Karayolu Sistemleri ve Elemanları
Karayolu: Üzerinden halkın ve taşıtların geçme hakkına sahip olduğu arazi parçasıdır.
Karayolu Ulaşımı: Karayolunu ulaşım amacıyla kullanan, motorlu ve motorsuz taşıtlar ile
yayaların yol üzerindeki hareketidir.
Taşıt Yolu: Halkın araçlarla geçme hakkına sahip olduğu karayolu veya karayolu parçasıdır.
Yola Bitişik Kaldırım(Footway): Üzerinden, yalnızca halkın yaya olarak geçme hakkına
sahip olduğu, taşıt yoluyla bitişik, taşıt yolu ile arasına fiziksel bir engel konulmamış,
yayaların kullanabileceği karayolu parçasıdır.
Yoldan Ayrılmış Kaldırım(Footpath): Üzerinden, yalnızca halkın yaya olarak geçme
hakkına sahip olduğu, fiziksel bir engel ile taşıt yolundan ayrılmış, yayaların kullanabileceği
karayolu parçasıdır.
Yürüme Yolu: İnsanların yaya olarak kullanma hakkına sahip oldukları yollardır.
Bisiklet Yolu: Üzerinden, halkın motorsuz bisikletlerle geçme hakkına sahip olduğu, yayalı
ve yayasız karayolu kısımlarıdır.
Sınıflarına Göre Karayolları
1- Devlet Yolları: İlleri birbirine bağlayan yollardır. (Bayındırlık Bakanlığı Karayolları Genel
Müdürlüğüne bağlıdır.)
2- İl Yolları: İlleri ilçelere bağlayan yollardır. (Bayındırlık Bakanlığı Karayolları Genel
Müdürlüğüne bağlıdır.)
3- Köy Yolları: Köyler arası yollardır. (Eskiden Köy Hizmetleri’ne bağlıyken günümüzde İl
Özel İdare’ye bağlıdır.)
4- Çevre Yolu: Şehirlerin büyümesiyle şehir içi ulaşımını engellememek için devlet yollarını
kesintisiz(transit) bir biçimde birbirine bağlayan bölünmüş yollardır.
5- Otoyollar: Özel yol konumundadır. KGM denetiminde olup bazı araçların kullanmasına
izin verilen yollardır.
NOT: Günümüzde il yolları uzunlukları azalmaktadır. Bunun nedeni bu yolların bir kısmının
devlet yolu haline gelmesi ve yol geçkilerindeki genişletmelerdir.
NOT: Türkiye’de E sınıfında olan tek yol E5 karayoludur.
AlGe Yapı
Sayfa 1
Karayolu Sistemleri ve Elemanları
Geçki(Güzergah): Bir yolun arazi üzerinde izlediği doğrultuya denir.
Düzen(Plan): Yolun yatay bir düzlem üzerindeki izdüşümüdür.
Doğrusal Yol(Alinyman): Bir yolun ekseninin düz giden kısımlar ile oluşmuş kısmına
verilen addır.
Kurba(Kurp): Bir yolun ekseninin eğri giden kısımlardan oluşmuş kısmına verilen addır.
Boy Kesit: Geçkinin düşey düzlem boyunca açılımında elde edilen çizgeye boy kesit denir.
Boy kesitte aşağıdaki etmenler bulunur:









Geçki üzerindeki noktaların kotları,
Noktaların başlangıca uzaklıkları,
Boyuna eğim,
Kurbalar,
Arazinin zemin durumu,
Yer altı suyu durumu,
Menfezler,
Köprüler ve
Diğer ulaşım yapıları ile kesişmeler.
Esnek Üst Yapı Tabakalarının En Sık Karşılaşılan Sıralanışı
Tekerlek Yükü
Aşınma Tabakası
Kaplama
Tabakası
Binder Tabakası
Temel Tabakası
Temel Altı Tabakası
Düzleme Tabakası
Yalıtım
Tabakası
Doğal Zemin
AlGe Yapı
Sayfa 2
Karayolu Sistemleri ve Elemanları
Düzleme(Tesviye) Tabakası: Yol kesitinde bazı yerlerin kazılıp bazı yerlerin doldurulması
işlemine toprak işi denir. Doğal zeminin düzeltilmesinden oluşan bu işe, uygulamada daha
çok toprak düzlemesi veya kısaca düzeleme denir. Toprak işi sonucu ortaya çıkan yüzeye
düzleme yüzeyi denir. Düzleme yüzeyinin uygun enine boyuna eğim verilerek bir greyder
yardımı ile son olarak düzeltilmesi işlemine ince düzleme(reglaj) adı verilir.
Temel Altı(Alt Temel) Tabakası: Düzleme yüzeyi üzerine serilen ve genellikle kum, çakıl,
taş kırığı, yüksek fırın cürufu gibi daneli malzemeden oluşturulan tabakadır. Kaplamadan
gelen ulaşım yükünün, taban üzerinde yayılmasında, üzerinde bulunan temel tabakasına
yardımı yanında, su ve don etkilerine karşı durdurucu bölge görevini yapan bu tabakanın
oluşturulması ile daha pahalı malzemeden yapılacak temel tabakasının kalınlığı azaltılmış,
böylece alım satımda yarar sağlanmış olur.
Temel Tabakası: Temel altı tabakası ile kaplama tabakası arasına yerleştirilen ve dane
dağılımı ile diğer koşulları belli olan doğal kum, doğal çakıl veya kırma taş ile az miktarda
bağlayıcı ince malzemeden oluşan tabakadır.
Kaplama Tabakası: Temel tabakası üzerine yapılan ve ulaşımın doğrudan doğruya temas
halinde olduğu bitümlü karışımlar, beton, parke vb. malzeme ile yapılan tabakaya denir. Bu
tabaka birkaç tabaka halinde yapılır. Bunlardan en üstte bulunan tabaka, ulaşımın ve iklim
koşullarının bozucu etkilerine karşı koyan aşınma tabakasıdır. Bunun altında bulunan tabaka
ise binder tabakası olarak tanımlanır.
Sabit(Rijit) Üst Yapı Tabakaları
Tekerlek Yükü
Beton Tabaka
Temel Tabakası
Kaplama
Tabakası
Düzleme Tabakası
Doğal Zemin
AlGe Yapı
Yalıtım
Tabakası
Sayfa 3
Karayolu Sistemleri ve Elemanları
Alışılagelmiş Bir Yol En Kesiti
Yol Kıyısı(Banket)
Yol Kıyısı(Banket)
Kaplama Tabakası
Toplam Kaplama(Platform) Tabakası
Kamulaştırma Bölümü
Yol Kıyısı(Banket): Yol kaplamasının iki yanında, kaplamaya bitişik ve kaplama kenarı ile
şev başı arasında kalan kısma yol kıyısı denir.
Genellikle ayrı bir tür malzeme ile kaplanan bu kısım yayaların yürümesi ve taşıtların arızası
gibi olağan olmayan durumlarda taşıtların durmasına ayrılmıştır. Yani güvenlik için yapılır ve
güvenlik boşluğu olarak da adlandırılır. Ayrıca yol kaplamasını yandan destekleyerek, yol
kaplamasının dağılmasını dolayısıyla da bozulmasını geciktirir.
Yol kıyısının oluşturulması sırasında önemsenmesi gereken başlıca konular şunlardır:
* Yol kıyısının genişliği yeterli olmalı ve yol boyunca da sürekli olarak bu genişliği
korumalıdır. Yol kıyılarının genişlikleri yapıldıkları yolun sınıfına ve arazi durumuna bağlı
olarak bir ila üç metre arasında değişir.
* Taşıt kullananların kolaylıkla fark edebilmeleri için, yol kıyıları farklı dokuda ve renkte bir
malzeme ile kaplanmalıdır.
* Yol kıyılarının yüzeyine kaplama yapılmaması durumunda, yağış sularının yol gövdesine
sızmasını önlemek için yer sakızlı(bitümlü) bir malzeme ile kaplanarak geçirgenliği giderilir.
Veya kaplamaya göre enine eğimi fazla tutularak sızma azaltılmaya çalışılır.
Düz, Engebeli Arazi
Dağlık Arazi
2*L
2*L1
L2
2*L
2*L1
L2
Ana Yollar
10 - 13 6,0 – 7,5 ≥2,0 8,0 – 10,0 6,0 – 7,5 ≥1,0
İkinci Derece Yollar
10 - 12 6,0 – 6,5 ≥2,0 8,0 – 9,0 6,0 – 6,8 ≥1,0
İkincil(Tali) Yollar 7,5 – 8,0 5,5 – 6,0 ≥2,0 7,5 – 8,0 5,5 – 6,0 ≥1,0
Toplam Kaplama Tabakası(Platform) Genişliği: 2*L
Kaplama Genişliği: L1
Yol Kıyısı Genişliği: L2
AlGe Yapı
Sayfa 4
Karayolu Sistemleri ve Elemanları
Toplam Kaplama Tabakası(Platform): Yolun enine yönde kesintisiz olarak kaplama ve yol
kıyılarından oluşan kısmına toplam kaplama tabakası denir.
Toplam kaplama tabakası, kent içi yollarda yaya kaldırımları veya orta kaldırım(refüj)
kenarları ile kent dışı kırsal yollarda ise hendek ve dolgu şevi başları ile sınırlandırılmıştır.
Hendek: Yolun yarma kesimlerinde yol kıyısı ile yarma şevi arasında uzanan ve yol toplam
kaplama tabakası ile yarma şevine gelen yağış sularının toplanıp aktığı kanaldır. Bunlara
kenar hendek veya yan hendek de denir.
Bu hendekler genellikle üçgen veya yamuk kesitli olurlar. Derinlikleri bölgenin yağış
durumuna göre değişirse de genellikle 0,3 ile 0,75 arasında kalır. Hendeğin yol kıyısındaki iç
şevi için 3/1 ve 4/1; yarma tarafındaki şevi için 1/1 en çok kullanılan şev eğimleridir.
Hendeğin boyuna eğimi, oyulmalara sebep olamayacak, aynı zamanda fazla çökelmelere yol
açmayacak bir su akımı sağlayacak derecede olmalıdır. Duruma göre eğim azaltması yapılır
veya taş ila beton ile kaplanır.
Kafa Hendeği: Yarmalarda, yamaçlardan akan yağış suları aşınma(erozyon) yolu ile şevin
bozulmasına neden oluyorsa şev tepesinden bir miktar geride olmak üzere düzleme eğrisi
hattına koşut(paralel) olarak yine üçgen veya yamuk kesitli olmak üzere açılan hendeklere
verilen addır.
Kaldırım Kenar Taşı(Bordür): Kent içi yollarda, kaldırım ile daha yüksek kotta bulunan
yaya kaldırımı arasına veya kaplama ile daha aşağı kotta tanımlanacak olan orta
kaldırım(refüj) arasına yerleştirilen, genellikle taş veya betondan yapılmış kenar taşı
niteliğindeki yol elemanıdır.
Kaldırım Kenar Taşı Oluğu(Kanivo): Kent içi yollarda, kaplama ve yaya kaldırımı üzerine
düşen ve enine eğimden dolayı kaldırım kenar taşı kenarında biriken yağış sularının yol
boyunca kolayca ve belirli bir genişlik içinde kalacak şekilde akması için kaplamanın en dış
kenarından daha düşük kotta olmak üzere kaldırım kenar taşı ile kaplama arasında oluşturulan
en kesit kısmına kaldırım kenar taşı oluğu denir.
Baca(Rögar): Kaldırım kenar taşı kenarında birikip oluk boyunca akan yağış sularının yola
ve yol temeline zarar vermeden atık su uzaklaştırma ağına veya yağmur suyu akaçlama ağına
akmasını sağlayan yapılara baca denir.
Şev: Bir dolguda, toplam kaplamanın dış kenarı ile doğal zemin yarmada ise hendek tabanı ile
doğal zemin arasındaki eğik yüzeye şev denir.
Şev eğimini belirlemede gözetilen iki ana etmen, zeminin kendini tutma özelliği ile dolgu
veya yarmanın yüksekliğidir.
AlGe Yapı
Sayfa 5
Karayolu Sistemleri ve Elemanları
En çok kullanılan dolgu şevi oranları 3/2, 3/1 ve 4/1’dir. En çok kullanılan yarma şevi oranları
ise 1/2, 1/1, 2/1 ve 3/2’dir.
Enine Eğim: Yol yüzeyine düşen yağış sularının toplam kaplamayı bir an önce terk
edebilmeleri için yol en kesitine, eksenden yol kıyısına veya kaplama dış kenarına doğru
olmak üzere her iki tarafa verilen eğime enine eğim denir.
Boyuna Eğim: Yola boyuna doğrultuda verilen eğim de boyuna eğim olarak adlandırılır.
Boyuna eğimi sınırlayan başlıca etmenler yolun sınıfı ve yolun geçtiği arazinin topografik
yapısıdır.
Akaçlama amacıyla yola en az 0,003 ile 0,005 arasında bir boyuna eğim uygulanmalıdır.
Yol Ekseni: Yol kaplamasının ortasından geçtiği varsayılan doğrultuya veya çizgiye yol
ekseni denir.
Eksen Çizgisi: Bölünmemiş yollarda, karşı yönlerden gelen araçların kullanabilecekleri yol
kısmını göstermek amacı ile yol üzerine çizilen boyuna doğrultudaki çizgiye eksen çizgisi
denir.
Ulaşım Şeridi: Taşıtların tek bir sıra halinde, güvenle hareket edebilmelerine olanak sağlayan
yeterli kaplama genişliğine ulaşım şeridi denir.
Bir taşıtın, bir yönde, güvenle gidebileceği şerit genişliği şehir için yollarda 3 metre iken
şehirler arası yollarda ise 3,35-3,65 metre arasındadır.
Çift şeritli yollarda gösterimler aşağıdaki gibidir:
2*1 İki şeritli ve tek yönlü yol
2*2 Bölünmüş Karayolu, Dört Şeritli, İki Gidiş ve İki Geliş
Şerit Çizgisi: Aynı yönde hareket eden taşıtların, kullanacağı şeritleri birbirinden ayıran
boyuna doğrultudaki şeritlere, şerit çizgisi denir.
Duraklama(Park) Şeridi: Yüksek ölçünlü yollarda, taşıtların durmaları veya duraklamaları
için, yol kenarlarına ek olarak yapılan şeritlere duraklama şeridi denir.
Tırmanma Şeridi: Dağlık bölgelerdeki yokuşlarda, yol iki şeritli ise, yavaş hareket eden
taşıtların kullanımına sunulan ve yolun en sağında oluşturulmuş olan şeride tırmanma şeridi
denir.
AlGe Yapı
Sayfa 6
Karayolu Sistemleri ve Elemanları
Tırmanma şeridi genişliği için 3,25 metre ölçüsü yeterlidir.
Toplayıcı Yollar: Şehir içindeki ulaşımı, toplayıp şehirler arası yollara aktaran ve böylelikle
şehir içi ulaşımı rahatlatan yollardır. Bu yollara örnek olarak Denizli’deki İstiklal Caddesi
verilebilir.
Bölünmemiş Yol: Üzerinde karşı yönlerden gelen ulaşımı ayıran herhangi bir engelin
bulunmadığı, tek toplam kaplamadan oluşan yollarda bölünmemiş yol denir.
Bölünmüş Yol: Bir yöndeki ulaşımın, karşı yönden gelen ulaşımdan orta kaldırım(röfüj),
korkuluk ve benzeri fiziksel bir engel kullanılarak ayrıldığı yola bölünmüş yol denir.
Bölünmüş yollarda, toplam kaplama çift taraflıdır. Yani bölünmüş yollarda toplam kaplama
en az iki kaplama ve yol kıyılarından(banket) oluşmaktadır.
Arazinin durumuna göre, toprak işi yönünden daha iktisadi bir çözüm için toplam
kaplamaların farklı kotlarda yapılması mümkündür.
Orta Kaldırım(Röfüj): Bölünmüş yollarda karşı yönlerden gelen ulaşıma ilişkin
oluşturulmuş toplam kaplamaları birbirinden ayıran ve yol kaplamasına nazaran daha yüksek
veya dah alçak kotta bulanan kısma orta kaldırım denir.
Orta kaldırımların genişlikleri, kent içi yollarda en az dört metre iken kısal yollarda bu
genişlik yedi metreye kadar çıkmaktadır.
Korkuluk: Taşıtların yoldan dışarıya çıkmalarını veya bölünmüş yollarda diğer toplam
kaplamaya girmelerini önlemek amacıyla, gerekli kesimlerde toplam kaplama dış kenarlarına
konan engeldir.
Kenar Taşları: Yüksek dolgular, daralan yol kesitleri, yatay kurplar ve görüşü kapalı düşey
kurplar gibi geçkinin tehlikeli kesimlerinde güvenlik düşüncesi ile toplam kaplamanın
kenarlarını belirtmede kullanılan işaret elemanıdır.
Kamulaştırma Genişliği: Yolun yapımına başlanmadan önce, kamulaştırılması gereken
arazinin, geçki boyunca olan yeterli genişliğine, kamulaştırma genişliği denir.
AlGe Yapı
Sayfa 7
Download

Karayolu Sistemleri ve Elemanları