika da nijedan potpisnik tzv. nacrta ustava zagreba~kih intelektualaca nije ~lan ni
pristalica HSS, nego je potpisnike tog nacrta “sa najve}im prezrewem
ozna~io kao qude ~ija je politi~ka va`nost minimalna”. Po{to se me|u
potpisnicima nalazio urednik Obzora dr Milivoj De`man, koji se predstavqao kao najautenti~niji tuma~ stavova vodstva HSS, Bartulovi} se zapitao: “Sa kime mi to uop{te polemizujemo, kada se nate`emo sa ’Obzorom’? Jer, ma koliko da ’Obzor’ stalno tvrdi da je nas, pristalica narodnog
jedinstva, veoma malo u ovoj zemqi, mi mo`emo da govorimo bar u ime tog
malenog broja. Ali, u ~ije ime mo`e da govori dr. M. De`man, za koga je sam
’Hrvatski dnevnik’ sa autoritetom utvrdio da predstavqa tek deveti deo
(’nacrt’ ima devet potpisnika!) od ’politi~ke va`nosti, koja je ve} mini238
malna’?!... A po{to je na ovo prezirno omalova`avawe sa ’autoritativnog’
mesta, siroti ’Obzor ’prisiqen da pokorno }uti, napisali smo ovu glosu samo zato da mu – iz humanitarnih ose}awa – damo prilike da se bar na nama
~estito iskali... Mnogi se pitaju, kako to da prilikom polemike o tzv. zagreba~kom nacrtu ustava, toliki broj na{ih politi~ara i novina ne ~ini
drugo nego da iz dana u dan napada, – ne sam nacrt, ni one koji su ga objavili
(a me|u wima su, od 9 wih, tek 2 profesora), – ve} samo i iskqu~ivo profesore, i to sve profesore bez razlike? Me|utim odgovor je prost: Dala se tolikim biv{im |acima prilika da se bar jednom osvete za tolike dvojke, kojima su bili obasipani”.293)
Udru`ena opozicija iz Srbije i HSS
o Sporazumu udru`ene opozicije
Jedna od tema Bartulovi}evih glosa bila je “srbijanska” Udru`ena
opozicija, opoziciono raspolo`ena prema diktaturi kraqa Aleksandra,
wegovim vladama i vladi Milana Stojadinovi}a. S druge strane, vo|a demokrata Quba Davidovi} tjesno je politi~ki sara|ivao (naro~ito u doba
izbora 1935. i 1938) sa politi~kom opozicijom Vlatka Ma~eka i “samostalaca” okupqenih u Seqa~ko-demokratskoj koaliciji (HSS i SDS). Politi~ki “srpsko-hrvatsko-slovena~ki” opozicioni pokret je naro~ito bio
razvijen krajem 1932. i po~etkom 1933, ogledaju}i se u javnom politi~kom
istupawu vo|a SDK, SLS, JMO, DS, vojvo|anske opozicije oko Du{ana –
Dude Bo{kovi}a i SDS, preko tzv. politi~kih punktacija (Zagreba~ke
punktacije, Koro{~eve punktacije, Davidovi}eve punktacije). Davidovi}eva Demokratska stanka je bila protiv “krutog centralizma” i unitarizma integralnog jugoslavenstva, zala`u}i se za decentraliziranu dr`avu
“troimenog” jugoslavenskog naroda. Davidovi} se, me|utim, u procesu “sporazumevawa” nije mogao slo`iti ni sa Vlatkom Ma~ekom koji je odbijao bilo kakav koncept narodnog jedinstva. Junska rezolucija Glavnog odbora Demokratske stranke predstavqala je “Sizifov posao” ubla`avawa “ili gotovo bi rekli razvodwavawa jednog principa, od koga im se bilo nemogu}e
odre}i, a koga HSS, kao glavni partner sporazuma, apriori odbija, – a to je
narodno jedinstvo”, ocijenio je Bartulovi}.294)
Iako su demokrate u rezoluciji zakqu~ile da “narod u dr`avi nije jednorodan”, Bartulovi} je u svom beskrajnom jugoslavenstvu bio ubje|en da demokrate ostaju “kod neke vrste narodnog jedinstva”, samo ga “odla`u za budu}nost”! Rije~ “jednorodan” prema Bartulovi}evom obja{wewu nije upotrebqena u smislu krvnog i jezi~kog srodstva, “jer bi se to onda kosilo sa
docnijom konstatacijom da ’Srbi, Hrvati i Slovenci, po krvi i jeziku i po
srodnosti seqa~ke narodne osnove...’, – i treba je uzeti vi{e u zna~ewu ’jednoobrazan’; u toliko pre {to se govori o narodu, a ne o narodima”. Priznawe tri posebna kulturno-istorijska individualiteta u tom trenutku, po
Bartulovi}u, “ide na to da omogu}i bazu za sporazumevawe izme|u tri ravnopravna faktora, {to i treba da bude! Ali ve} sam izraz u ovom trenutku
ka`e da se ne misli da tako treba da ostane zauvek, a pogotovo na to ciqa
pasus da je ’narod u dr`avi sastavqen od Srba, Hrvata i Slovenaca’, koji po239
kazuje sve objektivne uslove za stvarawe jedne {ire duhovne zajednice, koja
}e ih sve obuhvatiti’; kao i drugi koji dolaze iza wega, a koji izri~ito postavqa budu}nosti zadatak, da u ’nastavku te`wi, koje su se u pro{losti
stalno ponavqale, takvu duhovnu zajednicu ostvari’; – a kona~no tu dolazi
i komentar iz ’Odjeka’, u kome se ka`e da ’treba i}i s merom i ~initi sve
{to se mo`e, da se otkloni jedan podubqen i suprostavqen dualizam, koji
bi ote`ao evoluciju ideje u budu}im generacijama”.
Demokrate su, i pored “verbalnog” ubje|ewa o potrebi o~uvawa dr`avnog jedinstva, poku{ale da {to vi{e izi|u u susret tezi HSS o zasebnim
individualitetima, zakqu~io je Bartulovi} na kraju glose. U~inile su ono
{to je on mnogo puta nagla{avao – da se “bar za budu}nost ostavi otvoren
put narodnom jedinstvu”, a bez toga “ni jedan Srbin ne}e prihvatiti bazu
sporazuma”. Bartulovi} je procijenio da je vokabular demokrata, “bez obira da li se mi sla`emo sa wima ili ne”, nategnuta formulacija principa o
narodnom jedinstvu, ali je ipak bio uvjeren (kao i wegov list Javnost – N.
@.) da su to u~inile u najboqoj namjeri, “veruju}i da bi na taj na~in mogli
da koriste, ne samo stvari sporazuma, nego i samoj stvari narodnog jedinstva u krajwoj liniji”.295)
Popu{tawe demokrata u pitawu narodnog jedinstva nije bilo dovoqno
“haesesovskim” strankama. Hrvatski dnevnik i Obzor nisu se ni osvrnuli
na “wihovo narodno jedinstvo”, ili “duhovnu zajednicu u budu}nosti”, dok
se Hrvatski dnevnik “izri~ito qutio” {to demokrate nisu posebno naglasile hrvatski politi~ki individualitet. Hrvatski dnevnici su samo konstatovali kako su se demokrate “dosta” pribli`ili gledi{tu HSS, ali da
im “sada treba ostaviti pridiku da mu se pribli`e do kraja”. To je zna~ilo, kako priznaje i Bartulovi}, da “od alfa do omega treba da prihvate gledi{te HSS, a sa wime i potpunu negaciju narodnog jedinstva, za sada{wost
i za budu}nost, te perpetuisawe sve ja~eg kineskog zida izme|u Srba i Hrvata”.296) Bartulovi} je sa ovakvom konstatacijom, poraznom po wega, kona~no po~eo uo~avati su{tinu separatisti~ke i antisrpske politike
Vlatka Ma~eka i Hrvatskog narodnog pokreta. Prethodno je izdvajao Ma~eka i HSS (“pozitivne dijelove” Hrvatskog narodnog pokreta) od “klerofa{isti~ke politike” frankovaca i klerikalaca, prvenstveno zbog svoje
slabosti prema ideolo{koj su{tini dijela HSS-a (“bra}i” masonima), koji je bio liberalan i antiklerikalan, ali je zato uporno previ|ao wihov
ekstreman nacional-liberalizam.
Srpska udru`ena opozicija (Radikalna, Demokratska i Zemqoradni~ka stranka) i srpski dijelovi Seqa~ko-demokratske koalicije (samostalci) i daqe su propagirali umjereni, “realni” vid federaliziranog trijalisti~kog jugoslavenstva. Adam Pribi}evi}, u naivnom srpskom maniru,
nagovjestio je da }e Vlatko Ma~ek do kraja 1937. posjetiti Srbiju kako bi
je dobro upoznao ali i spoznao “mi{qewe srpskog seqa~kog stanovni{tva”. Bartulovi} je bio uvjeren da je Pribi}evi} samo izrazio “plemenitu `equ”, ali ako bi se to desilo “narod u Srbiji tome bi se radovao vi{e
nego li mo`da i jednoj poseti u dana{wim vremenima, i sporazum nakon toga bi bio daleko bli`i nego li {to }e ikada biti, ako se produ`i sa taktikom ’sto godina ~ekawa’ u idili~nom Kupinecu”.
240
[ta bi na sve to rekli “razni Bu}evi, [imraci, Lukasi”, pitala se redakcija Javnosti. Ako bi se Ma~ek zadr`ao koji dan du`e u Srbiji, – “a [umadinci }e ga do~ekati (na to se kunemo!) i sa pesmom i sa veseqem, mogla
bi se i wemu, kao poznatom qubitequ narodnih napeva, dopasti po neka srpska seqa~ka pesma, pa kad se vrati u Kupinec i opet zasedne pod svoj stari
hrast, da onako od srca raspali na pr. ’Biqana platno beqa{e’, ili ~ak radikalsku itd...”
Javnost je polemisala sa Hrvatskim dnevnikom koji je objavio ~lanak
uperen protiv toga da hrvatski mladi}i nau~e u vojsci srpske pjesme i da ih
pjevaju kod ku}e. U tome je vidio “stra{nu opasnost”: “Unositi u svoj kraj
tu|e (srpske – N. @.) motive, mawe vrijedne, a stare kao i doma}e, uz to
umjetni~ki nevrijednije i mawe otmjene (boqe neotmjene) nije znak naprednosti, ve} nosi u sebi opasnost poni{tewa tekovina vlastite kulture, koja je temeq narodnog osje}awa i prema tome politi~ke svijesti”.
U svemu navedenom, istakli su u Javnosti, nalazi se “ono {to mi nazivamo duhom jedinstva ili duhom razjediwavawa u osnovama sporazuma, bez
obzira na neznam kakve samouprave ili federacije... Jer, kakav sporazum
mo`e tu da se sklopi, kad list koji treba da je glavni organ Hrvatskog narodnog pokreta, ~ak i posve nedu`no pevawe srpskih narodnih pesama (a ko
}e odrediti granicu koje su pesme hrvatske a koje srpske?) smatra tu|in{tinom opasnom za Hrvate; – ili kad na pr. taj isti ’Hrvatski dnevnik’ baca anatemu i ’iskqu~uje iz hrvatskih narodnih redova’ sve glumce zagreba~kog kazali{ta, koji su ove godine uzeli anga`man na nekom drugom, a naro~ito srpskom pozori{tu?!”297)
Srbin “samostalac” Sr|an Budisavqevi} ponovo se “dobronamerno”
oglasio ranijom ocjenom da “kod ve}ine Srba postoji svijest o pripadnosti srpskoj, kod ve}ine Hrvata o pripadnosti hrvatskoj, a kod ve}ine Slovenaca o pripadnosti slovena~koj, dok se naprotiv mawina Srba, mawina
Hrvata i mawina Slovenaca osje}a pripadnikom srpsko – hrvatsko – slovena~kog, ili jugoslovenskog naroda”. Stoga je “trojstvo” za danas stvarnost,
a jedinstvo mo`e biti ideal. Budisavqevi} je, me|utim, naivno procjenio
da “iako danas nismo jedan narod, to }emo postati u budu}nosti”, demokratskim putem i ravnopravno{}u.298)
Niko Bartulovi} i Javnost slo`ili su sa metodama nenasilnog ostvarewa narodnog jedinstva, za koje se zalagao ogroman dio srbijanske javnosti
(sa kojom se, kako su procjenili, jedino ne bi slo`io JNS). Oni su kona~no
postali svjesni ~iwenice (koje u tom trenutku jo{ nije bio svjestan Budisavqevi}) da “kqu~ sporazuma nije danas u tome kako narodno jedinstvo
shva}a JNS (jugoslavenski integralisti koji su tada bili u velikoj mawini – N. @.)”, ve} u tome {ta o narodnom jedinstvu misle krugovi oko HSS
i Ma~eka: “Niti je danas uop{te pitawe u tome da li narodno jedinstvo
treba da se provodi centralizmom i nasiqem, jer je danas ~itav svet zato da
se to radi qubavqu i ravnopravno{}u te po{tivawem svih zasebnih odlika, – ali je pitawe u tome, da li je HSS ~ak i za takvo prova|awe ili je naprotiv protiv narodnog jedinstva uop{te, bilo kakvim metodama?”299)
Kod Bartulovi}a je kona~no prevladalo uvjerewe o istinskom separa241
tizmu HSS-a, koje se na lukav i prikriven na~in ispoqavalo u javnosti, u
odnosu na otvoreni separatizam frankovaca i rimokatoli~kih klerikalaca. “Haesesovska” toliko rabqena fraza da se u narodnom jedinstvu kriju
centralizam i hegemonija, za wega je bila samo “izviwavawe”, jer o “takvom
unitarizmu danas nema ni re~i, – barem ne u onome {ta o narodnom jedinstvu misle SDS, demokrati i zemqoradnici. I ma da sve te grupe, da izi|u
u susret HSS, pristaju na to da narodno jedinstvo prenesu kao ideal za budu}nost, – krugovi oko HSS i wihova {tampa sa najve}im omalova`avawem, iz svih odnosnih izjava i rezolucija ispu{taju navla{ ~itavu tu teoriju o budu}nosti, tvrde}i uporno i daqe da su Hrvati potpuno odvojen narodni individualitet, – sada i za sva vremena”.
Za Bartulovi}a to ne bi bilo ono najgore kada “nebi iz velike ve}ine
~lanaka, govora i dr`awa qudi oko HSS izbijala, ne samo protivnost jedinstvu, nego i protivnost pribli`ewu, pa ~ak i me|usobnom upoznavawu
sa Srbima”. U prilog novog stava protiv HSS-a on je naveo ranije pisawe
Javnosti o tome kako je za Ma~ekov Hrvatski dnevnik i pjevawe srpskih pjesama grijeh, ili kako izdaju hrvatstva predstavqa i samo anga`ovawe hrvatskih glumaca u srpskim pozori{tima. U Javnosti su o~ekivali da }e im
HSS odgovoriti kako je to ogor~ewe zbog ranijih tobo`wih nepravdi, naro~ito u periodu petomajskih izbora 1935. godine. Od tih izbora pro{lo je
vi{e od dvije godine, a “dodiri sa Udru`enom opozicijom i sa tolikim drugim srbijanskim krugovima pokazali su ipak prili~no dobre voqe, pa bi ta
psihoza mogla ve} jednom da prestane, bar kod onih koji vode i koji inspiri{u {tampu, ako ne kod {irih slojeva”. Za Bartulovi}a je bilo nepojmqivo da HSS ne}e da prihvati ni najminimalniju nacionalnu (federaliziranu) bazu Budisavqevi}a, Davidovi}a i Jovana Jovanovi}a Pi`ona, koja se
kretala ka nacionalnoj dr`avnoj konfederalizaciji, realizovanoj stvarawem Banovine Hrvatske. Oni su bili i za naj{iri federalizam “~iji }e
duh favorizovati pribli`avawe i stvarawe te u`e narodne zajednice”.300)
U novoj federaliziranoj jugoslavenskoj zajednici ~ak je i “vidovdanska
etika” postala anahrona, stare nacionalne parole “fraze, a svetiwe maske
ili firme trgova~ke”. Za vladaju}u grupaciju u Beogradu postalo je anahrono pisawe sarajevske “Prosvjete” (izdawe Srpskog privrednog i kulturnog
dru{tva Prosvjeta) koja je jedan broj posvetila Vidovdanu, “uspomenama vidovdanskim ratnim i predratnim”. Javnost je u glosi istakla da je Vidovdan
u Bosni i Hercegovini najdubqe do`ivqavan, jer je “odande o Vidovdanu
bio dat i signal velikog obra~una, koji je doveo do oslobo|ewa i ujediwewa, ali posle rata Vidovdan se u Jugoslaviji postepeno pretvorio u slavqewe jedne uske politike, a ne jedne vi{e nacionalne etike”.301)
Jedan “stari vjerni krug Bosanaca i Hercegovaca” i daqe je podr`avao
vidovdanski kult, nastoje}i ga osloboditi “efemernog politi~kog i plemenskog karaktera i produbiti wegov smisao eti~ki i op}enito narodni”,
o ~emu je naro~ito pisao “jugoslavenski Sokol” [}epan Gryi} u navedenom
broju “Prosvjete”. Vidovdan je za wega bio – kao u narodnoj pjesmi i tradiciji – kult `rtve iznad koristi, vite{tva iznad ra~una, duhovnog iznad zemaqskog, sloge iznad razdora, principijelnog iznad oportunizma, moral242
nih vrednosti iznad materijalnih, a ujedno i spoznawe kakvom rasulu vode
nesloga, sva|e i me|usobne optu`be te sila velika{a; on je iskustvo okajavawa grijeha i primawa kazne za wega. Javnost je zakqu~ila da je Vidovdan
simbol ispitivawa narodne savjesti, {to pretpostavqa postojawe same savjesti, “dakle i razvijawe savjesti u narodu, a savjesti bez iskrenosti, bez
slobode su|ewa i bez slobode izra`avawa nema i ne mo`e biti”.302)
U vi{e brojeva Javnost je objavila ~lanke i priloge o Sporazumu Seqa~ko- demokratske koalicije (SDK – HSS i SDS) i “srbijanske” Udru`ene opozicije (DS, ZS, RS) iz oktobra 1937. godine.303) Za jugoslavenske unitariste taj sporazum je bio kraj ideje o dr`avnom i narodnom jedinstvu, a za
frankova~ke i klerikalne separatiste, ideologe “neodvisne” Hrvatske,
izdaja hrvatskih nacionalnih interesa. U glosi “Protest protiv sporazuma u Zagrebu” Javnost navodi da je na proslavi otkri}a Kumi~i}evog spomenika, “profesor Lukas, poznati frankofurtima{ki ideolog, tvrdio da
’Hrvatska ima pravo na svoju samostalnu dr`avu’ i da je, kada su govornici
u svojim govorima spomenuli sporazum izme|u UO i SDK, masa po~ela strahovito da vi~e: ’Dole sporazum, Dole sporazuma{i, Dole izdajnici!’”.304)
Glosu Javnosti o ~lanku dr Ma~eka i sporazumu Hrvatska stra`a je
propratila primjedbom da su gledi{ta Javnosti na sporazum identi~na
unitaristi~kom integralno-jugoslavenskom JNS. Iz Javnosti (Bartulovi}) su odgovorili da imaju “svoja sopstvena i vrlo objektivna gledi{ta, to
znade svaki na{ ~italac; ali da se gledi{te klerikalaca na sporazum ~udesno pokriva sa gledi{tem JRZ, to znadu ve} i vrapci u Hrvatskoj, jednako
kao {to su wihova gledi{ta na sva mogu}a pitawa, ispod `ita, bila uvek
koordinirana sa intencijama i manevrima svih re`ima, pa i biv{ih diktatura. Uostalom, {to ’Hrvatska stra`a’ nije zabele`ila i na{e glose o
sporazumu u pretpro{lom broju, koje su se ticale i frankofurtima{kih
paktirawa; i {to sada mukom mu~i na na{e pitawe, koji su to qudi, bliski
’Javnosti’, hteli da ubiju Radi}a g. 1918, – kao {to je ona poku{ala da nas
okleveta?”.305)
U Hrvatskom narodnom pokretu, i pored sve izra`enijeg nacionalnog
konsenzusa o samostalnoj Hrvatskoj, dolazilo je do nesporazuma i neslagawa ideolo{ke prirode, ali i zbog nacionalne netrpeqivosti prema Srbima “samostalcima”. O tome je Niko Bartulovi} pisao krajem 1937. istakav{i sve ja~e sukobe ideolo{kih protivnika u Hrvatskom narodnom pokretu,
naro~ito izme|u liberala i klerikalaca. Rimokatoli~ka crkva je, po wegovom mi{qewu, “uzela sebi za ciq da ~itav katoli~ki `ivot stavi pod
svoju kontrolu, zatim, da ~itav hrvatski narodni pokret, vo|en od dr Ma~eka, podredi svojim prohtjevima, i kona~no da u samoj dr`avnoj politici bude onaj jezi~ac na vagi koji }e {urovati ~as sa krajwom opozicijom, a ~as sa
svakim re`imom, iznu|uju}i od jednih neograni~enu slobodu rada u {irokim hrvatskim slojevima, a kod drugih zakone i ugovore, koji }e ih u~initi
privilegovanim i svemo}nim. A sem toga, {irewe mr`we i nepovjerewa izme|u Hrvata i Srba, wihov je naro~iti specijalitet, kakvog ne pokazuju katolici ni u jednoj drugoj zemqi, a koji je tu| najosnovnijim na~elima hri{}anske nauke.”306)
243
Bartulovi} je ponovo istakao da su klerikalci ispoqavali naro~itu
agresivnost prema SDK od wenog osnivawa, posebno prema srpskom SDS-u.
Od druge polovine tridesetih godina napadi su postajali sve ultimativniji, pa je i Obzor upozorio da su klerikalci “pre{li na~elni okvir” jer se
do tog vremena ideolo{ka polemika vodila o op}im pitawima klerikalizma i liberalizma, te fa{izma i demokracije. Po~ela su se pokretati
“konkretna pitawa” u maniru klerikalne Hrvatske stra`e koja je tvrdila
da SDS mo`e da bude samo srpska stranka u kojoj nema mjesta za Hrvate. Hrvatska stra`a je zakqu~ila da SDS mo`e da bude samo partner HSS-u, ili
wen saveznik u borbi protiv beogradskog centralizma, ali ne i ravnopravan faktor u odlukama koje se odnose na Hrvatski narodni pokret. S druge
strane, nacional-liberalni Obzor podsjetio je Hrvatsku stra`u da je u doba stvarawa SDK (1926/27) i klerikalna Hrvatska pu~ka stranka, koju je
predvodio [imrak, vodila borbu protiv S. Radi}a i SDK. Obzor je zakqu~io da SDS nije ~isto srpska stranka, jer u woj i Hrvati igraju zapa`enu
ulogu: “No i kad bi biv{a SDS bila iskqu~ivo srpska stranka, opet bi ona
prema ~iweni~nom stawu bila u okviru Pokreta koji vodi dr Ma~ek. Wen
srpski karakter ne bi joj to mogao sprije~iti kao {to strogo slovenski karakter ’Kmetijsko-radni~kog pokreta’ nije zapreka da wegovi prvaci sura|uju kao politi~ki partneri s hrvatskim politi~kim vodstvom”.307)
Hrvatska stra`a nije odstupala od svojih tvrdwi isticawem ~iwenice
“da je, osim H. Krizmana, SDS ~isto srpska stranka, a da je Vilder ^eh ili
Srbin; da svako presizawe SDS na hrvatski teren predstavqa ula`ewe u
tu|u kompetenciju; te da, po{to se u pokretu Ma~eka radi o hrvatskom nacionalnom pokretu, a ne o nekom internacionalnom – odlu~ivati u wemu
mogu samo Hrvati, a nikako pripadnici drugih naroda kao na pr. Srbi koji
mogu biti samo saveznici ili pomaga~i”.
Te`wa Hrvatske stra`e i klerikalaca, zakqu~io je Bartulovi}, bila
je da HSS “{to vi{e izolira od naprednih, demokratskih i liberalnih
uticaja, da je {to vi{e otrgne od bilo kakvog dodira sa srpskim, srpsko-hrvatskim ili jugoslovenskim skupinama; pa da onda mo`e {to lak{e da je sasvim klerikalizira, ili ako to ne bi i{lo, da je {to lak{e razbije i da
{to ve}i deo otme za sebe...” Poricao je tvrdwu Obzora da kulturna ideologija HSS nije uvijek bila u skladu sa ideologijom organiziranih hrvatskih rimokatolika, “koji u kulturnim pitawima imaju svoje posebno gledi{te”. Po wegovom mi{qewu, klerikalci ne}e mirovati budu}i da je “borba protiv SDS samo dio wihove op{te borbe protiv liberalizma i demokracije kod Hrvata, zbog ~ega su se toliko zalagali za konkordat i zbog ~ega se stvaraju ’skomovi’ u ciqu da pariraju rad grupe gg. Hercega, Mi{kine,
Bi}ani}a, Kraw~evi}a i ostalih liberalaca u Ma~ekovom pokretu”.308)
Aktivnosti Hrvatskog narodnog pokreta sti{ale su se poslije sporazuma Ma~eka i vo|a Udru`ene opozicije (Demokratska, Zemqoradni~ka
stranka, “ostaci” Radikalne stranke) u Srbiji u oktobru 1937. Organizacije HSS su postale mawe agresivne u i{~ekivawu da }e se, prema Ma~ekovim
uputstvima, posti}i politi~ki i dr`avni sporazum sa Beogradom u smislu
stvarawa zasebne hrvatske teritorijalne jedinice. Taj ciq je realizovan
244
stvarawem Banovine Hrvatske 1939. godine. Frankovci i klerikalci su, nesmawenom `estinom, nastavili borbu za potpuno nezavisnu kleronacionalnu i antiliberalnu Hrvatsku.
Zabrana i ukidawe “Javnosti”
Re`im kneza Pavla i vlade Milana Stojadinovi}a u jesen 1937. godine
sve je vi{e pritiskao Javnost, onemogu}avaju}i redovno izla`ewe lista
cenzurom i zabranama. Odlukom Dr`avnog tu`io{tva za grad Beograd, od
6. novembra 1937, zabrawena je Javnost u kojoj je bilo vi{e tekstove o Vuku
Karayi}u i wegovom odnosu prema Hrvatima, kao i tekst “Jedan govor g.
Ma~eka koji se krije”. Pravi razlog zabrane lista bio je, me|utim, ~lanak
Nike Bartulovi}a “Za prava katolika i ravnopravnost katoli~ke crkve”.309) Odlukom Dr`avnog tu`io{tva, od 13. novembra 1937, zabrawen je
broj 46 u kojem su objavqeni ~lanak istaknutog masona dr Qubomira Toma{i}a “27. oktobar – 4. novembar 1918, u Trstu”, glose Nike Bartulovi}a
“Petar Ko~i} i Frawevci”, “Jedno je ’politi~ka evolucija’, a drugo falzifikat!” i “Borba oko jezika, kao pre Vuka” i dr.310) Dr`avno tu`io{tvo
je odlukom od 20. novembra 1937. zabranilo broj 47, u kojem su objavqeni
~lanci Milana Marjanovi}a “Dvadeset godina Sovjeta”, dr Vasiqa Popovi}a “Stru~ni i nau~ni podmladak” i Luje Bakoti}a “Istra`ivawe istine
u Rusiji”, kao i glose “Cve}e iz autoritativne ba{te”, glosa Nike Bartulovi}a “Hrvatska stra`a u odbranu prof. Lukasa”, “Oko sporazuma i sporazumevawa”. Na zabranu broja najvi{e je uticao analiti~ki ~lanak Nike
Bartulovi}a “Sukobi izme|u grupa u Hrvatskom narodnom pokretu”. Potom je zabrawen i broj 50, od 11. decembra 1937, u kojem su objavqeni ~lanak
dr Milorada Radovanovi}a “Od Bartua do Delbosa”, zatim glose Nike Bartulovi}a “Hrvatska stra`a o odli~nom polo`aju kat. crkve u Jugoslaviji”,
“Plansko sejawe otrova” i “Slava pro{losti i odvojeni narodi”, Klerikalci izme|u sebe” i drugo.311) Uredni{tvo Javnosti je 11. decembra 1937.
obavijestilo ~itaoce da }e posqedwa dva broja lista u 1937. godini, zbog
rimokatoli~kih bo`i}nih praznika i “tehni~kih razloga”, izi}i 22. decembra 1937. To su ujedno bili posqedwi brojevi Javnosti, koja se vi{e nije mogla odr`ati u uslovima stalnih pritisaka i zabrana od strane autoritarnog namjesni~kog re`ima kneza Pavla i vlade Milana Stojadinovi}a.
Redakcija je planirala da Javnost izlazi i u 1938. godini i najavila je prvi
dvobroj za 5. januar. Taj dvobroj se, me|utim, nikada nije pojavio.
Napomene:
1) AJ, 138-2-3, Ukaz o obrazovawu vlade B. Jevti}a.
2) Istorija gra|anskih stranaka, I, 391–392.
3) Stenografske bele{ke Narodne skup{tine, III redovni sastanak od 3. januara 1935,
kw. I, Beograd, 1935, 91–92.
4) AJ, Zbirka M. Stojadinovi}a, Dvogodi{wica vlade M. Stojadinovi}a 24. juni 1935 –
24. juni 1937.
5) Isto.
6) Stenografske bele{ke Narodne skup{tine, kw. I, Beograd, 1935.
7) Isto.
8) AJ, Zbirka M. Stojadinovi}a, Dvogodi{wica vlade M. Stojadinovi}a...
245
9) N. @uti}, Sokoli – ideologija u fizi~koj kulturi Kraqevine Jugoslavije 1929–1941,
117–118.
10) Isto, Izvje{taji mjesnih i sreskih organizacija JRZ iz Savske i Primorske banovine upu}eni M. Stojadinovi}u
11) Isto.
12) T. Stojkov, Vlada Milana Stojadinovi}a, Beograd, 1986, 122.
13) Isto.
14) Isto, 143.
15) Vidjeti: T. Stojkov, Vlada Milana Stojadinovi}, Beograd, 1986; N. @uti}, Sokoli –
ideologija u fizi~koj kulturi Kraqevine Jugoslavije, Beograd, 1991; N. @uti}, Hrvatski narodni pokret 1935–1937, u: Dijalozi povjesni~ara-istori~ara, 8, Zagreb,
2004.
16) ^. Vi{wi}, Apostol Jugoslavenstva Niko Bartulovi}, pogovor kwizi: N. Bartulovi}, Glas iz goru}eg grma, izdawe Srpskog kulturnog dru{tva “Prosvjeta”, Zagreb,
2003, 448.
17) “Javnost je u na{em jeziku pojam pod kojim se podrazumeva javno raspravqawe op{tih
pitawa i odre|ivawe smernica za op{te ciqeve. Ali ta re~ ozna~ava ujedno i zbir
onih nacionalnih i dru{tvenih grupa i pojedinaca koji ho}e i u stawu su, da se tim
op{tim pitawima javno i na op{tu korist bave” (Javnost, br. 1, 19. januar 1935).
18) Isto.
19) N. Bartulovi}, Krhawe karaktera , Javnost, br. 1, 19. januar 1935 (kompletan tekst u
“Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
20) B. Prica, Neoromantizam u politici, Javnost, br. 6, 24. februar 1935.
21) Isto.
22) N. Bartulovi}, Pred obnovu na{e Narodne skup{tine, br. 7, 2. mart 1935 (kompletan
tekst u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
23) N. Bartulovi}, Organizacija na{e propagande, Javnost, br. 25, 6. juli 1935 (kompletan tekst u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
24) O ~lanku dr Viktora Novaka, Javnost, br. 36, 21. septembar 1935.
25) Nasuprot Bartulovi}evoj ocjeni o opasnosti klerikalizma za hrvatsku naciju, on je
navodio da je predsjednik Matice hrvatske prof. F. Lukas (frankovac) dr`ao po~etkom 1935. predavawe o doprinosu rimokatolicizma razvoju hrvatstva, kojom prilikom je istakao “idealizam hrvatske du{e, kao najplemenitiju crtu kod Hrvata”.
26) N. Bartulovi}, Nasrtqivost klerikalaca, Javnost, br. 44, 16. novembar 1935.
27) HSS i klerikalci , Javnost, 14. decembar 1935.
28) “Ministar dr Koro{ec kazao je nedavno u ekspozeu o buyetu svog resora, kad je govorio o cenzuri, izme|u ostalog i ovo: ’Zvani~nim podacima lako je utvrditi da ne postoji ni jedan slu~aj zabrane nekog lista ili publikacije zbog nacionalnih ili patriotskih manifestacija, a da se svi slu~ajevi zabrane ti~u ba{ levi~arske, destruktivne, antidr`avne i antiustavne propagande” (Javnost kao destruktivna, br. 14, 4.
april 1936).
29) Javnost, br. 44, 16. novembar 1935.
30) N. Bartulovi}, Katoli~ka akcija i JRZ, Javnost, br. 46, 1935.
31) Isto.
32) Za slobodu politi~kog opredeqewa, Javnost, 28. decembra 1935.
33) Isto.
34) Nov spor kod klerikalaca, Javnost, br. 15, 11. april 1936.
35) Pobuna u klerikalnom taboru, Javnost, br. 3, 16. januar 1937.
36) Bartulovi} je objavio dijelove ~lanka dr Cicka: “Misticizam i fanatizam stvorili su {pawolski duh, koji je tokom stoqe}a ipak zaboravio da se katolicizam ne sastoji samo u punim crkvama i dugim te sjajnim procesijama, nego u provo|ewu u djelo
Kristove pravde i qubavi, u prvom redu imu}nih prema siroma{nima... i do{lo je
ono {to je moralo neminovno do}i. Reakcija na nesmiqeni kapitalizam u obliku nauke @idova Karla Mardohaja Marksa! Kolektiv! Kolektiv treba da dovede katoli~ke pameti. Da nije bilo infantilnog katolicizma izostale bi socijalne revolucije.
Mo`ete li si zamisliti stotine hiqada ovakovih razo~aranih i obezumqenih rad-
246
37)
38)
39)
40)
41)
42)
43)
44)
45)
46)
47)
48)
49)
50)
51)
52)
53)
54)
55)
56)
57)
58)
59)
nika i radnica, kada iza|u na ulice i ceste velikih gradova, da tra`e ostvarewe
pravde! Zar }e ju tra`iti milom, kad izgube vjeru u ~ovjeka... A ko nosi krivicu? Kr{}anski narodi, a me|u wima u prvom redu katolici, jer se ti najvi{e razme}u Kristovom pravdom i qubavi. Me|u tim katoli~kim narodima najve}i su krivci i upravo zlo~inci na prsima svojih naroda oni koji imaju novaca i posjeda u ’izobiqu’, u
isto vreme kada radnik gladuje i stradava!... Pro{la su vremena kada se je glupo smatralo kritizirawe gospode katolika navalom na vjeru i Crkvu. To danas vi{e ne upaquje. Takovom se shva}awu danas svaki i malo ozbiqan ~ovjek smije! Danas se kritizira sve. Ne zna~i kritizirati Crkvu, ako se podvrgne opravdanoj kritici crkveni
~ovjek, a pogotovo katolik svjetovwak, kojemu je katolicizam samo na jeziku, a na djelu taj je isti najbezobrazniji kapitalista!” (Pobuna u klerikalnom taboru, Javnost,
br. 3, 16. januar 1937).
Isto.
Isto.
Isto.
Protivnici hrvatstva , Javnost, br. 8, 22. februar 1936.
Isto.
Bartulovi} je podsjetio ~itaoce da je o jugoslavenstvu, kada je to bilo potrebno uo~i
raspada Austro-Ugarske, govorio i pater Anton Koro{ec: “ Bez obzira na preduzetnost koja na taj na~in tretira misli najve}ih Srba, Hrvata i Slovenaca, po~ev od
[trosmajera, kneza Mihajla i Janeza Kreka, mi mo`emo ’Slovenecu’ dokazati da je
me|u te koji su ’izmi{qali’ narodno jedinstvo spadao i dr Koro{ec! Jer i on je na
pr. potpisao Majsku deklaraciju u austrijskom parlamentu, u kojoj se govori o Srbima, Hrvatima i Slovencima kao o ’jednom te istom narodu’; on je isto tako potpisao
izjavu austrougarskih Jugoslovena povodom mirovne ponude Austro-Ugarske, 24. septembra 1918, u kojoj se pred inozemstvom proklamuje da je ’narod Slovenaca, Hrvata i
Srba etni~ki jedinstven narod, i to jedinstvo ima ostati nerazdjeqivo’; a on je potpisao i deklaraciju zagreba~kog Narodnog vije}a, kojom se tra`i ’ujediwewe cjelokupnog na{eg naroda, Slovenaca, Hrvata i Srba, bez obzira na dr`avne granice, itd.
U svim tim izjavama ne govori se nigdje o zasebnom narodu Slovenaca, o zasebnom Srba itd; ve} o jednom jedinstvenom narodu svih Srba, Hrvata i Slovenaca, a to je ideologija narodnog jedinstva. I zato, da se stvari izvedu na ~istac i da se na{a javnost
re{i ve} jednom istinskih fantoma, potrebno je da slovena~ki deo JRZ, ka`e otvoreno da li je za narodno jedinstvo, ili za tri naroda” (Koje je gledi{te autenti~no,
Javnost, br. 9, 29. februar 1936).
Polemi~ka zrnca, Javnost, br. 26, 27. juni 1936.
Isto.
N. Bartulovi}, Proglas g. Ace Stanojevi}a, Javnost, br. 24, 13. juni 1936.
Isto.
O nezavidnom nacionalnom, politi~kom i vjerskom polo`aju pravoslavnih Srba u
Dalmaciji vidjeti: N. @uti}, Sokoli – ideologija u fizi~koj kulturi Kraqevine Jugoslavije 1929–1941, Beograd, 1991; Todor Stojkov, Vlada Milana Stojadinovi}a, Beograd, 1986.
M. P, Pravoslavni klerikalizam, Javnost , br. 9, 29. februar 1936.
Moderna socijalna kronika, tisak Nadbiskupske tiskare u Zagrebu, Kaptol 27.
Pravoslavac, Malo pravoslavnog klerikalizma, Javnost, br. 18, 2. maj 1936.
Antologija vulgarnosti, Javnost, 1. februar 1936.
Polemika sa Obzorom, Javnost, br. 5, 1. februar 1936.
N. Bartulovi}, Rat i gledi{te crkve, Javnost, br. 46, 1935.
Javnost, br. 6, 8. februar 1936 (kompletan tekst u “Kwige, ~lanci i polemike Nike
Bartulovi}a”, kwiga II).
Javnost, br. 8, 22. februar 1936.
Isto.
Javnost, br. 19, 9. maj 1936.
Matilda je bila supruga ~uvenog nema~kog vojskovo|e.
“Neimar sviju svetova” – vrhovno masonsko bo`anstvo, zvano i “Neimar vasione”.
247
60)
61)
62)
63)
64)
65)
66)
67)
68)
69)
70)
71)
72)
73)
74)
75)
76)
77)
78)
79)
248
N. Bartulovi}, Da li je Go­et­he­otrovao Schi­le­ra, Javnost, br. 18, 2. maj 1936.
Klerikalci dele Hrvate Italiji i Ma|arskoj, Javnost, br. 22, 30. maj 1936.
Isto.
Masoni su ’krivi’ i za ujediwewe Jugoslavije, Javnost, br. 17, 25. april 1936.
Isto.
I za stvarawe ^ehoslova~ke krivi su masoni, Javnost, br. 21, 23. maj 1936.
N. Bartulovi}, Sutra{wi izbori, Javnost, 4. maj 1935.
Ferdo ^ulinovi}, komunisti~ki dr`avno-pravni istori~ar, bez obzira na izuzetno
ubjedqivu pobjedu vladine liste, pi{e o “prividnoj pobjedi vlade Bogoquba Jevti}a”, pa je “opozicija s pravom govorila o porazu vlade”. Na plenumu juna 1935. CK KPJ
nazvao je majske izbore “izborima za fa{isti~ku skup{tinu” , a re`im na ovim izborima “ne samo da nije postigao svoj ciq, nego je pretrpeo krupan poraz” (!). Po ocjeni plenuma, “ogromna ve}ina glasa~a, a naro~ito u svim nacionalno ugwetenim krajevima, glasala je protiv {estojanuarskog re`ima, protiv produ`ewa fa{isti~ke
ugweta~ke politike Aleksandra”. Izbori su bili “poraz velikosrpske vojno-fa{isti~ke diktature” (F. ^ulinovi}, Jugoslavija izme|u dva rata, II, Zagreb, 1961, 89). Na
ovakvu pristrasnost komentar nije potreban.
Nakon izbora za Narodnu skup{tinu, Javnost, br. 17, 11. maj 1935.
Apstinencija opozicije, Javnost, br. 21, 8. juni 1935 (kompletan tekst u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
Iako je dobio ubjedqivu ve}inu na op{tima izborima, re`im Bogoquba Jevti}a je
morao odstupiti s vlasti zbog “nepopularnih metoda vladawa”, a u stvari se radilo
o britanskom politi~kom pritisku na namjesništvo. Knez Pavle je “uva`io” ostavku vlade B. Jevti}a i odlu~io se za “bankarsko-klerikalno-begovsku” politi~ku kombinaciju Milana Stojadinovi}a, koja je obrazovana s ciqem “smirivawa uzavrelih
politi~kih strasti”. Politi~ko nezadovoqstvo se moglo obuzdati, prema zamislima
nove vladaju}e elite, vra}awem na pre{estojanuarsko politi~ko stawe i naro~ito
uspostavqawem nacionalnih autonomija i priznavawem nacionalnih posebnosti.
Potezi vlade }e imati karakter postepenog razbijawa ideologije jugoslavenskog nacionalizma i dr`avnog centralizma i ta linija }e predstavqati osnovnu unutra{we-politi~ku karakteristiku namjesni~kog re`ima kneza Pavla i vlade M. Stojadinovi}a (N. @uti}, Sokoli – ideologija u fizi~koj kulturi Kraqevine Jugoslavije 1929–1941, 105–106). Postepeno odbacivawe ideologije jugoslavenskog nacionalizma sigurno se nije moglo svidjeti jugonacionalisti Niki Bartulovi}u.
U novoj situaciji, Javnost, br. 27, 20. juli 1935.
Isto.
Javnost je ostala dosqedna nacionalnoj ideji jugoslavenske politike, a to “{to su radili Uzunovi}, Jevti} i mnogi drugi pre ukinu}a parlamentarizma, bilo je vi{e kompromitovawe jugoslavenstva, nego li podizawe, jednako kao {to te{ko mo`emo da verujemo da }e jugoslovensku ideologiju voditi dr Koro{ec, dok wegov list otvoreno
pi{e da je narodno jedinstvo ’fata morgana’”. Program Javnosti je ostao nepromjewen: “jugoslovenstvo, ravnopravnost, socijalna pravda, demokratija i napredak, i nikakve momentalne pomutwe nisu u stawu da nas odvrate od toga”.
U novoj situaciji, Javnost, br. 27, 20. juli 1935.
Isto.
\. \urovi}, Nove strana~ke formacije , Javnost, br. 28, 27. juli 1935.
Vlada Milana Stojadinovi}a }e vremenom, mimo postoje}ih zakona, sve vi{e provoditi ideje federalizma i partikularizma (vidjeti: N. @uti}, Sokoli...).
V. ]orovi}, Veze dinastije Kara|or|evi}a sa Francuskom, Javnost, br. 44, 16. novembar 1935.
N. Bartulovi}, Dr`avni problem i narodno jedinstvo, Javnost, br. 32, 24. avgust 1935.
Dr`avno tu`io{tvo za grad Beograd, rje{ewem od 25. avgusta 1935 (KNS 5725), zabranilo je ovaj broj Javnosti zbog “uvodnog ~lanka ’Dr`avni problem i narodno jedinstvo’ nalaze}i da se tim ~lankom ’izaziva plemenska razdvojenost i ometaju dr`avne
vlasti u vr{ewu svoga zadatka i vr{ewu svoje vlasti’” (kompletan tekst u: “Kwige,
~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II). Zabrani je najvi{e kumo-
80)
81)
82)
83)
84)
85)
86)
87)
88)
89)
90)
91)
92)
93)
94)
95)
96)
97)
98)
99)
100)
vao klerikalni ministar unutra{wih poslova u vladi Milana Stojadinovi}a – pater Antun Koro{ec, po{to je Bartulovi} otvoreno kritikovao wegovu separatisti~ku klerikalnu politiku. Ta ~iwenica najboqe svjedo~i o “jugoslavenskom karakteru” namjesni~kog re`ima i vlade Milana Stojadinovi}a.
T. K, Nemogu}i argumenti, Javnost, br. 34, 7. septembar 1935.
N. Bartulovi}, Politika prema Hrvatima, Javnost, br. 40, 19 oktobar 1935 (kompletan tekst u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
Povodom proslave bra}e Radi}a, Javnost, br. 25, 20. juni 1936.
Isto.
U svojoj psihoanaliti~koj studiji Mihailo Bankovi} je u krajwe negativnom kontekstu predstavio hrvatskog seqa~kog tribuna kao tipi~nog histerika, jer “svi histerici skoro bez izuzetka raspola`u neobi~no izra`enom i spretnom retorikom, koja se
~esto uzdi`e do izrazite genijalnosti”. Wegove fiks ideje, kako isti~e M. Bankovi}, dovode ga u stalan konflikt s cijelom okolinom, pa ~ak i sa zakonima i wihovim izvr{nim organima (M. Bankovi}, Stjepan Radi} – eine psychoanalytische studie,
Wien, 1928 – cit. prema: \. Stankovi}, Izazov nove istorije, I, Beograd 1992, 165–167).
Jutarwi list, Zagreb, 19. januar 1926. U listu je objavqeno saopštewe o “umirovqewu” devetorice profesora zagreba~kog Filozofskog fakulteta.
Q. Dimi}, N. @uti}, Rimokatoli~ki klerikalizam u Kraqevini Jugoslaviji, Beograd, 1992, 94.
Vidjeti: N. @uti}, Rimokatoli~ka crkva i hrvatstvo – od ilirske ideje do velikohrvatske realizacije, Beograd, 1997; N. @uti}, Srbi rimokatolici takozvani Hrvati,
izdawe Srpske radikalne stranke, Beograd, 2006.
N. Bartulovi}, Prilike u Udru`enoj opoziciji, Javnost, br. 49, 21. decembar 1935
(kompletan tekst u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
Ne`eqeni incidenti i dr Ma~ek, Javnost, br. 35, 14. septembar 1935.
Isto.
AJ, Zbirka Milana Stojadinovi}a, Rezolucija Banovinskog odbora JRZ Savske banovine od 18. jula 1936.
Isto, Rezultati op{tinskih izbora 1939. godine.
AJ, Zbirka Milana Stojadinovi}a, Mjesni odbor JRZ za grad Zagreb – M. Stojadinovi}u, 30. mart 1936.
AJ, Zbirka Milana Stojadinovi}a, telegram Koste Pe}anca, predsjednika svih ~etni~kih udru`ewa i Ivana Malinara, predsjednika Narodne odbrane od 22. jula 1935.
“9. IV 1936. godine ubijen je u Trnovcu kraj Gospi}a Karlo Brkqa~i}, ~lan HSS-a, od
strane ~etnika S. Pejnovi}a. Ubojica S. Pejnovi} jula 1935, uz pompeznu slavu, kojoj
su prisustvovali istaknuti vo|e JRZ i senator dr Petar Zec, i kao kum trgovac Nikola Duki}, pre{ao je na pravoslavnu veru” (Isto, Izvje{taj komandanta `andarmerije povodom ubistva hrvatskog narodnog zastupnika Karla Brkqa~i}a, s. a).
AJ, Zbirka Milana Stojadinovi}a, Ban Savske banovine Kostren~i} – predsjedniku
vlade Milanu Stojadinovi}u, 13. april 1936.
Ubistvo Karla Brkqa~i}a, Javnost, br. 16, 18. april 1936.
Isto.
N. @uti}, Sokoli – ideologija u fizi~koj kulturi Kraqevine Jugoslavije 1929–1941,
121–122.
Preci bana Mihalovi}a bili su pravoslavni Srbi Mihajlovi}i. Car Karlo III je 16.
marta 1717. dodijelio ugarsko plemstvo “vexilliferu”, zastavniku Dmitriju Mihajlovi}u, wegovoj `eni Ani, ro|enoj Kristiforovi}, sinu Gavrilu i wihovom potomstvu.
Kako je zapisao Josip Horvat, “pisar diplome, vjerovatno slabo vješt slavenskom jeziku zapisao je patronimik Mihajlovi} ugarskim pravopisom ’Mihalovich’, pa se sve
do XIX stoqe}a rod pisao s oba prezimena” . Taj Dimitrije, prema Horvatu, “mora da
je bio ugledan predvodnik Srba emigranata (doseqenika – N. @.), sigurno sin nekog
va`nog ~etovo|e Mihajla, i zbog toga je dobio plemstvo. Rod je iz starog zavi~aja i
sa~uvao bizantinsku ikonu, lik rodovskog svetiteqa. Dmitrije Mihajlovi} kao nagradu dobio je posjed Orahovicu podno Papuka”. Slavonija je do ukidawa Vojne Krajine, 1881, “`ivjela odijeqenim `ivotom” od “civilne” Banske Hrvatske. Saobra}aj
249
101)
102)
103)
104)
105)
106)
107)
108)
109)
110)
111)
112)
113)
114)
115)
116)
117)
118)
119)
120)
121)
122)
123)
124)
125)
250
se odvijao jedino Savom. Tek je pod Marijom Terezijom u civilnoj Slavoniji uvedena
`upanijska uprava, dok su slavonskim spahijama bile “tu|e tradicije stale`a i redova” Banske Hrvatske, sa wihovim “dr`avnopravnim kontinuitetom” , pa im je “~ak bilo strano i hrvatsko ime”. Horvat tvrdi da su stanovnici slavonskih krajeva bili potomci nekadašwih Mihajlovi}evih ~eta i da su po~etkom XX vijeka “gotovo 50% bili Srbi”, a tada se “s prvim pojavama nacionalizma” javio “pojam slavonske narodnosti”. “Demokratizacija” u XX vijeku likvidirala je “osebujni slavonski nacionalizam” (J. Horvat, Hrvatski panoptikum, Zagreb, 1965, 12–15).
AJ, Zbirka Milana Stojadinovi}a, Izvje{taj bana Kostren~i}a – predsjedniku vlade Stojadinovi}u, 16. april 1936.
Isto.
AJ, Zbirka Milana Stojadinovi}a, Ban Kostren~i} – predsjedniku vlade Stojadinovi}u, 17. april 1936.
Isto.
Isto, Ban Kostren~i} – predsjedniku vlade Stojadinovi}u, 19. april 1936.
Isto.
AJ, Isto, Kraqevska banska uprava Savske banovine, odeqak za dr`avnu za{titu
–Ministarstvu unutra{wih poslova, Odeqewu za dr`avnu za{titu, 18. april 1936.
Isto.
Isto, Predsjednik vlade M. Stojadinovi} – banu Kostren~i}u, 24. april 1936.
Isto.
Isto, Pismo bana Kostren~i}a – predsjedniku vlade Stojadinovi}u, 21. april 1936.
Isto, Pismo bana Kostren~i}a – predsjedniku vlade Stojadinovi}u, 26. april 1936.
Stojadinovi} je istog dana uputio Kostren~i}u jo{ jedno pismo u kome potvr|uje wegovu smjenu sa banskog polo`aja: “U vezi sa mojim onamo{wim pismom `elim da Vas
obavestim da sam se re{io predlo`iti Kraqevskom namesni{tvu smenu bana u Zagrebu. Usled dana{we situacije u Va{oj banovini i doga|aja u Kerestincu, ~ini mi
se da se ova smena pokazuje kao neminovna i hitna. Svakako ja Vam zahvaqujem na dosada{woj saradwi i nadam se da }emo sporazumno mo}i da na|emo za vas jedan drugi
polo`aj, na kome biste mogli produ`iti Va{ aktivni rad”. Ban Kostren~i} je potom
uputio Stojadinovi}u svoje posqedwe “bansko pismo”: “ Danas sam primio oba Va{a
pisma, od 24. o.m. i od 26. o.m, jedno po{tom a drugo kurirom. Mnogo sam vam zahvalan
da ste me o smeni ranije obavestili, kako o tome ne bih iz novina doznao, kako se to
pre znalo de{avati. Molim Vas da verujete da odlazim s ovog mesta bez i najmawe `aoke, i da svom nasqedniku `elim pun uspeh u wegovu radu od sveg srca. Ipak se nadam
da }u imati prilike da Vam usmeno objasnim mali nesporazum koji, ako se ne varam,
postoji u stvari mog gledawa na situaciju. Mnogo mi je stalo do toga da se taj nesporazum, ako postoji, posve ukloni. Ja }u kao i dosada po najboqem znawu i daqe slu`iti idealima dr`avnog i narodnog jedinstva. ^im predam du`nost, javit }u se u Beogradu, da se oprostim...” (Isto).
Sti{avawe i doga|aji u Kerestinecu , Javnost, br. 17, 25. april 1936.
Isto.
AJ, Zbirka Milana Stojadinovi}a, Izvje{taj bana Viktora Ru`i}a – M. Stojadinovi}u, 20. maj 1936.
Stari i novi ~etnici, Javnost, br. 17 i 18, 27. april 1937.
Biankini, Nazor i “~isto hrvatstvo” , Javnost, br. 22, 30. maj 1936,
Dan ujediwewa i po{tivawe zakona , Javnost, br. 50, 12. decembar 1936.
N. Bartulovi}, Iza polemike dr Leonti} – dr Bulat, Javnost, br, 23, 6. juni 1936.
Isto.
N. Bartulovi}, Hrvatstvo kao moralni pojam, Javnost, br. 24, 13. juni 1936 (kompletan
tekst u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
Dvomese~na {utwa Hrvatske stra`e , Javnost, br. 25, 20. juni 1936.
Polemi~ka zrnca , Javnost, br. 26, 27. juni 1936.
O velikohrvatskim falsifikatima srpske istorije vidjeti: N. @uti}, Rimokatoli~ka crkva i hrvatstvo, Beograd, 1997; N. @uti}, Srbi rimokatolici takozvani Hrvati, Beograd, 2006.
Za ispravnu ocenu hrvatskih odlika! , Javnost, br. 5, 30. januar 1937.
126) Isto.
127) N. Bartulovi}, Od narodnog jedinstva do plemenskog imperijalizma, Javnost, br. 1–2,
2. januar 1937.
128) Oko pitawa, koliko su Hrvati imali ministara, Javnost, br. 9, 28. februar 1937.
129) Na{ Senat izme|u [trosmajera i – g. Frange{a..., Javnost, br. 3, 27. mart 1937.
130) “Hrvati za narodnih kraqeva na{e krvi i dana{wi Hrvati ne zauzimaju isti opseg
zemqi{ta; posle jedanaestoga veka, a naro~ito posle turskih navala od petnaestog
stole}a mewale su se prilike, dijalekti i etni~ka sadr`ina hrvatskoga zemqi{ta u
tolikoj meri da je razumqivo {to se od devetnaestoga veka na ovamo pojavilo mnogo
hipoteza i definicija o Hrvatima.” (potpuno izmi{qena konstrukcija jednog laika
– neistori~ara), B. Kova~evi}, Vuk i Hrvati, br. 45, 6. novembar 1937.
131) B. Prica, Dva shvatawa hrvatskog separatizma, Javnost, br. 35, 14. septembar 1935.
132) J. [kavi}, Jugoslovensko i hrvatsko pitawe, Javnost, br. 33, 31. avgust 1935.
133) ^lanci dr Price, Javnost i Obzor , Javnost, br. 37, 28. septembar 1935.
134) Isto.
135) Isto.
136) M. Marjanovi}, Tri pitawa: Hrvatsko pitawe, srpsko pitawe i jugoslovensko pitawe (u vezi sa ~lancima dr B. Price ’Dva shvatawa hrvatskog separatizma’) , Javnost,
br. 39, 12. oktobar 1935.
137) @albe Hrvata , Javnost, br. 11, 13. mart 1937.
138) Isto.
139) Poslije glose [email protected] Hrvata” Bartulovi} je kao urednik uvrstio tekst Radmila G.
Beli}a “Jelinski tip federativnog oblika vladavine i pouke iz wega za sada{wicu”.
140) Javnost, br. 16, 17. april 1937.
141) AJ, fond Masoni, spiskovi jugoslavenskih masona; N. Popovi}, Slobodan Jovanovi}
i jugoslovenska dr`ava, Beograd, 2003, 212–213.
142) Q. Dimi}, Kulturna politika Kraqevine Jugoslavije 1918–1941, I, Beograd, 1996, 518.
143) N. @uti}, “Prosvjetin” liberalizam i nacionalizam, Arhiv – ~asopis Arhiva Srbije i Crne Gore, Beograd, 2003, 93–109.
144) Srpski glas, br. 12, 1. februar 1940.
145) Q. Dimi}, Kulturna politika Kraqevine Jugoslavije 1918–1941, I, 522–523.
146) Oko tzv. Srpskog fronta , Javnost, br. 6, 6. februar 1937.
147) U Otaybini Qoti} je napisao slijede}e: “Srbi nisu ideolo{ki tvorci jugoslovenstva i Jugoslavije. Kod wih nije potekao ni ilirski, ni jugoslovenski pokret. Oni su
bili du{om svojom samo Srbi, pa ipak kad su vojni~ki i politi~ki doprineli, uz sadejstvo ogromnih svetskih faktora, da se stvori sadawa dr`ava, oni su razumeli da je
to ve}e i lep{e od Srbije i svom du{om primili misao jugoslovensku. Ako ho}e Jugoslaviju, onda ne mogu stvarati srpski front. Ako ne}e Jugoslaviju, onda im treba
srpski front. Ali ako ne}e Jugoslaviju, onda su laka posla. Hteti Jugoslaviju, pretpostavqa te{ki i herojski ciq i zadatak. To zna~i peti se uzbrdo. Ne hteti Jugoslaviju predstavqa, naprotiv, lak ciq i zadatak: tr~awe nizbrdo”.
148) Isto.
149) N. @uti}, Kraqevina Jugoslavija i Vatikan – odnos jugoslovenske dr`ave i Rimske
crkve 1918–1935, Beograd 1994, 1.
150) Borba sa vetrewa~ama, ili izmi{qeno dalmatinsko ’neoautonoma{tvo’, Javnost, br.
8, 20. februar 1937.
151) Isto.
152) N. Bartulovi}, Nepromewena uloga srpstva, Javnost, br. 30, 31. juli 1937.
153) N. @uti}, Diktatura kraqa Aleksandra i Rimokatoli~ka crkva 1929–1934. godine,
Dijalog istori~ara / povjesni~ara, Zagreb 2000, 503–520.
154) Zbog izuzetnog zna~aja za edukaciju {ire populacije ali i “stru~ne i nau~ne javnosti” ~lanak Nike Bartulovi}a Fa{izam kod nas (Javnost, br. 5, 1. februar 1936) objavqujem integralno.
155) N. Bartulovi}, Fa{izam kod nas , br. 5, 1. februar 1936.
156) SRNAO – Srpska nacionalna organizacija, koje se sukobqavala sa Orjunom, imala je
251
157)
158)
159)
160)
161)
162)
163)
164)
165)
166)
167)
168)
169)
170)
171)
172)
173)
252
naro~ito pristalica u Ba~koj, Banatu i Sremu.
Isto.
Isto.
Isto.
Jugoslavenske nacionalne organizacije nisu bile postojane u liberalnom ideološkom opredjeqewu. Jugoslavenska akcija (JA) otpo~ela je jugoslavensku misiju kao organizacija bliska liberalima – integralnim Jugoslavenima. Istori~ar starije generacije Branislav Gligorijevi} svrstavao je JA u tabor profašisti~kih organizacija ve} od perioda wenog osnivawa. Od ustoli~ewa nacionalsocijalizma u Wema~koj
1933. godine, pojedinci iz Jugoslavenske akcije po~eli su da zastupaju ideje pribli`avawa Jugoslavije nacisti~koj ideologiji (korporativno jugoslavenstvo). U tom
sklopu ilustrativan je primjer aktivnosti Mjesnog odbora Jugoslavenske akcije u
Osijeku tokom 1934. godine. Dragutin Moder~in, predsjednik JA u Osijeku, na nekoliko zborova i sastanaka ove organizacije nastupao je kao propagator antisemitizma
i ideologije “novog vremena”. Kao “jugoslavenski rodoqub” optu`io je strani kapital, poistovje}uju}i ga sa jevrejskim, da izaziva teške finansijske krize u zemqi,
dok puna poreska optere}ewa, po wegovom mišqewu, snose samo radnici i sirotiwa:
“Našom finansijom upravqa strani kapital, najviše `idovski, i sve je u rukama
stranaca, a mi ho}emo da mi budemo gospodari u svome, da se naš novac ne odnosi u
Švicarsku i druge strane dr`ave”. U Jugoslavenskoj akciji u Osijeku zajedno su djelovali Srbi i Hrvati, a protiv “razornog rada” inostranog kapitala. No, Moder~in
i drugovi su optu`ivani da se slu`e terorom i da ga preporu~uju kao sredstvo za postignu}e politi~kih ciqeva. Re`imske novine su ga optu`ivale da u ime nekog “supernacionalizma podme}e dinamit re`imu kojemu slu`i, koji ga pla}a i za koji je pozvan da ga brani od terorizma”. Program Jugoslavenske akcije je predstavqen kao program koji se zasniva na “trgova~kom, bezvjerskom i protukrš}anskom principu i teroristi~koj akciji” (Sa sastanka JA u Vukovaru, Jugoslavenska zastava, br. 2, Osijek,
avgust 1934).
Isto.
Priznawe Javnosti , Javnost, br. 1–2, 2. januar 1937.
Isto.
Javnost, br. 36, 21. septembar 1935.
Fa{isti~ka dr`ava i Crkva, Javnost, br. 1–2, 2. januar 1937.
Kako Otaybina hvali masoneriju, Javnost, br. 1–2, 2. januar 1937.
Isto.
Kwi`evnik Svetislav Stefanovi} ro|en je u Novom Sadu 1. novembra 1874, a ubijen
od strane komunista u Beogradu u novembru 1944. Zavr{io je medicinu u Be~u i po povratku u zemqu bio lije~nik u unutra{wosti Srbije, da bi se ponovo vratio u Be~ u
kome je prou~avao uporednu kwi`evnost. Prve radove objavio je u ~asopisima Stra`ilovo i Delo. U Mostaru je u periodu 1903–1905. objavio tri zbirke pjesama, od kojih je potom napravio izbor pod naslovom Sunce i senke (Beograd, 1912). U Beogradu
je 1919. iza{la wegova zbirka Strofe i ritmovi, a 1928. pjesni~ka zbirka Granice.
Pisao je prozu, drame, a bavio se i kwi`evnom kritikom i esejistikom. Prevodio je
engleske pisce, naro~ito [ekspira. Po oslobo|ewu Beograda, u novembru 1944, osu|en je na smrt i streqan “zbog saradwe s okupatorom”. Kwi`evnici Stefanovi} i
Bartulovi}, iako su bili u ideolo{kom i politi~kom neskladu (korporativizam –
liberalizam), zavr{ili su na isti tragi~an na~in – komunisti~kom likvidacijom
pred kraj rata.
M. Koqanin, Jevreji i antisemitizam u Kraqevini Jugoslaviji, Beograd, 2008, 345.
N. Bartulovi}, Na pragu tre}e godine “Javnosti” , Javnost, br. 1–2, 2. januar 1937 (kompletan ~lanak u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
Sloboda misli i sloboda verskog ube|ewa , Javnost, br. 14, 3. april 1937 (kompletan
tekst u: “Kwige, ~lanci,kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
Proces i streqawa u Moskvi, Javnost, br. 6, 6. februar 1937 (kompletan tekst u “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
Germanski bog i totalni rat , Javnost, br. 15, 10. april 1937.
174)
175)
176)
177)
178)
179)
180)
181)
182)
183)
184)
185)
186)
187)
188)
189)
190)
191)
192)
193)
194)
195)
196)
197)
198)
199)
200)
201)
202)
203)
204)
Zrnca, Javnost, br. 28, 29. juli 1937.
Nakon krvavih incidenata u Clichy-u, Javnost, br. 13, 27 . mart 1937.
Vlada g. Bluma i Jugoslavija, Javnost, br. 16, 17 . april 1937.
N. Bartulovi}, Protiv razornih krajnosti, Javnost, br. 20, 16. maj 1936.
Katolicizam u Francuskoj, ^ehoslova~koj i klerikalizam kod nas, Javnost, br. 5, 30.
januar 1937.
“Ne u~inite nikada ni najmawu uvredqivu aluziju prema bilo kome, ni sa propovedaonice, ni na va{im sastancima, ni u bilo kome listu... Religiozni mir u Francuskoj
je bio o~uvan zato {to su ba{ takve direktive bez prestanka bile davane francuskom
sve{tenstvu i {to je od wih tra`eno da se li~no dr`e po strani ~ak i od lai~kih organizacija za pobijawe komunizma, zato {to sve{tenici taj komunizam treba da pobijaju drugim sredstvima”.
Isto.
Isto.
Koalicija katolika i socijalista u ^ehoslova~koj , Javnost, br. 7, 13. februar 1937.
Izuzetnu naklonost prema ~ehoslova~koj dr`avi i narodu Bartulovi} je stekao iz
studentskih dana, kao “ praški |ak”. Bio je veliki poznavalac ~eške kulture i prevodilac sa ~eškog jezika. Zbog ideološke i politi~ke bliskosti sa ^ehoslova~kom
ministar prosvjete u Jevti}evoj vladi pozitivno je rješio molbu Bartulovi}a, otkupiv{i 50 wegovih kwiga “Dr E. Beneš” (odluka ministra prosvete M. br. 41492, 28.
novembar 1934): “Prema predmetnoj molbi i ukazanoj potrebi, a shodno odredbama Deklaracije o školskim i kulturnim vezama izme|u KJ i ^ehoslova~ke Republike, odlu~ujem da se u svrhu kulturno-nacionalne propagande u ^ehoslova~koj otkupi od Nike Bartulovi}a, kwi`evnika iz Beograda, 50 primeraka kwiga ’Dr Eduard Beneš, ra~unaju}i primerak kwige po 25. dinara (ukupno 1250 dinara)”.
N. Bartulovi}, Za ~ast ~ehoslova~ke demokratije , Javnost, br. 5, 30. januar 1937.
Dr Ed. Bene{ o na{em narodnom jedinstvu, Javnost br. 15, 10 . april 1937.
Borba protiv zapadne civilizacije, Javnost, br. 9, 28. februar 1937.
N. Bartulovi}, Granica na Sudetima, Javnost, br. 11, 13. mart 1937 (kompletan tekst
u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
Vidjeti napise o Masariku: N. Bartulovi}, T. G. Masarik, Javnost, br. 38, 18. septembar 1937; Nekoliko Masarikovih misli, isto; G. Brigqevi}, Masarik i Jugosloveni,
isto.
Klerikalci o Masariku, Javnost, br. 40, 2. oktobar 1937.
Bu} je u pravu za mawi dio internacionalne nacije hrvatstva germanskog porijekla,
koji su preko rimokatolicizma prihvatili hrvatstvo (Nijemci, Austrijanci). Ne
treba zaboraviti na ~iwenicu da su Goti bili germansko pleme.
Ofanziva frankofutima{kog fa{izma, Javnost, br. 10, 6. mart 1937.
Vatikan, narodna psiha i fa{izam, Javnost, br. 10, 6. mart 1937.
Marko Maruli}u, biskupe [trosmajeru i Luka Boti}u, – oprostite im!..., Javnost, br.
10, 6. mart 1937.
N. Bartulovi}, Matica Hrvatska i hitlerovska propaganda, Javnost, br. 12, 20. mart
1937.
Iz klerikalnog majdana, Javnost, br. 13, 27. mart 1937.
Isto.
Wego{ na indeks, Javnost, 13. mart 1937.
Po{tivawe mrtvih i politikantstvo, Javnost, br. 14, 3. april 1937.
Isto.
Na ’Obzorova’ izvrtawa, Javnost, br. 16, 17. april 1937.
\. Vilovi}, Deo­ig­no­to – Spomenik nepoznatom piscu, Javnost, br. 28 i 29, 17. jul 1937.
Uz ~lanak ‘Deo­ig­no­to’, Javnost, br. 30 i 31, 31. jul 1937.
Hrvatska stra`a ima pravo, Javnost, br. 14, 3. april 1937.
Balkan brani Maticu Hrvatsku, Javnost, br. 14, 3. april 1937.
253
205) Nastavnici kao profesionalni izdajnici, bogata{i kao crvenda}i i g. Bawanin kao
Ma~ekov prijateq, Javnost, br. 15, 10. april 1937.
206) Na ’Obzorova’ izvrtawa, Javnost, br. 16, 17. april 1937.
207) Bu}evci i Hrvatski dnevnik, Javnost, br. 15, 10. april 1937.
208) Isto.
209) U Javnosti su zaboravili na egzaktne austrijske statisti~ke popise stanovni{tva iz
19. vijeka, prema kojima su Srbi dominirali u tzv. hrvatskim zemqama: u Istri (mawinski narodi Italijani i Slovenci bez Hrvata), Slavoniji (Srbi katolici – [okci i pravoslavni), Dalmaciji (Srbi katolici i pravoslavni sa “romanskim” oazama),
Vojnoj Krajini, Bosni i Hercegovini (vidjeti: N. @uti}, Srbi rimokatolici tzv.
Hrvati, Beograd, 2006; N. @uti}, Rimokatoli~ka crkva i hrvatstvo, Beograd, 1997; V.
[e{eq, Rimokatoli~ki zlo~ina~ki projekat ve{ta~ke hrvatske nacije, Beograd,
2007). Navedeni wema~ki nacisti~ki izvori u stvari su korektno ozna~ili okolinu
Zagreba sa Hrvatskim zagorjem kao toponimno geografsko i novovjekovno istorijsko
podru~je hrvatstva.
210) Bu}evci i Hrvatski dnevnik, Javnost, br. 15, 10 april 1937.
211) Va`nije od crkve, od {kole i od milosr|a, Javnost, br. 16, 17. april 1937.
212) O iskqu~ewima iz biv{e HSS, Javnost, br. 17 i 18, 27. april 1937.
213) Klerofa{izam me|u hrvatskom omladinom, Javnost, br. 19, 8. maj 1937.
214) Isto.
215) Klerikalci za diktaturu, Javnost, br. 20, 15. maj 1937.
216) Vilder je nastavio: “Bez Hrvata nema velike dr`ave... Ali i demokratiju te{ko je u
ovoj dr`avi zamisliti bez Hrvata... Jugoslavija je sa svih strana zaokru`ena samim
diktaturama i poludiktaturama. Sve su ove dr`ave stare, nacionalno homogene. I
ba{ za to lak{e podlegnu talasu ’potencijalnog nacionalizma’. Ali u Jugoslaviji
kakav Du~e ili Firer, ma koliko se zaogrnuo jugoslovenskom togom, za Hrvata bio bi
Srbin, a za Srbiju Hrvat... U dana{wem hrvatskom pokretu najja~a je, dominantna je
HSS. Ona nije postala jaka po svom nacionalizmu, koliko po svojoj izgra|enoj socijalnoj sadr`ini. U nebrojenim izjavama dr Ma~eka da su interesi hrvatskog i srpskog
seqaka jednaki, nalazi se klica op}e solidarnosti...” (Hrvatsko pitawe i hrvatska
sloga, Javnost, br. 20, 15. maj 1937).
217) Isto.
218) Zrnca, Javnost, br. 20, 15. maj 1937.
219) Na{ Senat izme|u [trosmajera i – g. Frange{a..., Javnost, br. 13, 27. mart 1937.
220) Za po{tivawe i ~uvawe zakona, Javnost, br. 17 i 18, 27. april 1937.
221) Vidjeti: N. @uti}, Sokoli – ideologija u fizi~koj kulturi Kraqevine Jugoslavije
1929–1935, Beograd, 1991.
222) Dr Ma~ek kao ’mrziteq hrvatstva’, Javnost, br. 22, 29. maj 1937.
223) Malo zadovoqstva i za sredwi stale`, Javnost, br. 17/18, 27. april 1937.
224) N. Bartulovi}, Oko Krfske deklaracije, Javnost, br. 30 i 31, 31. jul 1937.
225) Strah pred [trasnofijadom, Javnost, br. 34 i 35, 28. avgust 1937.
226) Isto.
227) Obzor i kowuktura, Javnost, br. 34. i 35, 28. avgust 1937.
228) Crnogorska nacionalna individualnost i separatisti~ke analogije, Javnost, br. 37,
11 septembar 1937.
229) Isto.
230) Odgovor Hrvatskoj stra`i, Javnost, br. 42, 16. oktobar 1937.
231) Denuncirawe naprednih i nacionalnih Jugoslovena, Javnost, br. 11, 13. mart 1937.
232) O odnosu Milana Stojadinovi}a prema jugoslavenskim Sokolima i o sokolstvu u
Sloveniji detaqnije: N. @uti}, Sokoli – ideologija u fizi~koj kulturi Kraqevine
Jugoslavije 1929–1941, Beograd, 1991.
233) Oko na~elnih pitawa, Javnost, br. 10, 6. mart 1937.
234) Dr Tresi}-Pavi~i} i stawe u Julijskoj Krajini, Javnost, br. 11, 13. mart 1937.
235) Daqna akcija frankofurtima{kih fa{ista, Javnost, br. 12, 20. mart 1937.
236) N. Bartulovi}, Klerikalni demping, Javnost, br. 12, 20. mart 1937.
237) Sloven~eva senzacionalna otkri}a o masoneriji, Javnost, br. 15, 10. april 1937.
254
238) Isto.
239) “P.S. – Osvr}u}i se na ovu ’Sloven~evu’ kampawu ’Jutro’ navodi kao karakteristi~no, da i u samoj ’Sloven~evoj’ partiji, JRZ, ima masona; pa da bi – ako je to ta~no – bilo zanimqivo znati, kako oni gledaju na sve te neukusnosti i denuncijacije...”
240) Optu`be, ili zaplotwa~ko denuncirawe?, Javnost, br. 16, 17. april 1937.
241) Isto.
242) Javnost, br. 15, 10. april 1937.
243) Slovena{tvo u Jugoslovenstvu, Javnost, br. 22, 29. maj 1937 (kompletan tekst u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
244) Proslava Majske deklaracije, Javnost, br. 23, 5. juni 1937 (kompletan tekst u: “Kwige,
~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
245) Iz klerikalnog majdana, Javnost, br. 24, 12. juni 1937.
246) U ovom slu~aju radi se o Francu a ne o P. Lubeju. Lubej je i prethodne, 1936. godine, u
maju mjesecu, odr`ao govor na izletu sokolskih dru{tava na Ra{ici i tom prilikom
rekao da vlada nasiqe umjesto demokratije i da }e se sokolske legije suprotstaviti
poku{aju da se ograni~i sloboda wihovog djelovawa. Drugi disciplinski postupak
pokrenut je protiv Lubeja 27. aprila 1937. zbog antiklerikalnog govora pred sokolima u Ko~evju. Tom prilikom je izjavio da glavni protivnik Sokola Katoli~ka akcija “izvire iz Rima i Vatikana” i “odre|uju sudbinu slovenskog naroda kulturnom i
privrednom zavisno{}u...” (N. @uti}, Sokoli, ideologija u fizi~koj kulturi Kraqevine Jugoslavije, Beograd, 1991).
247) Denuncijacija zbog patriotizma, Javnost, br. 21, 22. maj 1937. O odnosu vlade Milana
Stojadinovi}a i svom stavu prema jugoslovenskom sokolstvu, Niko Bartulovi} je napisao ~lanak (glosu) Sokolstvo i nacionalni rad, Javnost, br. 25, 19. juni 1937 (vidjeti u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
248) Isto.
249) Izme|u biskupa U~elina i – Zyr­Xa­pul­le, Javnost, br. 23 5. juni 1937.
250) Javnost je o toj temi objavila glose: “Jo{ povodom smrti biskupa U~elina”, br. 23, 5.
juni 1937; “Nakon ignorisawa, uvrede”, br. 25, 29. juni 1937.
251) Nakon ignorisawa, uvrede, Javnost, br. 25, 29. juni 1937 (kompletan tekst u: “Kwige,
~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
252) Slovena~ki dobrovoqci u srpskoj vojsci tokom Prvog svjetskog rata uglavnom su bili slovena~ki sokoli (vidjeti: N. @uti}, Sokoli dobrovoqci u srpskoj vojsci).
253) Pitawe o zaslugama i skromnosti, Javnost, br. 26, 26. juni 1937.
254) Isto.
255) Dr`avna zastava i Sokol, Javnost, br. 26, 26. juni 1937.
256) Isto.
257) Isto.
258) N. Bartulovi}, Razgovori o mistifikacijama, sa Slovencem,’Javnost, br. 28 i 29, 17.
jul 1937.
259) Isto.
260) N. Bartulovi}, Soko optu`uje, Javnost, br. 28 i 29, 17. jul 1937.
261) Kraqev ro|endan i Sokoli, Javnost, br. 37, 11. septembar 1937.
262) Pravo im budi, Javnost, br. 26, 26. juni 1937.
263) Isto.
264) Floridor u Beogradu i Celestin u Qubqani, Javnost, br. 27, 3. jul 1937.
265) Vidjeti: Q. Dimi}, Kulturna politika Kraqevine Jugoslavije 1918–1941, I–III, Beograd, 1996; N. @uti}, Srbija, Jugoslavija i Vatikan 1853–1935, Beograd, 2008; V. Novak, Mag­num­cri­men, Beograd, 1948.
266) V. Novak, Poglavqe o glagoqici, Javnost, br. 28 i 29, 17. jul 1937. Ovaj dvobroj Javnosti zabranilo je Dr`avno tu`io{tvo za grad Beograd, rje{ewem Kns 5165–37, od 17.
jula 1937, zbog Novakovih i Bartulovi}evih ~lanaka o konkordatu.
267) Glavne karakteristike na{eg konkordata, Javnost, br. 9, 27. februar 1937.
268) Isto.
269) Isto.
255
270) N. Bartulovi}, Metafizika u diplomatskim ugovorima, Javnost, br. 28 i 29, 17. juli
1937.
271) Vidjeti u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II, Bartulovi}ev ~lanak Impresije sa dalmatinskih ostrva (Odmarawe, turizam, politika
itd), Javnost, br. 41, 9. oktobar 1937.
272) Jo{ jedan triptihon, Javnost, br. 32 i 33, 14. avgust 1937.
273) Klerikalna `udwa za istinom, Javnost, br. 34. i 35, 28. avgust 1937.
274) N. Bartulovi}, Klerikalci i opet hvale masoneriju!, Javnost, br. 41, 9. oktobar 1937.
275) Isto.
276) Pamflet Sime Simi}a protiv katoli~ke crkve i Apologija slobodnih zidara, Javnost, br. 41, 9. oktobar 1937.
277) Post festum, Javnost, br. 42, 16. oktobar 1937.
278) N. Bartulovi}, Pobijawe ekstremnih elemenata, Javnost, br. 17 i 18, 27. april 1937.
(kompletan tekst u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga
II).
279) Pitawe sporazuma i narodno jedinstvo, Javnost, br. 17 i 18, 27. april 1937.
280) Povodom smrti Adamovog brata, pukovnika Milana Pribi}evi}a, Javnost je objavila panegiri~ki in memoriam M. R. A}imovi}a, u kojem je Milan predstavqen kao “napredni predratni jugoslovenski nacionalista, po obrazovawu vojnik, po te`wama i
vaspitawu nacionalni revolucionar, po ose}awu romantik, koji je na kraju bio jedan
od glavnih protagonista jugoslovenske nacionalne misli i meta verbalnih napada
velikohrvatskih nacionalista”.
281) Pitawe sporazuma i narodno jedinstvo, Javnost, br. 17 i 18, 27. april 1937.
282) “Kad je Srbija pobe|ivala, ovi Hrvati su, u tamnici u Zagrebu i [ibeniku, klicali
Kraqu Petru, ne misle}i na opasnost. Oni su plakali kao deca kad je Srbija bila prega`ena... Wihova veli~ina sastoji se u tome da oni to svoje mu~eni{tvo nikad, ne samo ne spomiwu, nego im je krivo kad to i neko drugi u~ini. Oni nikad nisu trgovali
sa svojim mu~eni{tvom! Oni mogu danas da se politi~ki mo`da razilaze od nas, Srba, ali ma gde oni bili, na{a je du`nost da uvek mislimo {ta su oni bili, {ta su uradili”. Bartulovi} se prepoznao me|u ovim “mu~enicima” koji su stradali za Srbiju
i jugoslavensko ujediwewe u austrijskim kazamatima.
283) Nova ’Obzorova’ izvrtawa, Javnost, br. 17/18, 27. april 1937.
284) Isto.
285) Hrvati i rad na ujediwewu, Javnost, br. 19, 8. maj 1937.
286) [ta je ~iji posao, Javnost”, br. 22, 29. maj 1937.
287) Isto.
288) Niko Bartulovi}, Poglavqe o ’profesionalnim politi~arima’ i intelektualcima
u politici, Javnost, br. 25, 19. juni 1937 (kompletan tekst u: “Kwige, ~lanci, kritike
i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
289) N. Bartulovi}, Akcija dr ^ubrilovi}a, zagreba~ki ’nacrt ustava’, sporazum i narodno jedinstvo, Javnost, br. 23, 5. juni 1937 (kompletan tekst u: “Kwige, ~lanci, kritike
i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
290) O Vasi}u u Kraqevini Jugoslaviji vidjeti: N. @uti}, Liberalizam Dragi{e Vasi}a
u Kraqevini Jugoslaviji, u: Liberalizam i Srbi, Beograd, 2007, 213–222.
291) Obzor pobija sebe sama, Javnost, br. 25, 19. juni 1937.
292) Isto.
293) Povodom zagreba~kog nacrta ustava, Javnost, br. 23, 5. juni 1937.
294) Taj dio rezolucije Glavnog odbora “biv{e” Demokratske stranke glasi: “Narod u dr`avi nije jednorodan, nego je sastavqen iz Srba, Hrvata i Slovenaca. Srbi, Hrvati i
Slovenci, po krvi i jeziku po srodnosti svoje seqa~ke narodne osnove, po kontinuitetu zemqi{ta na kome `ive, po nerazdeqivosti sudbine, koja ih je zdru`ila u jednu
dr`avu, pokazuju sve objektivne uslove za stvarawe jedne {ire duhovne zajednice, koja }e ih sve obuhvatiti. Zadatak je budu}nosti, – u nastavqawu te`wi, koje su se u pro{losti stalno pokazivale, – da takvu duhovnu zajednicu ostvari slobodnom utakmicom svih posebnosti istorijskih, politi~kih, socijalnih i kulturnih – srpskih, hrvatskih i slovena~kih. Posmatrawe ~iwenica, me|utim, name}e zakqu~ak: da kao
256
295)
296)
297)
298)
299)
300)
301)
302)
303)
304)
305)
306)
307)
308)
309)
310)
311)
stvarnost u ovom trenutku postoje tri posebna istorijsko-kulturna individualiteta – srpski, hrvatski i slovena~ki...” (Rezolucija Demokrata i narodno jedinstvo, Javnost, br. 25, 19. juni 1937).
Isto.
Isto.
Kada bi dr Ma~ek zaista do{ao u Srbiju, Javnost. br. 27, 3. juli 1937.
Narodno jedinstvo u shvatawu g. Budisavqevi}a i u shvatawu HSS, Javnost, br. 28 i
29, 17. juli 1937.
Isto.
Isto.
Vidovdanska etika, Javnost, br. 28 i 29, 17. juli 1937.
Isto.
Oko izgleda u sporazum; Odjek glasova o sporazumu u grupama i listovima, Javnost,
br. 39, 25. septembar 1937; Oko sporazuma UO i SDK, Javnost, br. 42, 16. oktobar 1937;
Jedan ~lanak dr Ma~eka o sporazumu, Javnost, br. 43, 23. oktobar 1937 (vidjeti u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
Glasovi {tampe, Javnost, br. 43, 23. oktobar 1937.
Polemi~ka zrnca, Javnost, br. 44, 30. oktobar 1937.
N. Bartulovi}, Sukobi izme|u grupa u Hrvatskom narodnom pokretu, Javnost, br. 47,
20. novembar 1937, 884–885 (kompletan ~lanak u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike
Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
Isto, 885.
Isto, 887.
Javnost, br. 45, 6. novembar 1937 (~lanak u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike
Bartulovi}a”, kwiga II).
Javnost, br. 46, 13, novembar 1937.
Javnost, br. 50, 11. decembar 1937 (glose u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike
Bartulovi}a”, kwiga II).
257
IDEOLO[KO-POLITI^KA AKTIVNOST
NIKE BARTULOVI]A U “KRUGU”
I “VIDICIMA” 1938–1940.
^asopis “Krug” – nastavqa~ “Javnosti”
(januar – april 1938)
Nacionalno-dr`avni antijugoslavenski zaokret re`ima kneza Pavla
i vlade Milana Stojadinovi}a pratilo je progawawe jugoslavenskih unitarista, politi~kih stranaka, udru`ewa i dru{tava, cenzurisawe i zabrana
kwiga (npr. kwiga publiciste “vatikanologa” Sime Simi}a Vatikan i Jugoslavija, Beograd 1937) i listova (Javnost i Krug), najvi{e pod uticajem
slovena~kog klerikalca – ministra Antona Koro{eca. Umjesto obustavqene Javnosti, provladini krugovi su u januaru 1938. pokrenuli mjese~nik XX
vek – ~asopis za kwi`evnost, nauku, umetnost, dru{tvo, pod uredni{tvom
dr Ranka Mladenovi}a. ^asopis je trebalo da bude prore`imska zamjena za
anatemisanu Bartulovi}evu Javnost, sa sli~nim nau~no-kwi`evnim profilom, ali bez ideolo{ko-politi~kih tema kojima je Javnost obilovala. U
XX veku nisu objavqivani radovi o klerikalizmu ili antiklerikalizmu
crkava i vjerskih zajednica, konkordatskom pitawu, kritici vladine vjerske politike, tzv. hrvatskom pitawu i o nacionalno-vjerskim sporewima. U
wemu nije bilo ni glosa, kao u Javnosti, prepunih sporewa sa rimokatoli~kim klerikalnim i nacionalisti~kim hrvatskim listovima (Hrvatska
stra`a, Obzor, Hrvatski dnevnik i drugi) ali i sa provladinim “namjesni~kim” listovima (Samouprava i Vreme).
Saradnici Javnosti, pisci visokog nau~nog i kwi`evnog ugleda, izuzetno rijetko su sara|ivali sa novim ~asopisom. U XX veku objavqivali su
samo saradnici koji su i ranije o{trije nastupali prema nekriti~kom uzdizawu “realnog” troplemenog” jugoslavenstva (na {tetu srpstva) i, samim
time, imali druga~ija vi|ewa rje{ewa nacionalnih sporewa i koncepcije
sporazuma sa Hrvatima. Me|u wima su bili dr Bogdan Prica (koji je sa Javno{}u prestao sara|ivati 1936) i, u odnosu na jugoslavenske nacional-liberale, “konzervativniji” Milo{ Crwanski, ali i Stanislav Krakov, koji se od jugoslavenskog nacional-liberala sve vi{e okretao “korporativi258
zmu” (Crwanski i Krakov, ina~e, nisu sara|ivali sa Javno{}u).1) Da bi pokazalo lojalnost i “odanost” re`imu, uredni{tvo XX veka je objavqivalo
politi~ke (predizborne) i skup{tinske govore predsjednika vlade Milana Stojadinovi}a.
Saradnici zabrawene Javnosti, unitarni liberali – jugoslavenski nacionalisti, ve} po~etkom januara 1938. odlu~ili su da pokrenu novi ~asopis sli~nog liberalnog i antiklerikalnog ideolo{ko-politi~kog smjera,
koji su nazvali Krug. U wemu su objavqivali saradnici nekada{we Javnosti, ali i novi autori. Radove su objavqivali: dr Josip Barbieri (“O ure|ewu odnosa sa crkvama”), dr Milan Barto{ (“Nova uloga sudija”), Niko
Bartulovi} (“Odgovorna sloboda i solidarnost u demokratiji”, “[trosmajerovo Jugoslovenstvo i uloga Beograda i Zagreba”, “Jubilej nezavisnosti i
Sokolski slet u Pragu”, Dvadesetogodi{wica gesla ’Vernost za vernost’,
“Problem Nemaca u ^ehoslova~koj”, “Pitawe stabilne vlade u Francuskoj”), Vojislav Bogi~evi} (“Dr. Pfefer o neodgovornosti Srbije za rat”,
“Narodna odbrana i sarajevski atentat”), dr Grga Bogi} (“Du{evne bolesti
i brak”), Damjan Brankovi} (“Me|unarodna razmena dobara i na{i odnosi
sa Poqskom”), Grga Brigqevi} (“Da li je na{a {kola takva kakvom je prikazuju”, “Nesolidnost politi~ke diskusije kod nas”, “Nadzor u sredwoj {koli prema Uredbi o ure|ewu Ministarstva prosvete”), dr Fran Bubanovi}
(“Dijalekti~ki materijalizam i diskusija o narodnom jedinstvu”), dr Milan Budimir (“Slovenstvo i jugoslovenstvo”), Ivan Bujanovi} (“Jan Kolar
danas”), dr Rista \or|evi}-Trifunovi} (“Mladi lekari i zakon o bolnicama”), dr Jovan Erdeqanovi}2) (“Koju }emo kulturu: samo srpsku ili jugoslovensku”), M. Hajdinovi} (“[enoa kao statisti~ar Zagreba”), Quba D.
Kova~evi} (“Iz pro{losti na{e nacionalne borbe”), Milan Marjanovi}
(“Statistika i dinamika u demokratiji”, “Jubilej bez historije”, “Kriza i
obnova Jugoslavenstva”, “Jubilarna godina Bosne i Hercegovine”), Qubica
Markovi} (“Masarik i `ensko pitawe”), Svet. K. Mati} (“Ose}aj i ose}awe”), dr Kosta N. Milutinovi} (“Dantonova li~nost u istoriji i legendi”,
“Ko{utova Dunavska konferencija”, “Politova Isto~na [vajcarska i
Mileti}eva Srpska Vojvodina”, “Sredwa Evropa bez Austrije”), Ahmet
Muradbegovi} (“Bitno u `enskom pitawu”), dr Viktor Novak (“Pavle Ritter Vitezovi}”), R. M. Pavi} (“Savremene `eqe na{eg katoli~kog klera
godine 1919”), Radomir Pavi} (“[ta su na{i individualiteti”), Emil S.
Petrovi} (“Umerenost merena {kolskom kvalifikacijom”), Svetislav
Petrovi} (“Vaspitawe omladine u Hitlerovoj Nema~koj”), Serafim Poqanec (“Nekrasov, pesnik socijalnog bola”), dr Vasiq Popovi} (“Popularizovawe spoqne politike”, “Unutra{we pribirawe nacije”), dr Mihajlo
Pra`i} (“Stari i mladi, nekad i sad”), dr Bogdan Prica (“Demokratija, romantika i nacionalizam”), dr Milo{ Sekuli} (“Beogradska porodica danas i sutra”), dr Petar Skok (“Balkanska ideologija u hrvatskoj kwi`evnosti i umjetnosti”), Luka Smodlaka (“Henrik Pontopidan”), Dim. J. Stojanovi} (“Pred zakonom o za{titi dece”, “Vrwci, wihovo ure|ewe i eksploatacija”), Gvido Tartaqa (“Razlozi }utawa”), Dobrivoj Tkalac (“Umjetnost,
zasluge i nagrada”), dr B. S. Ugqanski (“Van Zelandov izve{taj i me|una259
rodne razmene”) i B. Vinkovi} (“Upropa{}avawe administracije”). Kao i
u Javnosti Bartulovi} je bio najplodniji pisac u Krugu. Pored “^lanaka”
(navedene) u Krugu su postojale rubrike “Spoqna politika”, “Nauka”,
“Kwi`evnost”, “Umetnost”, “Pregled”, “Od nedeqe do nedeqe”, “Vreme i
qudi”, “Bele{ke”, “Polemika” i “^ituqe”. Osim brojnih ~lanaka Bartulovi} je svojim tekstovima u najve}em broju punio ostale rubrike.
Prvi broj nedjeqnog ~asopisa Krug izi{ao je 22. januara 1938. U uvodnim razmatrawima data je rije~ uredni{tva (u kojem je ponovo dominirao
Bartulovi}) o slobodi i liberalnoj demokraciji, koju su u predve~erje rata ugro`avali antidemokratski nacisti~ki i fa{isti~ki sistemi. Obnavqawe “demokratije” i tra`ewe novih puteva za wenu primjenu u socijalnom i politi~kom `ivotu bili su prioriteti ~asopisa. “Uredni{tvo” se
zalo`ilo za slobodnu diskusiju o goru}im pitawima, kako bi se o~uvala i
ja~ala “zajednica svih Jugoslovena”.3) Bartulovi} je u Krugu nastavio da pi{e glose o nesuglasicama u nekada “slo`nijem” Hrvatskom narodnom pokretu izme|u “ma~ekovaca” i “frankovaca”. U komentaru `estoke polemike izme|u Ma~ekovog organa Hrvatskog dnevnika i rimokatoli~ke Hrvatske stra`e ocijenio je da se “do sada” djelatnost Hrvatske stra`e tro{ila
u “polemici i napadajima na listove demokratskog i jugoslovenskog liberalnog smera”, dok se borba sa “liberalnim elementima u biv{oj HSS vodila prikriveno, na terenu”.4)
Jedan od saradnika Kruga bio je dr Bogdan Prica, koji je prestao sara|ivati sa uredni{tvom Javnosti zbog neslagawa sa Bartulovi}em o su{tini hrvatstva i tzv. hrvatskog pitawa. Prica je u Krugu, u vi{e nastavaka,
objavio voluminozan ~lanak “Demokratija, romantika i nacionalizam”, teoretsku i realno-istorijsku studiju o nacionalnom pitawu, odnosno o elementima koji tvore naciju, sa posebnim osvrtom na jezik kao osnovni elemenat nacije. Pojava “jezi~kog nacionalizma”, karakteristi~na za XIX i
XX vijek, prema Pricinoj konstataciji, izazvala bi ~u|ewe kod qudi prethodnih epoha: “Jer ciqeva, kriterija, principa nacionalnog okupqawa bilo je do onog vremena mnogo i raznih, ali da ba{ jezi~na istovetnost poslu`i za nacionalno okupqawe i obrazovawe posebne dr`ave, toga se dotad
nije videlo. Neki ose}aj solidarnosti i bliskost izme|u onih koji govore
istim ili sli~nim jezikom postojao je oduvek... Ali jezi~ka istovetnost
jo{ nikad dotad nije i{la do tra`ewa nacionalne i dr`avne zajednice i,
{ta vi{e, do razbijawa postoje}ih dr`ava...”.5)
U istom broju Kruga Bartulovi} je objavio ~lanak “Odgovorna sloboda i solidarnost u demokratiji”, u kojem je kao “pravi” liberalni demokrata ukazao da udaqavawe od demokratije vodi ~ovje~anstvo “sve vi{e u opasnost me|unarodnih, me|urasnih i me|uklasnih sukoba i haosa”. S druge
strane, zapazio je da je demokracija, “kao primeweni sistem”, u dobrom dijelu evropskih zemaqa izazvala “toliko razo~arewa”: “Razo~arewa sa ranijim sistemima demokratije u mnogim zemqama, demago{ke terevenke koje su
se iz toga rodile, dezorganizacija i mlohavost javne uprave, primeri klika{ke ili partizanske korupcije, – sve je to poja~ano agitacijom antidemokratskih elemenata, koji su u ta raspolo`ewa ubacili jo{ i elemente pa260
role o tome, kako je demokracija dovela do svetskog rata, do ekonomske krize, do nestabilnosti novca, do nezaposlenosti...”. Po Bartulovi}u, jedan od
“najboqih prijateqa Jugoslovena” (ali zato jedan od najve}ih neprijateqa
pravoslavnih Srba – N. @.), koji je bio i jedan od “najuglednijih ideologa
demokratije u svetu”, engleski publicista Vikem Stid, “prona{ao” je da
osnovni princip “nove demokratije”, kako se ne bi ulazilo u nove krize,
treba da bude “odgovorna sloboda”. Bartulovi} je u ovom tekstu analizirao
Stidovu kwigu “Demokratija i diktatura”.6)
Iako su u napisima branili temeqe liberalne demokracije protiv novog korporativnog totalitarizma, ekskluzivni velikohrvatski i slovena~ki listovi (Obzor, Hrvatska stra`a i Slovenec) smatrali su da je Krug,
kao {to je bila Javnost, fa{isti~ki i centralisti~ki list povezan sa unitaristi~kom (zbog toga “fa{isti~kom”) Jugoslovenskom nacionalnom
strankom (JNS). U odbranu liberalizma i demokratizma Kruga u ime redakcije istupio je Bartulovi} slijede}im polemi~kim odgovorom: “Koliko je to tendenciozno, ne bi trebalo ni isticati, kada se znade kakvo odlu~no demokratsko i liberalno dr`awe je zauzeo na{ list, i kako je izri~ito
da je protiv centralizma, protiv fa{izma i protiv svake reakcije i nasiqa. Pa dok nas, iz providnih razloga, neki zagreba~ki i qubqanski listovi ho}e da dovedu u vezu sa JNS, u Beogradu nam, sa izvesne strane, pri{ivaju saradwu sa Udru`enom opozicijom, pa ~ak i sa daleko radikalnijim
grupama, {to je sve skupa neta~no, jer na{e pisawe nema veze ni sa kakvom
partijom. Isto tako nas ~udi, kad ’Hrvatski dnevnik’ govori o nekim ’Kruga{ima’ koji, da bi tobo`e hteli silom da provedu ne{to protiv Hrvata,
kada je istina da su qudi oko ’Kruga’ ve} ranije ustajali protiv svakog nasiqa uperenog protiv Hrvata, {to im je donelo i te kakvih neprilika; i
kad se zna da ni u jednom napisu ’Kruga’ nema ni traga od toga, pa ni u ~lanku g. Erdeqanovi}a, koji sa svojim potpisom iznosi svoje shva}awe, kao {to
su iznosili i iznosi}e drugi, a da to ne vezuje ni druge oko ’Kruga’, ni redakciju kao takvu”.7)
Rimokatoli~ki Slovenec je potom optu`io Krug da ho}e da “proguta
Slovence” i sl. Hrvatskim i slovena~kim antiliberalnim separatisti~kim listovima izgleda su se osladile stalne zabrane koje je dr`avni tu`ilac izricao Javnosti, pa su takvim pisawem nastojali da skrenu pa`wu novih dr`avnih cenzora na Krug da bi i on bio zabrawen, iako su do tog trenutka izi{la samo dva broja.
Mada po vokaciji nije bio istori~ar, Bartulovi} je u vi{e ~lanaka i
polemika ustao u odbranu “jugoslavenstva” Josipa Juraja [trosmajera od
ocjena Obzora, Hrvatskog dnevnika i Hrvatske stra`e da je [trosmajerova nacionalna koncepcija trebalo da “razvodni hrvatsku misao” ili da
“zbri{e hrvatsko ime”.8) Pred Bartulovi}evim nekriti~kim uzdizawem
[trosmajerovog “iskrenog” jugoslavenstva, ti velikohrvatski listovi su
u{li u dubqu pozadinu wegovog “javnog rada”. Obzor je priznao da je ciq
wegove politi~ke djelatnosti bio da Hrvatsku i Zagreb u~ini “predvodnikom u `ivotu jugoslavenskih naroda” i da “Hrvatska postane kulturni vo|a
ju`noslavenskih naroda”. Rimokatoli~ka Hrvatska stra`a, u broju od 18.
261
februara 1938, s pravom je istakla da je [trosmajerovo jugoslavenstvo
“imalo slu`iti, osobito u okviru Austro-Ugarske, politi~koj i kulturnoj
premo}i i vodstvenoj ulozi hrvatstva” (radilo se u stvari o [trosmajerovom austroslavizmu – N. @). Preko ovakve konstatacije Hrvatske stra`e
Bartulovi} je istakao nelogi~nost optu`bi protiv [trosmajera za takvo
jugoslavenstvo i razvodwavawe hrvatstva: “Pre svega, – ako bi [trosmajer
bio radio na premo}i hrvatstva nad srpstvom i da hrvatstvo bude politi~ki prvo u jugoslovenstvu, onda bi to zna~ilo da je bio radikaliji velikohrvat i od Star~evi}a; – i kako onda da se razume ~iwenica da se ~ak i biv{i
ma|aron [uflaj..., po ~itavoj Hrvatskoj slavi kao apostol hrvatstva, a da
se za [trosmajerov dan, ni ’Hrvatska stra`a’ ni ’Obzor’ (koga je [trosmajer najobilatije nov~ano pomagao) nisu ni setili [trosmajera, te da je ’Hrvatski dnevnik’ poku{ao ~ak da umawi wegovu veli~inu, ozna~iv{i ’{trosmajerov{tinom’ nastojawe da se hrvatska misao razvodni”.9)
Vode}i stalnu polemiku sa Hrvatskom stra`om, Bartulovi} je bio “zadovoqan” {to je ona u broju od 18. februara ~itav ~lanak posvetila Krugu.
Pri tom se qutila “na nas {to ustajemo u odbranu [trosmajera, koga ona,
ma da je bio katoli~ki biskup, na dan wegove godi{wice niti jednom re~ju
ne spomenu!”. S druge strane, Hrvatska stra`a je tvrdila da Krug falsifikuje [trosmajera. “Krugovci” su se zbog takvih optu`bi pitali: “Pa ako je
tako, za{to ’Hrvatska stra`a’, umesto nas, ne pi{e o wemu i za{to ga ne
prika`e u svetlu za koje ona misli da je pravo? I zar ba{ to, {to klerikalci bojkotuju [trosmajera, nije najboqi dokaz da je svetlo, u kome ga mi
prikazujemo, pravo, dok naprotiv za ono, koje bi oni hteli da mu pripi{u,
nemaju nikakvih argumenata?”10)
Bartulovi} je u jednom trenutku prosto zavapio: “Siroti [trosmajer!”, po{to su se “svi okomili” protiv wegove proslave u {kolama
(“[trosmajerov dan”, kao i {kolska slava Svetog Save – N. @.), i to “ne samo oni iz krajwe hrvatske opozicije, nego ~ak i popodnevno izdawe ’Sloveneca’ koji se pita ’kako to da se u slovena~kim {kolama slavi [trosmajer
a ne Pre{ern?... i za{to [trosmajer a ne Krek i Jegli~...”.11)
Za Bartulovi}a je bilo “najva`nije” {to Hrvatska stra`a tvrdi da “ne
potcijewuje, nego naprotiv ’cijeni kulturni rad’ biskupa [trosmajera, i
pri tom podvla~i ono ’kulturni’, nagla{uju}i time o~ito da wegov nacionalni i politi~ki rad ne ceni”. [trosmajerovom nacionalnom i politi~kom radu “~itavi krajevi na{eg naroda imaju da zahvale {to su do{li do hrvatske svesti, pa nema gotovo jedne stare hrvatske ~itaonice u Dalmaciji koja, zbog toga nacionalnog rada, nije [trosmajera izabrala po~asnim ~lanom”.
Bartulovi} je s pravom priznao [trosmajeru zasluge za razvoj hrvatske svijesti, ali nije istakao da se u dalmatinskim srpskim krajevima nije
radilo o spontanom razvoju hrvatske nacionalne svijesti, ve} o nasilnom
prozelitskom rimokatoli~ewu Srba i wihovom pretvarawu u Hrvate, a sve
to pod firmom “borbe protiv autonoma{tva Srba i Italijana”. Za svoj
“nacionalni” rad [trosmajer je nagra|ivan po~asnim ~lanstvom u “hrvatskim ~itaonicama”, kako je ta~no zapazio Bartulovi}. Poslije imenovawa
biskupa [trosmajera za po~asnog ~lana dru{tva “Slavjanski dom” (a ne hr262
vatski – N. @.) u Kotoru, usqedila je wegova zahvalnica u kojoj je izrazio
nadu na zbli`ewe “po jeziku i krvi Hrvata i Srba, zbli`ewe u misli, u djelu te`wi pak i u samoj vjeri”. Zbli`ewe je zna~ilo prelazak u rimokatolicizam ili posredno u uniju. Prema arhivskim podacima iz 1887. godine,
[trosmajer je bio jedan od glavnih finansijera “Slavjanskog doma” u Kotoru, koji je trebalo da postane centar hrvatske kulturne propagande u Boki
Kotorskoj.12) Tokom XX vijeka [trosmajerov “amanet” je potpuno ostvaren.
“Jugoslavenstvo [trosmajera kroz hrvatstvo” na kraju je priznao i Ma~ekov Hrvatski dnevnik, pi{u}i o jugoslavenstvu Frawe Ra~kog: “Ako promatramo taj rad kao celinu, vidimo da su svi na{i veliki qudi i{li za
istim ciqem, samo su se slu`ili drugim metodama... (kqu~no priznawe za
sve “hrvatske” radenike razli~itog ideolo{ko-politi~kog opredjeqewa
na poqu stvarawa Velike Hrvatske – N. @.). Sigurno je, da je dr Frawo Ra~ki u jugoslavenstvu i{ao daqe, nego i jedan od na{ih starih politi~ara. Pa
ipak bi bilo nepravedno i wega prikazati kao ~ovjeka, koji se odrekao svojega hrvatstva. Bio je to velik u~ewak, koji je stekao neprocjewive zasluge
kao histori~ar. Ali on je ipak bio i Hrvat”. Hrvatski dnevnik je naveo pismo Ra~kog upu}eno [trosmajeru, u kojem je Ra~ki hvalio |akova~kog biskupa koji je “~uvar i za{titnik i odgojiteq hrvatskog naroda” i koji “podupire hrvatsku kwigu i ~uva Hrvate od zabluda...”. List je u zakqu~ku naveo
slijede}e: “Tako je eto pisao dr Frawo Ra~ki, koji je u jugoslavenstvu u ono
doba sigurno i{ao najdaqe. Ni on sam se nije odricao svojega hrvatskog
imena, on se priznavao pripadnikom hrvatskog naroda i htio je slu`iti tome narodu. Wegovo jugoslavenstvo nije bilo tako, da bi sadr`avalo negaciju hrvatstva. Pogotovo nije bilo takvo Radi}evo jugoslavenstvo u mla|im
danima”.13)
Bartulovi} je citirane rije~i Hrvatskog dnevnika do`ivio kao li~ni
trijumf i potvrdu svojih teza o [trosmajeru, o kojima je polemizirao i sa
Hrvatskim dnevnikom: “Sla`emo se od prve do posledwe re~i! A ~inimo
to, u toliko radije, {to nema ni mesec dana da smo ba{ mi, i to ba{ ’Hrvatskom dnevniku’ odlu~no prigovorili zbog ~lanka o [trosmajeru, u kome se
poku{ala umawiti [trosmajerova veli~ina i ~ak ga dovesti u opreku sa
hrvatstvom, nazivaju}i ’{trosmajerov{tinom’ nastojawe da se hrvatska misao razvodni... I pitali smo se, kako mo`e list, autoriteta ’Hrvatskog
dnevnika’ da, iskrivquju}i na taj na~in ~iwenice.., pi{e o dva najve}a Hrvata XIX veka, [trosmajeru i Star~evi}u; i zar je potreba da se makar i najradikalnija borba za hrvatska prava, vodi ru{ewem velikih hrvatskih
autoriteta u pro{losti. ’Hrvatski dnevnik’ nije tada ni re~i odgovorio
na na{ ~lanak, pa mi u toliko ve}im zadovoqstvom primamo ovaj sada{wi
~lanak kao odgovor; i to kao pozitivan odgovor, koji nam daje pravo i koji,
demantiraju}i raniji nesretni ~lanak ’Hrvatskog dnevnika’ o [trosmajeru, ~ini ~ast listu u kome je izi{ao. A da smo u pravu da to uzmemo kao odgovor ba{ na tu temu, o jugoslovenski orijentisanim hrvatskim velikanima, dokazuje i opet jedan nesrazmer: jer, ma koliko da mu je za pretekst poslu`ila polemika oko Star~evi}a, ~lanak dodiruje tu temu samo u kratkom
uvodu, dok ~itave druge dve tre}ine ~lanka posve}uje iskqu~ivo Ra~kome i
263
[trosmajeru... Ma da je formalno Ra~ki glavni..., po{tovawe se ukazuje
[trosmajeru time, {to se navode zanosne Ra~kove re~i o biskupu ’kao ~uvaru, za{titniku i odgojitequ hrvatskog naroda’, i to takvom ~uvaru, koji
Hrvate ~uva od zabluda... [to se pak Ra~koga ti~e, ne samo da bi bilo nepravedno da ga se ’prikazuje kao ~oveka koji se odrekao hrvatstva, zato {to
je u jugoslovenstvu i{ao najdaqe’, ve} mi tvrdimo da ba{ i jest u tome wegovo veliko i duboko hrvatstvo, {to je u jugoslovenstvu po{ao tako daleko,
tj. {to je me|u svima Hrvatima svoga vremena, bio pored [trosmajera, najdalekovidniji. Naravski da se ni on nije odricao svog hrvatskog imena, kao
{to ga se nije odricao ni [trosmajer; kao {to ni Ra~kovo ni i~ije pravo
jugoslovenstvo nije sadr`avalo negaciju hrvatstva, ve} wegovo ja~awe i
pro{irewe, te sintezu i hrvatstva i srpstva i slovena{tva. A ako je bilo
slu~ajeva da se to, u ime jugoslovenstva htelo, zar se i u ime hrvatstva nije
htelo sve Srbe pohrvatiti, pa zato ipak nikome ne pada na pamet da tu
Star~evi}evu krajnost uzme kao ono {to je najbitnije u hrvatstvu. I kona~no kad ’Hrvatski dnevnik’ ka`e da je Ra~ki bio ’i Hrvat’, i to vrlo dobar
Hrvat, zar to ne zna~i osudu ~itave one tesnogrudne harange koja je u posledwih nekoliko godina sve jugoslovenske Hrvate ogla{avala za izdajnike hrvatstva i koja nikako nije htela da uvidi da dobar Jugosloven mo`e zaista
da bude ’i Hrvat’, i to vrlo dobar Hrvat, dok su joj najmra~niji doju~era{wi
austrijski slu`nici i goniteqi hrvatstva, bili neki ’~eli~ni Hrvati’.
Nama ne smeta ni to {to su [trosmajer i Ra~ki pisali i govorili ’hrvatski narod’, jer su oni isto tako pisali i govorili i ’srpski narod’ i, iznad svega, ’jugoslovenski narod’. Jedino {to nisu nikada ni pisali ni govorili, a {to bi sada ’Obzor’ hteo da im podmetne, to je ’jugoslovenski narodi’, u pluralu, jer su oni nepokolebqivo verovali u narodno jedinstvo, a kad
su pisali ’hrvatski narod’, ~inili su to zato {to su Srbe i Hrvate smatrali ne~im identi~nim, pa im je ’hrvatski narod’ i ’srpski narod’ i ’jugoslovenski narod’, imalo jedno te isto zna~ewe (dakle razli~it naziv za isti
nacionalni identitet). A izraz ’hrvatski narod’ su rabili onda kada su govorili o specijalno hrvatskim stvarima, ’srpski narod’ o specijalno srpskim, a ’jugoslovenski narod’ o zajedni~kim jugoslovenskim. Nama je glavno
to {to je i Ra~kome bilo glavno, a {to je g. 1874. izrazio ovim programatskim re~ima: ’Najkrajwi ciq zajedni~kih te`wa i zajedni~kog rada narodnoga, kod Hrvata, Srba, Slovenaca i Bugara, treba da bude wihovo uje­diwewe u nezavisnu, slobodnu, narodnu i dr`avnu jugoslovensku zajednicu’. Pa
kad Ma~ekov ’Hrvatski dnevnik’ odaje priznawe takvom Ra~kom, to mo`e
samo da nas veseli; u toliko pre {to je ta~na i prva misao ’Hrvatskog dnevnika’ da su ’svi hrvatski veliki qudi i{li za istim ciqem, samo su se slu`ili drugim metodama’.14) Prihva}amo i to, da je taj ciq bio sloboda i blagostawe Hrvata; ili po{to su svi veliki Hrvati videli to, {to }e i za sva
vremena ostati nepromeweno, a to je, da se ta sloboda i blagostawe Hrvata
ne da posti}i druga~ije nego u zajednici sa Srbima i Slovencima, to su svi
te`ili ka jugoslovenskom ujediwewu, pa makar i na nemogu}i, velikohrvatski na~in, da naime od svih Srba i Slovenaca napravi Hrvate, kao {to je
to n. pr. hteo Star~evi}. I jedno je sigurno, da me|u svim velikim Hrvati264
ma nije bilo niti jednog koji je zami{qao da se nezavisnost Hrvatske dade
posti}i i o~uvati ra~unaju}i samo na Hrvate, bez Srba i Slovenaca. Sve
ako se i dr Josip Frank ne ra~una me|u velike Hrvate, i ako on jedini ne}e da se suprostavi i Star~evi}u i [trosmajeru i Ra~kome i bra}i Radi}ima...”.15)
Bartulovi} je, o~igledno, ostao na neprikosnovenom jugoslavenskom
stanovi{tu, uz prihvatawe mitologije o starom “plemenskom” hrvatstvu.
Za wega je [trosmajer (kao i Ra~ki) bio “apostol jugoslovenstva” koji je
radio na “sjediwewu sve jugoslovenske bra}e” i pisao o “duhu jednog jugoslovenskog naroda”. U istom svjetlu [trosmajera je predstavqao Bartulovi}ev liberalni ideolo{ki istomi{qenik Viktor Novak,16) koji je o wemu
pisao kao o “jevan|elisti jugoslavenstva i narodnog jedinstva” i borcu za
zbli`ewe isto~ne i zapadne crkve preko uvo|ewa bogoslu`ja na staroslavenskom jeziku i pismu (glagoqici). Ni Novak ni Bartulovi} nisu pomiwali da bi [trosmajerove namjere mogle imati prozelitsku tendenciju
provo|ewa unije (grkokatolicizma) nad “{izmati~kim” Srbima od strane
Rimokatoli~ke crkve (po formuli rimokatoli~kog jugoslavenstva). U su{tini, [trosmajerov politi~ki rad je bio daleko od wegove proklamovane sveslavenske solidarnosti i bratstva me|u slavenskim narodima, naro~ito izme|u Srba i Hrvata.17) Istori~ar Vasilije Kresti} se najstudioznije bavio pitawem [trosmajerovog prozelitskog “austroslavenskog” jugoslavenstva i me|u prvima je kriti~ki po~eo da pi{e o “latinskim” lukavostima i podvalama srpskom narodu preko wegovog “rimokatoli~kog” jugoslavenstva.18)
U borbi za politi~ko vodstvo nad Hrvatima frankovci su nastojali da
diskredituju li~nost Vlatka Ma~eka. Qubqansko Jutro je izvjestilo da Zagrebom kru`e “frankofurtima{ki” leci, potpisani od “star~evi}anaca”,
u kojima je o{tro napadan Ma~ek. U wima je pisalo da Ma~ek ne mo`e Hrvate da dovede do “wihovog kona~nog” nacionalnog ciqa samostalne Hrvatske, zato {to nije Hrvat ve} Slovenac. “Slovenci ne znaju uop}e, {to je to
vlastita dr`ava, pa zato Hrvati preziru Krawce i smatraju ih za mawe
vrednu, slu`ni~ku pasminu. Pa ipak smo od wih primili svoga vo|u!... Ako
zaista ni toliko ne cijenimo svoje krvi i mislimo da nas tu|inac mora voditi, onda bismo radije izabrali nekog Engleza, Francuza ili Talijana, a
ne ba{ najgorega, Krawca!” – stajalo je u letku. Ma~eku se zamjeralo da je i
svojoj djeci dao slovena~ka imena, Andrej i Ne`a; da je sporazumom sa Udru`enom opozicijom (1937) pokazao svoju nehrvatsku du{u; da ne bi mogao da
bude ni op{tinski odbornik, a kamo li vo|a Hrvata; “da je u svojoj du{i ne
samo Slovenac, nego – horribile dictu – ~ak Jugosloven!”. Jutro je zakqu~ilo
da pobude za objavqivawe letka le`e u ~iwenici {to je “... izvesnim qudima dr Ma~ek previ{e konzekventan ~ovek, pa ho}e da ga slome pomo}u pla}enih du{a, zato {to ne}e da nasedne wihovim vabqewima i obe}awima”.19)
U komentaru Ma~ekovog “krawskog” porijekla uredni{tvo Kruga
(Bartulovi}) je navelo: “Kada se uzme u obzir da je glavna sadr`ina letka
ba{ u napadaju na sporazum s Udru`enom opozicijom, onda je sumwa ’Jutra’
265
vrlo verovatna. A s druge strane, – zar ovakav, ni najmawe ’hiqadugodi{wekulturni’ na~in pisawa o Slovencima, ne pokazuje najboqe u kakvu trogloditsku reakciju vodi ovakav separatizam i kakva bi poplava mr`we i prosta{tva zavladala na{om zemqom, kada bi se ispunili ’kona~ni ciqevi’ovakvih tipova?”
Sa Hrvatskom stra`om Bartulovi} je polemisao i o velikohrvatskom
ideologu Anti Star~evi}u, koga je u prvoj godini izla`ewa Javnosti, na
pristrasno jugoslavenski na~in, predstavqao kao ideologa “hrvatskog jugoslovenstva” (svehrvatski unitarizam nad jugoslavenskim narodima), po{to
je Star~evi}eva osnovna teza bila da Srba u istoriji nije bilo, odnosno da
su svi srpski pravoslavci, muslimani i rimokatolici u stvari Hrvati.
Osim nacionalnog sporewa sa Hrvatskom stra`om Bartulovi} i Krug su se
naro~ito sukobqavali oko ideolo{ke su{tine Star~evi}evih politi~kih
i nacionalnih ideja. Pi{u}i o Star~evi}u povodom godi{wice wegove
smrti, Hrvatska stra`a je zakqu~ila slijede}e: “Star~evi} je umro godine
1896. ba{ u najte`e doba novije na{e politi~ke povijesti, u vrijeme kad se
po~eo izgra|ivati novi smjer u hrvatskoj politici, koji ba{tini i potencira sve one negativnosti i otrove, protiv kojih se Star~evi} ~itavog svog
`ivota borio i od kojih je ~uvao zdravi narodni organizam. Umro je ba{ u
doba kada su se stvarali bacili pokreta{ta i napredwa{tva, koji su narodni organizam otrovali ’rije~kom rezolucijom’ i ’hrvatsko-srpskom’ koalicijom. Nestao je iz na{e sredine ba{ onda, kada je zapo~ela agonija, koja 22
godine nakon Star~evi}eve smrti dovede do katastrofe, do kapitulacije i
debakla odgovornih na{ih politi~kih faktora”.
^iwenicu da dr`ava ne reaguje na takve subverzivne napise Bartulovi} je prokomentarisao na slijede}i na~in: “Jer sigurno je, da danas nema
dr`ave u svetu, u kojoj bi i najdestruktivniji anarhisti~ki list, ili najfanati~niji komunist mogao slobodno da napi{e, da stvarawe te dr`ave, weno ujediwewe i oslobo|ewe pojedinih wenih delova predstavqa ’katastrofu, debakl i kapitulaciju!’... To ne samo da bi bilo nemogu}e u nekoj autoritativnoj dr`avi, ali nebi ni u najdemokratskijoj, jer, ako nebi vlast, onda bi javno mi{qewe protiv toga zako~ilo i takve elemente za uvek onemogu}ilo u javnom `ivotu. A pogotovo se u drugom svetu neda ni zamisliti da
bi tako pisao list, koji sebe ogla{ava za najautoritativniji organ organizacije katolika u zemqi, a ~iji protektor je, po wegovom sopstvenom priznawu, {ef biskupskih konferencija katoli~kih biskupa u toj dr`avi
(Stepinac – N. @.). Me|utim, kod nas je i to mogu}e... Jer ’agonija’ o kojoj je
re~, to je (~ujte i ne padnite u nesvest!) po~etak rada na oslobo|ewu i ujediwewu na{e dr`ave, koja je, kako se veli daqe, ’22 godine poslije Star~evi}eve smrti dovela do katastrofe, do kapitulacije i do debakla’... Po{to
je pak Star~evi} umro g. 1896, – 22 godine nakon toga padaju upravo na 1918,
dakle na godinu stvarawa Jugoslavije i na godinu Prvog decembra, ~iju
uspomenu svi katoli~ki sve{tenici u ovoj zemqi slave misama zahvalnicama (~e{}e su sabotirali tu proslavu – N. @.), – da wihov glavni organ taj
isti praznik oglasi, ne za dan slave, zadovoqstva i zahvalnosti, ve} za dan
katastrofe, kapitulacije i debakla, {to zna~i, i wihove molitve za neis266
krene i za la`ne...”.20)
Bartulovi} je bio zaprepa{}en na ~inom na koji je klerikalna Hrvatska stra`a tuma~ila Star~evi}eve liberalne ideolo{ke osnove, navode}i
kako se on (Star~evi}) “~itavog `ivota borio” protiv liberalnih “negativnosti i otrova”, kojih su bili puni “napredwa{tvo” i “pokreta{tvo”.
To {to je klerikalni list “pokreta{tvo” i “napredwa{tvo” nazivao “bakcilima”, za Bartulovi}a je bilo razumqivo “kad se zna da je napredwa~ki
(liberalni – N. @.) pokret zadao smrtni udarac klerikalizmu i digao
svest hrvatskih izbornika tako visoko, da su pod wegovim uplivima prvi
put pobedili Kuena i frankofurtima{e na izborima”. Kada su klerikalci ~ak i Rije~ku rezoluciju i Hrvatsko-srpsku koaliciju okarakterisali
kao otrov, Bartulovi} je napisao da je to “vi{e nego skandal, to je naprosto gadost”: “Jer, da ostavimo po strani ~iwenicu, daje i sam najvi{i autoritet ’Hrvatske stra`e’, nedavno preminuli nadbiskup Bauer, bio poslanik i ~lan te ’Hrvatsko-srpske koalicije’, pa da bi, prema re~ima ’Hrvatske stra`e’ i on, dakle, bio nosilac te otrovi (kao i to da se Rije~kom rezolucijom jo{ i danas ponosi dr Ante Trumbi}!), zar nije ba{ politika Hrvatsko-srpske koalicije i Rije~ke rezolucije bila ta koja je Hrvate i Srbe
u Hrvatskoj u~inila zrelim da se odupru Austro-Ugarskoj monarhiji, te da
se oslobode Be~a i Pe{te? I, ako je politika Hrvatsko-srpske koalicije
dovela do ’katastrofe, kapitulacije i debakla godine 1918’, – koliko li su
za tu katastrofu kriva gospoda oko ’Hrvatske stra`e’, koja su se tada, od
straha da ne budu ka`weni za slu`ewe Francu Jozefu, gurala u prve redove nosioca te katastrofe, te bila grlatija u jugoslovenstvu od svih onih koji su za to jugoslovenstvo do tada stradali?... A u tome i jeste stvar, to je g.
1918 izvedena zaista kapitulacija, ali kapitulacija, katastrofa i debakl
Habsbur{ke monarhije, pa to i jest ono {to ’Hrvatska stra`a’ ne mo`e da
pre`ali...”21)
Protiv ovog ~lanka Hrvatske stra`e pisale su i Jugoslovenske novine. Hrvatska stra`a je u polemici ponovo objavila “skandalozni pasus” iz
~lanka, ali dr`avna cenzura nije reagirala. Uz komentar da klerikalni
list nije bio zabrawen zbog antidr`avnog pisawa kada su drugi listovi, pa
i Krug, bili zabrawivani zbog mnogo bezazlenijih napisa, Bartulovi} je
dodao: “Jer, ako je klerikalni list tri puta uzastopce, sa naro~itim zadovoqstvom to objavio i nije bio zabrawen, a mi ostali smo tako ~esto zabrawivani, to zna~i, – ili da nas treba na ve{ala; ili da klerikalni list u`iva zaista eksteritorijalnost; ili da je najva`nije ne dirati u izvesna lica
ili partije, a za dr`avu i za sve ostalo, kako ko ho}e...”.22) Slu~aj Hrvatske
stra`e koja nije zabrawena zbog takvog pisawa najboqe svjedo~i u kolikoj
je mjeri namjesni~ki re`im kneza Pavla blago reagovao na klerikalne antidr`avne manifestacije, koje su posredno bile pod za{titom ministra
Koro{eca.
Ugro`enost jugoslavenstva u periodu namjesni~kog re`ima i vlade
Milana Stojadinovi}a ~esto je bila predmet Bartulovi}evih polemi~kih
rasprava sa neistomi{qenicima. ^ak je i re`imska Stojadinovi}eva Samouprava vodila polemike o ugro`enosti jugoslavenske ideologije. U po267
lemici sa splitskim profesorom D. Man|erom pisala je: “Danas i svako politi~ko dete zna da li~ne i materijalne `rtve snose samo i jedino jugoslovenski orijentisani Hrvati i da treba mnogo kura`i i svesti za to. Za to
ne treba primera”.
Bartulovi} je potvrdio te konstatacije i dodao slijede}e: “I ne treba
(primjera – N. @.)... Jer kad smo, pre nekoliko meseci, ’mi jugoslovenski
orijentisani Hrvati’ polemisali sa jugoslovenskim dezerterstvom prof.
Man|era, onda ga je ’Samouprava’ citirala sa odobravawem (vaqda zato
{to se taj gospodin svog hrvatskog ’individualiteta’ setio tek onda, kada
je bio penzionisan, dok se ranije ~ak i potpisivao }irilicom, – da se dodvori!). A drugo, – ko je kriv da jugoslovenski orijentisani Hrvati, u Hrvatskoj i Dalmaciji (i to ne mo`da oni, koji su za vreme pro{lih re`ima
u~inili na `ao protivnoj strani, nego i najidealniji stari borci i stradalnici, iz doba Austrije!) danas jedini snose li~ne i materijalne `rtve,
– da li samo nejugoslovenski orijentisanim Hrvatima, koji ih, kao {to je
prirodno, ne vole, ili pak i oni faktori, koji su ih, iz partizanskih {pekulacija, prepustili na milost i nemilost {ikanama svakog frankofurtima{kog harangera?... I zar je to samo u Hrvatskoj?.. A zar i u Sloveniji li~ne i materijalne `rtve ne snose danas tako|er jedino jugoslovenski orijentisani Slovenci (gde tako|er treba i te kakve svesti i kura`i za to!), dok
je naprotiv onima drugima sve slobodno, pa ~ak i to, da jugoslovenstvo ogla{uju za ’izdajstvo slovena{tva?”.23)
Saradnici Kruga su ocijenili da se i hrvatski politi~ki front, nekad jedinstveni Hrvatski narodni pokret (stvoren 1935), u dobroj mjeri podvojio i oslabio. “Frankova~ko-klerikalna akcija separirawa” od Ma~eka
i Hrvatskog seqa~kog pokreta “dobiva ve} konkretnije forme” – pisao je
Krug. Podvajawe je izazvano pitawem vodstva, a razlozi su bili ideolo{ki
i li~ni: “Ideolo{ki u toliko, u koliko su krajwi frankofurtima{ki
elementi nezadovoqni sa Ma~ekovim sporazumom sa Udru`enom opozicijom. Frankovci su nezadovoqni wime zato {to su oni protiv bilo kakve saradwe, bilo sa kojim srpskim grupama, sem u oportunisti~kom ciqu, kad mogu pojedine re`ime da izrabe za u~vr{}ewe svoga polo`aja, kao na pr. onda
kada su po naruybi izvesnih krugova iz Beograda minirali Radi}a. Takvu
bi kombinaciju bili spremni da prihvate uvek pa zato wihova (frankova~ka – N. @.) ’Nezavisnost’ nema ni jedne agresivne re~i prema vlastima.
Klerikalci sporazum sa Udru`enom opozicijom odbijaju iz istih razloga,
plus ~iwenice da se u Udru`enoj opoziciji kupe u glavnom liberalni elementi, dok u JRZ sedi biv{a Slovena~ka qudska stranka, koja im je idejno
(klerikalno) vrlo bliska”.24)
Prvi broj frankova~ke Nezavisnosti u Krugu su ocijenili kao otvoreno antima~ekovski list koji tra`i da narod sam vodi politiku, a ne samozvane vo|e, kao Ma~ek. Ideal hrvatske politike su vidjeli u Star~evi}u, a
ne u Radi}u, pa je u tom smislu frankovac Hrvoj dokazivao da Radi}eva politika ni u ~emu nije bila nastavak star~evi}anstva. Beogradsko Vreme je
saop{tilo “~itav spisak lica koja bi trebala da stoje iza ’Nezavisnosti’,
pome{av{i tu izrazite frankovce, klerikalce, qude oko ’Obzora’, Kri268
`are i neopredeqene elemente, pa se, prirodno, dogodilo da je ~itav niz
wih dao izjavu, da sa pokretawem ’Nezavisnosti’ nemaju nikakve veze”. Takve izjave su dali kanonik dr Fran Barac, Filip Lukas, Vlaho Rai} (Obzor), vo|a kri`ara Protulipac i drugi. Me|u wima je dosta wih bilo u li~noj i idejnoj opoziciji prema Ma~eku (Lukas i Barac), ali oni sa pokretawem “Nezavisnosti” nisu hteli imati nikakve veze. Smatrali su da jo{ nije nastupio pogodan ~as, ili su ~ekali (kao Lukas) “svoje vreme” koje bi wih
li~no iznelo kao vo|e, ili su kao Barac “koji ~ekaju kona~ne odluke tajnog
klerikalnog Seniorata oko ’Hrvatske stra`e’, koji tako|er misli da treba jo{ uvek raditi ispod vode i odlagati javno nastupawe”.25) Saradnicima
Kruga je bilo jasno da su, prvenstveno iz ideolo{kih razloga, simpatije
klerikalaca bile uz frankova~ku Nezavisnost, a ne uz Ma~ekov Hrvatski
dnevnik.
Obzor se nije slo`io sa pisawem Kruga o intrigama frankovaca i klerikalaca protiv HSS-a, odnosno o podvojenostima u “jedinstvenom” Hrvatskom narodnom pokretu. U broju od 9. marta 1938. komentarisao je ~lanak
Kruga pod naslovom “Izme|u Radi}evaca i Frankovaca”, “qute}i” se na
anonimnog autora (najvjerovatnije Bartulovi}) zbog isticawa “nekompaktnosti” Hrvatskog narodnog pokreta. Krug je odmah odgovorio: “I, ma da mi
nigde u tom napisu nismo ni upotrebili izraz da ’hrvatski narodni redovi
vi{e nisu kompaktni’, ’Obzor’ nam, kao i obi~no, imputira da mi ’trijumfujemo’ zbog toga, da intrigiramo protiv te kompaktnosti itd. Kao da smo
mi ti koji smo godinama za{ti}ivali podzemni rad frankofurtima{a, kao
{to je to ~inio ’Obzor’, tvrde}i da ga (frankovluka – N. @.) nema i pu{taju}i da se u mraku razvija, tako da se ve} danas usu|uje da i najskandaloznijim pamfletima napada ne samo dr Ma~eka, nego i samog Radi}a, a da ’Obzor’ ni jednom re~i nije to osudio. Ako pak ima nekoga ko trijumfuje zbog
frankova~kih ataka na HSS, onda su to krugovi koji su mnogo bli`i ’Obzoru’ nego li nama, jer smo mi uvek po{teno isticali da nam je, ne samo g.
Ma~ek, nego li ko bilo, bli`i i simpati~niji od frankov{tine i klerikalizma! A {to se hegemonizma ti~e, mi se borimo protiv wega doslednije
od ’Obzora’, koji slu`i svim re`imima, i nismo krivi ako ’Obzor’ smatra
potrebitim da svojim ~itaocima pre{uti i nedavni na{ odlu~ni napadaj
na pojave klerikalizma, hegemonizma itd. u predstavci Pravoslavnog arhijerejskog Sabora u kome smo ~ak i zagreba~kom ’Katoli~kom listu’ dali
pravo, nasuprot te predstavke...”26)
Bez obzira na negirawe sukoba izme|u rimokatoli~kih klerikalaca i
haesesovaca, {tampa je i daqe napadala Ma~ekov HSS. Hrvatska stra`a je
`estoko napala predavawe narodnog poslanika biv{e HSS, “seqa~kog
kwi`evnika” Mihovila Pavleka – Mi{kine: “Tvrdwe g... Mi{kine su posve izmi{qene i sagra|ene na poznatim masonskim falzifikatima istorije i zasoqene marksisti~kim protuhrvatskim i protukatoli~kim tendencijama”. Protiv klerikalnog napada na “liberala” Mi{kinu, koji je
bio i napad na masone, istupio je Bartulovi} u odbranu ideolo{kog istomi{qenika: “Kada se zna da je g. Mi{kina, ne samo poslanik nego i jedan od
najuglednijih ~lanova biv{e HSS; da je intiman saradnik g. Ma~eka (koji
269
udara odlu~no na marksizam!); da je svoje re~i u Splitu izgovorio na zvani~nom skupu HSS, na kome su u~estvovali i drugi prvaci Ma~ekove grupe,
koji su govorili u istom duhu; te da je, prema izve{tajima {tampe, od mnogobrojnih prisutnih bio burno pozdravqen, – onda mu to (prema re~ima Hrvatske stra`e) ispada, da su se ve} i u vodstvo biv{e HSS uvukli masoni,
pa da su ve} ~ak i pristalice biv{e HSS ve} pomalo ’masonski inficirani’... I jo{ malo, pa }e ’Hrvatska stra`a’ u svom reklamirawu masona toliko daleko po}i, da }e sve ono {to nije wen pretplatnik kod Hrvata, oglasiti za masone, pa }e tako ’pravoverni Hrvati’ iznositi jedva 10.000 istinskih Hrvata...”.27)
Uporedo sa ja~awem klero-frankova~ke grupacije u politi~kom `ivotu Hrvata, Krug je sve vi{e upozoravao na tendencije potpunog etni~kog i
kulturnog (naro~ito lingvisti~kog) razdvajawa “srbohrvata”. ^asopis je
pisao o vje{ta~kom razdvajawu jezika od strane hrvatskih “jezikoslovaca”,
i to odbacivawem “srpske fonetike” (pi{i kako govori{) i prihvatawem
“povijesnog” (etimolo{kog) “starohrvatskog” pravopisa. “Izvjesnoj struji” kod Hrvata postalo je najva`nije da se “prona|u makar i lo{iji i nepoznatiji izrazi, samo da bi se ti izrazi ili oblici {to vi{e razlikovali
od “srpskih”. Politi~ka kampawa protiv fonetskog pravopisa zapo~eta je
“samo zato {to ga rabe i Srbi, ma koliko da je taj pravopis ve} odavna u upotrebi kod Hrvata, i ma koliko su se za wega zalagali najve}i hrvatski filolozi kao Mareti}, Broz i Ivekovi}, te mnogi jo{ `ivi stru~waci, koji
su ina~e najverniji pristalice biv{e HSS. Novoosnovani frankova~ki
list Nezavisnost i klerikalna Hrvatska stra`a su tvrdili da je fonetika
“stvar natra`wa{tva”, koja “baca u vremena ]irila i Metoda”, te da je
“etimologijski pravopis bio jaka odbrana protiv asimilacije za kojom te`i poznata struja sa Istoka, jer da je Mareti} fonetiku uveo ’u prilog
asmilaciji’, tj. izjedna~avawu sa Srbima, da se danas sutra lak{e ostvari
ideal: Velika Srbija”.28) Iz tih razloga se tra`ilo da se “etimologija”
oglasi kao “bezuvjetno obvezatna za sve prave Hrvate”.
Borba za “etimologijski” pravopis umjesto “fonetskog” nastavqala se
naro~ito u klerikalnoj Hrvatskoj stra`i, u kojoj je “neki dr J. D.” argumentirao i ovakvim ’filolo{kim’ mudrostima: ’Koliko je evropska cipela
vrednija i qep{a od balkanskog opanka, za toliko etimologija nadma{uje
fonetiku’. Pa ipak svi ’vukovci’ ra|e ostaju kod fonetike zato, jer je ona
tobo`e produkat srpskog duha i jer ona kr~i put wihovoj kulturnoj hegemoniji... Me|utim, Vuk se zakitio tu|im perjem, a wegovi obo`avateqi misle
da je to niklo u srpskom mozgu, pa ne}e od wega da odstupe, boje}i se da bi
ihetimologija preobrazila – u katolike i to u Hrvate. Nu ni to nebi dosta,
ve} se po~e{e kovati osnove da tu fonetiku nametnu nama, Hrvatima, pod
naslovom narodnog i kulturnog jedinstva. I fonetika je ve} za Austrije
osvojila sve pre~anske krajeve, zaslugom Kalaja, Kuena i autonoma{a u
Dalmaciji”.
Bartulovi} je sa nevjericom komentarisao zakqu~ke klerofrankovaca, ocijeniv{i “da su Kuen, Kalaj i dalmatinski autonoma{i, svi bili u
slu`bi velikosrpske hegemonisti~ke propagande, te da su oni izmislili
270
jugoslovensko narodno jedinstvo... Zaista, bo`ija je milost biti klerikalac: Mo`e{ da napi{e{ i najve}u besmislicu, a da niko od pravovernih
~italaca ’Hrvatske stra`e’, ne}e posumwati u wu...”29)
Krug je stao na stanovi{te da o navedenim jezi~kim postavkama, u potpunosti neta~nim, nije moglo biti principijelne nau~ne diskusije budu}i
da su wihovim promoterima politi~ki argumenti bili najva`niji: “I da
li je onda ~udo, ako se u takvoj psihozi javqaju i mi{qewa, kakva smo nedavno ~itali u ’Hrvatskom dnevniku’, da bi umesto ’politi~ar’ trebalo kazivati ’dr`avnikovalac’, umesto ’filozof’ ’mudroqubac’ ili ’mudrovalac’;
umesto ’melodija’ ’pojkost’’ ili ’pjevost’, umesto `argon ’cerigovor’itd.
Pa ako ta psihoza potraje, ho}e li onda i na{e narodne pesme, koje Hrvati
isto tako dr`e hrvatskim, kao i Srbi srpskim, ili srpsko-hrvatskim, prevesti tako|er na taj zasebni jezik, ili }e ih ostaviti da i daqe ostanu u zajedni~kom na{em narodnom, srpsko-hrvatskom jeziku, a da ih ipak i daqe nazivaju hrvatskim, i ako su tobo`e na drugom jeziku?”30)
Da bi dokazao kako su hrvatski i srpski jezik dva razli~ita jezika i da
su samim time “Hrvati bli`i Gotima nego li Srbima”, prof. dr J. Dujmu{i} je objavio u zagreba~koj frankova~koj Nezavisnosti ~lanke o “razlikama u jeziku izme|u srpskih i hrvatskih kwi`evnika” u kojima su te “~uvene” razlike izgledale ovako: srpski “ismevati” – hrvatski izsmijavati;
ispravka – ispravak; italijanski – talijanski, izgnanik – prognanik, izbli`e – pobli`e, izre~no – izri~no, izvestilac – izvjestiteq, izvod – izvadak, izvoleti – izvoliti, jastu~e – jastu~i}, jemac – jamac, ju~e – ju~er, kafana – kavana, klanica – klaonica, krijum~ar – kriom~ar itd. Krug (Bartulovi}) je ovakve “nevidqive” razlike prokomentarisao kao “jedno te isto,
samo malo druk~ije”: “Ose}aju}i, me|utim, da bi iz takvih ’razlika’ i najzadrtiji frankovac mogao do}i do obrnutog zakqu~ka, da je to, na koncu
konca, ipak ’jedno te isto, samo malo druk~ije’, g. Dujmu{i} se trudi da na|e i krupnije razlike; a po{to ih nema, to izmi{qa, da se kod Srba ne rabi uop{te re~ ’otok’ ve} ’ada’ (a ostrvo?); da u Srbiji i nema izraza ’mese~na pla}a’, ve} da se ka`e i pi{e ’ajluk’ (budi bog s nama!); kao {to niko od
Srba ni pojma nema {to je to ’glas’, ili ’sluga’, ’zlo~instvo’, ’obi~aj’ itd,
ve} su sve to iskqu~ive i monopolisane re~i, dok Srbi naprotiv, i pi{u i
ka`u: ’avaz’, ’birov’, ’aram’, ’adet’, itd... I kona~no je taj mudrija{ (dr Dujmu{i} – N. @.) prona{ao da Srbi ka`u ’brak’, a Hrvati ’`enitba’ (kao da
to nisu dva razli~ita zna~ewa, oba hrvatska i srpska?!); {to je najva`nije,
da Hrvati ka`u ~isto hrvatski ’defenziva’, a Srbi ~isto srpski ’defanziva’. I mislimo da vam je dosta!... Nego {to su bogu skrivila sirota de~ica,
kojoj takav filolo{ki kapacitet predaje nauku o materiwem jeziku”.31)
Osim nebuloznih jezi~kih dioba, frankovac Lukas je i daqe bio aktivan na poqu “rje{avawa problema hrvatske kulture” odvajawem od srpske i
uop}e slavenske kulture, preko serije primitivnih predavawa hrvatskom
pu~anstvu. Predsjednik Matice hrvatske Lukas je u predavawima tvrdio
slijede}e: “Zbog tih mje{avina Hrvati su postali bli`i nekim svojim neslavenskim susjedima, nego slavenskim Rusima. Ni sa Srbima, koji ina~e govore istim jezikom kao i Hrvati, nema ve}ih krvnih veza... Srbi su daleko
271
bli`i Bugarima, nego Dinarcima, kojih se jezgra nalazi ba{ me|u Hrvatima... Slovenci su se na pr. posvema utopili u zapadnu sferu i od svoje narodne vrste nisu dali za tisu}u godina i jednog glasa, a Srbi, pak, o~uvali su
dosta primitivnoga, ali su se u kulturnom pogledu ja~e prislonili uz bizantinski duh... Hrvati nikad nisu bili osvaja~i... Druga je osobina Hrvata,
crta etike i religioznosti... Tre}a crta Hrvata je te`wa za slobodom, kao
i voqa da se sami upravqaju... Hrvatima je svojstven duh idealizma, pacifizma i autoriteta. U ovim je zna~ajkama izgra|ena hrvatska individualnost
i posve je jasno da se ona lu~i od srpske i slovena~ke individualnosti”.32)
Poslije rasisti~ke, prizemne karakterologije jugoslavenskih naroda,
s tezom o odabranom hrvatskom narodu, Bartulovi} je obnovio polemiku sa
Lukasom na na~in kako je to o{troumno radio u Javnosti: “I to vam se zove
– nauka!... Taj primitivisti~ki mesijanizam, kakav je u prvim danima bu|ewa postojao kod svih naroda na svetu, kada se dokazivalo da su po{tewe, hrabrost, moralni idealizam i sve mogu}e odlike wihov iskqu~iv specijalitet, dok su svi drugi narodi ni`i i bez tih odlika, servira se taman u duhu
najreakcionarnijeg klerikalizma, hrvatskoj omladini, kao neko znawe i
otkri}e! Kao da istu takvu nauku ne {iri ’Balkan’ za Srbe, bubaju}i iz dana u dan, da je srpstvo uzor svih odlika hrabrosti, idealizma itd, a na drugoj strani da je sve sam rob i ’Austrijanac’; – samo {to wegove direktore,
ma koliko da su na istom stepenu nauke’ kao i g. Lukas, jo{ niko nije pozvao
ni da budu rektori neke visoke {kole ni predsednici Srpske kwi`evne zadruge... I zar, nakon toga, da tro{imo re~i brane}i Slovence od g. Lukasovih ’kulturnih uvreda’; ili analiziraju}i infamiju da se hrvatski individualitet zato ’tako jasno lu~i’ od srpskog i slovena~kog, {to su karakteristike hrvatskog individualiteta idealizam, etika, religioznost, `eqa za
slobodom ({to drugim re~ima zna~i da bi karakteristike srpskog i slovena~kog individualiteta bile neidealizam, neeti~nost, nereligioznost,
`eqa za ropstvom itd); ili da takvoj ’veli~ini’ dokazujemo da su mu Srbi
ipak bli`i od neslovenskih Bavaraca, Austrijanaca, Mayara i Italijana?... Ne, neka samo ostane uz neslovene, – Sloveni im ga, iz sveg srca, prepu{taju”.33)
Prof. Lukas je, i pored svega, predstavqao idol frankova~ki zatrovanim pojedincima iz hrvatskog iseqeni~kog korpusa, naro~ito onog koji je
bio pod pogubnim uticajem rimokatoli~kog sve}enstva u Argentini. Krug
je zabiqe`io da je “zloglasni frankova~ki domobran” iz Buenos Ajresa nazivao Lukasa “najzna~ajnijom li~nosti me|u hrvatskom inteligencijom”,
“ideolo{kim ugledom mlade hrvatske inteligencije i wenim predvodnikom”, kao i to da je “u li~nosti prof. Lukasa utelovqen izraz hrvatskog otpora u domovini”.34)
O{tre polemike izme|u pristalica Bartulovi}evog troimenog jugoslavenstva (koje je minimiziralo “pre~ansko” srpstvo) i klero-frankova~kog velikohrvatstva (koje je potpuno iskqu~ivalo Srbe iz tzv. Trojednice),
zaobilazile su istorijske pri~e o nekad dominantnom srpstvu na prostorima Krajine, Slavonije, Dalmacije i Istre, koje su sve vi{e padale u zaborav i postajale egzoti~ne pri~e “velikosrpskih neoromanti~ara” i zanese272
waka, u koje su sve mawe vjerovali i sami pravoslavni Srbi. Na srpske istori~are i publiciste iz Dalmacije (Savu Bjelanovi}a), i wihove listove
(Srpski list, Dubrovnik) obru{ili su se saradnici Kruga (tako i Bartulovi}) kada su se usudili da taknu u neprikosnoven lik i djelo [trosmajera i Ra~kog, po{to su wihovo jugoslavenstvo proglasili prozelitskim
austroslavizmom. Borbu za istinu o srpstvu Dalmacije – jugoslavenski nacionalisti, klero-frankovci i radi}evci progla{avali su za velikosrpstvo. Pri~a o srpstvu Dalmacije bila je strogo dozirana kako se Dalmacija ne bi proglasila istorijski dominantno srpskom zemqom.
“Srbi na Primorju” su ve} dugo vremena tabu tema srpske i jugoslavenske istoriografije. Srpstvo je dugo vremena anatemisano, skrivano, kako u
monarhisti~koj tako u jo{ ve}oj mjeri u republikanskoj (komunisti~koj)
Jugoslaviji. O Matici srpskoj u Dubrovniku35) u istoriografiji su ostali
samo fragmenti, koji se mogu rekonstruisati jedino preko oskudne arhivske gra|e i periodike, npr. lista Dubrovnik.36) Taj list je bio na udaru ~ak
i Bartulovi}evih jugoslavenskih nacionalista, jer je “napadao jugoslovensku koncepciju” [trosmajera i Ra~kog: “Ne dopire nam do ruku list ’Dubrovnik’, ali neki izvaci iz wega, objavqeni iz pro{lih dana u nekim hrvatskim novinama, sile nas da se osvrnemo na wegovo pisawe, u toliko pre
{to je, prema tim izvacima, ’Dubrovnik’ napao jugoslovensku koncepciju
[trosmajera i Ra~kog, kao austrijansku; {to je poku{ao da glorifikuje nekada{wu saradwu dalmatinskih Srba sa Italijanima, i {to je, nasuprot
[trosmajerovom jugoslovenstvu, postavio, ne mo`da koncepciju Gara{anina ili Skerli}a, nego koncepciju Save Bjelanovi}a, koju formuli{e ba{
na ovaj na~in: ’Sava Bjelanovi}, di~ni vo|a Srpske stranke na Primorju,
hrabro je i juna~ki branio najplemenitiju misao: Srpstvo triju vjera, koja
je prava{ima pomutila pamet’.
I da je samo prava{ima!... Ali pisawe ’Dubrovnika’ pokazuje, da ju je,
na `alost, pomutila i nekim Srbima, koji ba{ sada, kada su se frankovci
i klerikalci, kao i svi biv{i austrofilski elementi, iz petnih `ila upeli da poru{e [trosmajerovo jugoslovenstvo kod Hrvata, nemaju pametnijeg
posla nego da ih u tome – poma`u... Kao da, po kriteriju gospode oko ’Dubrovnika’ i svi ustanci protiv Turaka u Srbiji, nebi mogli da se uvrste u
’austrijsku koncepciju’, zato {to su Kara|or|e i Milo{, kad im je to trebalo (i vrlo pametno!) koristili i be~ki dvor za uspeh narodne stvari, a da
i ne govorimo o tolikim oportunitetima austrougarskih Srba (kao i Hrvata, naravski!) i wihovim pozivawima na Be~ki dvor protiv mayarskih
presizawa itd. Ako je [trosmajer, u vremenima dok je Srbija jo{ bila mala i vazalna dr`avica, a Austro-Ugarska jedna od najmo}nijih dr`ava u
Evropi, gledao da, makar i u toj Austriji oja~a i poboq{a polo`aj Jugoslovena, – zar ~itavo wegovo dr`awe prema toj Austriji, wegov otpor prema
samom Francu Jozefu, wegova protivnost okupaciji Bosne, wegov gwev na
kraqa Milana zbog saradwe s Austrijom, kao i sva wegova protube~ka pisma (i jo{ boqe od svega: mr`wa Austrije, kao i mr`wa dana{wih zaostataka Austrije protiv wega!) ne pokazuje najboqe, da [trosmajer Austriju
nije nikada trpio i da mu je uvek idealni ciq bio sloboda i ujediwewe svih
273
Jugoslovena u posve nezavisnu dr`avu? Zar najboqi poznavalac [trosmajerov, prof. [i{i}, ne veli izri~ito, da su se ’od propasti Austrije, u ratnom sukobu s Rusijom, i [trosmajer i Ra~ki nadali sretnoj budu}nosti jugoslovenstva’; dok je jedan od najagilnijih saradnika [trosmajerovih, Mirko Tkalac, poru~ivao javno svojim Hrvatima (za vreme italijansko-austrijskog rata, godine 1866), da se ~ak Italijanima predaju, samo da omogu}i propast Austrije i da do~ekaju svoje oslobo|ewe i ujediwewe sa Srbijom i Crnom Gorom?... I nije li kona~no Ra~ki, ~iju koncepciju ’Dubrovnik’ naziva
tako|er austrijskom, jo{ 1874. ovako antiaustrijski formulisao svoj jugoslovenski program: ’Najkrajwiji ciq zajedni~kih te`wa i zajedni~kog rada narodnog, kod Hrvata, Srba, Slovenaca i Bugara, treba da bude wihovo
ujediwewe u nezavisnu, slobodnu narodnu dr`avnu jugoslovensku zajednicu’”.
Bjelanovi}evu (“vukovsku”) tezu o srpstvu triju vjera autor (Bartulovi}) nije htio dubqe obrazlagati jer bi otkrio svu nemo} hipoteze o broj~anoj dominaciji hrvatstva u odnosu na srpstvo u Dalmaciji, pa je naveo slijede}e: “[to zna~i pak formula ’Srbi triju vera’, i suvi{e je dobro poznato iz ranijih `alosnih borbi Srba i Hrvata, a da bi o tome trebalo detaqno govoriti. Umesto toga, zaustavi}emo se na drugom pitawu, onom o saradwi dalmatinskih Srba sa Italijanima, o kojoj ’Dubrovnik’ ovako pi{e:
’Ako letimice pogledamo politi~ke prilike u Dalmaciji sedamdesetih godina pro{log stoqe}a, naziremo sliku stvarnog srpskog iredentizma, koji
se je – mo`e biti u tada politi~ki neshvatqivoj formi – ocrtavao u podsvijesnoj, ali genijalnoj afirmaciji saradnika sa drugim `ivim politi~kim faktorom tu|eg iredentizma (italijanskog). Oba ta iredentizma, po~ivali su na visokom osje}aju dr`avno-unitaristi~kog stremqewa budu}nosti, jer su oba iredentizma, pred sobom i iza sebe, imali svoje izgra|ene
Dr`ave, od kojih su o~ekivali pomo} i kojima su pru`ali pomo}, osje}aju}i jedno te isto sa wima i narodima koji su u tim slobodnim Dr`avama `ivjeli i borili se za na{u slobodu”.37)
U Krugu su ocijenili da je takvo mi{qewe u osnovi neta~no: “Jer pre
svega italijanstvo u Dalmaciji nije imalo korena u narodu, kao {to su ga
imali hrvatstvo i srpstvo, ve} je ve{ta~ki bilo nakalemqeno dugim venecijanskim gospodstvom i denacionalizacijom Hrvata i Srba (uvijek Hrvati ispred Srba – N. @.), pa kao takvo nije imalo ni moralne baze za svoj iredentizam. A jo{ mawe moralne osnove mogla je da ima saradwa sa takvim denacionalizatornim iredentizmom, koji je falzifikovao ~ist, hrvatskosrpski nacionalni karakter Dalmacije. Tada{wim Italijana{ima u Dalmaciji je glavni ciq bio, da potisnu narodnu svest, koja se budila u Dalmaciji, ne samo iz nacionalnih, nego i iz socijalnih, gotovo feudalnih razloga. Italijana{i su, naime, `iveli samo u varo{ima, a bili su veliki posednici, trgovci, ili visoki birokrati, pa je italijana{tvo zna~ilo ujedno i prevlast tih klasa nad seqa{tvom, koje je bilo iskqu~ivo hrvatsko
ili srpsko. A hrvatskoj narodnoj svesti su se protivili vi{e nego li srpskoj, zato {to je ona, kao broj~ano ja~a (!? – N. @.), bila i opasnija; i zato
{to u varo{ima pri moru, u kojima su se Talijana{i sukobqavali sa narodnim bu|ewem, nije bilo nego malo Srba, a mnogo Hrvata. Bilo je, dodu{e,
274
kod pojedinih italijana{kih intelektualaca, izvesnog maglovitog iredentizma, ali je kod wihove svemo}ne birokracije i velikog poseda bilo daleko vi{e najslu`ni~kijeg austrijanskog oportunizma, ~iji su izraziti predstavnici bili razni Lapenne, Zilioti, Salvi, Krekichi (a protiv koga je mala
skupina istinskih iredentista bila prisiqena da pokrene ~ak naro~iti
list ‘Il Risor|imento’!).
I kona~no, kad bismo i poverovali u taj iredentizam dalmatinskih
italijana{a (koji su pre i na po~etku rata, pored frankofurtima{a, bili
glavni organizatori protusrpskih i austrofilskih demonstracija i ekscesa u Dalmaciji!), nebi li ciq tog iredentizma bio, da se Dalmacija pripoji Italiji, pa da tako i Hrvati i Srbi u woj, do|u u jo{ gori polo`aj nego
li su bili pod Austrijom, gde su ipak imali svoj jezik, svoje {kole itd? I
zar rezultat tog italijanskog iredentizma nije bio Londonski pakt, koga
smo se najte`im naporima jedva jedvice re{ili, zahvaquju}i jedino atmosferi 14 Vilsonovih ta~aka i demokratskom talasu, koji je tada bio zavladao Evropom... Me|utim, da je Italija uspela u svojoj politici u doba saradwe tih dvaju iredentizama, mogao bi, makar jo{ toliko probu|eni srpski
iredentizam u Dalmaciji da se, koliko god ga grlo nosi, poziva na svoju ’genijalnu saradwu’, ali Dalmacija bi danas bila italijanska!... Mi smo i pre
’Dubrovnika’ ~uli Srba, koji, na frankofurtima{ke antisrpske izgrede,
ka`u: ’A {to da ne poka`emo i mi jezik, kad ga pokazuju oni?’... Ali smo i
pored toga ube|eni, da }e se, kao daleko boqi i pametniji Srbi pokazati
oni, koji }e frankofurtima{tinu tu}i trezvenim i pozitivnim radom, za
jugoslovenstvo, i za ravnopravno srpstvo i hrvatstvo u tom jugoslovenstvu”.38)
Nedjeqni ~asopis Krug je, kao i Javnost, brzo podvrgnut o{troj cenzuri i zabranama, prvenstveno zbog beskompromisnog jugoslavenstva i suprotstavqawa klerikalizmu Rimokatoli~ke crkve i Vatikana i antiliberalnom totalitarizmu koji je uni{tavao ostatke nekad dominantne ideologije gra|anskog liberalizma u Kraqevini Jugoslaviji. Dr`avno tu`io{tvo za grad Beograd, rje{ewem broj Kns. 824/38 od 12. februara 1938, zabranilo je broj 4 ~asopisa Krug od istog dana. U rje{ewu je stajalo slijede}e: “Na osnovu ~l. 19, ta~ka 7 Zakona o {tampi u vezi ~l. 5 i 6 Zakona o za{titi javne bezbednosti i poretka u dr`avi, zabrawuje se prodaja i rasturawe nedeqnog ~asopisa Krug od 12. februara 1938, s tim da se na osnovu ~l.
24 Zakona o {tampi uzapte svi primerci zabrawenog ~asopisa”. U obrazlo`ewu je navedeno da se u zabrawenom ~asopisu na str. 61, 62, 67, 70 i 73 “nalazi takva sadr`ina kojom se stvara raspolo`ewe da se dr`avne i samoupravne vlasti ometaju u vr{ewu svog zadatka i uop{te u svom delawu..., pa
je prema tome zabrana pravilna i na zakonu osnovana”.39) Na stranama 61–62
jugoslavenski nacionalista prof. dr Vasiq Popovi} objavio je “inkriminisani” ~lanak “Popularizovawe spoqne politike” u kojem je, izme|u ostalog, naveo da su kroz istoriju “narodni vo|i {irili u narodu razumevawe
i odu{evqewe za ciqeve spoqne politike, tj. odnosa prema drugima narodima”. U ~lanku je sugerisano da spoqna politika vlade Milana Stojadinovi}a nije bila u skladu “s narodnim odu{evqewem i razumijevawem”. Na
275
strani 67 autor glose “Promene u Rumuniji” kritikovao je “antidemokratske” promjene u pravcu politike “~vrste ruke” u ovoj zemqi. Na istoj strani objavqen je ~lanak dr Bogdana Price pod naslovom “Demokratija, romantika i nacionalizam”.
Dr`avni tu`ilac za Beograd je zabranio i broj 9 Kruga od 19. marta
1938. godine, zato {to se na stranama 165, 166, 173, 176 i 177 ~asopisa iznose “fakta i ~iwenice s kojima se ide na to da se dr`avne vlasti ometaju u
pravilnom vr{ewu svoga zadatka i delatnosti uop{te, a {to je sve protivno navedenim zakonima”. Broj je zabrawen zbog ~lanaka koji su kritikovali an{lus, odnosno prisajediwewe Austrije Wema~koj, kao i zbog kritike
na~ina sporazumijevawa sa Hrvatima. Broj 10 Kruga, od 26. marta 1938. zabrawen je zbog kriti~kog teksta protiv “srpskog tre`wewa” u odnosu na velikohrvatsko tuma~ewe istorije (“Srbi na Primorju, [trosmajer i odnos
prema Italijanima”), o velikosrpstvu i velikohrvatstvu (na str. 186–189,
194, 197). Dr`avni tu`ilac je zabranio i Krug od 9. aprila 1938, broj 12, sa
obrazlo`ewem da se na strani 233 iznose tvrdwe kojima se izaziva vjerski
razdor (~lanci “Frankovci protiv S. Radi}a” i “Hri{}anstvo i rasizam”).
Zabrawen je i broj 13 i 14 od 20. aprila 1938, zato {to se tekstom na stranama 251 i 253 nastoji stvoriti “raspolo`ewe da se ometaju vlasti u zemqi”
(~lanak N. Bartulovi}a “Problem Nemaca u ^ehoslova~koj”), dok se sadr`inom na stranama 258 i 259 mogao “izazvati verski i plemenski razdor”
(~lanak “Najnoviji napadaji na sokolstvo” u Sloveniji od Koro{~evih klerikalaca). Krug od 30. aprila 1938, broj 15, zabrawen je zbog inkriminisane sadr`ine ~lanaka na stranama 278 (“La`no jugoslovenstvo”), 284 (“Nezavisnost za ro|endan Hitlera”), 288 (“U`urbanost zapadne demokratije”),
289 (“Ma|ari i Sredwa Evropa) i 292 (“Katolici i rat u [paniji”).
Stalne cenzure i zabrane dovele su na kraju do ga{ewa ~asopisa. Krug
broj 15 od 30. aprila 1938. bio je posqedwi broj ~asopisa.
Bartulovi}eva ideolo{ko-politi~ka aktivnost
u “Vidicima” juni 1938 – juni 1940.
Liberali-antiklerikalci i jugoslavenski “troplemeni” nacionalisti iz Javnosti i Kruga ubrzo su pokrenuli novi polumjese~ni ~asopis za
kulturna, socijalna, privredna i politi~ka pitawa, koji je trebalo da izlazi 10. i 25. u mjesecu. ^asopis Vidici, pod uredni{tvom publiciste Milana Marjanovi}a, bio je nastavqa~ zabrawivane i definitivno obustavqene Javnosti, ali i zabrawenog nedjeqnika Krug. Vidici su po~eli izlaziti 10. juna 1938, a saradnici ~asopisa bili su vrhunski liberalno-masonski intelektualci (poklonici ideologije gra|anskog liberalizma i jugoslavenskog nacionalizma), gotovo isti oni koju su sara|ivali sa ~asopisima Javnost i Krug.
Saradnici u 1938, prvoj godini izla`ewa Vidika, bili su: Milostislav Bartulica (autor ~lanka “Vrednost na{eg iseqeni{tva”), Niko Bartulovi} (“Kriti~na nedeqa u ^ehoslova~koj”, “Moralni zna~aj pra{kih
sve~anosti”, “Jugoslovenstvo kao napredna i slobodarska misao”, “^eho276
slova~ka ~itavog ~ove~anstva”, “Ni{ta bez zanosa i `rtava”, “Se}awa na
29. oktobar 1918. u Zagrebu”, “Zadaci Jugoslovenskih kulturnih klubova”,
“^ehoslova~ka na novim putevima”); dr Radmilo Beli} (“Zablude u delu demokratskog mi{qewa”,), dr Grga Bogi} (“Lo{ brak i dru{tvo”), Grga Brigqevi} (“Narod bez dece” “Nedostaci borbe protiv analfetizma”, “Na{i
qudi u te{kim danima”), dr Milan Budimir (“Kakvo i ~ije jugoslovenstvo”,
“O Jevrejima, slovenskoj trpeqivosti i zadrugarstvu”), Viktor Ceri}
(“Usavr{avawe na{eg lu~kog saobra}aja”), [emso Dervi{evi} (“Urbanizam i wegova uloga u dru{tvu”), Antun Dobroni} (“Na{a ba{tina iliri~kih muzi~kih nastojawa”), Miladin \or|evi} (“Rumuni u na{em Banatu”),
dr Milo{ \uri} (“Moma~ki ponos i `enska strast u Euripidovu Hipolitu”), dr \ura \urovi} (“Vedriji vidici”, “Kriza i obnova demokratije”,
“^emu nas u~i ~ehoslova~ka kriza”), dr Jovan Erdeqanovi} (“Etni~ki problem Jugoslavije”), dr Ernest Fridman (“Vra}awe kriticizmu”, “Savremena razmatrawa o dvostrukom Ni~eu”), dr Prvislav Grisogono (“Depolitizacija Jugoslovenstva”), dr Mavro Gross (“Mitska i biolo{ka rasmatrawa
o rasizmu”), “Historicus” (“[trosmajerova belovarska afera”, “Ugarska i
Mayarska”), Steva Jakovqevi} (“Jugoslovensko zdravstveno zadrugarstvo”),
Stjepan Kastropil (“Duhoborac Georges Duhamel”), ing. K. Kati} (“Elektrifikacija Jugoslavije”), Radoje L. Kne`evi} (“Pred profesorski kongres”, “Bilans profesorskog kongresa”), dr Vuk Kraja~ (“Pomorska politika i pomorska uprava”), Zvonimir Kulunyi} (“O Krle`inom pogledu na
svet”), Milan Marjanovi} (“Narod koji nastaje” “Bosna i Hercegovina pod
okupacijom”, “Iz ratnog zasjedawa hrvatskog sabora proqe}a i qeta g.
1918”, “Velika pozadina maloga pitawa”, “Drama bez katarze”, “D-r Ante
Trumbi}”), dr Kosta Milutinovi} (“Matica srpska i wena uloga u Vojvodini”), Ivan Mladineo (“Doprinos Jugoslovena iseqenika Americi”), Paja Moa~anin (“Na{a prosveta gledana sa granice”), Ahmet Muratbegovi}
(“Ni{amburski mudrac X stoqe}a”), Pavle Ostovi} (“Kriza civilizacije”), A. B. Petrovi} (“Dana{wi etnografski sastav Mayara”), ing. Daka
Popovi} (“Demokratizacija na ni{anu”), dr Vasiq Popovi} (“Prosve}eno
javno mi{qewe”), dr Q. Prohaska, ing. Pera Risti}, dr Nikola Savi}
(“Poboq{awe materijalnog stawa zanatstva”), Slavko J. Siri{~evi}
(“Vidici i putevi na{eg parobrodarstva”, “Balkanski sporazum i balkansko parobrodarstvo”), dr Petar Skok (“Ideolo{ki frontovi na Balkanu”,
“Hrvatska evolucija i involucija”, “Hrvati, Balkan i Zapad”), Luka Smodlaka (“Stogodi{wica Dimitrija Davidovi}a”, “Milan Raki}”, “Gete i
Karayi}”, “Anton Sinkler”, “Gunduli} u Svedskoj kwi`evnosti”), Stevan
[apinac (“Sa ^edom Mijatovi}em godine 1914”), Josip [kavi} (“Kwige za
decu”), dr Mo{e [vajger (“Palestinski problem”), Dobrivoje Tkalac (“Za{to da se `rtvujemo”), dr S. D. Ugqanski (“Pred novom op{tom krizom”,
“Na{ re~ni promet u oporavqawu”, “Kriza p{enice”), \uro Vilovi}
(“Odakle klerikalizam kod Hrvata”), Branko Vinkovi} (“Slova~ko pitawe”, “Statistika na{eg pomorskog prometa”) i drugi.
277
Bartulovi} je, kao u Javnosti i Krugu, bio najplodniji pisac u Vidicima, sa najvi{e objavqenih ~lanaka, kritika, polemika i drugih tekstova.
Pored navedene rubrike “^lanci”, u “Vidicima” su postojale slijede}e rubrike: “Sudbine i li~nosti”, “Misli i zapisi”, “Iz dobrih kwiga”, “Feqton” “Spoqna politika”, “Kwi`evnost”, “Umetnost”, “Privreda”, “Kroz
{tampu”, “Osmatrawa”, “Polemika” i “^ituqe”. Bartulovi} je, osim brojnih ~lanaka, napisao najvi{e tekstova i za ostale rubrike ~asopisa.
U prvim brojevima Vidika redakcija je zbog cenzure i mogu}e zabrane
obazrivo objavqivala ~lanke da ne bi izazvala ve}u pozornost dr`avnih
cenzora. U uvodnoj rije~i prvog broja polaznu ta~ku su ~inili eti~ki principi borbe za boqe ~ovje~anstvo, po{to je svijet dospio u bezna|e zbog potpune krize “~ove{tva” i razularene agresije koja je “nave{tala slom i smrt
demokratije, slobodoumnosti, jednakosti, naprednosti, pacifizma, humanizma i pravde jednake za svakoga, i istine koja bi va`ila za sve prilike”.
U delikatnom vremenu postavqalo se pitawe “obnavqawa demokratije i
naprednosti i slobodnomislenosti boqim vaspitavawem naroda i tra`ewa novih oblika i boqega organizovawa ve~no savremene demokratije”.40)
U uvodnim razmatrawima uredni{tva “Vera u ~oveka” (broj 2, 25. jun
1938), predstavqen je liberalni idealisti~ki princip saradnika Vidika,
koji su stajali na stanovi{tu da idealizam u~i kako presudni oblici i zakoni stvarnosti poti~u iz snage duha (razuma), iz snage logosa. Uredni{tvo
Vidika, a me|u wima i Bartulovi}, svoj laicisti~ki (sekularni), pomalo
antikr{}anski i u dobroj mjeri darvinisti~ki pogled na svijet (bitak),
obrazlo`ili su na slijede}i na~in: “Kako na nebu tako i na zemqi – ka`e
se u najzna~ajnijoj molitvi hri{}anstva. ’Kako gore tako dole’ – bila je
osnovna formula staroegipatskih misterija Hermesa. ’Sve je od duha (Atman)’ – ka`u stare kwige Indije. ’Materija se svodi na energiju’ – ka`u najnovija istra`ivawa pozitivne nauke (Tesla – N. @.)... Smisao ovih formula je ovaj: sve se za~iwe, razvija i dozreva najpre na duhovnom planu, a onda,
s zadocwewem, manifestuje na fizi~kom planu. Svemu dobru i svemu zlu je
gnezdo u na{emu duhu, on je roditeq dobra i zla, zdravqa i bolesti, sre}e i
nesre}e, napretka i nazatka, prema tome da li je ispravan ili gre{an. U duhu se najpre zame}u, onde se i re{avaju sve borbe. Tako je bilo otkad je ~ovek postao ~ovekom, to jest otkad se je individualizacijom izdvojio od `ivotiwe, od koje se biolo{ki i sada malo razlikuje. Ta individualizacija je
zna~ila da je te`i{te sa biolo{kog automatizma preba~eno na svest, to
jest na duhovni plan”.41) Saradnici zabrawenih ~asopisa Javnost i Krug koristili su i daqe idealisti~ki (liberalni) istoriografski i publicisti~ki pogled na svijet, iz koga su proisticali liberalno-masonski antiklerikalizam i antikomunizam, promovisani i u novostvorenim Vidicima.
Drama kroz koju je 1938. prolazila ~ehoslova~ka demokratija Masarikovog tipa, pred totalitarnim pritiskom wema~kog nacizma, podstakla je
Bartulovi}a (pra{kog studenta i poklonika Masarika i Bene{a) da napi{e vi{e ~lanaka o godini najte`e krize u kojoj se na{la ^ehoslova~ka od
nastanka 1918. godine. Te ~lanke je naslovio kao “Kriti~na nedeqa u ^ehoslova~koj”,42) “Moralni zna~aj pra{kih sve~anosti”, “^ehoslova~ka ~ita278
vog ~ove~anstva” i “^ehoslova~ka na novim putevima”.43) Bartulovi} se divio odlu~nosti ~ehoslova~kog politi~kog rukovodstva, ali i naroda, da u
dramati~nim danima pred nacisti~ku okupaciju Sudetske oblasti mirno
provede op{tinske izbore, primi ~lanove Internacionalne federacije
pen-klubova iz svih krajeva svijeta i priredi, uz slobodno u~e{}e naroda i
svih prijateqa i qudi dobre voqe, “najgrandiozniju nacionalnu manifestaciju {to ju je ikada imala” – veli~anstveni Deseti svesokolski slet u
Pragu. ^ehoslova~ka je izdr`ala “jednu prvoklasnu probu unutra{we gra|anske svesti i discipline; pa zatim drugu, otvoriv{i najkriti~kijim duhovima (novinarima – N. @.) sveta vrata u tajne svih svojih problema i svih
svojih te{ko}a; i napokon tre}u, pokazav{i opet ~itavom svetu da nema te
sile ni te pretwe koja slobodni narod mo`e da skrene sa puta wegovih ideala”.44)
“^ehoslova~ku katastrofu”, odnosno prijete}e pripajawe Sudetske
oblasti Wema~koj, Bartulovi} je posmatrao kroz prizmu slamawa zemaqa
izvornog liberalizma od wema~kog totalitarnog korporativizma. Kao posqedica wema~ke agresije, ^ehoslova~koj je prijetilo dr`avnopravno rasulo: “Novo razgrani~ewe ^ehoslova~ke u glavnom je gotovo, ma koliko da
Poqska i Mayarska jo{ uvek ne prestaju sa imperijalisti~kom kampawom
za otrgnu}e Podkarpatske Rusije”. Poslije pripajawa Sudetske oblasti (u
septembru 1938) dr`ava je brzo federalizirana davawem autonomije Slova~koj, separatisti~kim radom Hlinkine rimokatoli~ke stranke, i Podkarpatskoj Rusiji. Sli~nu dezintegraciju Bartulovi} je predvi|ao u Jugoslaviji, zbog mo}nog uticaja antijugoslavenskih i antiliberalnih internacionala (rimokatolicizma i naci-fa{izma). Ideolo{ko-vjerske diobe
u Jugoslaviji bile su slo`enije, uslijed ~ega je rimokatolicizam nastupao
mnogo ekstremnije u odnosu na jugoslavenske liberale i “inovjernike”.
Bartulovi} je u prilog svoje teze naveo razli~ito pona{awe Rimokatoli~ke crkve prema Sokolima u ^ehoslova~koj i Jugoslaviji: “U isto ono vreme, dok se jugoslovensko sokolstvo, tobo` zbog Tir{ove ideologije (liberalne – N. @.), ozna~uje kao protuversko i protunarodno, objavquje ~ehoslova~ka {tampa zajedni~ku izjavu ~ehoslova~kog sokola, ~ehoslova~kog
katoli~kog Orla i socijalisti~kog radni~kog sportskog saveza, u kojoj se
ka`e da sve tri organizacije, zajedni~ki i slo`no, stoje na braniku slobode i nezavisnosti Otaybine, spremne da, kao jedan ~ovek, ’brane integritet
i jedinstvenost teritorija republike, te demokratske slobo{tine i dr`avnu nezavisnost. Katoli~ki ~ehoslova~ki Orao, mo`e dakle da sara|uje, ne samo sa ~isto Tir{evim ~ehoslova~kim Sokolom, nego ~ak i sa socijalisti~kim, dakle jo{ liberalnijim radni~kim sportskim savezom, ~ija
ideologija poti~e od Marksa, dok je jugoslovenski Sokol, samo zato {to je
indirektno potekao iz Tir{ove ideologije, bio predmet naj`u~nijih napadaja izvesnih krugova... Razlog?.. Zato {to je ~ehoslova~ki Orao, ma da katoli~ki, ipak pristalica dr`avne slobode, demokratije i jedinstva, pa kad
to dolazi u pitawe, onda mu i Tir{ i Marks dolaze na drugo mesto”.45)
S druge strane, biv{i jugoslavenski integralista (Bartulovi}) pored
snaga hrvatskog separatizma, koje su djelovale ve} od stvarawa Jugoslavije
279
1918, osnovnu dr`avnopravnu gre{ku vidio je u tome “{to se i u ^ehoslova~koj, kao i kod nas, na~elo narodnog jedinstva identifikovalo sa centralizmom”. Bio je svjestan ~iwenice da su kod Hlinkine stranke, “izrazito
klerikalne i konzervativne”, odlu~ivali i drugi razlozi (kao i u Jugoslaviji), odnosno izrazito liberalna, demokratska, napredwa~ka i antiklerikalna politika vlade u Pragu. Bartulovi} je gajio nadu u opstanak “prijateqske ^ehoslova~ke”, i pored te{kog stawa u kojem se nalazila.46)
Osim o sokolsko-orlovskoj “patriotskoj” saradwi u ^ehoslova~koj,
Bartulovi} je pisao o tjelovje`benim rimokatoli~kim organizacijama u
Sloveniji, odnosno o me|unarodnom katoli~kom omladinskom “Fantovskom zboru” u Qubqani od 26. do 29. juna 1938, koji je organizovala organizacija Katoli~ke akcije “Zveza fantovskih odsekov in Vodstva dekli{kih kro`kov v Ljubljani”. “Fantovi” su bili tjelovje`bena organizacija rimske Crkve, suprotstavqena liberalnim Sokolima sa kojima su uglavnom bili u
netrpeqivim odnosima.47) Pokroviteq zbora bio je kraq Petar II Kara|or|evi}, dok su mu li~no prisustvovali “Wihova kraqevska Viso~anstva
knez namjesnik Pavle i knegiwa Olga”, ina~e nakloweni Rimokatoli~koj
crkvi. Na fantovski zbor do{li su Orlovi i Orlice, pod vodstvom ~ehoslova~kog ministra monsiwora [rameka, kao i katoli~ke gimnasti~ke organizacije iz Poqske i Francuske.48)
Ta udru`ewa su, po mi{qewu Bartulovi}a, bila “ekskluzivno katoli~ka”, pa je i sve~anost nosila takav karakter. U svojoj propovjedi qubqanski biskup dr Ro`an je govorio o slobodi sa kr{}anskog stajali{ta.
Sve~anosti su se sastojale u poha|awu bogoslu`ewa, gimnasti~kim vje`bama, takmi~ewima i mimohodu. Prire|ene su velike ovacije knezu Pavlu i
knegiwi Olgi, ministru predsjedniku i vladi. Rimokatoli~kom zboru su
prisustvovali gotovo svi predstavnici vlade, koji su ina~e bili blagonakloni prema Rimokatoli~koj crkvi, naro~ito u Sloveniji zbog popa Koro{eca. Osim predsjednika vlade dr Milana Stojadinovi}a, sve~anostima su
prisustvovali predsjednik Senata dr @eqko Ma`urani}, predsjednik Narodne skup{tine Stevan ]iri}, ministar unutra{wih poslova dr Koro{ec, ministar saobra}aja Mehmed Spaho, ministar dr Miha Krek, ministar vojske i mornarice general Qubomir Mari}, ministar po{ta dr ^vrki}, ministar za fizi~ko vaspitawe naroda dr Mileti}, ministar Dvora
Milan Anti} i ministar bez portfeqa Kulenovi}. Ministar prosvjete
Magara{evi} je tako|e bio u Qubqani, na otvarawu izlo`be Prosvetne zveze, tako da je “imala Qubqana u svojoj sredini gotovo ~itavu vladu”.
[tampa rimokatoli~kog Zagreba je “slabo ili nikako” zabiqe`ila
ove sve~anosti zbog politi~kih razloga, ocijenio je Bartulovi}. Sa ~u|ewem je prokomentarisao da ih nije pomenula ni Hrvatska stra`a, katoli~ki list “par exelence, list koji ne}e apsolutno da bude ni strana~ki ni politi~ki, list koji se rado ponosi da slu`i u prvom redu Bogu, katoli~anstvu i hrvatskom katoli~kom narodu, list koji se hvali da nikad i nigdje nije ustuknuo gde su bili u pitawu interesi katolicizma, bilo to u [paniji
ili Americi, ili na ma kojem delu sveta, samo je susednoj Qubqani otkazao
qubav. Istina, Qubqana }e za ’Hrvatsku stra`u’ biti inostranstvo, ali i
280
Pe{ta joj je bar toliko inostranstvo koliko i Qubqana, pa je ipak pisala
mnogo o katoli~kim manifestacijama u Pe{ti. Izgleda, kao da ipak nije
katoli~anstvo ispred svega”.49)
Saradwa ~e{kih rimokatoli~kih Orlova i liberalnih Sokola, koja u
Jugoslaviji nije mogla biti ostvarena, za Hrvatsku stra`u je bila lo{a vijest. O tome je pisala u broju od 7. jula 1938: “’Jutro’ javqa iz Praga da je
Msgr. [ramek, predsjednik ~ehoslova~kih Orlova, bio u vladinoj lo`i za
vrijeme sokolskih sve~anosti u Pragu i da je organ wegove stranke pozdravio sokolski slet, isti~u}i da mu ’`eli uspjeha svaki ^eh’. ^e{ki list isti~e vrijednost ’sada{weg prijateqstva i me|usobnog prijateqstva i po{tovawa’ izme|u Orlova i Sokola’. Napomiwemo, da se ~e{ki sokoli ni u
~emu nisu odrekli svoje protukr{}anske Tir{ove ideologije. ^ehoslova~ki Orlovi (postoje i slova~ki Orlovi) nisu organizacija Katoli~ke Akcije”.50) Upravo ta karakteristika ~e{kih Orlova napravila je od wih organizaciju tolerantnu prema liberalnim Sokolima. S druge strane, u Jugoslaviji su Orlovi bili najsna`nija i najmasovnija organizacija Katoli~ke akcije, pa su iz tog razloga agresivno nastupali protiv liberalnih i antiklerikalnih jugoslavenskih Sokola. U isto vrijeme bili su naj`e{}i zagovornici militantnog ekskluzivnog rimokatoli~kog hrvatstva (glavni
ideolozi Ivan Merc i advokat dr Ivo Protulipac).51)
Evolucija jugoslavenstva od unitarno-integralnog, preko realnog
“troplemenog”, do “labavog” federaliziranog, ~ak i kod jugoslavenskih nacionalista Bartulovi}evog ideolo{kog kruga, podstakla je i wega samog
da analizira evoluciju jugoslavenstva. Komentari{u}i ~lanke o jugoslavenstvu u prva ~etiri broja Vidika, on je procjenio da je “spontano i bez povezanosti u formi” vr{ena “u neke ruke anketa o dosadawim koncepcijama
i metodama jugoslovenske ideologije”. Takvog koncepta su bili ~lanci dr
Petra Skoka (“Ideolo{ki frontovi na Balkanu”), dr \ure \urovi}a
(“Vedriji vidici”), Milana Marjanovi}a (“Narod koji nastaje”), dr Milana Budimira (“Kakvo i ~ije Jugoslovenstvo”), dr Radmila Beli}a (“Zablude u delu demokratskog mi{qewa”), dr Mate [ar~evi}a (“Narodni individualiteti i Jugoslovenstvo”) i dr Prvislava Grisogona (“Depolitizacija
Jugoslovenstva”). Svaki ~lanak je iz svog ugla preispitivao dotada{wa
gledi{ta i djelovawa, davao “svoju nijansu revizionizma unutar kruga ideje narodnoga jedinstva, korigiraju}i ideje i metode iskustvima i postulatima stvarnosti sa tendencijom, da na|e formulu ili put da se oslabe divergentne, a poja~aju konvergentne tendencije dana{we stvarnosti u na{em
nacionalnom `ivotu” – zakqu~io je Bartulovi}.
Neformalnu anketu Vidika, po mi{qewu Bartulovi}a, trebalo je nastaviti, uz u~e{}e ve}eg broja nacionalnih radnika. Ona je trebalo da bude “korisna predradwa za regenerisawe nacionalnog unitarnog duha, gibawa i rada, a takva regeneracija je potrebna danas vi{e nego ikada, zbog op{tih prilika u svetu, zbog na{ega polo`aja u vrtlogu tih prilika, kao i
zbog posebnih prilika kod nas i me|u nama”. Bartulovi} je bio razo~aran
zbog izgubqenih revolucionarnih jugoslavenskih mladala~kih nacionalnih ideala, koji su i{~ezli pred erupcijom vjerskih i nacionalnih separa281
tizama. Nadu ipak nije gubio, a zbog vawskih i unutra{wih pritisaka na Jugoslaviju pristajao je na bitno ubla`avawe koncepta dr`avnog i nacionalnog jedinstva: “Pored svih podvojenosti partijskih, verskih, socijalnih i
plemenskih, pa i ne ukidaju}i ih ma kakovim centralizmom, uniformizmom
i totalitarizmom, ideolo{kim ili tehni~kim, mi svi Srbi, Hrvati i Slovenci ipak mo`emo i moramo znati, razumeti, ose}ati i hteti da najboqe
pristajemo u ovaj {iroki okvir, koji je zaokru`en ratom na osnovu nacionalnog na~ela, onda po na{em istinskom i iskrenom samoopredeqewu; da
nam je svima mogu}e `iveti, raditi i uspeti najboqe unutar ovoga velikoga i {irokoga plota; treba da bude tendencija na{eg razvijawa konvergentna, a ne divergentna, da je uve}awe a ne smawivawe ciq i jakost `ivota i da
sve varijacije, sve ve}e ili mawe grupacije, pa i individualizacije, ne mogu i ne smeju da zna~e kidawe, lom i atomizirawe, nego samo razgranavawe
grana na sve vi{em i ja~em deblu ujednoga velikoga drveta. To je glavno, a
to mo`e da bude i dovoqno za o~uvawe i za razvijawe istinskog ose}awa organi~kog jedinstva kod svih delova naroda u celoj Jugoslaviji. Na toj spoznaji treba opet da poradi elita inteligencije i omladina, na svim stranama i unutar svih postoje}ih i budu}ih formacija i grupacija. Ona vera, onaj
elan u stvarawu duhovnog jedinstva koje nas je pre rata i za vreme rata moralno odr`alo, mo`e i mora da nas i u sadawoj krizi sveta i Evrope i u krizama koje mogu da nastupe, odr`e ako budemo svesni ozbiqnosti i opasnosti
koje nosi ovo vreme”.52)
U vremenu o{trog su~eqavawa ideolo{kih internacionala i razbijawa izvornog evropskog liberalizma, ~ak je i u jedinstvenom nacionalnom
frontu hrvatstva dolazilo do ideolo{kih razmimoila`ewa mawinskih
hrvatskih liberala i ve}inskih klero-frankovaca. Uredni{tvo Vidika
pomno je pratilo de{avawa u hrvatskom ideolo{kom miqeu preko napisa
u wihovim glasilima. Odgovorni urednik Milan Marjanovi} i urednik
Niko Bartulovi} naro~ito su posve}ivali pa`wu ideolo{ko-politi~kim
kretawima u wima “omiqenom” Obzoru sa kojim su intenzivno polemisali
u vremenu izla`ewa Javnosti. Obzoru je, kako su konstatovali, bilo `ao
{to je sa “neprestanim a netra`enim mentorisawem” ostao sam i dezavuisan i od frankovaca i od klerikalaca Hrvatske stra`e i od Ma~ekovog Hrvatskog dnevnika, pa je “po~eo da se zadeva u ’Vidike’, da barem na toj strani mo`e da se ’zauzme za hrvatsku stvar’”. Marjanovi} i Bartulovi} su zakqu~ili da je Obzor postao “suvi{na stvar” u hrvatskoj sredini, kako je
“odavno pre toga bio postao u jugoslovenskoj, od koje se za to i bio povukao
u tu hrvatsku sredinu”. Navode}i da Vidike izdaju i ure|uju dva Hrvata
(Marjanovi} i Bartulovi}), “mentorisali su” da bi kao Hrvati trebali
imati “dubok osje}aj po{tovawa prema hrvatstvu i budno paziti da se sve
wegove vrednote afirmiraju. “Obzora{i” su savjetovali urednicima Vidika da bi to oni “morali raditi i u ime svoje jugoslovenske ideologije”.
Umjesto toga, “ti Hrvati ’Vidika’ love sitnozorom gdje ima ne{to zbog ~ega bi mogli baciti sjenu na hrvatsku politiku, na hrvatske te`we i osje}aje. A da su zaista rodoqubi, oni bi morali upravo voditi ra~una o bitnosti problema koji se postavqaju, a ne radi sporednosti ili eventualnih
takti~kih i drugih mawe va`nih momenata pucati u le|a svom narodu”.
282
Na takve optu`be Bartulovi} i Marjanovi} su odgovorili slijede}e:
“Misli li ~ika ’Obzor’, da tko puca na w, puca u le|a hrvatskom narodu?
Ako su ta le|a – on (Obzor – N. @.), neka mu! Hrvatska stra`a, s kojom je sada Obzor u polemici i zbog frankovaca i zbog nekih nemoralnih oglasa...”.
Hrvatska stra`a je u broju od 19. jula 1938. ~ak donekle branila redakciju
Vidika: “Ako Obzor po{tenom hrvatskom katoli~kom listu pori~e pravo
da brani zaslu`ne hrvatske pokrete, kao {to je bilo star~evi}anstvo prije rata, odakle wemu pravo da kao listu koji je podupirao i @ivkovi}a i
Jevti}a i koji izlazi u sklopu listova koji su sve prije nego hrvatski, pravo da iste pokrete napada? Zar Obzorov postupak nije vrhunac izopa~enosti? ’Hrvatska stra`a’ ima ne samo pravo nego i du`nost da brani sve po{tene Hrvate od jugovina{kih obzora{kih, pa ~ak i jugomasonskih invektiva mr`we”. Poslije optu`bi upu}enih Obzoru Bartulovi} i Marjanovi}
su likovali, uz opasku da “Hrvati iz kruga ’Vidika’ zbiqa ne treba da se
mnogo zabriwuju ’patriotskim prekorima’ obzora{kim i da se bave pucawem u ta – hrvatska le|a, koja mogu da prepuste pravom hrvatskom frontu
(klero-frankovcima i ma~ekovcima – N. @.), pa neka on sam s wima obra~unava...”.53)
Bartulovi} je u Vidicima uporno isticao nacionalnu nedosqednost
Obzora, koji je 1918. “dokazivao opravdanost teze narodnog jedinstva”, a 20
godina kasnije se izrodio u jednog od glavnih zagovornika separatizma. Obzor je kritikovao Bartulovi}evo jugoslavenstvo redukovano na “samo srpsko-hrvatsko”. U broju od 1. septembra 1938. pisao je da “danas nema ni jednog Slovenca, sa dr Kramerom na ~elu, koji ne stoji na stanovi{tu slovena~ke narodne individualnosti, pa su sa tom ~iwenicom po~eli ra~unati i
pojedini doju~era{wi integralni ideolozi, kao dr Grizogono i Bartulovi}, te kad raspravqaju o svojim tezama, ograni~uju primjenu ideologije narodnog jedinstva na Hrvate i Slovence”.
Iz Vidika je stigao slijede}i odgovor: “Urednik ’Obzora’ zna da to nije istina ne samo {to se ti~e gg. Grizogona i Bartulovi}a, nego (u koliko
nam je poznato iz svakodnevnog pisawa ’Jutra’), u posledwem svom ~lanku,
’Jugoslovenstvo kao napredna i demokratska misao’, g. Bartulovi} na nekoliko mesta govori izri~ito o ’narodnom jedinstvu Srba, Hrvata i Slovenaca’, i svoj ~lanak zavr{ava `eqom da sve ’srpske, hrvatske i slovena~ke
te`we na|u svoje puno zadovoqewe u jugoslovenskoj ravnopravnosti i jedinstvu’. Nisu gg. Bartulovi} i Grizogono iz obzora{ke {kole, pa da na~ela mewaju kao kabanice, a ako po neki put govore napose o odnosima izme|u
Srba i Hrvata, u vezi s narodnim jedinstvom, te pri tom ne pomiwu Slovence, i maloj deci bi trebalo da bude jasno da je to zato {to se u glavnom raspravqa o srpsko-hrvatskom sporu. I posve prirodno, da je to jasno i ’Obzoru’; ali on ipak argumentira – podvalama...”.54)
I pored sna`nog separatizma i tendencija federalizma u Jugoslaviji,
uredni{tvo Vidika (Marjanovi} i Bartulovi}) optimisti~ki je gledalo
na politi~ku poziciju Balkana u odnosu na centralnu Evropu, prije svega
na krizu u ^ehoslova~koj. “Uredni{tvo” je neta~no zakqu~ilo da “polagano i postepeno Balkan nalazi sebe i konsolidira se”: “^uje se ve} na Bal283
kanu i u Evropi, u pola {ale i u pola zbiqe, igra re~i: ’Balkan se debalkanizuje otkako se Evropa balkanizuje’, i ’po{tedite Balkance od evropeizacije’. U takvim {alama ima primitivnoga samodopadawa, ali je ono ipak
dokaz da nestaje u jednu ruku kompleksa inferiornosti, a u drugu divqawa
i prko{qivosti zapu{tenoga besprizornog deteta, a da se javqa svest jedne ve}e vrednosti i ravnomernosti sa ostalim svetom i ve}e pozitivnosti.
Samosvest balkanska raste brzo i {iri se naro~ito u posqedwe vreme, otkako su se prilike na Balkanu smirile, a odnosi se me|u balkanskim narodima i dr`avama sre|uju i uravnote`avaju. Sa ostvarivawem staroga gesla
’Balkan balkanskim narodima’ ja~a se sve vi{e i ono {to bi mogli ve} nazvati ’balkanska svest’ i definira se sve vi{e ono {to bi mogli nazvati
’balkanska ideja’ jedne {ire zajednice zemaqa i qudi, veoma razli~itih po
rasi, jezicima, karakterima, tradicijama, uticajima kojima su bili izvrgnuti, ali ipak svih zajedno druga~ijih od svih drugih naroda okolo wih, druga~ijih od svih zemaqa okolo wih, a jakih, zdravih sna`nih i punih velikih
mogu}nosti. Balkan, ose}aju}i sve vi{e da nije ni posvema Istok ni posvema Zapad, da je veza Severa i Juga, ne}e vi{e da bude most i razboji{te, rvali{te i igra~ka sila sa strane; on obnavqa svoje snage, pa se doga|a ~ak i
to da sve vi{e pro{iruje i svoj geografski, kulturni i politi~ki opseg.”55)
Za Bartulovi}a i Marjanovi}a nije bilo prirodno, “niti u ikojem smislu korisno”, da se dio Slovena na jugu (Hrvati i Slovenci) izdvaja od Balkana i balkanstva, “ne ose}aju}i se wegovim delom, nego radije nekim grani~arom zapada prema Balkanu (antemurale christianitatis, kao Hrvati – N.
@.), umesto da budu veza ali i stra`a Balkana prema zapadu (prema rimokatoli~kim klerikalizmu – N. @.)”. Balkan, prema wima, geografski dopire
na zapad do Krasa56): “Kras ima svoj koren i glavne masive duboko na Balkanu, te je izrazito balkanska formacija. Zapadna granica Krasa je i zapadna etni~ka granica na{ega elementa, a to je mahom slovenski i hrvatski
element (! – N. @.). Hrvati su uglavnom pro{ireni na ~itavom Krasu i s
wim sra{}eni pa su zato balkanski narod”. Nastoje}i da Hrvate uklope u
balkanski narod Bartulovi} i Marjanovi} uop}e nisu pomiwali Srbe koji su, pored Slovenaca, bili dominantan istorijski narod koji je obitavao
do krajwih prostora Krasa.
Bartulovi} i Marjanovi} su vjerovali da }e pro}i i “momentana psihoza zapadwa~koga antibalkanstva u jednom delu inteligencije, psihoza koja je politi~kog izvora...”. Uredni{tvo Vidika je iskreno `eqelo da obnovi sje}awe na divnu ideju o pripadnosti Balkana balkanskim narodima, bez
imperijalnog prisustva i eksperimenata tada{wih globalnih sila, prije
svih Britanije s jedne i naci-fa{isti~kih zemaqa s druge strane.
Te imperijalne sile su, na {tetu malih zemaqa, prije svega ^ehoslova~ke, sklopile Minhenski sporazum “o vje~itom miru i nenapadawu” (potpisali su ga ^emberlen i Hitler). O poku{aju stvarawa “nove Evrope”
Bartulovi} je dao odli~nu analizu geopoliti~kog “sporazumijevawa” tada
dominantnih sila u Evropi: “Mesec septembar godine 1938. osta}e u historiji Evrope obele`en kao mesec velikoga obrta. Posledwih dana toga me284
seca kazao je u jednom svom govoru g. Mussolini, da }e do prvoga oktobra biti
stvorena jedna nova Evropa. I stvorena je. Ne mogu da se jo{ vide u svim
pravcima sve konsekvencije minhenskog sastanka i da se razaberu nove forme, ali o~igledna je promena osnovice, odnosa snaga i principa organizacije. Ne samo da je u~iwen prodor u idejnu i organizacijsku strukturu posleratne Evrope, nego je napu{ten i wezin dosadawi idejni i organizacijski sistem. Dve velike zapadne demokratske sile (Britanija i Francuska –
N. @.) sada tra`e da u saradwi sa dve centralne totalitarne sile stvore
baze trajnijega mira, iskqu~uju}i petu, isto~nu veliku silu (SSSR – N.
@.), da se udaqe od socijalnog sistema koji ona oli~ava, a prepu{taju}i male narode i dr`ave u me|uprostoru wihovoj sudbini”.57)
Poslije sastanka ~etvorice u Minhenu ~inilo se kako su “napu{teni
tzv. ideolo{ki frontovi” i da se pristupa “re`imu direktorija ~etvorice”, na bazi podjele sfere interesa, a solidarnosti u ~uvawu mira na temequ te podjele. Bartulovi} je minuciozno predstavio igru velikih sila preko nametnute ideologije malim narodima: “Ideolo{ki frontovi u stvari
nisu ni do sada postojali u tom smislu da se velike sile grupi{u prema ideologijama. Kako ranije tako i sada, sve parole, pa i ideolo{ke, samo su garnirawe i predteksti velikih dr`ava da svoje interese unapre|uju i da unutar svojih naroda i oko sebe stvore potrebnu atmosferu i izazivaju izvesnu
dinamiku za svoju akciju. Sada se je to videlo najo~iglednije. Konservativna imperija (Britanija – N. @.), parlamentarna republika (Francuska – N.
@.) i dve dinami~ke diktature (Wema~ka i Italija – N. @.) su u posledwem
~asu, pre me|usobnog rata, inaugurirale me|usobnu saradwu, kojom }e da
kroje mapu sveta i kapu mawim narodima kako }e kada konvenirati uskla|ivawu wihovih interesa, u ~emu vide zalogu odr`awa mira me|u wima i oko
wih”.58)
Tada{we imperijalne sile su demago{ki i slavodobitno objavile da je
spasen mir i izbjegnut rat. Bartulovi} je bio razo~aran pona{awem zemaqa kojima je do tada bezrezervno vjerovao i koje su mu bile ideolo{ki i politi~ki idoli – stvoriteqi i {iriteqi wemu omiqene ideologije gra|anskog liberalizma (liberalne demokracije). Liberalna demokracija je u
tom trenutku nestajala, jer su {efovi ~etiri sile krenuli u Minhen “na
svoju ruku”, bez posebnih dogovora sa svojim vladama, “a jo{ mawe sa parlamentima” i “ondje izvr{ili jedan od najdramati~nijih i najradikalnijih
okreta u novoj istoriji”. Bartulovi} je zakqu~io da je nestalo Evrope
“Dru{tva naroda”, u kojoj su trebale da vladaju “demokratija, sloboda i jednakost naroda, malih i velikih, garantirane me|unarodnim redom koji je
obezbje|ivao mir, i institucijama koje su omogu}ivale saradwu”. Sve je to
“danas slomqeno i napu{teno, vra}amo se na ravnote`u sila, ili na direktorijum velikih bez obzira na male”, rezignirano je pisao. Utjeha je bila
samo ta {to je u krizi Jugoslavija ostala “fizi~ki nedirnuta” i van neposredne opasnosti.59)
Povodom antidemokratskih poteza “demokratskih sila”, iz kojih je
proistekla te{ka dr`avna i nacionalna kriza u dr`avi, predsjednik ^ehoslova~ke dr Eduard Bene{ podnio je ostavku. Na pitawe li je to u~inio
285
“od svoje voqe, ili ga je na to natjerala snaga ma~a ili snaga pravice?”, Bartulovi} je odgovorio u Vidicima: “Snaga ma~a ne, jer je ~ehoslova~ka vojska
ostala nepora`ena; a snaga pravice ne, jer i oni koji su ^ehoslova~ku prinudili na ne~uvena odricawa, priznaju da to {to su uradili ^ehoslova~ka
i dr Bene{, predstavqa najuzvi{eniju `rtvu. Jasno je, napokon, da dr Bene{, koji je u najte`im prilikama umeo da ~ehoslova~ku dr`avu di`e iz vekovnog ropstva, nebi nikad od svoje voqe napustio dr`avni brod, da nije do{ao do ube|ewa da se je protiv ^ehoslova~ke udru`ila, ne koalicija ma~a
ili koalicija ideja, ve} koalicija besavesnosti i egoizma. Pred tom koalicijom povukao se Bene{, ne kao borac, ve} kao patriot. U svom opro{tajnom govoru i pismu, on podvla~i izri~ito, da se osnovnih svojih ideala ne
odri~e i da }e se i daqe za wih boriti; ali kao patriot ose}a da bi svojom
li~no{}u mogao da izazove jo{ ja~a neraspolo`ewa onih kojima je pitawe
budu}ih ~ehoslova~kih granica prepu{teno na milost i nemilost, ili da
bi svojim ostajawem na vlasti mogao da ometa slobodno tra`ewe novih puteva ~ehoslova~ke spoqne politike, nakon neuspjeha onih puteva, koje je on
ukazivao”.60)
Tih jesewih dana 1938. godine Bartulovi} se spisateqski u potpunosti
posvetio kalvariji ~e{ko-slova~kog naroda. Uvodni ~lanak u Vidicima od
25. oktobra posvetio je teritorijalnom saka}ewu ^ehoslova~ke i wenom
`rtvovawu za globalne geopoliti~ke ciqeve naci-fa{isti~kih i liberalno-demokratskih dr`ava. U godini kada je trebalo da proslavi 20-godi{wicu stvarawa, ^ehoslova~ka je teritorijalno okrwena za 28.000 km2 sa
3.638.000 stanovnika, okupiranih od Wema~ke i Poqske, i sa 11,260 km2 i
1.200.000 stanovnika “koji su u pitawu prema Ma|arskoj”. ^ehoslova~ko narodno jedinstvo je razbijeno i stvorena je federativna dr`ava ^eha, Slovaka i Prikarpatskih Rusa, “na vi{e mawe konzervativnoj bazi i bez samostalne spoqne politike, zavisna ekonomski i politi~ki od Wema~ke”,
ocijenio je Bartulovi}. Sa rezignacijom je zapisao da su za tu jesen bile
pripremane proslave slobode i ujediwewa, ali ih je “dr`avna narodna katastrofa pretvorila u jad i suze”: “Posle suza kojima je danima i nedeqama
plakao ceo narod u ^ehoslova~koj i posle o~ajawa, onde sada opet prevladava skupqawe ’unutra{wih snaga’, u smislu kako to pi{e ’Samostatnost’:
’Prestanite plakati! Prestanite prokliwati! Usvojite geslo: {ute}a tvr|ava i odlu~nost! Za sada{wicu i budu}nost!”.61)
Bartulovi} je u to vreme bio umjereni optimista u pogledu opstanka
koliko- toliko jedinstvene Jugoslavije. U periodu velike sredwoevropske
krize maja – oktobra 1938, Jugoslaviju je vidio u “zavetrini”, po{te|enu od
neposrednih udaraca i materijalnih `rtava. Zemqa je “optimisti~ki i{la
u parlamentarne izbore” koji su trebali da “ispitaju mi{qewe i savest naroda i da stvore podlogu za daqu orijentaciju wene spoqne i unutra{we politike”. Bartulovi} se pitao: ide li Jugoslavija, “po{te|ena od fizi~ke
katastrofe, ali ne i od moralne krize”, tim izborima “ka preorijentaciji
i reorganizaciji kojom }e da predupredi ra~une i pritiske spoqa{wih intriga i sila, a zaustavi proces rastvarawa unutra{wih previrawa?...”
286
Pripremu za parlamentarne izbore u Jugoslaviji Bartulovi} je okarakterisao kao izbornu borbu dva tehni~ka borbena tabora (uslijed prirode izbornog zakona i izbornog sistema), ali ne i borbu ~isto dva ideolo{ka fronta. Tu odli~nu procjenu obrazlo`io je slijede}im ~iwenicama:
“Nije se stvorio ni na strani re`ima tzv. nacionalni front svih unitarista, niti na strani opozicije tzv. pu~ki front, ili ~ista fronta tzv. ’federalista’. Ako izuzmemo uobi~ajene samohvale onih koji vladaju uz nipoda{tavawe onih koji su im protivnici, te kritike, rekriminacije i programske zahteve svake opozicije koji ide da obori jedan re`im, nema jo{, a
izgleda da ne}e ni biti, nekih jedinstvenih, jasnije izra|enih velikih parola ni na jednoj ni na drugoj strani. To je prirodno, jer izlazi iz samoga sastava JRZ i wenog karaktera i programa koji je u po~etku ~ak nosio zna~aj
reakcije na unitaristi~ki centralizam i na diktaturu i iz sastava glavne
opozicione liste na kojoj su i pored ’sporazuma’ tri srbijanske (DS, ZS i
RS) i dve pre~anske opozicione stranke (HSS i SDS) raznih tradicija, sada jo{ i unitarci jedne diktatorijalne pro{losti (misli se na JNS – N.
@.). I tako niti je na jednoj strani ’nacionalni front’, niti na drugoj ’pu~ki front’, niti na jednoj ~ist totalitarizam, niti na drugoj ~isti federalizam. Kako god ispadne kona~ni rezultat izbora... taj rezultat sam po sebi
ne re{ava jo{ niti mo`e da skine sa dnevnoga reda one probleme, koji ve}
dvadeset godina drmaju na{om zemqom i ugro`avaju wenu stabilnost ba{
zato, jer se stalno zaba{uruju, odla`u, lakoumno tretiraju, palijativno i
samo na oko i neiskreno re{avaju, niti mo`e da digne s nas moru koja sve
nas toliko ti{ti u obliku stra{noga ’Mene Tekel Fares’ – sudbine bratske
nam ^ehoslova~ke”.62)
U ideolo{koj neodre|enosti suprotstavqenih predizbornih politi~kih blokova, koju je isticao Bartulovi} u svojoj dubinskoj analizi, rje{avawe tzv. hrvatskog pitawa postajalo je, po wegovom mi{qewu, glavna predizborna parola i opozicije i re`ima, i nametalo se kao pitawe osnova,
strukture i duha jugoslavenske dr`ave. Priznao je, me|utim, da se tzv. hrvatsko pitawe ne mo`e rije{iti nezavisno od drugih pitawa, koja su se
otvarala kao nacionalna reakcija – prije svega srpskog pitawa ili stvarawa srpskog fronta u ugro`enim srpskim zemqama. Nacionalni front
ugro`enog srpstva poku{avali su stvoriti Slobodan Jovanovi} i Dragi{a
Vasi} organizovawem Srpskog kulturnog kluba. Niko Bartulovi} i wegovi ideolo{ki istomi{qenici okupqeni u biv{oj Javnosti, Krugu i Vidicima nisu podr`avali Srpski kulturni klub.
Bartulovi}eva Javnost je tokom 1937. godine iscrpno pisala o tome da
je Srpski kulturni klub nepotreban i kontraproduktivan u eri razbuktavawa Hrvatskog narodnog pokreta, odnosno hrvatskog separatizma, da se
wime ne bi dodatno “iritirao” i raspaqivao hrvatski separatizam. Radi
neutralisawa Jovanovi}evog Srpskog kulturnog kluba, kao protute`a u jugoslavenskom prestonom gradu 26. oktobra 1938. osnovan je Jugoslovenski
kulturni klub. Osniva~ka skup{tina u prisustvu sedamdesetorice osniva~a odr`ana je u Dru{tvu prijateqa Francuske – dr`ave tvorca i propagatora liberalne ideologije jugoslavenskog nacionalizma. Skup{tini je
287
predsjedavao dr Stevan Sagadin, predsjednik Dr`avnog saveta (upravnog suda jugoslavenske dr`ave – N. @.). Univerzitetski profesor dr Ivan \aja je
obrazlo`io za{to je od prve inicijative i sastanka radi osnivawa Jugoslavenskog kulturnog kluba proteklo godinu dana,63) a potom je izabrana
uprava JKK koju su ~inili predsjednik akademik dr Jovan Erdeqanovi} i
~lanovi “iz svih krajeva na{e Otaybine”. Poslije programskog govora
predsjednika, koji je objavqen u Vidicima, slijedili su predlozi pojedinih
osniva~a (prof. dr Viktora Novaka, dr V. Kujunyi}a, dr Milo{a Trivunca, dr Dimitrija Kowevi}a, dr Borislava Lorenca, dr Stanka [kerqa i dr
Erdeqanovi}a) ideolo{ke i organizatorske prirode.
U svom programskom govoru dr Erdeqanovi} je vaskrsao godine jugoslavenskog romanti~arskog entuzijazma iz vremena Kwi`evnog juga 1918. godine, kada se govorilo o prevashodno kulturnom ili duhovnom jedinstvu svih
Jugoslavena. On je ponovio te romanti~arske fraze i dodao da “na{e jugoslovenstvo nije i ne}e biti i ne sme biti ~isto programatsko, ukalupqeno
u neke programatske formule, ve} da mora duhovno sjediniti Jugoslovene
bez obzira na razlike u pogledima o politi~kom obliku dr`avne zajednice”. Za onda{we vreme, Erdeqanovi} je nastupao sa utopijskim konceptom
monarhisti~kog “bratstva i jedinstva”, istakav{i slijede}e: “Mi }emo u
svoje kolo pozvati i vrlo rado primiti svakoga Jugoslovena koji nas `eli
iskreno pomo}i u na{im naporima radi ostvarewa ovog uzvi{enog zadatka; mi ho}emo da propovedamo bratsku qubav i jedinstvo misli, jedinstvo
duha u celokupnom na{em narodu. Bratstvo i jedinstvo – to }e biti na{a
lozinka sa kojom }emo prilaziti srcima i du{ama svih Jugoslovena. To }e
biti putokaz svekolikom na{em budu}em delawu. Iskrena, duboka i ni~im
nepomu}ena bratska qubav izme|u Srba, Hrvata i Slovenaca i nepokolebqivo duhovno jedinstvo svekolikog na{eg naroda, to je na{ najvi{i ideal i na{ zavet... U tome mi gledamo neophodnu osnovu realnog jugoslovenstva, pravog o`ivotvorewa jugoslovenske misli”. Glavni zadatak Jugoslovenskog kluba, istakao je Erdeqanovi}, jeste wegovawe jugoslavenske kulture i
{irewe jugoslavenske ideje: “Mi daqe naro~ito nagla{avamo da }emo nastojati na tome da izgra|ujemo zajedni~ku osnovu srpske, hrvatske i slovena~ke
kulture, i to u pravcu duhovnog jedinstva celokupnog na{eg naroda”.64)
Jugoslovenski kulturni klub je trebalo da “vaskrsne” jugoslavenstvo
predavawima, izdavawem kwiga i ~asopisa i dr`awem dru{tvenih sastanaka, kao i osnivawem “{to ve}eg broja Jugoslovenskih kulturnih klubova sa
istom onakvom namenom kakvu ima na{ Klub”, koji }e “svetim plamenom jugoslovenske misli, idealom bratstva i jedinstva, zagrevati grudi i raspaqivati srca dana{wih i budu}ih nara{taja svekolikog na{eg naroda”.65)
Bartulovi} je prihvatio ideje Jugoslovenskog kulturnog kluba i u potpunosti popularizirao Erdeqanovi}evu zamisao o izgra|ivawu zajedni~ke jugoslavenske osnove – srpske, hrvatske i slavenske kulture, i to preko osnivawa brojnih jugoslavenskih kulturnih klubova. Jugoslovenski kulturni
klub predstavqao je kao udru`ewe koje nije ni politi~ko ni partijsko i koje politi~ku stranu jugoslavenskog programa prepu{ta politi~arima.
Bartulovi} je zami{qao JKK kao “eminentno kulturno udru`ewe” ~ije je
288
te`i{te “propagirawe duha, i to ba{ onog duha sno{qivosti, poverewa,
qubavi i te`we za upoznavawem, za sporazumevawem i za ujediwewem...”66)
Rad Kluba Erdeqanovi} je naknadno popularizirao preko radio emisije posve}ene wegovom osnivawu. U mnogim gradovima su se “veoma obradovali” osnivawu takvog kluba: “Ima ve} tri godine kako iz raznih krajeva
Jugoslavije i pismima, i usmeno, prilikom sastanaka, prijateqi jugoslovenske misli i jugoslovenske ideje neprestano navaquju na nas Srbijance,
naro~ito Beogra|ane, koji smo jugoslovenski raspolo`eni, da pokrenemo
pitawe osnivawa jedne ovakve ustanove... a osobito i zbog toga da bi se videlo pred svima da Srbi ba{ iz same Srbije, zastupaju u vrlo velikom broju misao jugoslovenskog duhovnog ili kulturnog jedinstva”.67)
Poslije osnivawa Jugoslovenskog kulturnog kluba i svesrdne podr{ke
saradnika Vidika, re`imska Samouprava nazvala ih je “malom grupom biv{ih Jugoslovena”, koju ~ak i Obzor hvali tvrde}i da su “Grizogono, Bartulovi} i ostali dokazali ve} vi{e puta da znaju i te kako da budu elasti~ni”, ali da “ni dosada{wi wihovi {efovi nisu imali od wih koristi, pa
tako ne}e ni dr Ma~ek, na ~ijoj listi se, kako ’Samouprava’ tvrdi, kandidiraju”. Bartulovi} je “gospodi” oko Samouprave odgovorio slijede}e: “Kao
{to za svoje hrvatstvo ili srpstvo nismo nikada tra`ili ni~ijeg posvedo~ewa, tako ga ne trebamo ni za svoje jugoslovenstvo, za koje smo radili i `rtvovali se u pro{losti, za koje se `rtvujemo danas, a ~ini}emo to i sutra,
dok znamo drugih koji do ju~e nisu ni znali {ta je to jugoslovenstvo; kojima ono danas predstavqa kowukturu, a koji }e se sutra prema wemu odnositi... prema prilikama! I da je grupa oko ’Vidika’, ma i za polovinu elasti~na, kao {to je redakcija ’Samouprave’, slabo bi se provela gospoda koja govore o tu|oj elasti~nosti, jer bismo mi onda sedeli na wihovom mestu, a ne
bismo neelasti~no kuburili sa listovima, kojima se ne zna ni dana ni ~asa’... [to se pak {efova ti~e, priznajemo da ni jedan nije imao od nas koristi, niti }e je imati (kao ni mi od wih!), jer na{a ambicija i nije da radimo za neke {efove a naro~ito ne za tako veliki broj {efova, koliko se re`ima promenilo u na{oj dr`avi; ve} da, u koliko mo`emo, koristimo op{toj stvari i narodu. A po{to se nalazimo izvan stranaka, to uop{te i nemamo {efova, jednako kao {to je na pr. posve izmi{qena vest o nekoj kandidaciji g. Bartulovi}a (ne iz nekih na~elnih razloga ili neslagawa, ve}
prosto naprosto, {to nije ni mislio o tome da se kandiduje!). I kona~no,
ako nas hvali ’Obzor’, – zar gospodu oko ’Samouprave’ ne hvali ’Nezavisnost’, kao {to ’Samouprava’, ’Vreme’ itd. iz dana u dan, prenose i hvale tu
istu ’Nezavisnost’?!... A koliko da je na{e mi{qewe o ’Obzoru’ op{te poznato u~inili bismo mu i suvi{e krivo, kad bismo ga uporedili sa ’Nezavisnosti’, koja je organ najzadrtijih frankovaca i najzakletijih neprijateqa svega {to je srpsko i jugoslovensko, koji tvrde da Hrvati nisu uop{te
Sloveni i koji dr Ma~eka napadaju najvi{e parolom, da je kapitulirao pred
Jugoslavijom... Zna~i dakle, da se o qudima oko ’Vidika’, ~ak i onda kada se
sa wima polemi{e, ne mo`e da ka`e niti jedna re~, koja bi tangirala wihov li~ni ili nacionalni moral, jugoslovenski ili srpski, hrvatski i slovenski. To nije mogla ni ’Hrvatska stra`a’, pa bi bilo dobro da i ’Samou289
prava’ vodi u svakoj prilici o tome ra~una i da govorewe o elasti~nosti
ostavi za drugu upotrebu”.68)
Iako su dosqedno nastupali sa antikomunisti~kih pozicija, Bartulovi} i wegovi ideolo{ki istomi{qenici oko Vidika nisu se slagali sa metodima novoosnovanog Jugoslovenskog antimarksisti~kog komiteta, koji je
bio na antiliberalnim, profa{isti~kim i ekstremno antimarksisti~kim
pozicijama. Urednik Biltena jugoslovenskog antimarksisti~kog komiteta,
biv{i senator Milan L. Popovi}, optu`ivao je Bartulovi}a, “nekada{weg jugoslovenskog nacionalistu i revolucionara”, “urednika slobodnozidarskog lista Javnost”, da je postao marksista zbog pisawa u Javnosti,
Krugu i, naro~ito, Vidicima. Bartulovi} je izra`avao ~u|ewe {to se protiv nedemokratskih (antiliberalnih) postupaka Popovi}a nije javno oglasila Jugoslovenska nacionalna stranka, ~iji je bio ~lan.69)
U uvodnoj rije~i decembarskog bo`i}nog broja Vidika iz 1938. uredni{tvo (Marjanovi} i Bartulovi}) je sa filozofsko-eti~kog stanovi{ta
razmatralo problem “kako stvarati i odr`avati me|u qudima dobru voqu
protiv zle voqe, kako dobrom voqom paralizovati, razgoniti i najposle
raspr{iti i ukloniti zlu voqu”. Pri tome su se pozivali na osniva~e religija: “Svi veliki osniva~i religija, od Kri{me, Budhe, Konfu~ija, Lao
Cea, do Zoroastra, Mojsija, Orfeja, Krista i Muhameda i svi wihovi najboqi u~enici i tuma~i su, svaki za svoj krug, za svoje vreme i na svoj na~in,
dali ~itav niz argumenata i uputstava kako da se ta istina najboqe provede u `ivot. Svi su gradili svoje argumente na zlatnom pravilu: ne ~ini drugome ono {to ne `eli{ da drugi tebi ~ine i ~ini drugome ono {to `eli{
da drugi tebi ~ini, ili na temi koju je Budha formulisao u vidu prirodnog
zakona: zlo se ne uklawa dodavawem zla (i mr`we), nego dodavawem dobra,
Krist naukom: ko tebe kamenom ti wega hlebom, a narodi raznih rasa mudrim re~enicama kao: zlo rodi zlo, dobro se zlim ne stvara”.70)
Uredni{tvo Vidika je u 1939, drugoj godini izla`ewa, {tampalo “Malo statistike o nama”, koju je sastavio “prijateq iz unutra{wosti”. On je u
pismu naveo iscrpne statisti~ke podatke o Javnosti, Krugu i Vidicima:
“Primam “Vidike”. Ranije sam primao ’Krug’ i ’Javnost’. I ako su razni listovi pod raznim redakcijama, krug saradnika, prijateqa i ~italaca, kao
{to i osnovni pravac misli, mi, kojima je ova lektira o osami unutra{wosti bila najrazgovornija inspiracija, a u gu{awu rogoborne dana{wice
pru`ala ~asove najpribranijeg du{evnog odmarawa, uzimamo ipak ova tri
~asopisa i ova ~etiri godi{ta – kao jednu celinu. Imao sam vremena i za
ovih zimskih ve~eri prevrtao sam stare i nove brojeve i sastavio sam jednu
malu statistiku koja je i mene samog iznenadila, a navela me je na to da se
zapitam: da li ste vi, izdava~i i redaktori, nepotrebno skromni ili neume{ni da ne pravite vi{e reklame za va{u ediciju?
Ta evo: za samih sedam meseci, u 14 brojeva “Vidika”, na 408 dvostupa~nih strana, vi ste od 62 saradnika doneli 118 originalnih ~lanaka, a sem toga 165 kra}ih sastavaka (18 pregleda, 62 literarne i umetni~ke ocene i prikaza, te 85 raznih bele`aka). “Krug” je izlazio samo ~etiri meseca (16 brojeva), a doneo je od 37 saradnika 52 ~lanka i 236 mawih sastava (31 literarna i kulturna prikaza, 33 pregleda i 172 glose i bele{ke). Pro{le godine
290
1938. donela su dakle oba lista zajedno, na 700 dvostuba~nih strana od 80 saradnika 270 ~lanaka i 401 mawi sastav (93 literarna prikaza, 51 pregled i
257 bele`aka). Po opsegu ovo odgovara tekstu od 14 kwiga od po 144 strane
(9 tabaka), a dobili smo za cenu od 120 dinara, dok bi ekvivalent u obliku
14 kwiga stajao najmawe 280 dinara, ako se kwiga uzme uz najni`u cenu od 20
dinara.
Kad se pak sabere sve ono {to je dato u sva tri ~asopisa za posledwe ~etiri godine, onda izlazi zaista impresivna slika: Na 4740 stranica od dva
stubca dalo je 220 raznih saradnika 1025 originalnih ~lanaka, a pored toga
je u raznim rubrikama doneseno jo{ 1532 mawa sastava i to 306 literarnih
i kulturnih prikaza, 314 pregleda i 912 raznih glosa, bele`aka i osmatrawa. Od jedne stranice dolaze prose~no tri stranice kwige normalnoga
formata, prema tome tih 9480 stubaca odgovara 14.220 stranica kwi{koga
formata, pa daje ni{ta mawe nego ravno jednu stotinu kwiga od po 9 tabaka (144 stranica), dakle ~itavu jednu malu biblioteku! Ra~unaju}i kwigu po
ceni od 20 dinara, ta kolekcija bi stajala najmawe 2000 dinara, a raspore|ena u ~etiri godine, stajalo bi 25 kwiga svake godine 500 dinara. Me|utim
– Va{ list, kao i oni raniji, davali su jednak obim teksta za 120 dinara godi{we, ili 380 dinara jeftinije od najjeftinijih kwiga. U ~etiri godine
sam ja, koji sam dr`ao sve te ~asopise, umesto 2000 dinara platio svega samo 440 dinara, dakle sam u{tedio 1560 dinara. Vi ste davali, dakle, u prispodobi sa cenama kwiga, ekvivalenat obima teksta za samu jednu ~etvrtinu kwi`ne normalne cene. A ja sam primio u svemu 1025 ve}a i 1532 mawa
razli~ita sastava, od 220 raznih autora, od kojih je ~itavi niz na{ih ~uvenih pera, javnih radnika, stru~waka, univerzitetskih profesora, nastavnika, in`ewera itd. Mali leksikon. Vi bi to trebali boqe reklamirati da
sve ovo bude o~iglednije, pa }e zacelo poput mene i svaki drugi ~italac
imati ve}e zadovoqstvo i ambiciju da na|e – kako ono zatra`i{e – barem
jo{ jednoga ~itaoca i abonenta, a svaki onaj koji nije ~itao ili znao za va{
list, kad mu se to predo~i ima}e ponuke i na}i ra~una da postane ~italac
i abonent, pogotovo kad iza ove suve statistike vidi napise, imena saradnika, i veliku raznolikost sadr`ine. Ako ve} ne}ete da se sami reklamirate, ot{tampajte barem ove moje redove”.71) Kako je ranije istaknuto, najvi{e ~lanaka, kritika i polemika za Javnost, Krug i Vidike napisao je Niko Bartulovi}.
Vidici su se u 1939. pojavili sa dvobrojem koji se u uvodnim razmatrawima bavio “Putevima duhovne obnove”. Vijek Vidika je bio “i suvi{e kratak za osvrtawe na pro{lost, a vremena su i suvi{e uznemirena i zamu}ena
za prognoze. Ni u po~etku nismo nave{tali razra|enih programa, pa nije
to potrebno ni sada. Nastojali smo da dr`imo otvorenima {to {ire i {to
svetlije vidike u vremenu karakteristi~nom suzivawem horizonta i zamu}ivawem vidika”. Napisi u Vidicima svjedo~e da su Bartulovi} i wegovi
saradnici predosje}ali nastupaju}e te{ke dane, evropsku i globalnu krizu
i kona~nu katastrofu. Demokrati~nost se nastojala zamjeniti “ekskluzivizmom samodopadnih grupa, totalizmom sistema i diktaturom vo|stva,
svode}i dubinu istinitosti na plitku korisnost, visinu poleta na disci291
plinsku poslu{nost, a {irinu vidika na zasenkama dirigovano gledawe”.72)
Konstatovano je da “danas niko razuman ne pori~e da se je humanizam
prometnuo u licemerstvo, slobodarstvo u razularenost drskijih, ve{tijih
i cini~nijih, a demokratija u demago{tvo razdrobqenih partija i klika.”
“Moralisti i verski qudi” su tra`ili uzroke “ovom sumraku idola liberalizma”, u “suvi{e obesnom pouzdawu qudskog mozga u svoju svemo}, bez
~vrsta rukovodstva jakog morala, koji je bez korena ako je bez religijske inspiracije”. Bartulovi} i drugovi su “velik deo nastranosti liberalizma”
pripisivali ~iwenici {to se on naj~e{}e razvijao kao “kontrast verskoj,
socijalnoj i kulturnoj reakciji s kojom su se od Sredweg veka na ovamo bile srasle crkve i u ~iju su korist pravile izvesne primene verskih i moralnih doktrina. Tu je bio izvor ve}ine reforma{kih pokreta do velike reformacije, kao {to i same we, pa su i ve}e revolucije, od francuske pa do
ruske i {panske, svoje anticrkvene, antiverske, antimoralne i bezbo`ni~ke ekscese prikazivale kao odmazdu za dotadawe slu`ewe vere i crkve tiranima i kao predupre|ivawe takvog slu`ewa za u budu}e”.
U Vidicima su dobro primjetili da su se crkveni krugovi po~eli ogra|ivati “od veza s reakcijom, osetiv se najposle religijski i organizacijski
ugro`enima jednako od desnih (nacizma – N. @.) kao i od levih totalitarizama (komunizma – N. @.)”: “Ako je moderna slobodna nauka u wenoj nekriti~noj primeni mnogo puta preterala obzirom na religiju, a davala u slu`bu bezdu{nih silnika i profitera oru|e uni{tavawa qudi i svega qudskoga, umesto da slu`i jedino olak{avawu i boga}ewu `ivota, iskori{}avana je i vera, premnogo i predugo, za zalu|ivawe i zarobqavawe qudi, a crkve su i suvi{e ~esto blagoslovile svako bojno oru`je protiv qudi, naroda protiv naroda, a tiranijama davale sankcije da sve {to rade rade ’po voqi bo`joj’.
Pored svega toga je ipak nesumwiva istina, da su sve velike epohe najvi{e moralne, kulturne i socijalne delatnosti u historiji usko vezane sa
religijama, kad su ove bile najsve`ije, naj~i{}e i najmawe ukru}ene. Kad su
religije bile takove one su bile redovno i duboko istinite, visoko poletne i naj{irih vidika; bile su duboko humanitarne, {iroko slobodarske i
istinski demokratske i narodne. Budizam je brisao razlike kasta i verovawa, a osloba|ao duhove i dru{tvo od usko}e krutosti brahmanske, doprinose}i i preporodu samoga hinduizma; kr{}anstvo je izjedna~avalo sve qude
u universalizmu sinovstva bo`jega i u humanizmu sveop}ega bratstva qudi,
pa je bilo prvenstveno oslobodilac malog ~oveka i roba, `ene i dece i protimba sili i tiraniji, puno milosr|a i qubavi; islam je svoju dinamiku dobivao iz svojeg universalizma i od krajwe demokrati~nosti i me|usobnog
izjedna~avawa svega na svetu {to je `ivo. U svim tim verama, naro~ito u
kr{}anstvu, uvek se je javqalo obnovnih pokreta vra}awa Kristu i evan|equ, kad god bi se ono u crkvama suvi{e dogmatizovalo, ukrutilo i korumpiralo. Bili to pokreti obnove unutar crkve ili hereti~ki, izvan we, uvek
su oni bili oslobodila~ki, narodski, napredwa~ki i demokratski. Pa kad
je posledwih decenija katoli~ka crkva iza{la sa formulom ’obnove u Kri292
stu’, saglasili bi se bili u tome s wom i najve}i slobodoumnici, kakov je
na pr. bio Masarik, svesno, duboko, razra|eno i do svake `ilice kr{}anski napredwak, da nije posle formula ’obnove u Kristu’ do{lo i slavqewe
’Krista Kraqa’, kao da je oznaka i funkcija kraqa potrebna da poja~a autoritet Bo`anskoga u~iteqa. Masarik je postavio alternativu: Krist ili
Cezar, i re{io se za Krista. Bene{ je ba{ omladini namewivao geslo:
’Krist ne Cezar’. Znak je prave babilonske pometenosti na{ega vremena,
da se i ranije, a naro~ito sada, napredwa{tvo Masarika i Bene{a progla{ava protuverskim i denuncira kao uzro~nik onih pojava moralnog i dru{tvenog zla, kojima se je ba{ ono najsr~anije protivstavilo, umesto da se
baza saradwe tra`i i na|e u pravome duhu naprednog kr{}anstva.
Jednako tako je samo usred te babilonske pometenosti moglo da se, na
primer, izme|u vere i masonstva iskonstrui{e, a izme|u crkve i wega u
istinu razvije toliki konflikt, mada je u ~itavoj i svojoj slobodnomislenosti i to masonstvo ne samo humana, nego i visoko duhovna {kola u su{tini religioznoga karaktera, uglavnom kr{}anskoga, kako najboqe dokazuje
~iwenica, da su vera, kr{}anstvo i wihov uticaj, ba{ najvi{e istaknuti u
dru{tvenom i javnom `ivotu onih anglosaksonskih zemaqa (Britanske imperije i Amerike) u kojima je masonstvo najranije delovalo i gde ima neprispodobivo vi{e organizacija, nego na svem kolikom ostalom svetu, broje}i
na milione ~lanova, koji ondje vr{e najuticajnije funkcije u javnom i dru{tvenom `ivotu”.73)
Poslije ove izuzetne moralno-duhovne analize me|uvjerske, crkvene i
masonske su{tine pona{awa “vanvremenitih” ideologija, koje su u me|usobnom sporewu izazivale dru{tvene krize, Bartulovi} je analizirao
svjetsku krizu, koja je, po wemu, bila i materijalna i ekonomska i socijalna, ali je u “su{tini” moralna i duhovna: “Jedan elemenat te krize je anarki~ki liberalizam a drugi materijalizam uop}e, a napose tzv. historijski
materijalizam na kome se je izradio u teoriji marksizam, a boq{evizam u
praksi. On je pseudonau~no razradio, a u praksi sistematski primewuje
principe sile, totalitarizma, diktature, neslobode, nehumanosti, amorala i antireligioznosti, nastoje}i stvarati kolektivizaciju mehani~kim
putem, forsiraju}i najkru}om prinudom naprednu produkciju, {to bi se
moglo sigurnije, savr{enije i produktivnije provesti qudskijim, moralnijim i duhovnijim sredstvima i metodama.
Ali oni koji sili u ime klase stavqaju nasuprot silu i jednake metode
u ime rase ili dr`ave, bacaju}i svet u nemir i haos, kre}u se i opet samo na
materijalnom planu, kako to sada po~e{e da isti~u i najautoritativniji
krugovi ugro`enih kr{}anskih crkava. Da li klasa, rasa i dr`ava, postaju}i neke vrsti zamena religiji, mogu da opravdaju li{avawe ~oveka svega
onog ~ega se on danas li{ava i da zarobe nauku, a zamene religiju? Mo`e li
biti obnove sveta bez du{evne i moralne obnove, a ove bez duhovne? Nije
li u istinu sva ova kriza i ova anarhija tolikih ’arhija’, posledica odsustva morala i ideala, kojima bi davalo `ivotnu snagu i sankciju jedno dubqe i {ire religijsko ose}awe? Treba li tra`iti neku novu religiju, ili
su sve velike religije u osnovici samo razne vremenske i religiozne for293
me jedne ve~ne sveop}e religije, pa nije li u na{em vremenu i u na{em delu sveta mo`da ~itav problem samo u tome, da se i prakti~ki vratimo
istinskom kr{}anstvu, evan|eoskom i Kristovom, svi od reda, qudi crkveni i svetovni, nau~ni i tehni~ki, socijalno, ekonomski i kulturno zainteresovani...”.
Izlaz iz moralno-vjerskih kriza Bartulovi} je vidio u rekristijanizirawu vjere i wenom osloba|awu od “ma kakove zavisnosti i od oportunizma, a wenim vra}awem originalnoj oslobodila~koj, humanizatornoj i demokratskoj misli izjedna~avawa i zbratimqavawa qudi pod o~instvom
bo`jim”.74)
U istom, januarskom, broju Vidika uredni{tvo je u rubrici “Osmatrawa” objavilo “pozdravno pismo” Jovana Cviji}a Kongresu javnih radnika,
odr`anom 10. septembra 1922. u Zagrebu, iz kojeg se vidi sva srpska politi~ka naivnost, ideolo{ka zaslepqenost liberalizmom, ali i ideolo{ka zloupotreba najvi{ih srpskih intelektualaca. Kongresu su prisustvovali
“najistaknutiji javni radnici i politi~ari iz Hrvatske, Dalmacije, Srbije, Bosne i Slovena~ke”. Objavqivawe Cviji}evog pisma bilo je u funkciji isticawa “sporazuma{kog” troplemenog realnog jugoslavenstva, koje je
Bartulovi}evim saradnicima i prijateqima75) bio posqedwi adut za o~uvawe bilo kakve Jugoslavije. Na kongresu je prihva}ena rezolucija “protiv
krutosti centralisti~ke politike” a za “{iroku politiku sporazumevawa” Srba i Hrvata – ocijenilo je uredni{tvo (uz dominaciju Bartulovi}a).
Kongres je bio “nastavak akcije zapo~ete po grupi intelektualaca, koja se
sastala 28 i 29 juna one godine (1922 – N. @.) u Iliyi, te zbora intelektualaca odr`anog 9 jula u Splitu”. “Uredni{tvo” je zakqu~ilo da je “usled jakog u~e{}a srbijanskih prvaka Demokratske stranke”, kongres imao za
“daqnu posqedicu cepawe te stranke i razlaz Davidovi}a i wegovih prijateqa od Pribi}evi}a, a u posledwoj, kasnijoj konsekvenciji i sporazuma{ku politiku Stjepana Radi}a, te wegov dolazak u Beograd”.76)
“Uredni{tvo” Vidika je istaklo zna~aj kongresa i posebno poruke koju je iz bolnice u Crikvenici poslao Jovan Cviji} (zbog bolesti nije prisustvovao skupu): “Nema boqeg na~ina da se me|usobno nepoverewe razbije
sa sastanaka, razgovora i sporazumevawa. Pri sporazumevawu je, izgleda mi,
najva`nije: da se Hrvati stave u polo`aj Srba i da razumeju na{e doskora{we patwe, gubitke i po`rtvovawa, a Srbi da se stave u polo`aj Hrvata da
razumeju wihova ose}awa surevwivosti i osetqivosti. Daqe, ima dva pokreta~a na{eg `ivota i razvitka, koji su svi bili od prvoklasnog zna~aja
u pro{losti a sada, jako isticani, mogu biti znatna smetwa na{em zajedni~kom `ivotu. To su: preteran nacionalizam kod Srba, a dr`avnopravni
mentalitet kod Hrvata (nevjerovatan zakqu~ak velikog srpskog etnologa –
N. @.). Moramo se truditi da ih {to vi{e ubla`imo i suzbijamo, bar u odnosu jednih prema drugima. S tim ose}awima i raspolo`ewima svi razumni i dobru skloni qudi na}i }e re{ewe onih pitawa, koja danas toliko
spre~avaju i ekonomski rad, a ometaju rad na zajedni~koj civilizaciji i izme|u na{ih najvi{ih kulturnih ustanova. A osim toga {to je ova dr`ava
zajedni~ka tvr|ava, a u kojoj smo najboqe sa~uvali, krajwi i glavni ciq na294
{ega jedinstva je stvarawe jugoslovenske civilizacije na osnovu narodne
kulture ili na osnovu najoriginalnijih i najplodnijih osobina koje su se
do sada manifestovale kod Srba, Hrvata i Slovenaca. To je stapawe srpske
civilizacije, koja se je razvila iz naroda i skroz na narodnim osnovama i
velikim osobinama na{ega dinarskoga narodnog tipa sa onom kulturnom
pitominom, koja je karakteristi~na za hrvatski razvitak, naro~ito od vremena ilirskog pokreta; uz to, treba raditi i na najboqim plodovima seoske
kulture Hrvata i Slovenaca. U vezi s tim, ova generacija bi imala po~eti
da stvara nov tip dr`ave, visokog morala i namewene radnom svetu, pa bio
on ma koga zanimawa”.77)
Srpskoj jugonacionalnoj i ideolo{koj zasqepqenosti nije potreban
nikakav komentar. Jovan Cviji} i liberalno-demokratska elita Kraqevine Jugoslavije pripadali su toj ideolo{koj internacionali i bili favorizovani na unosnim dr`avnim pozicijama. Pripadnici podobne “dr`avotvorne” jugoslavenske ideologije bili su u mogu}nosti da plasiraju svoje
pogubne ideje – ~esto suprotstavqene srpskim nacionalnim interesima
zbog izra`enog brisawa “plemenskih” razlika.
Nekriti~nost prema velikohrvatskim mitolozima iz oblasti arheologije i istoriografije bila je stalna pojava u Bartulovi}evim ~asopisima. Tako je u Vidicima fra Lujo Marun, povodom wegove smrti 14. januara
1939, prikazan kao “ozbiqna istoriografska i arheolo{ka pojava”78). U
stvari “otac starohrvatske arheologije” potpuno je proizvoqno, koriste}i
kamene figure (~esto bez ikakvih natpisa) i ostatke raznovrsne materijalne kulture (rimske, vizantijske i romani~ke) stvarao mitolo{ku sredwovjekovnu povijest. Kao `upni pomo}nik u Drni{u (1885), Marun je vr{io
prva iskopavawa u Gracu, na Petrovcu i Ceceli, jer je pretpostavqao da je
na tom podru~ju ubijen mitolo{ki “hrvatski” kraq Zvonimir. Godine 1886.
po~eo je iskopavawa u selu Biskupiji kod Knina, zato {to je u svom snovi|ewu zakqu~io da je na tom mjestu ubijen kraq Zvonimir. Sa takvim Marunovim arheolo{kim fantazmima po~elo je stvarawe hrvatskog nacionalnog hodo~asnog svetili{ta u srpskoj Biskupiji. Istra`ivawa je pro{irio
na sjevernu i sredwu Dalmaciju u ciqu da “doka`e” rasprostrawenost tzv.
starohrvatskih spomenika i, na taj na~in, dominaciju Hrvata u srpskom
dalmatinskom zale|u.79)
Vidici su i sami zakqu~ili da je fra Lujo Marun bio “u po~etku” amater i samouk, ali se je “potpuno u`ivio u svoj starinarski rad i sa velikom
ga je qubavi i upornosti vodio, dugo vremena skoro sam i bez pomo}i”. Takvog diletanta – arheologa saradnici Vidika su tretirali kao krunskog
svjedoka starohrvatskog bitisawa u sjevernoj Dalmaciji, koji je potom poslu`io kao istorigrafsko “vrelo” “~uvenim” fantastima hrvatstva predvo|enim Frawom Ra~kim. U~eni saradnici Vidika su – {to iznena|uje i
svakog istoriografskog laika – ozbiqno tretirali “nau~ni” spoj nedou~enog frawevca Maruna i “uzoritog” Frawe Ra~kog, pa su zakqu~ili slijede}e: “On je sabrao obiqe kamenih spomenika sa pleternom (pletenom) ornamentikom (“starohrvatska” arheolo{ka odlika – N. @.), daju}i ve} Frawi
Ra~kome i drugim doma}im histori~arima i neospornih potvrda o visokoj
sklonosti prosve}ewu i ume}u najranijih vekova hrvatske stare dr`ave i
295
wenih vladara. Va`ni epigrafi Branimira, Trpimira, Mutimira, Dr`islava itd, na|eni su marom fra Luje Maruna i skupqeni u kninskom muzeju,
iz ~ijih je starina ~uveni nema~ki histori~ar umetnosti Jozef Strzygowski80) izgradio ~itavu jednu teoriju o starohrvatskoj umetnosti (Die altslavische Kunst, Augsburg, 1929).
Prosto da ~ovjek ne povjeruje na kakvim “nau~nim” temeqima se zasniva povijesna pri~a o starom hrvatstvu i wihovim kraqevima. Jo{ je poraznije da su na takvu primitivnu istoriografsku konstrukciju u dobrom
broju nasjeli srpski akademici, istori~ari, politikolozi, a naro~ito politi~ari.
Ideologiju liberalnog jugoslavenstva, zasnovanu i na mitolo{kom hrvatstvu, finansijski su podupirali ugledni ~lanovi liberalnih organizacija i fondacija. Wihov zadatak je bio da provode propagandu u kulturi,
prosvjeti, sportu i javnom `ivotu, pokretawem glasila i izdavawem kwiga
i bro{ura. Bartulovi}ev ideolo{ki drug iz oblasti kwi`arstva i {tamparstva, mecena i “majka {tamparstva i izdava{tva”, Sreta Obradovi},
umro je 10. januara 1939. Tim povodom Bartulovi} je svom ideolo{kom liberalno-demokratskom istomi{qeniku posvetio nadahnuti in memoriam u
januarskom broju Vidika. Obradovi}a je prikazao kao neustra{ivog ratnika koji je odabrao poziv oficira kako bi se borio za “oslobo|ewe zarobqene bra}e” Austro-Ugarske monarhije. Po oslobo|ewu i ujediwewu osnovao
je {tampariju “Planeta”, koja se ubrzo postala jedno od “najnaprednijih na{ih grafi~kih preduze}a, daju}i mogu}nosti mnogoj zdravoj i patriotskoj
misli da do|e do o`ivotvorewa”. Obradovi} nije pripadao nijednoj politi~koj stranci, ali je “uvek bio izraziti i nepokolebqivi pristalica i
potpomaga~ svega {to je predstavqalo misao jugoslovenskog narodnog jedinstva i ravnopravnosti”. Kao liberal on je bio jedan od prvih osniva~a
liberalnog sokolstva u Srbiji, a ure|ivao je i izdavao Sokolski glasnik.
Obradovi} je, kao liberalni demokrata, me|u prvima pristupio rotarijancima i vremenom postao prvak rotarijanstva u Beogradu. Od wega su se na
sahrani, kako je naveo Bartulovi}, osim brojnog gra|anstva, oprostili drugovi iz rata, grafi~ki radnici, liberalni sokoli, rotarijanci i slobodni
zidari – svi poklonici ideologije gra|anskog liberalizma.
Ideolo{ko-politi~ka klima namjesni~kog re`ima i vlade Milana
Stojadinovi}a nije blagosiqala kwige i ~asopise koji su veli~ali “liberalno-masonsku” ideologiju suprotstavqenu naci-fa{isti~koj ideologiji
“novog doba”, rimokatoli~koj (vatikanskoj) klerikalnoj ideologiji i, naro~ito, onu suprotstavqenu vawskoj politici novih totalitarnih sila.
Vidici su imali sve ve}ih problema sa namjesni~kim re`imom koji ih je i
po~etkom 1939. godine redovno zabrawivao. Odmah je zabrawen broj 1–2 od
25. januara 1939, po rje{ewu Kms. br. 468/39, sa obrazlo`ewem “kako se pojedinim pasusima i izrazima navedenog ~asopisa na strani 3 i 9, a tako|e i
sadr`inom ~lanka na str. 36 i 37 ide na to da se stvore raspolo`ewa kojima se ometaju dr`avne vlasti u vr{ewu svoga zadatka i uop{te u svom delawu, te je stoga gorwa zabrana opravdana i na navedenim zakonskim osnovama”. Na strani 3 nalazio se ~lanak dr Vasiqa Popovi}a “Ameri~ka trezve296
nost”, u kojem je autor hvalio poredak zapadnog “slobodnog svijeta”, ameri~ku liberalnu demokraciju (“trezveni duh ameri~ke razboritosti”), a
kritikovao naci-fa{isti~ke totalitarne re`ime. Na strani 9 objavqen
je inkriminisani ~lanak Nike Bartulovi}a “Karel ^apek” u kojem je on tugovao nad sudbinom ^ehoslova~ke poslije wema~kog prisajediwewa Sudetske oblasti 1938. godine: “Ima ne{to apokalipti~ki tragi~no u zbivawima ~ehoslova~kog nacionalnog `ivota za posledwu godinu: Postojala je ~ehoslova~ka republika, ne golema, ali dovoqno velika, napredna, slobodna
i zadovoqna, da zra~i svima narodima oko sebe, i imala je nekoliko predstavnika svetskog ranga, T. G. Masarika, na poqu dr`avni~ke i `ivotne mudrosti i morala, F. H. [aldu na poqu ~iste filozofske misli, estetike i
najvi{e umetni~kog ukusa, i Karela ^apeka na poqu lepe kwige i publicistike...”.81) Zabrawen je vawskopoliti~ki ~lanak “Oru`awe i rat, pacifizam i aktivizam” (str. 36 i 37) koji je razmatrao krizu Lige naroda i wenu
nemo} da sa~uva mir.
Uslijedila je zabrana broja 4 od 25. februara 1939, po rje{ewu Kns. br.
1275/ 39. od 24. februara 1939, uz obrazlo`ewe: “Kako se u pomenutom broju
nalazi ~lanak ’Li~nost i evolucija Pija XI’, ~ija sadr`ina ima tendenciju da se stvori verski razdor i ometaju dr`avne vlasti u vr{ewu svoga zadatka i delawa uop{te, a {to je protivno gorwim zakonskim propisima, to
je zabrana opravdana i po zakonu osnovana”. Publicista Sima Simi}, autor
~lanka o Piju XI’, svojeru~no je na jednom primjerku napisao da je taj broj
zabrawen zbog ~lanka “Li~nost i evolucija Pija XI.” Zabrawen je i broj 8
od 25. aprila 1939, po rje{ewu Kns. br. 3241/39. od 26. aprila 1939, uz obrazlo`ewe: “Kako su u pomenutom ~asopisu o{tampani ~lanci na stranama
209, 210 i 237 koji sadr`e pojedine pasuse ~ijom se sadr`inom ide na to da
se stvori raspolo`ewe da se dr`avne vlasti ometaju u vr{ewu svog zadatka i svom delawu uop{te, a {to je protivno gorwim zakonskim propisima,
to je zabrana opravdana i po zakonu osnovana”.
Poslije ovih zabrana, koje su uglavnom pripadale Stojadinovi}evom
resoru (iako je Koro{ec prestao biti ministar unutra{wih poslova formirawem druge vlade Milana Stojadinovi}a 21. decembra 1938), tokom
1939. i po~etkom 1940. nije bilo ve}ih zabrana od vlade Dragi{e Cvetkovi}a, ~iji je ministar unutra{wih poslova, od formirawa 6. februara 1939,
bio Milan A}imovi}. Ve} u zabrawenom broju od 25. februara 1939 (zabrawen zbog ~lanka o Piju XI), afirmativnije se pisalo o potrebi sporazuma
Srba i Hrvata. Uvodna razmatrawa tog broja (“O potrebi slobodne diskusije”) govorila su o potrebi slobodne i stvarne diskusije o hrvatskom pitawu, “danas najva`nijemu”: “Novi kurs u na{oj unutra{woj politici, najavqen nastupom nove vlade g. D. Cvetkovi}a, postavqa te`inu na stvarawe
preduslova za re{ewe hrvatskog pitawa. To nije neko specijalno i usko
ograni~eno pitawe, to je osnovno i naj{ire nacionalno i dr`avno pitawe,
jer je dr`ava ostvarena kao postulat nacionalne misli, a dr`avotvornost
nacije osniva se jednako na dr`avotvornosti Srba, kao i Hrvata i Slovenaca. Hrvatsko pitawe je teorijski samo jedan deo, ali prakti~ki sr` pitawa o konstituciji same dr`ave. Za to ono ne interesuje samo jedan deo,
297
ili samo neke partije dr`ave i javnog `ivota, nego sve delove, sve partije
i celokupni na{ `ivot. Ni{ta nije vi{e zamrsilo, zatrovalo i izobli~ilo na{ politi~ki `ivot i oteralo qude u krajnost pona{awa u apsurdnost
mi{qewa, od ranijeg nepopu{tawa da se uop{te postavqa i da postoji neko ’hrvatsko pitawe’, i od kasnijeg brawewa svake pa i najmawe slobodne
diskusije o tome pitawu. Negirawe postojawa tog pitawa, stvarno ga je postavilo na dnevni red, skoro bi se moglo re}i: stvorilo ga je i u~vorilo, a
kra}ewe da se diskutuje, toliko ga je u~inilo te{kim, avetnim i prete}im,
da je poput more pritisnulo celokupan na{ `ivot. Ne mo`e se vi{e zanijekati da ~vor postoji, a on se ne mo`e ni se}i. Treba ga razmrsiti, a to je
mogu}e samo na svetlosti dana, sa mnogo mira i pa`we. Faktori koji }e
~vor razvezati neka su nesmetani u poslu za koji }e poneti i odgovornost,
ali svetlost koja treba da osvetli sve vijuge ~vora – treba da do|e od otvorene, iscrpne i slobodne diskusije. Dok se je negiralo da to pitawe postoji, ili nipoda{tavala wegova va`nost, ~itava diskusija se svodila na nasrtqive ili otresite polemike i na `u~ne borbe o presti` onih koji su to
pitawe postavqali i onih koji su ga negirali; u tim prilikama bilo je veoma malo diskusije o samom problemu, a veoma mnogo fraza, bojnih pokli~a
i takti~kih ‘ad hoc’. Kasnije kada se je kratila svaka diskusija o stvarnostima koje su sadr`ane u tom pitawu, nakupilo se je toliko fantasti~nih
verzija, tvr|ewa i kombinacija... Ni najve}a zloupotreba slobode diskusije ne mo`e da izazove ve}ega zla i ve}e pometwe nego {to su ih izazvali dosada{wi metodi; od slobodne diskusije svih strana ~itavoga ovoga problema mo`e pak da bude mnogo koristi i da se do|e do dosta smirewa”.82)
Uredni{tvo je zakqu~ilo da je tzv. hrvatsko pitawe “psiholo{ki i politi~ki sazrelo za re{avawe i ono se du`e ne sme dr`ati u samim generalijama i u frazama”. Sa emocionalnog i takti~kog plana ono se moralo svesti “na plan posvema konkretne i realne diskusije”. Godine i decenije koje
su “pro{le u skolasti~kim polemikama o jedinstvu, trojedinstvu ili trojstvu, o konfederacijama i autonomijama”, trebalo je da pripadnu “nepovratnoj pro{losti”. Uredni{tvo je od nove vlade Dragi{e Cvetkovi}a, koja je i sama osudila politi~ko taktizirawe oko “hrvatskog pitawa”, o~ekivalo da omogu}i slobodnu javnu diskusiju o tom pitawu.
Pred novom vladom i javno{}u uredni{tvo je istaklo da su Vidici, po
osnovnoj namjeni, “diskusioni forum”, naro~ito za mnoga politi~ka pitawa, me|u kojima je bilo i “hrvatsko pitawe”. Navelo je brojne ~lanke i diskusije o tom pitawu: “^asopis je u 14 brojeva godine 1938. doneo od 11 autora 17 ~lanaka, koji su diskutirali sa raznim licima toga pitawa sa raznih
stanovi{ta. Dodamo li tome jo{ i 7 ~lanaka koje je u prva tri meseca doneo
’Krug’, dolazimo na 24 ~lanka od 12 raznih autora u jednoj godini. Krug saradnika ’Vidika’ zastupan je bio i u diskusijama o tom pitawu, koje je ranije dona{ala ’Javnost’. U tri godi{ta toga ~asopisa bilo je 40 raznih ~lanaka o temama koje su u vezi sa tim problemom tako da su 22 iz kruga na{ih
saradnika dali u ~etiri godine 64 ~lanka. Bili su zastupani ovi pisci:
Bartulovi} Niko (16 ~lanaka), Benko Stevan (2), Beli} Radmilo (2), Bubanovi} dr Fran (2), Budimir dr Milan (2), Bugarski dr Nenad (1), Bujanovi}
298
Ivan (1), \urovi} dr \uro (4), Erdeqanovi} dr Jovan (2), Grisogono dr Prvislav (2), Hajdinovi} A. (1), Kreki} Bogdan (1), Marjanovi} Milan (7),
Ostovi} Pavle (1), Pavi} Radomir (1), Pavlovi} L. B. (2), Popovi} dr Vasiq (2), Prica dr Bogdan (3), Skok dr Petar (3), [ar~evi} dr Mato (1), Tkalac Dobrivoja (1), Vinkovi} B. (1), Uredni{tvo (6). Ovde nisu ura~unati
brojni ~lanci historijskog i politi~ko-historijskog zna~aja koji su indirektno u vezi sa hrvatskim ili na{im dr`avnim pitawima, niti veliki
broj mawih biqe`aka i osvrta ili polemika”.83)
Poslije obrazovawa vlade Dragi{e Cvetkovi}a rasprave u medijima o
“hrvatskom pitawu” postale su svakodnevne i “potrebne” (kowukturne). U
februaru 1939. hrvatske novine, u prvom redu Obzor, Hrvatski dnevnik i
Jutarwi list, po~ele su slobodno objavqivati niz “sumarnih statisti~kih
podataka o razmeru, ili boqe re~eno o nesrazmeru, broja ~inovnika i name{tenika Srba, Hrvata i Slovenaca u dr`avnim nadle{tvima i preduze}ima, kao {to je i utro{aka iz dr`avnih prihoda u~iwenih na podru~ju pojedinih krajeva na{e dr`ave”. Vidici su isticali da navedene brojke “nisu
globalne, nego precizne” i da “daju sliku koja je impresionirala”, pa su sa
odre|enom blagonaklono{}u gledali na podatke hrvatskih “statisti~ara”:
“Tim brojkama se pravdaju tu`be Hrvata na zapostavqawe. Sada su ovako
javno i nesmetano iznesene prvi put za posledwih desetak godina. Ranije je
u {tampi i u parlamentu bilo dosta govora o sli~nim nesrazmerima u ~inovni{tvu i utro{cima iz dr`avnim prigoda, ali je redovno te`ina stavqana vi{e u gor~inu i temperamentnost protesta na nepravdu, nego na
preciznost cifara koje su se navodile veoma nesistematski”. Vidici su naveli da je 1938. rasturena, prvo ilegalno u litografskom umno`enom izdawu, a onda kao {tampana kwiga “radwa” Rudolfa Bi}ani}a o “Ekonomskoj
podlozi hrvatskog pitawa” u kojoj je bio “u~iwen prvi put sistematski poku{aj iscrpnog prikaza spomenutih nesrazmera, na osnovu analize dr`avnih prihoda i izdataka, kao i podataka skupqenih i sre|enih drugim putem”.84) Saradnici Srpskog kulturnog kluba u listu Srpski glas, naro~ito
dr Bogdan Prica, u vi{e brojeva argumentovano su pobijali naduvane podatke o “ugro`enosti” Hrvata u jugoslavenskoj dr`avi od vremena ujediwewa.
Progla{ewem Banovine Hrvatske, poslije sporazuma Cvetkovi}-Ma~ek od 26. avgusta 1939, polo`aj Srba i Hrvata “jugonacionalista” (pogotovo masona) dodatno se pogor{ao. Talas iseqavawa iz Hrvatske za Srbiju
poprimao je {ire razmjere. Osim pravoslavnih Srba iseqavali su se i Hrvati – Jugoslaveni, na primjer mason Juraj Demetrovi} koji se sa porodicom
(suprugom i }erkom) preselio iz Zagreba u Beograd septembra 1939. zbog
“sporazuma{kog terora” protiv “jugoslovenski orijentisanih Hrvata i
Srba”. Demetrovi} je rekao da je “notorno jugoslovenski bio orijentisan
od prvoga momenta svoga javnog rada, od pre nekih 35 godina”. Sa Demetrovi}ima u wihovom ~etvorosobnom stanu u izbjegli{tvu su `ivili s porodicom wegov posinak Hrvat in`. Vladimir Predavec, sin ubijenog prvaka
Hrvatske seqa~ke stranke Josipa Predaveca, kao i dipl. pravnik Hrvat
Zvonimir Janovi} s porodicom, koji je bio mu` Demetrovi}eve “po}erke”
(}erka Demetrovi}eve supruge iz prvog braka) ro|ene Predavec.85) Svi su
299
oni, iako rimokatolici Hrvati, bili izbjeglice iz Ma~ekove “sporazuma{ke”, dogovorne i nedemokratski uspostavqene Banovine Hrvatske u vremenu vlade Cvetkovi}-Ma~ek i diktature kneza Pavla (skup{tina je ukinuta februara 1939).
Jugoslavenski nacionalisti nisu bili popularni ni kod pojedinih
opozicionih grupacija. “Lijevi” zemqoradnik Dragoqub Jovanovi}, protivnik jugoslavenskih nacionalista prema Kominterninom komunisti~kom uzoru (nazivao ih je jugofa{istima), nije imao pozitivno mi{qewe o
Niki Bartulovi}u. ^ak je kritikovao komuniste zbog saradwe sa “pravoslavnim klerikalcima” i “fa{istom”86) Nikom Bartulovi}em: [email protected] mi je
bilo komunista {to su vodili vi{e ra~una o parolama nego o qudima koji
ih nose. Za vreme konkordatske krize leteli su na propovedi Nikolaja Velimirovi}a, na zborove Voje Jani}a (pravoslavni sve{tenik – N. @.). Pre
toga su se odu{evqavali za Bogomira Bogi}a, a zatim za @ivojina Balugyi}a, za \or|a Tasi}a, za dr Qubu @ivkovi}a, za svakoga ko im je godio
svojim parolama, ne ispituju}i ko su ti qudi, kakve politi~ke i moralne
garantije daju da }e istrajati i da }e se istinski boriti za re~i koje izgovaraju. Od maja 1938. po~eli su pqeskati Niki Bartulovi}u i slepom majoru Luju Lovri}u, zato {to su se zauzimali za ^ehoslova~ku i za Francusku.
Uzalud smo im skretali pa`wu da su ti qudi fa{isti po svojim shvatawima...”87)
Dragoqub Jovanovi} je pisao da je Niko Bartulovi} u Vidicima izra`avao bojazan da }e poslije sporazuma Cvetkovi}-Ma~ek jugoslavenski nacionalisti biti jo{ vi{e progawani, “oni na koje se dr`avna zajednica
mo`e najsigurnije osloniti”. Strahovao je i jugoslovenski nacionalista
Jovan Bawanin po{to je sporazumom Cvetkovi} – Ma~ek Hrvatska dobila
finansijsku samostalnost. Obojica su smatrali da je Sporazumom doveden
u pitawe opstanak jugoslavenske dr`ave.88) Bartulovi} i Vidici, koji su
bili u potpunoj opoziciji prema antijugoslavenskoj politici vlade Cvetkovi}-Ma~ek, spremali su intelektualnu borbu protiv novog re`ima.
U uvodnim razmatrawima Vidika (broj od 25. decembra 1939), naslovqenim kao “Misija inteligencije”, sa zadovoqstvom je istaknuto da “ve}
pet godina djeluje ova slobodna tribuna mirnog, stvarnog i ozbiqnog raspravqawa najva`nijih problema na{eg i ~ove~anskog duhovnog, socijalnog,
politi~kog i ekonomskog `ivota. U tih pet godina, preko Javnosti, Kruga
i Vidika, kr~eni su putevi napretku, “odbrani duha istinske demokratije,
odr`avawu i razra|ivawu misli sporazuma, saradwi i jedinstvu naroda u
jugoslovenskoj narodnoj dr`avi”. Uredni{tvo je skrenulo pa`wu ~itaocima da uvodno razmatrawe “nije nau~ewa~ki indiferentno, jer su mu motivi
i ciqevi eti~ki, humani i nacionalni, ali nije ni politi~ki predisponirano, jer i prakti~nu politiku podre|uje tim ciqevima i duhom nezavisnim kritikuje ju po tim motivima. Ovakva duhovna predradwa ima svoj pravi smisao onda kada izaziva i unapre|uje jednu vaqanu i jaku duhovnu akciju u krugu intelektualaca, a iz tog kruga u naj{iroj javnosti. Za to nisu nikada ni ’Javnost’, ni ’Krug’, ni ’Vidici bili slagali{ta mrtvih misli i suvih konstatacija, ve} `ari{te `ivih misli, ideja-pokreta~ica i kon300
struktivne kritike”.
“Visoka misija intelektualaca” je bila u tome da “osvetquju, da ra{~i{}avaju, da ukazuju pravce, da izra|uju metode i kritikom ispravqaju i kontroli{u akcije pod vidom jedne vi{e racionalnosti, jedne dubqe etike i
jednog {ireg humanizma”. Vidici su zahtijevali intelektualca anga`ovanog u javnosti, kako bi opet postali ono {to su nekad bili – “apostoli i
misionari ideja, jer su danas, u vreme tolikog vulgarizovawa, digli glave
toliki podlaci, patuqci i sebi~waci”. To je bilo i vreme kada se sistematski “razvijala pometenost, slavila brutalnost i vra}ao barbarizam”89) (s
po~etkom Drugog svjetskog rata).
Saradnici Vidika, me|u wima i Niko Bartulovi}, smatrali su da je
evropska civilizacija “pred propa{}u” zbog “praznine kulture”, dok samo
istinska kultura “mo`e da spase udobnosti, a ukloni neudobnosti i ukloni
rugobe moderne civilizacije”. Po wihovom mi{qewu, “kultura mo`e da
raste iz plodne zemqe dobrih instinkta, navika i intuicija naj{irih narodnih slojeva”, ali ona mo`e samo da se razvija u “formi prave lepote, jasnije istinitosti i dubqe dobrote samo u svetlosti i toploti sunca visoke umnosti i tople ~ove~nosti, te u sve`ini vazduha slobode duha i ’promaje ideja’”. A to je domen, briga i du`nost, i preimu}stvo intelektualaca:
“Ako oni izostanu ili izdadu, druge zamene nema”.
“Duhovna elita” je morala “vra}ati veru u ideje i davati `ivotnu snagu idejama (kako bi se obnovila i sa~uvala ideologija liberalizma – N.
@.)”; trebalo je “suditi (prosu|ivati) u duhu duboke etike te tra`iti sve
ono {to ose}awa, misli i delawa qudi sastavqa u saradwi i solidarnosti,
kao i gajiti smisao za lepote harmonije u prirodi, duhu i u `ivotu”. U svemu tome intelektualci su trebali da “na|u smisao i glavni zadatak svoga
`ivota – svoj apostolat”. Za ostvarewe tih ideja, “za wihovu primenu, za
wihovu odbranu”, intelektualci liberalizma su, po mi{qewu uredni{tva
Vidika, trebali da budu “fanatici”, pa ~ak i “mu~enici”, “jer }e time uspostavqati u svetu i me|u qudima, koji su postali nequdi (misli se na naci-fa{iste – N. @.), carstvo duha, a s wim i napretka, mira i sre}e”. Samo
}e takve li~nosti “mo}i da privuku pa`wu, voqu, zanos i qubav omladine”
i na taj na~in “wu i wene energije da privedu jednakom (liberalnom – N. @.)
apostolatu”.
Uredni{tvo Vidika je smatralo da je misija “prave inteligencije” (liberalnih intelektualaca) u tome da “... svu bistrinu uma i o{trinu kriti~ne analize upotrebi da ras~i{}ava pojmove, razbistrava poglede i {iri
vidike, a da u~ewem, radom i primerom, svetle}i i greju}i, sa`i`e korov
parasitizma u svojemu krugu a sa svojih visina, iz eti~kih pobuda, razvijaju}i ja~i socijalni smisao, silazi i u socijalnu arenu i socijalno deluje u
duhu i istini, kroz narodnost ~ove{tvu, uvek u pravcu naprednom i uvek putom harmonije”. Vidici su, “koliko su u na{im te{kim i oskudnim prilikama mogli”, u takvom smjeru pisali o raznim problemima, istaklo je uredni{tvo.90)
301
U obiqu razmatranih tema Vidici su prilog pod naslovom “Habsburzi
i Vitelsbahi” posvetili “engleskim reorganizatorima Sredwe Evrope”.
Nedavno je, pisao je ~asopis, {tampa mnogih zemaqa objavila da je Ota Habzbur{kog u dva maha primio predsjednik francuske vlade Deladijer i da u
Londonu {tab habzbur{kih legitimista radi na restauraciji Habzburgovaca u novoj Sredwoj Evropi, koju je trebalo stvoriti poslije rata. Pro~ula se vijest da je i Bene{ pristao na plan o stvarawu federacije malih
sredwoevropskih dr`ava sa Habzburgom na ~elu. Anonimni autor priloga
(po stilu pisawa vjerovatno Bartulovi}) logi~ki je povezao nove pragmati~ne “savezni~ke” kombinacije liberalnih dr`ava i habzbur{kih legitimista nastale zbog pojave nadmo}ne “neopaganske” nacisti~ke sile: “Kad se
setimo na stare ideje o restauraciji Habsburga i na wihove veze, kao i na
to daje sve do nedavno podupirala i sama Italija neke mawe sredweevropske dr`ave i wihovo povezivawe; kad se setimo da su sve te zemqe, koje bi
trebalo da do|u u obzir za takovo povezivawe, po ogromnoj ve}ini stanovni{tva katoli~ke, a da su katoli~ke i ju`nonema~ke zemqe, naro~ito Bavarska; kad se setimo kako je odnos izme|u nema~kog nacizma i katoli~kog
klera veoma napet i neprijateqski, a da je novi papa Pije XII po svojim idejama, pa ~ak po samoj prvoj enciklici, bli`i bloku antitotalitarnih dr`ava nego idejama i metodama totalitarnih, onda se i ta kombinacija o uspostavi katoli~kih Habsburga u jednoj federaciji katoli~kih zemaqa
Sredwe Evrope pri~iwava razumqivom...”91)
Budu}i da su Vidici bili ideolo{ki i politi~ki publicisti~ki nastavqa~ Javnosti, u wima su ~esto pomiwani ~lanci i prilozi iz Javnosti.
Bartulovi}ev oponent u pogledu na tzv. hrvatsko pitawe, dr Bogdan Prica,
bio je u centru spisateqske pa`we anonimnog autora “Starog koaliciona{a”, koji se osvrnuo na Pricin ~lanak “Kriti~ki pogled na jugoslovenstvo
kod Hrvata”, objavqen 7. decembra 1939. u broju 4 Srpskog glasa, lista Srpskog kulturnog kluba Slobodana Jovanovi}a. Prica je pobijao tezu dijela
jugonacionalista, ali i dijela hrvatskih intelektualaca, da je “uvek kod
Hrvata postojao jak srbofilski, jugoslovenski orijentisani pokret”, odnosno da je 1918. “ogromna ve}ina Hrvata odu{evqeno prihvatila jugoslovenstvo”, ali da su ih “zloupotrebe i progoni od strane centralisti~kih vlada razo~arali u wihovom jugoslovenstvu, i na koncu od wega potpuno odvratili”. To je u su{tini bilo svjesno ili nesvjesno potencirawe “krivice hegemonisti~kog Beograda”, koje je nastavqeno i u antisrpskoj Brozovoj Jugoslaviji. Prica se usprotivio neistorijskoj konstrukciji iskqu~ive srpske
“krivice”, tvrde}i da je kod velikog dijela rimokatolika Hrvata i prije i
poslije ujediwewa bila usa|ena neobja{wiva mr`wa protiv Srba.92)
U nastojawu da doka`e kako Hrvati nisu nigdje bili zapostavqeni, ve}
obratno, Prica je polemizirao sa izvorima i listovima koji su u osnovi
bili separatisti~ki. Anonimni autor teksta u Vidicima naveo je Pricine radove objavqene u Bartulovi}evoj Javnosti, u kojima je tvrdio da se Hrvati, “uzev{i dr`avnu delatnost u svojoj celini, ne mogu smatrati zapostavqenima, ’ali da su, kao i druga plemena, ali i ugro`eni pojedinci (bez obzira na vjeru i “pleme”), kod ponekih izdataka, donekle zanemareni”. Radi302
lo se o ~lanku “Hrvatsko pitawe i brojke”, objavqenom u 42, 45. i 46. broju
Javnosti iz 1936. godine, kao i o glosi [email protected] Hrvata”. U ~lanku “O jugoslovenstvu kod Hrvata” anonimni autor Vidika se suprotstavio Pricinim
tvrdwama o dominantnom antijugoslavenstvu, a time i antisrpstvu kod Hrvata.93)
Vidici su, kao prethodno Javnost i Krug, nastavqali borbu protiv antiliberalnih grupacija klerikalaca i frankovaca, okupqenih oko wihovih antijugoslavenskih glasila. U broju 21–22, od 25. novembra 1939, objavili su anoniman ~lanak “Borba sa novim frankovlukom” (po stilu pisawa
autor je najvjerovatnije Bartulovi}), koji je Hrvatska stra`a prenijela u
cjelosti kako bi pokazala da je taj ~lanak “vrlo karakteristi~an za taktiku jugomasona” i prikladan da se “vidi kakvim se sve intrigama slu`e integralna jugomasonska gospoda”. Hrvatska stra`a je podsjetila ~itaoce da
je za vrijeme “Stojadinovi}eve diktature” (koja je, istine radi, omogu}ila
velikohrvatskim nacionalistima da pod parolom “popu{tawa stega” nesmetano provode teror nad jugoslavenskim nacionalistima i Srbima u
“svojim banovinama” – N. @.) “wegova ’Samouprava’ skoro istim rije~ima
iskaqivala svoj diktatorski bijes na sve {to je hrvatsko”. Anonimni autor
~lanka je konstatovao da su u Hrvatskoj stra`i “podla~ki pre{utili da su
’Javnost’ i ’Krug’ zbog svojeg pisawa za vreme te diktature i zbog polemike
sa tom ’Samoupravom’ bili svaki ~as pleweni i najposle obustavqeni, a da
su ’Vidici’ skoro u svakom broju pleweni”. Hrvatska stra`a je htjela, kako
je istakla u odgovoru Vidicima, da se “poslu`i s ovo ne{to malo vi{e dana{we slobode {tampe”, pa da “u odbranu frankovluka” (konstatacija Vidika i Bartulovi}a – N. @.) odgovori u pet ta~aka. Vidici su najvi{e polemisali sa zakqu~kom Hrvatske stra`e da je “velika obzirnost prema
frankovluku sa strane izvjesnog dijela hrvatske {tampe koja je u rukama
pristalica dr Ma~eka”, a koja svedo~i o izvjesnoj saradwi “ma~ekovaca” i
“frankovaca” i o funkcionisawu hrvatskog antijugoslavenskog fronta.94)
Na kraju 1939. moglo se rekapitulirati da su saradnici Vidika u toj godini bili: Jevrejka Paulina Albala (“Javno mi{qewe”), dr Lujo Bakoti}
(“Papa Pije XI”), Niko Bartulovi} (“Karel ^apek”, “Sporazum i Jugoslovenstvo”, “Prosvetna politika u Hrvatskoj i ostaloj Jugoslaviji”, dr Radmilo Beli} (“Hrvatsko pitawe pred dilemom politi~kih autonomija”), dr
Grga Bogi}, dr Ivo Bona~i, dr Zvonko Bratini} (“Uloga masona u Francuskoj revoluciji”), dr Fran Bubanovi} (“Nauka u slu`bi naroda”), dr Milan
Budimir (“Tri juna{tva hrvatskog naroda”, “Vidovdansko videlo”), dr Nenad Bugarski (“Decentralizovawe uprave i Ustav”), Sava Dautovi} (“Sveslovenska ideja u XIX veku”), Antun Dobroni} (“Selo i grad u na{oj nacionalnoj muzici”), Jovan \onovi} (“Neutralnost u sada{wem Evropskom
ratu”), dr Milo{ \uri} (“Zna~aj Vidovdana”), dr Jovan Erdeqanovi} (“Etni~ki problem Jugoslavije”), dr Prvislav Grisogono (“Dr. Ante Trumbi} i
wegovo doba”, “Sporazum i jugoslovenski nacionalni elementi”), dr Mavro
Gross (“Simboli~ki prikazi Darvinizma u biblijskim mitovima”), dr Vladimir Kati~i} (“O slobodi, jednakosti i bratstvu”), Ernest Kazmer (“Sociografija i jugoisto~na Evropa”, “Problemi velike Rumunije”), Ante Ko303
va~evi}, Sowa Kova~i} (“Na{a likovna umjetnost i kritika”), Zvonimir
Kulunyi} (“Pedesetogodi{wica Kozar~evih Mrtvih kapitala”), Branko
L. Lazarevi} (“Dvoje u jednom”), Milan Marjanovi} (“Svetlost mraka u Nazorovoj ’Pjesmi o koqevkama’”, “Sporazum i sporazumijevawe”, “Osnove u
unutarwem ure|ewu Jugoslavije od 1915 do 1922. godine”, “Sporazum sa dr`avom ili sporazum za dr`avu”, “Kosovo u istorijskom preseku”, “Vidovdanski misterij”, “Slovenstvo na ku{wi”, “Prvi mesec rata”), Ivan Me{trovi} (“Ideja Vidovdanskog hrama”), dr Kosta Milutinovi} (“Stanoje
Stanojevi}”, “Politi~ka saradwa nema|arskih naroda u nekada{woj Ugarskoj i dana{woj Ma|arskoj”, “Svetozar Mileti} i Hrvati”), P. Moa~anin,
Ahmet Muratbegovi}, dr Viktor Novak (“Sveslavenska uzajamnost Jana Kolara”, “Jugoslovenska misao i na{ narod u Americi”), Mi}un Pavi}evi}
(“O crnogorskom folkloru”), Mil. A. Peri{i} (“^esi posle Minhena”,
“^esi u Protektoratu i u slobodnom svetu”), dr Stevan Popovi}, dr Vasiq
Popovi} (“Ameri~ka trezvenost”, “Razmatrawa o srpsko-hrvatskom sporazumu”), dr Bogdan Prica (ponovo se aktivirao – “Balkanska zajednica”,
“Poqa imperijalisti~kih ekspanzija”, “Nacionalizam i komunizam”), dr
Milorad Radovanovi}, dr [tefan Sagadin (“Unutra{we ure|ewe na{e dr`ave i Jugoslovenstvo”), Sima Simi} (“Li~nost i evolucija pape Pija
XI”), dr Petar Skok (“Hrvati i Srbi”, “Ante Star~evi} i Balkan”), dr Tomo Smiqani}-Bradina (“Srpski istorijski roman”), Luka Smodlaka (“Prvi srpski anglofili”, “Kopitar i Vuk”, “Knut Hamsun u na{oj kwi`evnosti”), dr Jovan Stefanovi} (“Ideja stale{ke dr`ave”), Stevan [apinac
(“Austrijski zarobqenici u Srbiji”, “Knez Vindi{grec i Austro-ugarski
zarobqenici u Srbiji”), dr Josip [kavi} (“Ante Kova~i} 1854–1889”), dr
Mo{e [vajger (“Palestinske konferencije”), dr B. Ugqanski (“Rat u Kini i ekonomski interesi Zapada”, “U kojoj }e meri Rusija snabdevati Nema~ku”), \uro Vilovi} (“Stra`a nad hrvatskim narodom), Branko Vinkovi} (“Etos rada”, “Etika u privrednom poslovawu”, “Prekid i obnova na{eg turizma”) i drugi.
U uvodnim razmatrawima (“O zadacima napredne {tampe”) u januarskom broju Vidika za 1940. uredni{tvo je istaklo da ~asopis ulazi u tre}u
godinu postojawa, “zapravo u {estu godinu jer su Vidici produ`ewe ranijih edicija – Javnosti i Kruga”. U pet godina izla`ewa ti ~asopisi su imali preko 200 “vrednih saradnika koji su sara|ivali po`rtvovano, iz unutra{we potrebe i jedino u interesu ideja i tendencija kojima `ele da slu`e”. Okupili su “lep broj ~italaca koji ~ine ve} jedan poodavno ustaqeni
krug qudi dobre voqe, slobodarski raspolo`enih i `eqnih napretka”. Saradnici su pobudili “dosta pa`we u javnosti, a izazivali su diskusije, polemike i napadaje u kojima nisu bile potcewene ozbiqnost i zna~aj tih ~asopisa i kruga koji su okupili ni onda, kad su ti napadaji bili `u~ni i nepravedni. U vremenima svestranih la`i i bespu}a, u vremenima jednostranih i dogmati~kih ideologija i akcija, a matemati~kih i nasilni~kih metoda, pozitivna i ute{qiva je stvar odr`awe i moralni uspeh ~asopisa koji se je sav predao u najlep{em i naj{irem smislu liberalnim shvatawima,
humanim ose}awima, idejnim i idealnim ciqevima, {irokim vidicima i
304
koncepcijama, konstruktivnoj kritici i kriti~koj sintezi, stvarnom diskutovawu najraznoli~nijih gledi{ta i teza, nacionalnosti bez nacionalisti~kih ekskluzivnosti i {ovinizma, unitarnosti bez totalitarizma,
{irokoj doslednoj i ~istoj demokratiji bez demago{tva i bez ukalupqenosti u ma koju wenu u`u istorijsku formu”.95)
Potrebu za javnom rije~i i javnom raspravom, “u vremenu katastrofe i
divqa{tva”, uredni{tvo Vidika je stavqalo u prvi plan svog anga`mana,
po{to je uvidjelo kuda je “svijet vodio sistem la`i i zatajivawa, zamra~ivawa i opsjewivawa qudi”. “Mo`da nikad nije bilo potrebnije da se stvaraju, odr`avaju i sve vi{e {ire krugovi qudi koji se odupiru, barem u prvom redu duhovno i mentalno, tom suzivawu vidokruga, iskqu~ivosti ose}awa i surovosti metoda; mo`da nikad nije bilo potrebnije i korisnije {iriti vidike, {iriti ih u svim pitawima, u svim pravcima i pred svim o~ima. Simboli~ki nazivi na{ih ~asopisa: Javnost, Krug i Vidici su sami po
sebi bili neke ruke program. Oni su kazivali svakome, koji je bez predrasuda i otvorena duha hteo da ispituje wihov smisao i wihovu sadr`inu, da
taj program nije neka doktrina, niti je to neki idejni ili politi~ki sistem za koji bi ti ~asopisi pravili propagandu, nego da su to govornice jednog duha, jedne tendencije koja je u osnovi antipropaganda, to }e re}i koja
odbija proselitizam ideja, kao {to i zavaravawe i vezivawe duhova zarobqavawem sugestijom i reklamom u korist ma koje ideje i ma koje akcije.
Ideje i akcije slobodnih qudi za stvarawe i odr`avawe jednog slobodnog
dru{tva, {iroko humanog, stvarala~ki naprednog i saradni~ki uravnote`enog, treba da se javqaju i razvijaju spontano, iz ube|ewa i unutarwe potrebe, da se rukovode idealom, korigiraju kritikom, ja~aju istinskim zanosom, rascvetavaju u punom svetlu dana i sunca, a sazrevaju i ostvaruju intenzivnim i po{tenim radom. Ono {to je za razvoj i za rast svega `ivoga slobodna priroda i wen ~isti vazduh, svetost i toplina koji iz dobre zemqe
izvla~e svu floru i svu faunu, to su dru{tveni i kulturni `ivot, za `ivot
qudi uop{te, sloboda javnosti i {irina vidika. Braniti i promicati tu
slobodu i navikavati qude da je cene, da je ne zloupotrebqavaju i da je ispuwavaju samo pozitivnim vrednostima, a {iriti vidike – to je bez sumwe, danas najve}a odbrana najsvetlijih i najsvetijih tekovina naprednih epoha i
stremqewa pro{losti a za budu}nost, to zna~i utirawe puteva za obnovu
tih starih a za stvarawe novih tekovina. Mi `elimo da produ`imo u tome
nastojawu i u ovoj tre}oj, odnosno u {estoj godini na{eg izla`ewa”.
Preimu}stvo i zadatak inteligencije jeste, po Vidicima, da “te elemente pomogne, razvije do svesnih skladno povezanih navika i da im na|e
moderan oblik i izradi tehniku primerenu za svet u kome `ivimo i u kome
treba da se odr`avamo, pribijamo, a po potrebi da se borimo. Jedan ~asopis
ne mo`e pretendirati da u tom poslu bude predwak i rukovodioc, ali on
ipak mo`e i treba da sara|uje i da preko kruga svojih saradnika i svojih ~italaca dade svoj doprinos. U tom intelektualnom naporu za odr`avawe i ja~awe narodne solidarnosti, dru{tvene pravde i uravnote`enosti, dr`avne efikasnosti, moralne obnove, kulturne puno}e i originalnosti, ’Vidici’ `ele da ne budu posledwi. Kakogod {to su u tom nastojawu od vrednosti
305
oni koji smi{qeno pi{u, tako su od vrednosti i oni koji misaono ~itaju.
Ovih potowih je daleko vi{e, oni se kre}u u dru{tvu pa mogu, ako ho}e i
ako umeju, da stvaraju i boqu atmosferu, da daju primere i ukazuju puteve.
[to bude takovih vi{e, to }e i ’Vidici’ boqe odgovoriti svome zadatku”.96)
“Vidici” u odbrani masonerije
Poslije sporazuma Cvetkovi} -Ma~ek polo`aj jugonacionalista, a pogotovo jugonacionalista masona (slu~aj Hrvata Demetrovi}a i Predaveca),
postao je veoma te`ak. Poja~an antiliberalizam u dr`avi, pa ~ak i korporativni zaokret pod wema~kim uticajem, osokolio je prvo Koro{eca i wegov klerikalni Slovenec. O Novoj 1940. godini, biv{i predsjednik vlade,
vi{egodi{wi ministar i predsjednik Senata dr Koro{ec dao je za Slovenec izjavu u kojoj je “na neistinit na~in napao jugoslovensku masoneriju, a
koja je u ~itavoj javnosti izazvala razumqivo ~u|ewe”. Koro{ec se obratio
Slovencima sa dobrim `eqama, ali ih je upozorio na tri brige koje ima, a
to su komunisti, slobodni zidari i stranci u Sloveniji.
Anonimni saradnik Vidika (“G. N. M” – po stilu pisawa vjerojatno
Bartulovi}) podsjetio je da je Bartulovi} u uskr{wem broju Javnosti 1937.
objavio “otkri}a” Sloveneca u kojima je dokazivao da “~im neki ~lan masonske lo`e dobije nalog da ubije, mora to neodlo`no izvesti, ina~e }e i
sam biti ubijen”itd. U isto vreme sve}enik dr Al. Tomic, sa odobrewem qubqanske biskupije, {tampao je bro{uru “Framasoni”, ~iji je “glavni junak”
masonski vitez Kardo{ imao ulogu da se ubistvima osve}uje kraqevima i
papama. U bro{uri se tvrdilo da su masoni stvorili Rije~ku rezoluciju i
slogu Hrvata i Srba radi uni{tewa “apo{tolske” monarhije, da su ubili
kraqa Aleksandra u Marsequ i sli~no.97)
Povodom novogodi{we izjave Koro{eca o slobodnim zidarima, Velika lo`a “Jugoslavije” je istakla da je on, kao dugogodi{wi ministar unutra{wih djela, imao punu vlast da ispita rad masonerije i da je raspusti,
ako je imao dokaza protiv wenog rada. O masonima je, prema odgovoru Velike lo`e, Koro{ec istakao i slijede}e: “Neverovatno je kako u Jugoslaviji
slobodno zidarstvo dolazi do sve ve}eg upliva u javnosti, i to za domovinu
zna~i nespremnost i opasnost. Kome slu`i jevrejsko slobodno zidarstvo!
Kome slovensko, hrvatsko i srpsko...! Da slu`e pojedinci najpre sebi, to
nam je poznato. A kako slu`e zajednici i op{toj stvari ne znamo, jer nam
nisu poznate obaveze pojedinaca. Zato budimo oprezni”.
Velika lo`a je odgovorila Koro{ecu na postavqena pitawa (on je ina~e od 1918. bio u sedam vlada ministar najva`nijih portfeqa, a tri puta
ministar unutra{wih djela i jednom predsjednik vlade): “Zna~i, da taj odgovor Velika lo`a ’Jugoslavija’ ne upu}uje g. dru Antonu Koro{ecu sve{teniku rimokatoli~ke crkve. Naime, dr Koro{ec kao sve{teno lice mora da ima ve} unapred svoja utvr|ena gledi{ta o slobodnom zidarstvu, kako
mu ih je propisivala wegova crkva od pape Klimenta XII (sa enciklikom In
eminenti apostolatus, 1738) do Lava XIII (u enciklici Humanus genus, 1884).
U ovo wegovo gledi{te niti `elimo niti smemo da ulazimo, niti da mu se
306
suprotstavimo, ne `ele}i voditi dispute o istorijskim istinama ili zabludama, jer `elimo da po{tujemo sva~ije na~elno gledi{te, pa tako i
istih slobodnozidarskih protivnika, sve dotle dok ne diraju u ~ast i dostojanstvo slobodnozidarstva.
Kao politi~ar i dr`avnik g. dr Koro{ec bio je u izvanrednoj mogu}nosti da upozna jugoslovensko slobodno zidarstvo i da da odgovor o wemu i
sebi i Slovencima kojima se obra}a, jer je on upoznao Konstituciju Velike lo`e “Jugoslavija”, po{to je ona odobrena od Ministarstva unutra{wih
dela pa se ona nalazi u duplikatu u arhivu istog ministarstva. Pored toga,
kao ministar unutra{wih dela, g. dr Koro{ec kao nadzorna vlast nad svima udru`ewima bio je odli~no upoznat sa wihovim radom, pa i sa slobodnim zidarstvom. Tako je g. dr Koro{ec, politi~ar i Ministar unutra{wih
dela, mogao da da najiscrpniji odgovor sve{teniku g. dru Koro{ecu, ina~e
na~elnom crkvenom protivniku slobodnih zidara. Pa opet, oba ova g.g. dra
Koro{eca, nisu mogla g. 1936 posle wima dobro poznatih intervencija, da
utvrde da se ma i jedan jugoslovenski slobodni zidar ogre{io o svoju
otaybinu ili da joj je uskratio ma koju du`nost kao wen sin i rodoqub. Kako je g. dr A. Koro{ec imao prilike da bude upoznat i sa na~elnom izjavom
Velike lo`e ’Jugoslavija’, koju je objavila ’Politika’ 29. aprila 1934. (a
pre{tampali je svi va`niji listovi u zemqi), u kojoj je za neobave{tene a
najvi{e za mnogobojne wene protivnike, izlo`eno kakva je ustanova slobodno zidarstvo, i kome i kako ono slu`i u Jugoslaviji kao i ~ove~anstvu,
– Velika lo`a ’Jugoslavija’ smatra da treba odgovoriti g. dr Koro{ecu –
radi sve na{e rodoqubive i demokratskim ose}awima pro`ete javnosti,
pred koju je g. dr A. Koro{ec izneo tako te{ka sumwi~ewa o slobodnom zidarstvu”.
Velika Lo`a “Jugoslavija” nije mogla da pru`i obavje{tewa o jevrejskom slobodnom zidarstvu jer ga, kako je navela, nije upoznala a nije ni imala veze sa takvom ustanovom. Zato je “tim spremnije i lak{e mogla da odgovori na drugi dio postavqenog pitawa ’kome slu`i srpsko, hrvatsko i slovena~ko slobodno zidarstvo’ i koje su obaveze pojedinaca slobodnih zidara
prema jugoslovenskoj dr`avi”. O tome su ~lanovi Velike lo`e dali slijede}i odgovor: “Pri stupawu u lo`e, ~lanovi slobodnog zidarstva daju ~asnu
re~ da ne pripadaju ikakvoj ilegalnoj organizaciji i zavetuju se na sva na~ela Konstitucije Velike lo`e da }e ih do kraja `ivota slediti i biti im
verni. Kakva su to na~ela objasni}e neobave{tenim samo tri najva`nija,
IV, V, i VI:
’^etvrto: masoni po{tuju Velikog Tvorca svih svetova i toleri{u
sva~iju veru. Me|utim, savez ne pripada nikakvoj sekti ili dogmi; on dakle
ne vr{i ni verski ni crkveni kult. U wemu je svak brat mio, koje vere bio.
Peto: Kao otvoren protivnik sputavawa slobode savesti, veroispovesti i mi{qewa, masonski savez brani svim legalnim sredstvima ove individualne neprikosnovenosti. A kao pobornik li~nog prava i ube|ewa, on
je i protivnik svakog pritiska i spre~avawa verskih i politi~kih ube|ewa.
[esto: Masoni Jugoslavije qube svoju Otaybinu, oni su joj odani i verni. Oni smatraju svojom zapovednom du`no{}u da brane wenu slobodu, sa307
mostalnost i nepovrednost wene celine, sara|uju}i na podr`avawu unutra{weg reda i mira – re~ju, pismom i delom. Prema tome, oni mogu u~estvovati u svakom javnom poslu; ali u tome treba da su rukovo|eni vazda masonskim principima. Jer, ovako rade}i u svojoj Otaybini, oni doprinose i blagostawu svega ~ove~anstva’.
Prema tome je jasno da su svi slobodni zidari..., danas kao i u pro{losti, slu`ili samo najpredanije svome narodu, ili oni stare{ine ili obi~ni ~lanovi. Od onih prvih poznatih slobodnih zidara kneza @igmunda Gunduli}a, i grofa Kazimira Dra{kovi}a (o. 1740) do dvojice posledwih Velikih majstora brata \or|a Vajferta, katolika, dobro~initeqa i rodoquba, koji je zidao pravoslavne i katoli~ke zadu`bine, i pravoslavca Du{ana Mili~evi}a, o kome je Beograd saznao na sahrani 1. septembra 1939. od
velikog broja govornika, pa i od onih koji nisu bili slobodni zidari, pred
Sabornom crkvom, kao i na grobu, ali i u crkvi Svetog Nikole o ~etrdesetdnevnom pomenu iz ustiju ~estitog starca sve{tenika kome je i kako slu`io
Du{an Mili~evi}. Kako su pak slu`ile Otaybini plejade slobodnih zidara kwi`evnika i nau~nika, vojnika i dr`avnika, Srba, Hrvata i Slovenaca, kroz 170 godina od osnutka prve Lo`e na jugoslovenskoj teritoriji do
dana{weg saveza Velike lo`e ’Jugoslavija’, me|u ~ijim ~lanovima su se nalazili uz svetovwake i sve{tenici pa i biskupi i vladike, katolici i pravoslavci, Slovenci, Hrvati i Srbi, – mo}i }e da sazna g. dr A. Koro{ec,
kao i sva na{a rodoqubiva javnost, iz velikog istorijskog dela koje }e, nadamo se, jo{ ove godine da objavi Velika lo`a ’Jugoslavija’, ~ekaju}i mirne savesti ocenu koju }e izre}i o wima sud savremeni a i pokoqewa.
Velika Lo`a ’Jugoslavija’ ima hrabrosti da ka`e da su svi oni slobodni zidari, koji bi se iz slabosti qudske, bilo kada ogre{ili o bilo koje na~elo wene Konstitucije, iskusili i sve posledice predvi|ene Konstitucijom, ne mogav{i vi{e ostati u redovima slobodnih zidara. Me|utim, kad bi
se po ovakvim biv{im slobodnim zidarima htelo zakqu~ivati da je slobodno zidarstvo ustanova koja ne slu`i eti~kim, humanim, kulturnim i nacionalnim interesima, bila bi te{ka zabluda. Gospodin A. Koro{ec sa puno
prava pazi na svoj ugled i na svoje gra|anske i crkvene ~asti, pa }e mo}i da
razume koliko te{ko pada Velikoj lo`i ’Jugoslavija’, kad wenim ~lanovima s tako ugledne i odgovorne strane dolaze nemile pozlede sumwi~ewa i
optu`be kao da i slobodno zidarstvo, srpsko, hrvatsko i slovena~ko pripada unutra{wem neprijatequ (kao komuniste i izvesni stranci), ma da za to
g. Koro{ec, smelo tvrdimo, sem svojih crkvenih na~ela, netrpeqivosti i
nesimpatija, nema apsolutno ni jedan konkretan podatak za tako te`ak sud
o slobodnozidarskoj ustanovi.
U ovim sudbonosnim trenucima u kojima se nalazi ~ove~anstvo, a s wime i na{a otaybina, Velika Lo`a ’Jugoslavija’ je sigurna da }e weni ~lanovi, kao dosada tako i sada, ispuniti do kraja punu svoju du`nost i poslu`iti joj, ako zatreba, i svojim `ivotima. A time }e samo pokazati da su se
srodili sa VI na~elom Konstitucije... Dok se Velika lo`a ’Jugoslavija’ mo`e te{iti da u ~asovima kad svetska kataklizma preti da surva ~ove~anstvo u najve}u nesre}u od postanka sveta, prvi gra|anin Ujediwenih Sever308
noameri~kih dr`ava, Prezident Gospodin Franklin Ruzvelt, za koga svetska javnost zna da je slobodni zidar, pru`a ruku rimskom pontifeksu, Svetom Ocu Papi Piju XII, za zajedni~ko delo spasavawa ~ove~anstva i stare
civilizacije, dotle na`alost, jugoslovenski prelat i dr`avnik g. dr Koro{ec nemotivisano napada jugoslovensko slobodno zidarstvo najte`im podozrewem prema wegovu rodoqubqu, – stavqaju}i ga u isti plan sa komunistima i strancima – {pijunima. Zato Velika Lo`a ’Jugoslavija’ najodlu~nije odbija insinuacije g. dr A. Koro{eca, nadaju}i se da }e on izmeniti
svoje gledi{te u pogledu rodoqubqa jugoslovenskih slobodnih zidara, jer
upravo on, kao sve{teno lice, mora da bude dobro upoznat sa zapove{}u Gospodwom koja govori o po{tovawu i o negre{ewu o istinu”.98)
Redakcija Vidika, u kojoj je dominirao Niko Bartulovi}, objavila je
kompletnu izjavu Velike lo`e “Jugoslavija”, povodom novogodi{we izjave
Koro{eca uperene protiv masona i wihovog “podzemnog” rada. Koliko su
Vidici bili pogo|eni izjavom Koro{eca svjedo~i podatak da je u broju od
25. januara 1940. objavqeno vi{e ~lanaka kojima je braweno slobodno zidarstvo. Pored citiranog anonimnog ~lanka (“G.N.M”99)), “Borba oko Slobodnog zidarstva. Zar novi ’Kulturkampf’­(u enciklici) – optu`be dr A. Korošeca i klerikalne štampe”, “Stari Mason” je napisao afirmativan ~lanak “Masoni u zapadnom svetu”, u kojem je negirao optu`be klerikalaca da
su masoni “ru{ioci prestola” i “dezorganizatori dr`ava”, navode}i
ugledne li~nosti – masonske veli~ine.100)
Bartulovi}ev masonski “brat” B. Vinkovi} objavio je u istom broju Vidika afirmativan ~lanak o masoneriji u Jugoslaviji u kojem je kriti~ki
analizirao “~etiri sveske popularne biblioteke MOSK (Moderna socijalna kronika)”, koju su izdavali Hrvatski katoli~ki akademici “Domagoj”
i Zbor duhovne mlade`i od 1935. do 1938. MOSK je u pet svezaka od po 32
strane objavio prikaz masonerije u Hrvatskoj od po~etka rata, tokom, u
emigraciji i prve godine poslije rata. U ~lancima su aktuelizirane “stare optu`be op{te masonske propagande”, a naro~ito “ovisnost Lo`a od jevrejske masonerije”. Stara hrvatska i nova jugoslavenska masonerija je optu`ivana “sa ~isto politi~ke ta~ke gledi{ta kao eksponent, ne samo tu|inskog duha i antireligioznog duha, nego i kao podatni vr{ilac i organ
tu|e antihrvatske politike koju predvodi svjetska masonerija kao deo svoga
programa, a koja da sistematski ide za tim da spre~i napredak i samostalnost
naroda, te wegovo vaspitawe i organizovawe u duhu dedovske tradicije”.101)
Masoni su ~esto raspravqali o separatizmu Hrvatskog narodnog pokreta (od 1935), naro~ito povodom sporazuma Cvetkovi}-Ma~ek i formirawa Banovine Hrvatske 1939. godine. ^lanovi lo`a su kritikovali separatisti~ke tendencije u politici Vlatka Ma~eka, a naro~ito “wegovu slabost prema frankovcima”. U lo`i “Maksimilijan Vrhovac” pojedini masoni su odobravali federalisti~ku politiku Vlatka Ma~eka, jer su bili
~lanovi Hrvatske seqa~ke stranke. Oni su se nalazili pod uticajem britanske masonerije koja je, nasuprot francuskoj unitarnoj masonskoj politici, od 1935. forsirala federalizaciju Kraqevine Jugoslavije i stvarawe
309
Banovine Hrvatske.
Prema ideolo{koj koncepciji wema~kog nacizma i italijanskog fa{izma, vladaju}i evropski poredak, zasnovan na ideologiji gra|anskog liberalizma, morao je da bude zbrisan. Novo vrijeme korporativnog totalitarizma trebalo je da uni{ti “plutokratski” ideološko-politi~ki savez
jevrejskog kapitala i liberalizma, oli~en u slobodnom zidarstvu, kako bi
se provela “pravednija” privredna i kolonijalna svjetska preraspodjela.
Hitlerov poziv na likvidaciju plutokracije (“kapitalisti~ke me|unarodne klike jevrejstva i slobodnog zidarstva”) prihvatile su revizionisti~ke
zemqe i zemqe otpadnice od liberalizma. Totalitarna nacifašisti~ka
ideologija širila je jak uticaj na ra~un defanzivnog liberalizma, koji je
u svim zemqama naklowenim Osovini prosto nestajao sa lica zemqe. Politi~ki i dr`avni vrh Kraqevine Jugoslavije bio je prisiqen, po ugledu na
okolne zemqe nacifašisti~kog bloka, da istim primjerom zadovoqi apetite Italije i Wema~ke.
Postepeno potiskivawe nosilaca ideologije gra|anskog liberalizma
nastupilo je dolaskom kneza Pavla na mjesto suverena, a prema nekim izvorima i literaturi to je po~elo još za `ivota kraqa Aleksandra poslije
wegove vawskopoliti~ke preorijentacije krajem 1933. i tokom 1934. godine. Agonija nekad dominantne ideologije trajala je do qeta 1940, kada joj je
smrtni udarac zadala nova ideološko-politi~ka klima u Jugoslaviji stvorena francuskim porazom i superiornim wema~kim vo|ewem rata.
Duh ideološke naci-fašisti~ke mobilizacije rasplamsavao se tokom
1940. godine. Pogodna klima, stvorena propagandnim napisima u beogradskoj totalitarnoj štampi, dovela je do br`e ideološke i dr`avne preorijentacije u pravcu fašizacije zemqe. “Lov na vještice” u liku masonstva
i jevrejstva po~iwali su Novi Balkan i Vreme, preko ideologa “srpskog
korporativizma” Krste Cicvari}a i Slovenca dr Danila Gregori~a. Oni
su napisima u svojim listovima nastojali da pripreme teren za uvo|ewe
korporativne privrede i rasne zakonske regulative. Direktor novoosnovanog Novog Balkana, Krsta Cicvari}, pokrenuo je u maju 1940. javnu hajku na
Jevreje. Liberalne institucije i pojedinci po~eli su dobijati jereti~ka
obiqe`ja. “Po~etak nove epohe” za Krstu Cicvari}a bio je 22. juli 1940,
dan kada je ~lankom D. Gregori~a po~ela borba protiv masona, kao nosilaca ideologije gra|anskog liberalizma: “Do`iveli smo taj zna~ajan dan da
najve}i beogradski dnevnik ’Vreme’ otpo~ne borbu protiv masonske teroristi~ke gansterske nemani od koje dr`avi i wenom opstanku preti velika
opasnost. Do sada je jedino ’Novi Balkan’ vodio borbu, uz veliku smetwu i
teško}e, protiv masonerije, ali ’Novi Balkan’ nije uspeo tu borbu da vodi
sam kada je ostala štampa }utala”.
Osim na masone, kao centralu ideologije liberalne demokracije, u Jugoslaviji su se napadi naro~ito poja~ali prema ostalim nosiocima internacionalnog liberalizma (jugoslavenske politi~ke partije i jugoslavenske nacionalne organizacije), pod optu`bom da su im vodstva u masonskim
rukama (naro~ito se to odnosilo na Sokole Kraqevine Jugoslavije). Nosi310
oci antiliberalizma iz Vremena i Novog Balkana u javnosti su se predstavqali kao veliki Jugoslaveni, dokazuju}i to napadima na “nosioce srpskih
punktacija” – Slobodana Jovanovi}a i Dragišu Vasi}a zbog pokretawa tzv.
srpskog fronta preko Srpskog kulturnog kluba. Novi Balkan je zahtjevao
da vlada Dragiše Cvetkovi}a naredi štampi da povede kampawu protiv
masonerije; da se dekretom ukinu i rasture sve masonske lo`e, objavi spisak svih masona u zemqi i da se dr`avni funkcioneri – masoni odmah smjene; da Ministarstvo vojske i mornarice utvrdi u kojoj su se mjeri masoni
uvukli u vojsku; da Sokoli odmah smjene vodstva koja su masonska, postave
nova rukovodstva i otvore o~i da im se masoni ponovo ne uvuku; da se Jugoslovenska nacionalna stranka, ~ije je vodstvo masonsko, rasturi kao štetna; da se preduzme generalno ~i{}ewe masona iz svih nacionalnih udru`ewa, Rezervnih oficira i ratnika, Narodne odbrane itd.; da se javni, politi~ki, kulturni i prosvetni `ivot o~isti od masona. Prema procjeni Novog Balkana, u zemqi je bilo svega oko 1.000 masona: “Ali nisu oni bezopasna jagwad, umeju oni no` u le|a da zabodu svojim protivnicima. Tra`imo
da dr`ava podigne ceo narod na ustanak protiv masonskih lo`a i masonskih dahija i klika”.
Vlada Cvetkovi} – Ma~ek po~ela je da radi prema zahtjevima antiliberalnih listova. Napadi na masonstvo postajali su bjesomu~ni zbog wegovog liberalnog avangardizma (“tvr|ava liberalizma”), kao i zbog spoznaje
da su pojedini pripadnici masona Jevreji. Novi Balkan je uveliko propagirao rasno i nacionalno o~uvawe “našeg naroda”, ~istotu naroda. Tra`io
je da se iz nacionalne sredine uklone “anacionalni i ekstremni paraziti
tu|e narodnosti”. Vladine organizacije “nove Jugoslovenske radikalne zajednice” (Jugoslovenski radni~ki savez – “Jugoras”, Omladina JRZ, “Slovenski jug” i druge) u punoj mjeri su podupirale “avangardnu ulogu nove totalitarne štampe”. Jugoslovenski radnik, organ “Jugorasa”, ozna~avao je
masone kao faktore koji su uvijek krojili vawsku i unutrašwu politiku:
“Masoni su kroz 20 godina donosili odredbe o najva`nijim pitawima našeg narodnog `ivota. Oni su opredeqivali našu me|unarodnu politiku,
oni su odre|ivali pravac naše unutrašwe politike, oni su udarali svoj
pe~at na naš privredni i socijalni `ivot, a taj pe~at je reakcionarno kapitalisti~ki. Ono što je za nas u ovom trenutku, kada stojimo pred velikim socijalnim reformama najva`nije, to je vladavina masonerije u odnosima izme|u ~oveka i mašine, izme|u rada i kapitala. Nije slu~ajno da je
masonerija bila uvek branilac liberalno-kapitalisti~ke privrede, kao
što je ona branilac liberalno-demokratskog poretka. Masonerija je organizacija koja štiti interese bur`oazije u politici i u privredi”.
Zbog izra`ene antiliberalne klime u Kraqevini Jugoslaviji 1940–41.
godine, masoni su morali da obustave organizovani rad. Pred o~ekivanom
odlukom o raspuštawu slobodnozidarskih lo`a od strane dr`avnih vlasti, upravno vije}e Velike lo`e “Jugoslavija” donijelo je 1. avgusta 1940.
odluku da se obustavi djelovawe masona i likvidiraju sve podru~ne lo`e na
teritoriji Jugoslavije: “Velika lo`a sa bolom izveštava sve radionice i
svu bra}u da je pod pritiskom današwih prilika morala doneti odluku o
311
obustavi rada u svim radionicama. Velika lo`a dobro zna da se slobodni
zidari naše otaybine, kao ni ona sama, nisu ogrešili o svoje patriotske
du`nosti i da su uvek bili spremni da za Kraqa i Otaybinu podnesu svaku
`rtvu.”
Ban Banovine Hrvatske Ivan Šubaši} donio je 14. avgusta 1940. odluku o raspuštawu svih lo`a slobodnih zidara na podru~ju Banovine. Na
osnovu ~lana 11 Zakona o udru`ewima, zborovima i dogovorima, a u vezi sa
~lanom 1 Uredbe o Banovini Hrvatskoj, banska vlast je donijela slijede}u
odluku: “Raspušta se udru`ewe Velika lo`a Jugoslavije – 18 distrikt nezavisnog ordena Bene Berit (jevrejska lo`a – N. @.) i sve lo`e u istu u~lawene”. U odluci je, kao razlog raspuštawa, navedeno da “ovo društvo nije
u mogu}nosti da izvršava svoj, pravilima odobreni djelokrug, nezavisno od
stranog uticaja, pa je isto, s obzirom na neutralni stav naše dr`ave u današwim evropskim prilikama, u interesu dr`avnog poretka vaqalo raspustiti”. Odlukom bana zaplijewena je imovina masonske lo`e, a wena arhiva zape~a}ena.
Povodom odluke bana Ivana Šubaši}a, Hrvatski dnevnik je u broju od
15. avgusta 1940. iznio stav politi~kog vodstva Hrvatske seqa~ke stranke:
“Hrvatska seqa~ka stranka, kao stranka cijelog naroda (hrvatskog – N. @.),
odnosila se negativno prema jednom pokretu ~iji ciqevi prelaze te`we
jednog naroda, koji dobija smjernice svog rada iz inostranstva i koji se, prema tome, ako je to u interesu wegove internacionale, organizuje protivno
te`wama svog naroda, što je hrvatski narod teško osje}ao. Hrvatski narod
se nije mogao saglasiti sa te`wama onih slobodnih zidara koji su ~esto u
našim krajevima bili nosioci protivnarodnih re`ima”. Hrvatski narod
je pri tome mislio na Hrvate i Srbe unitarne liberale (jugoslavenske nacionaliste) koji su bili uticajni u svim re`imima do 1935. godine, odnosno do uspostavqawa namjesni~kog re`ima kneza Pavla, koji je napravio
antijugoslavenski ideološko-politi~ki zaokret.
Masoni su u Hrvatskoj predstavqani kao stvaraoci i nosioci bivših
“diktatorskih re`ima Petra @ivkovi}a, Nikole Uzunovi}a, Bogoquba
Jevti}a, re`ima koji su mnogo zla nanijeli hrvatskom narodu”. Zagreba~ki
list dr @ige Šole oštro je pisao protiv masona tra`e}i da hrvatska javnost podigne optu`nicu protiv antihrvatskog rada svih lo`a, “jer je poznato da nijedan mason ne mo`e pripadati svome narodu ve} samo me|unarodnoj tajnoj organizaciji. Ili je mason ili je Hrvat”. Šola je nastupao sa
pozicije branioca ideologije rimokatolicizma i kao protivnik “razornog
na~ela iz 1789. godine (godina po~etka Francuske revolucije i simboli~kog ro|ewa liberalizma – N. @.) u kome se više ne pita ni za vjeru ni za
nacionalnu pripadnost, ve} se samo omogu}ava upliv tu|inaca koji imaju
svoje tajne planove. Ne mo`e se istovremeno marširati pod zastavom lo`e i wenim simbolima i ostati vjeran geslu ’vjera u Boga i seqa~ka sloga’,
jer se u lo`i ne nalaze seqaci i sirotiwa, a i Bog je iz we iskqu~en... Krajwe je vrijeme da se raspuste masoni, ne samo radi socijalnog mira u Hrvatskoj nego, još više, radi ugleda Hrvatske u inostranstvu (pred poklonicima ideologije novog fašisti~kog poretka – N. @.)”. Frankovci su sa po312
sebnim zadovoqstvom primili odluku banske vlasti o raspuštawu masona
u Hrvatskoj. Frankova~ka omladina je prije objavqivawa odluke u štampi
ilegalno štampala i rasturala letke – spiskove svih slobodnih zidara u
Hrvatskoj.
Ga{ewe “Vidika”
Antiliberalni razvoj doga|aja u Banovini Hrvatskoj potpuno je udaqio Bartulovi}a od Ma~ekove politike, za koju je u prethodnom razdobqu
mislio da nije (kao frankova~ka) u tolikoj mjeri separatisti~ka i da je u
tada{wem trenutku sve mawe liberalna. Pojedini saradnici Vidika nisu
u po~etku osjetili opasnost po Jugoslaviju od antidemokratskog “nenarodnog” sporazuma Cvetkovi}-Ma~ek, donesenog dogovorom izme|u Britanaca,
kneza Pavla, Ma~eka i Cvetkovi}a, bez odluke Skup{tine koja je prethodno raspu{tena (mimo voqe Srba). Vidici su bili mi{qewa da se novoobrazovana Banovina Hrvatska organizovala prema shvatawima “onih koji
su u dosada{wim borbama organizovali i vodili najve}i deo Hrvata”. Iako
je anonimni autor teksta konstatovao da je opseg Banovine Hrvatske “najve}i u istoriji poslije sredwovjekovne dr`ave po narodnim vladarima (Trpimirovi}ima – N. @.)”, da je “kompetencija Banovine veoma {iroka”, smatrao je da je to “veliko zadovoqewe” hrvatskog naroda “stvorilo preduslov
za razvijawe me|usobnog poverewa i saradwe izme|u Srba i Hrvata, te aktivnog u~e{}a Hrvata u `ivotu i upravi dr`ave”.
Anonimni autor ~lanka je nerazumno zakqu~io da }e separatna Banovina Hrvatska u konfederalnoj Jugoslaviji “oja~ati polo`aj i presti` Jugoslavije”: “Sporazum i wegovo provo|ewe, kao {to i u~e{}e predstavnika Hrvata u vladi, sa brojnim izjavama i manifestacijama dr`avotvornosti tih predstavnika, a naro~ito dr Vlatka Ma~eka, u veliko je u ovim kriti~nim vremenima oja~alo polo`aj i diglo presti` Jugoslavije, a to je golemi pozitivum (!? – N. @.). To se pokazalo u vi{e prilika, a naro~ito prilikom prve zvani~ne posete prvoga Namesnika kneza Pavla Zagrebu i hrvatskim selima. Pokazalo se je to samim tim posetom, sjajnim do~ekom u
gradu i na selu, susretawem koje je s dana u dan postajalo srda~nije, izjavama
zadovoqstva samog kneza Pavla i svih hrvatskih prvaka, te qudi iz naroda.
Pokazalo se je to i u odjeku koji je ta posjeta i taj prijem imao u celokupnom inostranstvu. Sve ovo toliko je pozitivno samo po sebi, a naro~ito
prema svemu onome {to je i kako je bilo do pre sporazuma, da to ne smemo
predvideti pod impresijom izvesnih recidiva i nezgodnih pojava i da treba o~ekivati da }e i prvaci i narod u Hrvatskoj da se, najposle, spontanije,
vidnije i efikasnije sa`ive sa dr`avom i ose}awem interesa celine. Ako
je sporazum ’vratio stvari na 1918’, i ’lo{e zakop~ani lajbec’ sada dobro
zakop~an, treba se vratiti i ’voqi za dr`avom i jedinstvom’ iz 1918. godine”.
Autor ~lanka sjetio se i o~uvawa “narodnog jedinstva” poslije usvajawa nasilni~kog Sporazuma bez parlamentarne voqe Srba i Hrvata – Jugoslavena. On je pomenuo jo{ jedan “pozitivum”, a to je projekat izbornog zakona za novu jugoslavensku skup{tinu, koji je “veoma liberalan i napredan”, sa izgledom na skoro raspisivawe izbora – {to se nije dogodilo. Iz313
bori se nisu mogli odr`ati u asimetri~noj dr`avnopravnoj nakaznosti sistema. Niko od vladaju}ih nije vodio ra~una o srpskom zadovoqstvu ili nezadovoqstvu. Srpsko okupqawe i ja~awe “srpskog fronta”, preko Jovanovi}evog Srpskog kulturnog kluba i Stojadinovi}eve Srpske radikalne stranke, bili su logi~na posqedica velikohrvatskog banovinskog projekta. ^ak
su se i demokrate Qube Davidovi}a pitale da li da se uop}e ide na izbore
prije nego {to se Sporazum od 26. avgusta kompletira stvarawem slovenske
i srpske teritorijalne jedinice. Anonimni autor ~lanka iz Vidika, {tavi{e, zakqu~io je da se ne mo`e ostati “kod starog stawa u svoj ostaloj dr`avi, dok se je u jednom delu uvela federativna jedinica”. Tra`eno je da se
prije izbora barem na~elno obele`i preostali tre}i dio teritorije dr`ave kao srpska jedinica. I pored svih megalomanskih nacionalnih prohtjeva, Ma~ek je bio nezaja`qiv, {to pokazuje wegova izjava “da bi imao jo{ izvjesnih teritorijalnih tra`ewa kad bi se imala obrazovati samo jedna i to
srpska jedinica iz krajeva na istoku od Banovine Hrvatske”. Takve izjave
unosile su sve vi{e nervoze i strasti u narod, naro~ito na srpskoj strani,
“{to nikako ne koristi ni popularizaciji sporazuma, ni skladnoj saradwi
i miru me|u Hrvatima i Srbima”.102)
Anonimni saradnik Vidika, jugoslavenski nacionalista koji se mirio
sa “federaliziranom” dr`avnom stvarno{}u, u zakqu~noj ocjeni iznio je
slijede}e: “Postojawe jedne iz naroda slobodno izabrane Narodne skup{tine za celu dr`avu je neophodno, ba{ obzirom na sve nepoznatiju sutra{wicu. Nema sumwe, da je opasno pustiti da se sporazum izla`e izbornim
strastima, ostavqaju}i kod Srba ose}aj neodre|ene budu}nosti i neke praznine. Istina je da se ne mo`e ostati na parcijalnom re{ewu sa Banovinom
Hrvatskom, nego treba da se dr`ava uop{te uredi na bazi federativnih jedinica i da se fiksira wihov me|usobni odnos i odnos izme|u wih i dr`avne celine. Ali to mo`e da u~ini samo Narodna skup{tina koja bi, u tom pogledu, imala karakter ustavotvorne, ~ak i onda kad bi trebala da samo naknadno sankcioni{e svr{eni ~in”.103)
Nacionalno-dr`avna evolucija pogleda jugoslavenskih nacionalista,
od integralno unitaristi~ko-centralisti~kih, preko “realno” jugoslavenskih koncepcija o troimenom jugoslavenskom narodu, na kraju je evoluirala
ka federativnoj dr`avnoj koncepciji. I sam Niko Bartulovi} je morao da
prihvati takvu koncepciju jugoslavenskog federativnog (ne)jedinstva, naro~ito zbog komplikovane me|unarodne pozicije ratom okru`ene Jugoslavije.
Bartulovi} je, kao i u Javnosti, u Vidicima vodio `ustre polemike sa
“politi~kim rimokatolicizmom”, odnosno klerikalizmom. Polemisao je
sa rimokatoli~kim glasilima ~ak i o terminu “klerikalizam”. U dvobroju (5–6) rimokatoli~kog ~asopisa Nova revija za 1940, saradnici Vidika
prozvani su da “izme|u hrpe oratorskih dosko~ica” objasne pojam klerikalci, “jer da nijedan neklerikalac ne}e da ka`e {to su to klerikalci”.
Nova revija je tra`ila od saradnika Vidika da joj objasne u ~emu je odmah
prvih dana sporazuma udovoqeno klerikalcima: “Zar klerikalci nisu gra|ani ove dr`ave i Banovine Hrvatske, koja je opet vaskrsla preko sporazuma?; Ili zar klerikalcima nije drago da je mir u dr`avi, koji }e dobrim di314
jelom nastati ba{ preko sporazuma?; Ili zar oni, koje ’Vidici’ staromodno nazivaju klerikalcima, nisu radili za ovaj sporazum”. Nova revija je zamjerila Vidicima zato {to se nisu zauzeli da se isprave uybenici “koji su
puni svakojakih la`i i predrasuda proti Katoli~koj crkvi, te proti povjesnim i prirodoznanstvenim utvr|enim ~iwenicama”.
U ime Vidika Bartulovi} je odgovorio slijede}e: “Kad se pro~ita ova
biqe{ka, onda ’Nova revija’ gubi od svoje ozbiqnosti, na koju pretendira
u svojim ozbiqnim ~lancima. G. dr V. B. (saradnik “Nove revije” – N. @.) zatvara o~i pred ~iwenicom da smo mi na{im biqe{kama ’Kulturna zastrawivawa’ odgovorili zagreba~koj ’Hrvatskoj stra`i’ i da su tim i takvim
klerikalcima namijeweni bili na{i redovi. A ako ’Nova revija’ jo{ i danas misli da gospodari ’Hrvatske stra`e’ nisu klerikalci, onda su sva na{a dokazivawa uzaludna. A upravo je ~udno kad ’Nova Revija’ misli da su se
klerikalci oko ’Hrvatske stra`e’ zalagali za sporazum ili ~ak i radili
za w. Pa sporazum – ovakav ili onakav – poraz je wihove pokvarewa~ke
frankofurtima{ke politike Oni nisu hteli nikakav sporazum uop}e, nego ’{to gore to boqe’. Svaki je sporazum poraz wihove politike. Da li dr
V. B. ~ita Hrvatsku Stra`u? Ako je ~ita, za{to onda oni u Makarskoj ho}e
da tuma~e htijewe zagreba~kih klerikalaca onako kako oni sami ne `ele i
kako u stvari nije. Ako u ovoj osnovnoj stvari, da zagreba~ki klerikalci
uop{te ne}e nikakav sporazum nismo na ~istu, onda je svako raspravqawe
prema onoj narodnoj: Baba {umom deda drumom. [to se ti~e samog pojma
klerikalizma i wegovog sadr`aja u to se ne upu{tamo. Nama ne treba skolasti~kih rasprava o klerikalizmu i wegovoj definiciji, jer mi ga bez toga znamo i osje}amo, a za besplodna natezawa o definiciji nemamo ni voqe
ni vremena... Mi smo liberalci i uvijek }emo biti na strani slobode nauke i
ne}emo se zauzimati za weno gu{ewe niti to mo`e ko od nas da tra`i”.104)
Kao protivnici rimokatoli~kog klerikalizma, Vidici i Bartulovi}
su i daqe nastupali protiv velikohrvatskog naci-fa{izma oli~enog u napisima ideologa korporativnog antiliberalizma. Jedan od glavnih antiliberalnih ideologa Paveli}evog kleronacionalnog usta{tva bio je dr
Mile Budak koji je, naro~ito preko nedjeqnog lista Hrvatski narod, promovisao takve ideje. O wegovim ~lancima u Hrvatskom narodu Bartulovi}
je napisao slijede}e: “U Zagrebu izdaje dr Mile Budak ve} drugu godinu nedeqni list ’Hrvatski narod’, pretenciozan po velikom formatu, dugim
~lancima, autoritativnom tonu i beskompromisnosti samohrvatstva. Ali
ma da je Mile Budak kwi`evnik i romanopisac ja~ega kalibra, wegova politi~ka poza u tom listu je sve pre nego dokaz o{troumnosti i ukusa. Ne samo da se zala`e za fa{izme, nacizme, a protiv demokratije i – naravno –
slovenstva i jugoslovenstva i {to stalno predskazuje slom zapadnih demokratija a pobedu Nemaca, pravdaju}i time ’pristavqawe maloga hrvatskoga
lon~i}a’ uz tu veliku vatru, nego se kod svega toga poziva stalno na misao,
tradiciju i nauku Ante Star~evi}a, ma da je poznato svakome, tko je ma samo zavirio u istoriju prava{tva ili u ma koji spis Ante Star~evi}a, da je
taj Ante Star~evi} bio fanati~ni slaviteq Francuske, wene demokratije i liberalizma, kao {to i Engleske, a najve}i i najsuroviji mrziteq i
315
omalova`ateq Nemstva, prusizma, austrijanstva itd. U tom izopa~avawu
istorije i u gajewu svake gluposti koja mo`e da pogoduje stvarawu atmosfere pogodne za politi~ke ambicije M. Budaka, ’Hrvatski narod’ je odavno postao {irokom li~kom ’vri{tinom’ na kojoj se upravo kultivi{e korov svake vrste. Evo samo kao primer, tri ise~ka iz broja od 12. januara o. g:
U rubrici ’Poruke prijateqima’ ima i pisama tih prijateqa, a izme|u
ostalih i ovo iz Argentine: ’Gospodine doktore i hrvatski prvobor~e! ^itam u ovda{woj {tampi slavno i sveto i juna~ko djelo hrvatske omladine
na sveu~ili{tu; da su pokazali Beogradu i wihovima da hrvatski narod ho}e slobodnu i nezavisnu Hrvatsku. Preko Vas svima hrvatskim nacionalistima ~estitam i poru~ujem: neka slijede nauku Oca Domovine dra Ante
Star~evi}a i wegova nasqednika strica Ante (Paveli}a – N. @.). Pozdravqam Vas gospodine doktore – u~iteqa pravog hrvatskog nacionalizma! U
duhu uvijek s Vama. Hrvatski nacionalista Marijan B. Gudel. Buenos
Aires, Argentina, 16. prosinca 1939’.
Taj dobro zna ’nauku Oca domovine’, kad govori o nauku ’dr Ante Star~evi}a i wegova nasqednika strica Ante’, a Budak to ostavqa i ne ispravqa.
U redakcionom napisu ’Strah samostalaca pred likvidacijom u Banovini Hrvatskoj’, u kojemu preporu~a da se samostalci likvidiraju, da ne ’pomu}uju odnose izme|u sada vladaju}ega Zagreba i vladaju}eg Beograda, ima i
ovo mesto:
’Poznato je da Beograd nije nikada u strana~koj politici bio sentimentalan: to su ba{ i ’samostalci’ osjetili, kada su wihovu doigranu ulogu
novine ozna~ivale rije~ima (na adresu Pribca): Crnac je odigrao svoju
ulogu! Uzalud samostalci sada sebi pridaju i neke grandiozne misije, da u
sada{woj koaliciji kane ~ak preporoditi i Balkan. Misije ’samostalaca’
sretno su zavr{ene 26. kolovoza (1939). Od toga datuma oni su sasvim suvi{ni, a to ih ne smije zaboliti, ve} kao prave srpske rodoqube razveseliti,
{to su uspjeli skrenuti svoje saveznike svojim putevima. To im ne}e Beograd nikad zaboraviti, jer je poznato da Beograd zna nagra|ivati u bilo kojoj formi’.
Ove dve alineje su u originalu odmah jedna iza druge, pa ipak, dok taj
pisac u prvoj argumentira sa pretpostavke da ’Beograd nije nikada u strana~koj politici sentimentalan’ i odbacuje qude ~im obave za wega neki posao, odmah u drugoj argumentira sa pretpostavke, da je ’poznato da Beograd
zna nagra|ivati u bilo kakvoj formi’. To je prema onoj kajkavskoj: ’bubni
kaj god’. Polazi se sa najprotivure~nih pretpostavki samo da lupetawe dobije vid ’utvr|ene argumentacije’ – za naivnike, neznalice i budale, na koje se redovno obra}a takova politika. Za vremena predratnih borbi sa starim frankovlukom se je to nazivalo ’pisati za teli}e’. Danas se to naziva:
’izigravawe hrvatskog nacionalizma’. Do ~ega taj vodi evo i tre}ega ise~ka iz istoga broja: ’Za{to bi bilo kasno?
316
U ovogodi{wem ’Obzoru’ imade ~lanak dra P. iz Siwa, gdje govori o
reformi hrvatskoga jezika i me|u ostalim veli, da je apsurd uzeti ikav{tinu, jer se ne mo`emo vra}ati. Mislim da nije tako. Za{to ne bismo uzeli
ikav{tinu? Nije kasno! Ta za miloga Boga, pa to je najhrvatskiji, naj~i{}i
na{ mili hrvatski jezik, Marka Maruli}a, jezik svih na{ih starih velikana, – a odrekli smo ga se na{om poznatom strahovitom i glupom navadom
tra`it brata tamo, gdje ga nema, za qubav Srbima, da im se pribli`imo.
Oni pak ostali su kod svoga, nama nisu nimalo ususret do{li, a mi sad ne
znamo, {to }emo sa ijekav{tinom, jer je u mnogo slu~ajeva naprosto nemogu}a i ni `iv krst ne zna ponekad, da li je pravo svijetlo ili svjetlo, da li
je predlog ili prijedlog (a gdje je jo{ netko u narodu rekao ’prijedlo`iti’?) itd. do beskona~nosti ide to lutawe. ^etrdeset milijuna Ukrajinaca
govore ikav{tinom, od na{eg naroda bar polovica i danas jo{ tako govori! Bosanski muslimani i katolici Buwevci svi! Pa {to se dakle tu vazdan
gwavimo? Vra}ajmo se na ikav{tinu na{u milu i najmiliju – pepequgu!
^ak, – nebi mo`da bilo zgorega vratiti se i na staru kockastu zastavu Tomislava, Kre{imira, Berislavi}a i Zrinovi}a! A propos (frankova~ka
nepismenost – N. @.), Berislavi}! Vaqda je Berislavi} ipak slavniji nego Strossmaer, a pogledajmo u Zagrebu gdje je stavqeno ime onog prvog Hrvata, a gdje Strossmaerovo!’”105)
Na ovakve “jezikoslovne” jadikovke Budaka i Hrvatskog naroda Bartulovi} je u Vidicima {eretski (satiri~ki?) zakqu~io slijede}e: “Jadni Hrvati: za voqu Srba usvojili su Vukovu ijekav{tinu, koju su Srbi odbacili,
i sad {to }e s tom ijekav{tinom? Treba da uzmu ikav{tinu, kojom govori –
~etrdeset milijuna Ukrajinaca i ’barem polovica na{eg naroda’, tj. polovica Hrvata... Pa naravno, kad je Berislavi} ipak slavniji od [trosmajera, pa ’ne bi mo`da bilo zgorega vratiti se na staru kockastu zastavu Tomislava, koju je pisac sigurno vidio na onoj oleografiji o krunisawu Tomislava koju je prodavala trgovina slika P. Nikoli}, i koja bi kockasta zastava trebala da sada zameni crveno-belu-plavu hrvatsku trobojnicu. Da to
predlo`i koji ’slavoserb’ ili jugosloven, reklo bi se da ide za tim da ’Hrvatsku u~ini {ahovskom tablom’ ili pretvori u kockarnicu, da ho}e da
’prokocka Hrvatsku’. Za Budaka to je nacionalizam”.106)
Analiziraju}i napise bo`i}nih brojeva beogradskih dnevnika za 1940,
redakcija Vidika je izdvojila 165 javnih radnika, nau~nika i kwi`evnika
i 27 umjetnika koji su ispuwavali novinske stupce, a me|u wima kao najistaknutije Qubu Davidovi}a, Milo{a Trifunovi}a, Adama Pribi}evi}a,
dr Lazara Markovi}a, Slobodana Jovanovi}a, dr Aleksandra Beli}a, dr Grgura Jak{i}a, Ivana Yaju, dr Tih. R. \or|evi}a, dr Vladimira ]orovi}a,
Milana Grola, Branka Lazarevi}a, Dragi{u Vasi}a, Marka Cara, Simu
Pandurovi}a, dr Svet. Stefanovi}a, Desanku Maksimovi}, @. Mili}evi}a, Mladena St. \uri~i}a, Petra Dobrovi}a, Kostu Hakmana, Mila Milunovi}a i Vladimira @edrinskog. Pored ovih “srpskih” pisaca i umjetnika, u Vidicima je istaknuto da su dobrim prilozima bili zastupqeni hrvatski javni radnici, nau~nici, kwi`evnici i umjetnici, kao {to su Ve}eslav
Vilder (istine radi bio je Slovenac), dr Juraj Krwevi}, dr Viktor Novak,
317
H. Bari}, Niko Bartulovi}, Rudolf Herceg, dr Dinko Toma{i}, Ante Cetineo, Vladimir Filakovi}, Ivan Generali} i @eqko Hegedu{i}.107)
Februarski broj Vidika iz 1940. posve}en je smrti Qubomira Davidovi}a (19. februara 1940), “najkrupnijeg predstavnika srpske demokratije
predratnog tipa”. U uvodnim razmatrawima “Snaga qubavi kao osnov dr`ave” autor (najvjerovatnije Bartulovi}) naveo je da je smrt Q. Davidovi}a,
stvaraju}i veliku prazninu, “dala svima osetiti jo{ jednom, kao pod osvetqewem posledweg plamsaja sve}e pre utrnu}a, karakter i idealizam jednog
pokoqewa i jednog vremena koje je politiku, naciju i dr`avu gledalo o~ima i vodilo kriterijumima druga~ijim nego {to su o~i i kriteriji ~oveka
dana{wice”. Bartulovi} je `alio za idealizmom pro{lih “pravih” demokratskih vremena, u odnosu na surovu ratnu stvarnost Jugoslavije i jugoslavenskog neposrednog evropskog okru`ewa. S rezignacijom je zakqu~io da se
“ni vremena ni qudi ne vra}aju, ali da svako vreme ima svoje qude i ideje,
pa samim time svaka generacija stvara svoje ideje i svoje vreme”. U tom svjetlu upitao se: “Da li je ideal i metod koji je ovaplo}avao po~. Qubomir M.
Davidovi}, ne{to {to pripada nepovratnoj pro{losti, ili ne{to {to,
mo`da, predstavqa samo prve zrake budu}nosti?”108)
Mada je `alost zbog smrti Qubomira Davidovi}a “bila malne op{ta
i zaista iskrena”, Bartulovi} je bio ubje|en da bi oni koji su “o velikom
pokojniku” najqep{e govorili, intimno rekli slijede}e: “Divan je ~ovek
bio, ali {teta {to nije bio boqi politi~ar”. O Milanu Stojadinovi}u
isti qudi bi imali sasvim drugo mi{qewe: “Pa kad ste sa tim istim qudima, skroz i skroz demokratski raspolo`enim i opozicionalnim do sr`i,
odmah nakon toga poveli re~, recimo o g. Milanu Stojadinovi}u, oni bi vam
more grdwa sasuli na wega, ali bi na koncu ipak kazali : ’Ali {to poma`e,
kad je umeo ~ovek. Politi~ar je bio...’”109)
Februarski broj Vidika objavio je prikaz “Hrvatskog kwi`evnog
zbornika”, u kojem je najvi{e kriti~kih procjena “hrvatskih pjesnika”, od
kojih su mnogi bili srpskog porijekla. U istom broju anonimni muzikolog,
poslije kriti~ke analize zbirke istarskih pjesama koje je prikupio Ivan
Mateti} – Rowgov (“^akavsko-primorska pevanka”), pi{e o sli~nosti hrvatske ~akavske melodije i srpsko-pravoslavnog pojawa. Do takvog zakqu~ka dolazi i Rowgov: “Na teritoriji Hrvatskog primorja i Istre jo{ danas
`ivi pesma, praiskonska, naturalisti~ka, originalna i dragocena na{a
stoletna tradicija. Beogradski muzikolog g. Ivan Mateti} – Rowgov, Istranin, sakupio je tu dragocenost u zbirku pod naslovom ’^akavsko-primorska pevanka’ sa 128 dvoglasnih ~akavskih melodija. Pored starih pesama,
koje su vi{e mawe poznate, nalazimo u zbirci prekrasan venac uspavanki,
bo`i}nih koleda, pesama o galijama i Kraqevi}u Marku... G. Ivan Mateti}
dao je ovom kwigom zbir na{e najstarije i najautohtonije muzike, {to on
dokazuje istarskom ~akavskom skalom i drugim glasom srpsko-pravoslavnog
pojawa. Istarska je skala: -e, -f, -g, -as, -hes, -ces. A drugi glas srpsko-pravoslavnog crkvenog pojawa: -e, -f, -g, -as. Razlika izme|u ove dve skale je samo
u tome, {to istarske melodije ne po~imaju prvim glasom ove zajedni~ke skale, ali uvek zavr{avaju tim prvim tonom. Taj drugi glas je svakako – kako je
318
govorio Mateti} – jedan od najna{kijih, najautohtonijih izme|u svih ostalih osam glava srpsko-pravoslavnog pojawa”.110) Autor i Vidici su uvijek
bili na liniji jugoslavenskog bratstva dva naroda – hrvatskog i srpskog i
isticali su wihove sli~nosti. Oni se, me|utim, nisu upitali slijede}e: da
li sli~nost istarske i srpsko-pravoslavne muzi~ke skale svjedo~i o starom
srpskom porijeklu stanovnika Istre, koje je tek s prvim decenijima XX vijeka po~elo nositi hrvatsko ime.
Poslije zabrana iz 1939. i s po~etka 1940. donekle je otupila ideolo{ko-politi~ka kriti~ka o{trica Vidika, naro~ito vezano za odbranu masonerije od antiliberalnih kretawa u dr`avi. Objavqivani su vi{e “benigni” ~lanci, kritike i polemike bez `estokog strana~kog “prepucavawa” i polemi~kih `aoka. S Vidicima pod uredni{tvom Milana Marjanovi}a i Nike Bartulovi}a, i daqe su sara|ivali saradnici iz vremena Javnosti i Kruga (dr Viktor Novak, dr Vasiq Popovi}, Sima Simi}, Luka
Smodlaka, dr Kosta N. Milutinovi}, dr Branko Lazarevi} i drugi). U tim
proqetnim brojevima iz 1940. prevladavali su napisi o ugro`enom jugoslavenstvu, razdvojenom srpstvu i hrvatstvu, npr. ~lanak dr Ivana \aje (Gjaje)
“Moje jugoslovenstvo” (Vidici, 10. april) i ~lanak Milana Marjanovi}a
“Hrvatstvo i srpstvo” (Vidici, 25. maj). Viktor Novak je razmatrao teme
vezane za rimokatoli~ko jugoslavenstvo i rimokatoli~ki klerikalizam
(“[trosmajer i Mihalovi}, dva crkvena antipoda”, Vidici, 10. april 1940).
Niko Bartulovi} se i daqe dr`ao tema sveslavenske solidarnosti,
o~ajavaju}i zbog kasapqewa ^ehoslova~ke i Hitlerovog porobqavawa
Poqske.111) Dao je nadahnuti kriti~ki prikaz “Kronike palana~kog grobqa” od Isidore Sekuli}, wegove vjerne intelektualne saradnice u svim
~asopisima, od Kwi`evnog juga, Srpskog kwi`evnog glasnika, do Javnosti
i Vidika. Vidici od 25. aprila 1940. objavili su reklamnu biqe{ku da je iz
{tampe izi{ao “memoarski roman” Nike Bartulovi}a “Moj prijateq, Tonislav Malvasija”, u izdawu kwi`arnice Gece Kona u Beogradu. U kratkom
tekstu napisano je slijede}e: “Pro{lih dana je objavqen nov pripovjeda~ki rad na{eg poznatog kwi`evnika g. Nike Bartulovi}a... To je neka vrsta
memoarskog romana, koji se doga|a za vreme pro{log rata, u Splitu i raznim austrijskim tamnicama, a koji je zanimqiv i po tome {to se u wemu pojavquju i poznata lica iz na{eg politi~kog i kwi`evnog `ivota, kao na pr.
dr Tresi}, dr Smodlaka, Ivo Andri}, Oskar Tartaqa, dr An|elinovi}, J.
]uli} itd. Jo{ dok je izlazila u Srpskom kwi`evnom glasniku, ova jedra i
puna `ivosti pripovetka privukla je pa`wu kwi`evnih krugova, ne samo
po novom i sugestivnom na~inu obrade, nego i po svom glavnom junaku, retko slo`enom karakteru, ~iji podvizi na qubavnom i kriminalnom podru~ju mogu da se takmi~e sa najsenzacionalnijim romanima, a koji je ujedno pun
vite{kih sklonosti, bujne uobraziqe i bole}ive sentimentalnosti. Sem
toga, roman ima i izvesnu aktuelnu notu”.112)
U Vidicima se pojavio i jedan “ideolo{ki” tekst, kao iz vremena zabrana izla`ewa lista, o napadima na ~asopis i na masone. Naime, pojavilo
se “{areno dru{tvo napada~a”, “zbor naj{arenijih kompawona” oli~enih u
“tobo`wem” sokolskom “Oku sokolovu”,113) “klerikalno-rasisti~koj i an319
tislovenskoj” Hrvatskoj stra`i, “totalitarno-antidemokratskom” Vihoru, “ultrahrvatskom” Zagreba~kom listu, “klerikalnom” Slovenecu, u Biltenu antimarksisti~kog komiteta i, “da kolo bude zaokru`eno”, u “novovaskrsnulom Balkanu koga ne treba ni predstavqati jer je mnogo ~uven”.
Nepoznati autor teksta, po stilu i `estini pisawa protiv ideolo{kih protivnika pomi{qa se na Bartulovi}a, analizirao je buka~ki stil
i agresivan metod pisawa navedenih antijugoslavenskih i antiliberalnih
listova. Autor je konstatovao da bi svaki “ispravan sokolski list od stida prestao izlaziti” kada bi mu se desila ta nesre}a da ga hvale i da se sa
wim sla`u Hrvatska stra`a, Slovenec i Balkan. “Kompawon” antiliberalnog Oka sokolovog, zagreba~ka Hrvatska stra`a, koja je bila “ohrabrena” vijestima sa zapadnog rati{ta, “kura`no” je napisala ~lanak protiv
Vidika i Nike Bartulovi}a, zbog napisa o saradwi Poqaka i ^ehoslovaka
u emigraciji, o saradwi “koja mo`e samo da smeta neprijateqima slovenstva”. Hrvatska stra`a je pri tom uzela u odbranu “saradnika na komadawu
^ehoslova~ke g. Beka”. Autor napisa u Vidicima (najvjerovatnije Bartulovi}) pitao se {ta da se odgovori listu koji toliko mrzi slavenstvo, a toliko voli protivnike slavenstva, “da ~ak ni tekst papine poslanice upu}ene
Poqacima, nije hteo da objavi, koji bojkotuje i vo|u ~e{kih katolika, kanonika [rameka, i kome su za sve na ovom svetu krivi samo ^esi, dana{wa
poqska vlada, Rusi, Srbi i Hrvati – liberalci”.114)
Sve napisano protiv Hrvatske stra`e “va`ilo je” i za splitski Vihor,
koji “sa ponosom prenosi skandalozno mi{qewe Oka sokolova da }e se rezultat masonskog rada uvidjeti kasno, kao i ~e{ko sokolstvo, koji su, tek
{to su izgubili samostalnost, po~eli da ~iste masone iz svojih redova”. O
Slovenecu, Zagreba~kom listu i Balkanu autor teksta u Vidicima nije
smatrao potrebnim bilo {ta da napi{e, “sem na{ih iskrenih ~estitawa
Oku sokolovu {to ga Slovenec citira kao argument protiv sokolstva i sokolskog vodstva (onaj isti Slovenec ~iji vo|i i danas, kada se sve narodne
snage okupqaju za narodno odbrambeni rad, daju nalog svojim pristalicama,
da ne stupaju ni u najrodoqubiviju vezu sa sokolstvom!), i {to mu aplaudira Balkan, zajedno sa tamo{wim ’Biltenom’ Milana L. Popovi}a, o kome
posqedwi broj splitskog ’Narodnog lista’ iznosi nove pikanterije, o ~emu
}e se tako|er pri~ati u svoje vreme”.115)
U posqedwem broju Vidika “Fidus” (Niko Bartulovi}) napisao je pesimisti~ka uvodna razmatrawa “Misao na sutra”, zbog vremena ratnih neizvjesnosti i o~ekivanih strahota. Predvi|ao je da }e svi biti gubitnici,
i liberalne demokracije i korporativni naci-fa{izam: “Me|utim, danas
se vi{e i ne radi, niti se mo`e raditi samo o spasavawu tako zvane zapadne evropske civilizacije i demokratije i o wenoj totalnoj pobedi nad silama koje je atakiraju; niti se mo`e raditi o totalnoj pobedi tih sila nad
ostalim svetom; naprotiv, postaje svakim danom o~iglednije, da }e se u toj
divovskoj i sve nepo{tednijoj, u toj apokalipti~noj borbi, ako se ona ovako nastavi do me|usobnog iscrpqewa, skrhati i polomiti ne samo jedan nego i drugi sistem. Kao da se i ne postavqa pitawe: ’tko }e uspeti’ i ’tko }e
ostati’, nego se postavqa pitawe: ’{to }e se roditi’ i ’tko }e biti onaj –
320
tertius gaudens?’ Da li }e to biti sveuni{tavaju}i haos jedne anarhi~ne revolucije, ili kakav stvarala~ki princip novog reda i rekonstrukcije...”.
“Fidus” je analizirao i tada{wi na~in totalnog ratovawa u kojem nestaju granice nekada{wih u{an~enih frontova: “Ovaj rat ne okre}e naglavce i ne ukida samo staru diplomaciju i staru strategiju, nego bri{e i
frontove, ~ak i sam princip frontova. On utvr|uje nemogu}nost izolacije, nemogu}nost ograni~avawa i zaklowenosti. U daqem toku velike borbe
na `ivot i smrt, kad obe strane upotrebe i do kraja primene sve one metode i sva ona tehni~ka sredstva, koja su ve} poznata, ili }e se jo{ prona}i,
nesta}e frontova, pa }e nestati i granica, jer neograni~eno ratovawe vodi bezgrani~nosti u samom ratovawu, dakle i ukidawu frontova; ono }e doneti, najposle, i ukidawu granica me|u qudima u posleratnom stawu, ma kakovo ono bilo, haoti~no ili sre|eno”.
Posebnu pa`wu “Fidus” je poklonio fenomenu “psiholo{kog rata”,
koji se zove i “rat nerava”, “rat agenata”, “rat propagande” i “ideolo{ki
frontovi”, ali “ma kako se on zvao, on je tu, taj rat nevidqivim sredstvima,
rat uticawa na duhove, rat preformirawa ili deformirawa duhova, rat
slabqewem duhova, ili rat ja~awem duhova, slabqewem ili ja~awem morala”. Postajalo je sporedno da li su ciqevi i metode onih koji takav rat vode moralni i pravedni ili nisu: “Stvar je u tome, koliko i kojim sredstvima uspevaju da dignu i odr`e moral kod boraca za svoju stvar, a koliko i kojim putem da slome snagu i rastvore moralnu koheziju i voqu kod protivnika. Ta sredstva se danas studiraju nau~no i primewuju se nau~no. Po~eci su
odavno u~iweni po komunistima, a sve se vi{e primewuju i na drugim stranama i za druge ideologije i svrhe...”.116) Vjerovatno je zbog ovih uvodnih
razmatrawa zabrawen i ovaj posqedwi broj Vidika.
U takvom evropskom bezna|u a u klin~u ratnog okru`ewa, poslije razo~aravaju}ih politi~kih antijugoslavenskih akcija sporazuma{kog re`ima Cvetkovi}-Ma~ek i zabrana izla`ewa ~asopisa, Niko Bartulovi}, Milan Marjanovi} i saradnici su stvarala~ki posustali i prestali s pripremawem i objavqivawem Vidika, koji su kona~no uga{eni sa brojem 11. od 10.
juna 1940. godine.
Napomene:
1) Prica je objavio ~lanak “Dva pacifizma”, Crwanski “Moj {panski uvod” (o [panskom gra|anskom ratu), Krakov “Poseta dubini vekova” (XX­ vek, br. 7, septembar
1938).
2) Etnolog J. Erdeqanovi}, profesor Univerziteta u Beogradu i “stari pobornik jugoslavenskog narodnog jedinstva”, po{to je bio me|u osniva~ima i ~lanovima uprave
Jugoslovenskog gra|anskog kluba i ~itaonice, osnovane 1906. godine (Krug, br. 2, 29.
januar 1938).
3) Kompletan tekst Uredni{tva u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II.
4) Prilike i grupacije u Hrvatskoj, Krug, br. 1, 22. januar 1938 (kompletan tekst u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
5) Dr Bogdan Prica, Demokratija, romantika i nacionalizam, Krug, br. 2, 29. januar
1938.
6) Krug, br. 2, 29. januar 1938 (kompletan tekst u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike
Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
321
7) Krug, br. 3, 5. februar 1938.
8) Poku{aji da se umawi [trosmajerova veli~ina, Ko se setio, a ko nije [trosmajera?,
Krug, 12. februar 1938 (kompletan tekst u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
9) N. Bartulovi}, [trosmajerovo jugoslovenstvo i uloga Beograda i Zagreba, Krug, br.
6, 26. februar 1938 (kompletan tekst u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike
Bartulovi}a”, kwiga II).
10) [trosmajer i Hrvatska stra`a, Krug, br. 6, 26. februar 1938.
11) Hajka na [trosmajerovu proslavu, Krug, br. 5, 19. februar 1938.
12) N. @uti}, Srbi rimokatolici takozvani Hrvati, Beograd, 2006, 122.
13) [trosmajer, Ra~ki i Hrvatski dnevnik, Krug, br. 8, 12. mart 1938.
14) Bartulovi} nije htio da prihvati istinu da je Ma~ekov Hrvatski dnevnik iskqu~ivo mislio na ostvarivawe velikohrvatskog ciqa samostalne Hrvatske, uz primjewivawe raznih metoda i uz jedinstveno djelovawe svih hrvatskih ideolo{kih i politi~kih formacija u pravcu ostvarewa velikohrvatskog sna.
15) [trosmajer, Ra~ki i Hrvatski dnevnik, Krug, br. 8, 12. mart 1938.
16) Novakovo uzdizawe mitolo{kog starog hrvatstva bilo je u nacionalnoj liberalnomasonskoj funkciji spoja “tri stara naroda” u jugoslavenstvo. Hrvatstvo kroz jugoslavenstvo Viktor Novak je vje{to nametnuo uspavanoj beogradskoj univerzitetskoj
i akademskoj eliti, koja je bez mnogo kriti~kih osporavawa takvih hipoteza na kraju
prihvatila mitsku pri~u o starom sredwovjekovnom hrvatstvu. Novak je ilirski
(srpski) Zavod sv. Jeronima u Rimu proglasio hrvatskim, ilirske pisce – hrvatskim,
dalmatinski “slovinski” (srpski) jezik – hrvatskim, glagoqicu (staroslavensko pismo) – starim hrvatskim pismom i drugo. U tom stilu Novak je za ~asopis Krug napisao “romansiranu” biografiju Nijemca Pavla Ritera (Ritter) Vitezovi}a (Krug, br.
10, 26. mart 1938).
17) N. @uti}, Srbi rimokatolici takozvani Hrvati, 81.
18) V. Kresti}, Srpsko-hrvatski odnosi i jugoslovenska ideja u drugoj polovini XIX veka, Beograd, 1988; Josip Juraj [trosmajer – Jugosloven, Hrvat ili Velikohrvat, Beograd, 2008.
19) Frankovci protiv Slovenaca, Krug, br. 8, 12. mart 1938.
20) Katastrofa, kapitulacija i debakl, Krug, br. 7, 5. mart 1938.
21) Isto.
22) Jo{ o katastrofi, kapitulaciji i debaklu, Krug, br. 9, 19. mart 1938.
23) N. Bartulovi}, @rtve jugoslovenske orijentacije, Krug, br. 7, 5. mart 1938.
24) Izme|u Radi}evaca i Frankovaca, Krug, br. 7, 5. mart 1938.
25) Isto.
26) Obzor u odbranu frankovaca, Krug, br. 8, 12. mart 1938.
27) I u HSS su masoni, Krug, br. 11. 2. april 1938.
28) Ve{ta~ko odvajawe jezika, Krug, br. 9, 19. mart 1938.
29) Franc Jozef i Kalaj, kao ’velikosrpski hegemonisti’, Krug, br. 11, 2. april 1938.
30) Isto.
31) Razlike izme|u srpskog i hrvatskog jezika, Krug, br. 11, 2. april 1938.
32) Lukasova protuslovenska nauka, Krug, br. 9, 19. mart 1938.
33) Isto.
34) Isto.
35) Ove, 2009. godine navr{ilo se 100 godina od osnivawa Matice srpske u Dubrovniku.
U srpskim nau~nim i kulturnim krugovima veliki jubilej je pro{ao potpuno neopa`eno, pa ~ak i od dr`ave Srbije i srpskih kulturno-nau~nih institucija (SANU, Matice srpske u Novom Sadu, Istorijskog instituta u Beogradu, Filozofskog fakulteta, Filolo{kog fakulteta i drugih). Jubilej je 1. avgusta 2009. jedino obiqe`io Inicijativni odbor za obnovu rada Matice srpske u Dubrovniku na ~elu sa predsjednicom Marinom Ragu{ (iz stare srpske dubrova~ke porodice) i ~lanovima prof. dr Petrom Milosavqevi}em, prof. dr Veselinom \ureti}em, dr Jovanom Dereti}em, dr
Nikolom @uti}em, dr Mom~ilom Suboti}em, dr Radom Raji}em, dr Spasom Uzelcem,
Rajkom Le`aji}em, Sr|anom Volarevi}em, Ratkom Li~inom i Slobodanom Jar~evi}em.
322
36) Zagreba~ke Novosti su u broju od 23. novembra 1937. objavile kratku vijest da je profesor univerziteta dr Henrih Bari} u dubrova~koj Matici srpskoj odr`ao predavawe na temu “mentalitet jednog pokoqewa”, u kojem je iznio ulogu predratne Srpske
narodne stranke u Dalmaciji. U toj stranci, kako je istakao, zna~ajnu ulogu su imali
Srbi rimokatolici, koji su bili naro~ito zaslu`ni za stvarawe “prave jugoslovenske ideologije i nacionalne dr`ave”. Oni su “afirmirali jugoslovensku misao i naro~ito dokazivali da Srpstvo nije vezano iskqu~ivo s pravoslavqem”. Bari} je zatim govorio o porijeklu Dubrov~ana od 13. vijeka, rekav{i da se “dubrova~ka vlastela `enila djevojkama iz srpske okoline Dubrovnika”.
37) Srbi na Primorju, [trosmajerov odnos prema Italijanima, Krug, br. 10, 26. mart
1938.
38) Isto.
39) AJ, fond 38, f. 82, Dr`avno tu`io{tvo za grad Beograd – Ministarskom savetu (za
Centralni presbiro).
40) Vidici, br. 1, 10. juni 1938 (kompletan tekst u “Kwige, ~lanci, kritike i polemike
Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
41) Kompletan tekst u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga
II.
42) Vidici, br. 1, 10. juni 1938.
43) Vidici, br. 7, 10. septembar 1938.
44) N. Bartulovi}, Moralni zna~aj pra{kih sve~anosti, Vidici, br. 4, 25. juli 1938.
45) Sokol u nas i u ^ehoslova~koj, Vidici, br. 2, 25. juni 1938.
46) N. Bartulovi}, ^ehoslova~ka na novim putevima, Vidici, br. 12, 25. novembar 1938.
47) Op{irnije: N. @uti}, Sokoli – ideologija u fizi~koj kulturi Kraqevine Jugoslavije, Beograd, 1991.
48) Fantovski zbor u Qubqani, Vidici, br. 3, 10. juli 1938.
49) Isto.
50) Isto.
51) Op{irnije: N. @uti}, Sokoli...
52) Duhovna spremnost za jedinstvo, Vidici, br. 4, 25. juli 1938.
53) “B. M”. (Bartulovi}, Marjanovi}), Nepotrebna zabrinutost “suvi{nih qudi”, Vidici, br. 4, 25. juli 1938.
54) Ne mewaju qudi na~ela..., Vidici, br. 7, 10. septembar 1938.
55) Balkan i Balkanstvo, Vidici, br. 5 i 6, 10. avgust 1938.
56) Kras je vapnena~ki predjel u zale|u tr{}anskog zaqeva. Na zapadu se dodiruje s ravnicom dowe So~e, odnosno s Furlanskom nizinom, na sjeveroistoku je ome|en Vipavskom dolinom i Vipavskim brdima, od kojih ga odvaja dolina Branice i rijeke Ra{e.
57) O novoj Evropi, Vidici, br. 8 i 9, 10. oktobar 1939.
58) Uvodno razmatrawe “O novoj Evropi”, Vidici, br. 8 i 9, 10. oktobar 1939.
59) Isto. – O dramati~nom stawu u sredwoj Evropi poslije Minhenskog sporazuma u Vidicima su pisali Milan Marjanovi} (Drama bez katarze), \uro \urovi} (^emu nas
u~i ~ehoslova~ka kriza?) i ponovo Niko Bartulovi} (Ni{ta bez zanosa i `rtva – vidjeti u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
60) “Dr Bene{ovo na~elo je bilo: ’Krist, a ne Cezar’. On se dr`ao tog na~ela, ma da i mala deca znaju iz istorije da je Krist zavr{io `ivot i razapet na krstu, a Cezar da je
triumfovao. Pa ipak, mala deca znaju i to, da je Kristov ideal pravde, qubavi i bratstva nadja~ao ideal Cezarov, pa da }e ga ponovo nadja~ati” (Dr Eduard Bene{, Vidici, br. 8 i 9, 10. oktobar 1938). Bartulovi} je 1934. godine preveo kwigu Jana Haj{mana “D-r Eduard Bene{” sa ~e{kog na “srpskohrvatski”.
61) Izbori u dvadesetgodi{wici, Vidici, br. 10, 25. oktobar 1938.
62) Isto.
63) Akcija za osnivawe Jugoslovenskog kulturnog kluba u Beogradu otpo~ela je maja 1937,
kada je na konferenciji izabrana privremena uprava sa profesorom Univerziteta dr
Ivanom \ajom na ~elu. Klub nije preduzimao “ni{ta sve do kraja ovog mjeseca, kada
je sazvana ovogodi{wa skup{tina, na kojoj je izabrana i prva uprava na ~elu s akademikom prof. dr Jovanom Erdeqanovi}em”.
323
64) J. Erdeqanovi}, Jugoslovenski kulturni klubovi, Vidici, br. 11, 10. novembar 1938.
65) Isto.
66) N. Bartulovi}, Osnivawe Jugoslovenskih kulturnih klubova, Vidici, br. 11, 10. novembar 1938.
67) Jugoslovenski Kulturni Klub, Vidici, br. 11, 10. novembar 1938.
68) Na{e i wihovo jugoslovenstvo, Vidici, br. 11, 10. novembar 1938.
69) N. Bartulovi}, Denuncirawe na veliko, Vidici, br. 7, 10. septembar 1938 (kompletan
tekst u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
70) Uvodna razmatrawa: O dobroj voqi me|u qudima, Vidici, br. 13–14, 25. decembar 1938.
71) Malo statistike o nama, Vidici, br. 1–2, 25. januar 1939.
72) Putevi duhovne obnove, Vidici, br. 1–2, 25. januar 1939.
73) Isto.
74) Isto.
75) “Bartulovi} i prijateqi” su u vreme odr`avawa kongresa 1922. godine bili najtvr|i
integralni Jugoslaveni i centralisti kao ~lanovi Orjune, potom i Jadranske stra`e.
76) Jovan Cviji} o narodnom sporazumu, Vidici, br. 1–2, 25. januar 1939.
77) Isto.
78) Kako ga opisuju Vidici fra Lujo Marun, koji je ro|en 10. decembra 1857. u Skradinu,
“jo{ je u |a~ko doba po~eo da sabira sitne arheolo{ke predmete, da bi kasnije postao
glavnim sabira~em, prou~avaocem i stvaraocem muzeja starina zagorske Dalmacije.
Pro{av fraweva~ki novicijat u romanti~nom Visovcu na Krki, zare|en je za sve}enika g. 1880, pa je u okolini Drni{a, onda Knina, te oko Skradina po~eo da skupqa i
kopa naro~ito starine iz vremena starohrvatskih knezova i kraqeva, osnivaju}i g.
1885 Odbor za starine, a g. 1886 Hrvatsko starinarsko dru{tvo, koje je idu}e godine
po~elo s radom, ~iji su rezultati objavqeni ve} 1888. u Radu Jugoslavenske akademije
u Zagrebu. Kada su hodnici fraweva~kog samostana bili prenatrpani starinama i
stare{ina samostana zatra`io evakuaciju, fra Marun je uspeo da osnuje i prvi ’Muzej hrvatskih spomenika’ (1893), a domalo, godine 1895, i strukovni ~asopis ’Starohrvatska prosvjeta’, koji je izlazio sve do 1904. godine. Za vreme rata fra Marun je od
okupacionih talijanskih vlasti bio interniran u Jakinu, odakle je tek 1921. vra}en
u Knin, gdje nastavqa radom te uspe da za muzej kupi staru kninsku tvr|avu, a wegov
muzej preuzima na brigu zagreba~ka oblast i obezbe|uje ga” (Fra Lujo Marun, Vidici, br. 1–2, 25. januar 1939).
79) N. @uti}, Rimokatoli~ka crkva i hrvatstvo – od ilirske ideje do velikohrvatske realizacije 1453–1941, Beograd, 1991, 20–21.
80) “Nau~nu vrednost” Strzigovskog kritikovala je ~ak i Krle`ina antisrpska “Enciklopedija Jugoslavije”: “Zbog brzopletih zakqu~ivawa i slabe fundiranosti, mnoge
postavke Strzigovskoga (pa i ova o starohrvatskoj umjetnosti) nisu u znanosti op}enito prihva}ene” (Enciklopedija Jugoslavije, tom 8, Zagreb, 1971, 200). Citirana
kwiga Strzigovskog, pored ostalog, nosi naslov o starom slavenstvu a ne hrvatstvu.
81) Kompletan ~lanak u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II.
82) Uvodna razmatrawa: O potrebi slobodne i stvarne diskusije, Vidici, br. 4, 25. februar 1939.
83) Diskusija o hrvatskom pitawu u Vidicima, Vidici, br. 4, 25. februar 1939.
84) Hrvatsko pitawe u brojkama, Vidici, br. 4, 25. februar 1939.
85) AJ, 1001-16, Izjava Juraja Demetrovi}a izvanrednom komesaru za personalne poslove
u Beogradu, data 20. maja 1942.
86) Svoje “Uspomene” qevi~ar Dragoqub Jovanovi} je pisao u vremenu Brozove Jugoslavije kada je Bartulovi} definitivno progla{en ~etnikom-fa{istom i “antinarodnim elementom”.
87) D. Jovanovi}, Politi~ke uspomene, Isku{ewa, kw. 5, Beograd, 1997, 55.
88) Isto, 229.
89) Misija inteligencije, Vidici, br. 23–24, 25. decembar 1939.
90) Isto.
91) Habsburzi i Vitelsbahi, Vidici, br. 23–24, 25. decembar 1939.
324
92) Vidjeti: N. @uti}, Liberalizam i Srbi...
93) Stari koaliciona{ (vjerovatno Milan Marjanovi}), Vidici, br. 23–24, 25. decembar
1939. (kompletan tekst u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”,
kwiga II).
94) Borba sa novim frankovlukom, Vidici, br. 23–24, 25. decembar 1939 (kompletan tekst
u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
95) O zadacima napredne {tampe, Vidici, br. 1–2, 25. januar 1940.
96) Isto.
97) Borba oko Slobodnog zidarstva. Zar novi ’Kul­tur­kampf’?! –­optu`be dr A. Korošeca i klerikalne štampe, Javnost, br. 1–2, 25. januar 1940 (kompletan tekst u: “Kwige,
~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
98) Sa sednice Upravnog ve}a Velike Lo`e “Jugoslavija”, odr`ane u Beogradu 3. januara
1941, Vidici, br. 1–2, 25. januar 1940.
99) Pod ovom anonimnom {ifrom mogu}e je da se kriju imena Nike Bartulovi}a i Milana Marjanovi}a.
100) Masoni u zapadnom svetu (“Stari mason”), Vidici, br. 1–2, 25. januar 1940 (kompletan
tekst u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
101) B. Vinkovi}, Masonstvo u Jugoslaviji, Vidici, br. 1–2, 25. januar 1940.
102) Na pola puta, Vidici, br. 1–2, 25. januar 1940.
103) Isto.
104) Odgovor “Novoj reviji”, Vidici, br. 1–2, 25. januar 1940.
105) Korov sa na{ih poqa, Vidici, br. 1–2, 25. januar 1940.
106) Isto.
107) Bo`i}ni brojevi beogradskih dnevnika, Vidici, br. 1–2, 25. januar 1940.
108) Snaga qubavi kao osnov dr`ave, Vidici, br. 4, 25. februar 1940.
109) Zar nije politi~ar jer je divan ~ovek, Vidici, br. 4, 25. februar 1940.
110) Hrvatske ~akavske melodije i srpsko-pravoslavno crkveno pojawe, Vidici, br. 4, 25.
februar 1940.
111) N. Bartulovi}, ^ehoslovaci i Poqaci, Vidici, br. 8, 25. april 1940 (kompletan ~lanak vidjeti u: “Kwige, ~lanci, kritike i polemike Nike Bartulovi}a”, kwiga II).
112) Moj prijateq Tonislav Malvasija, Vidici, br. 8, 25. april 1940 (Bartulovi}ev memoarski roman vidjeti u : “Romani, pripovjetke i drame Nike Bartulovi}a”, kwiga III).
113) Novu antiliberalnu (korporativnu) ideolo{ku oblandu na jugoslavensko sokolstvo
poku{ao je nabaciti deo vlade oko Dragi{e Cvetkovi}a, odnosno srpski dio JRZ oko
Cvetkovi}a, preko S