921
II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ
İLETİŞİM VE UZLAŞIM STRATEJİLERİ: “KIRGIZ” LARIN “KÜLTÜREL KODLAR”ININ SÖYLEM
ÇÖZÜMLEMESİ “MANAS DESTANI”
Nebahat Akgün Çomak*
Elgiz Yılmaz**
1.GİRİŞ
Çalışmamızda, seçime gittiğimiz “Manas Dastanı” ikonlaşarak; zamandan zamana,
mekandan mekana, yerelden evrensele, kültürel kodlarla, iletişim ortamlarında yeniden bir
söylem kazanmıştır. Manas Destanı, Kırgız Türklerinin, 15. ve 16. yüzyıllarını kapsayan,
yaklaşık dört yüz bin dizelik büyük bir manzum söylemidir. Dolayısıyla, bu ikonlaşmış destan,
Kırgız’ların, bütün kültürel kodlarını “ aile, akrabalık, töreler, millet, bayrak, mitoloji,
inanışlar, ahlâk, din, dil, örfler, adetler, gelenek, görenekler, coğrafya, destanlar, efsaneler,
maniler, koşuklar, ayinler, masallar, cinsiyet rolleri, diğer uluslarla ilişkiler, efsaneler ,….gibi”
Kırgız toplumsal yaşamını aksettirirken ya da ortaya koyarken ve destan artık bir kült haline
gelmiştir. Manas destanında yer alan, kültürel kodlardaki motifler , Türk kültürel kodlarında ve
motiflerinde, ortak kültürel kod/motiflerde geçiş yapmışlar, iletişim ve uzlaşım sağlamışlardır.
Çalışmamızda seçtiğimiz “”Manas Destanı” nda “İletişim ve Uzlaşım Stratejileri” tespit
edilecektir. İletişim ve Uzlaşım Stratejilerini belirlerken ya da tespit ederken, destan
çözümlemelerine yeni bir bakış açısı getirmesi bakımından, geliştirdiğimiz ve “Kırgız”ların
“K” sı, en iyi manasçı olan “Keldibek” in “K” sı, iki telli yaylı saz “Komuz” un da “K”sından
yola çıkarak “21-K” yönteminden yararlanacağız. “21-K” şöyledir:
1. Kırgız
2. Konu
3. Kahraman
4. Keldibek
5. Kült
6. Komuz
7. Kültür
8. Kollektif
9. Karşıtlıklar
10. Kalıplaşmalar
11. Kelime Oyunları
12. Kötülük
13. Karşılaştırma
14. Kriz
15. Kaygı
16. Kesişme
17. Kümeleme
18. Konumlamdırma
19. Kavramlar
20. Kanıtlama
*
Yrd. Soç. Se., Galatasaray Üniversitesi İletişim Fakültesi, Türkiye [email protected]
Arş. Gör., Galatasaray Üniversitesi İletişim Fakültesi, Türkiye [email protected]
**
922
II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ
21. Kodlar
21. 1.Yorumlayıcı Kod
21.2. Kültürel Kod
21.3. Simgesel Kod
21.4. Nesnesel Kod
21.5. Renksel Kod
21.6. Sayısal Kod
21.7. Mistik Kod
21.8. Geometrik Kod
21.9.İ şaretsel Kod
21.10. Mekansal Kod
21.11.Bitkisel Kod
21.12. Hayvansal Kod
21.13. Adsal Kod
21.14. Masalsal Kod
21.15. Doğasal Kod
21.16. Taşsal Kod
Seçtiğimiz destanımızda amacımız; ortaya koyacağımız çalışma ile “İletişim ve Uzlaşım
Stratejileri”ni belirlemektir. Dolayısıyla, çalışmamızı kuramsal dayanaklar bağlamında “21-K”
yöntemine dayandırarak söylem çözümlememizi kuvvetlendirmek ve sağlam temellere
oturtmaktır. İletişim ve Uzlaşım insan odaklı ve sürdürülebilirliktir. Manas Destanı, iletişim
kurmada ve uzlaşım sağlamada; siyah ve beyazın keskinliği yerine daha renkli ve çok boyutlu
bir tablo çizmektir.
2. “21-K” YÖNTEMİNE GÖRE “MANAS DESTANI”NIN SÖYLEM
ÇÖZÜMLEMESİ
2.1. “21-K”
1. KIRGIZ
Destanda “Kırgızlar” için “çok eski bir millet” olarak söz edilmektedir. Kırgız “Kırk
Kiz” (Söylene gore; “Kırgız” adı “Kırk kız” dan gelmektedir. Çok eski zamanlarda, çok
zengin bir Padişah varmış. Padişah’ın da, güzeller güzeli bir kızı varmış.Padişah kızına bir
görkemli saray yaptırmış ve içine de kırk güzel kız koymuş.Padişah’ın kızı ve kırk kız arkadaşı
sarayda birlikte, mutluluk içerisinde yaşarlarmış.Bu saraya, erkek girmesine izin
verilmemiş.Padişah’ın Kızı ve Kırk Kız arkadaşı, sarayın bahçesinden geçen, güzel nehirin
köpüklü sularında oynamışlar. Günlerden bir gün kızların hamile oldukları öğrenilmiş.Bu
haberi duyan, Padişah “Kızı”nı ve Kırk Kızı” saraydan çok uzak bir yere göndermiş.Bu
kızlardan doğan çocukların “Kırgız” soyunu oluşturduğuna inanılmış.) Kırgızlar “Kır-ları”
(dağları gez) anlamlarına geldiği söylenir. Çin kaynaklarında da “Kien-Kun” ve “Ki-ku” gibi
adları görmekteyiz. Söylene gore, Kırgızlar, ilk defa Tanrı Dağları’nın doğusunda
görülmüşlerdir. Kırgızlar, Uygur Kaanı’nı öldürerek Türk devletinin, başına geçmişlerdir, daha
sonra da, Kalmukların egemenliğine girmişlerdir. Kırgızlar, Tanrı Dağları’nın, batısına göç
etmişlerdir. Kırgızlar, dünyanın en büyük destanı olan “Manas Destanı” na sahiptirler. Destan,
Kırgızların büyük aşamalardan geçerek birlik ve beraberliklerini korumalarını anlatır.
Dolayısıyla, Manas Destanı, Kırgız’ların milli destanıdır ve Ortaasya’da çok geniş bir
cografyaya yayılmıştır.(Ögel, 1989,s.495)Destan, dil ve folklorik özellikler bakımından çok
923
II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ
zengindir. Destanda, once Şamanizm, sonra da İslami özellikler görülür. Manas Destanı ya da
Kırgızlar’ın milli destanı, Sayakbay Karalay tarafından tolanmış ve yazıya geçirilmiştir.
2. KONU
Destan üç büyük anlatıdan oluşmaktadır. Birinci anlatı da; Manas ikinci anlatı da;
Semetey üçüncü anlatı da ise; Seytek’in olayları anlatılır.
Kırgızlar, hükümdarları “ Karahan” ölünce, Kalmuk’lularla geçen mücadeleleri
sonucunda yenilirler ve Kalmuk’luların egemenliği altına girerler. Karahan oğullarında olan
Çakıp, “kırk aile” yi Altay’lara götürür. Çakıp Han, bir gece rüyasında, bir oğlu olacağını
görür. Çakıp Han, oğluna “Manas” adını verir ve çocuk olağanüstü özelliklere sahiptir. Manas,
Kırgız bağımsızlık savaşının kahramanı olur ve büyük savaşta ölür. Manas’ın oğlu Semetey,
Afgan Hanı’nın kızı Ayçürek’i sever ve evlenmek ister. Afgan Hanı kızını vermek istemez ve
savaş çıkar. Semetey, savaşı kazanır ve Ayçürek ile evlenir. Semetey’in oğlu Seytek de Kırgız
halkı ve bağımsızlık için bir çok mücadeleler verir. Manas’ın torunu Seytek, Kırgız Hanı olur.
3. KAHRAMAN
3.1. Erkek Kahramanlar
“Karahan” (Korkusuz, yiğit, çok zengin bir kahraman.)
“Oğuz Han”(Karahan’ın oğlu, adil ve yiğit bir kahraman.)
“Babir Han”
“Tübay Han”
“Kögöy Han”
“Nogay Han”
“Esen Han” (Karahitay Hanı, kurnaz bir kişi.)
“Nogay Han’ın çocukları” (1.Orozdu 2.Üsön 3.Bay 4.Cakıp ‘Yakup’)
“Akbalta Batır” (Dağılmış halkı bir araya getirir.Kırgızlar, Akbalta Batır’ın himayesine
sığınırlar. Akbalta, aksakallı ve kutsaldır. Akbalta’yı destekleyen, ve ona yol gösteren bir
meleği vardır. Manas, Akbalta için şu sözleri söyler; “Kurban olayım Akbalta, babam olmaya
layık evliya. Halk içinde kut oldun. Düşmanla çarpışmada baş oldun.Elime alsam bayrak idin.
Atımı bağlasam altın direğim idin.”)
“Cakıp Bay”
“Bay Ciğit” (Ak sakallı, bilgiç, akıllı, görmüş geçirmiş kişi, Cakıp’ın rüyasını, iyiliğe
yoran kişi.)
“Sulayka”
“Oşpur” (“Manas” ın eğitilmesi için verilen yiğit.)
“Manas” (Doğuşu, bir rüya ile müjdelenir. Doğduğunda iki avucunda da kan pıhtısı
vardır. Çocuğun olağanüstü özellikleri görülür. Kırgızlar, Manas’ın etrafında toplanırlar ve
bağımsızlık için yapılan mücadelelerde önderlik eder. Manas, Kırgızların erkek sembolüdür.
Kutsal Kitap’ta “Manas” için; Kuzeydeki Kırgızlar’dan Manas adında bir alp doğacaktır. Onun
arkasında kara mavi yelesi, omuzu üzerinde tahta gibi kızıl beni olacaktır.)
“Akrep gözlü Er-Manas, çok iri vücutluydu,
Bir kubbe yanı gibi, büyük görünüşlüydü,
Er-Manas doğar iken, herkes şaşırmış idi.
Kanlı elini gören, aklın kaçırmış idi.
Bir kara kan parçası, sağ avcunda var idi,
Bir koyun bağrı kadar, bir kanı tutar idi.
924
II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ
Kaşları çatık, çatık; göz üstü büyük idi,
Gözleri kızıl, kızıl; yüzü de gömgök idi.
“Büyük aşık kemikli, Yakup-Bay’ın öz oğlu, Âsil doğan Er-Manas” (Ögel,1989:500)
“Berdike”
“Bakay”
“Er Şuutum”
“Almambet”( Evliya gibi değerli bir kişi. Sezgileri çok kuvvetli.)
“Aydarkan”
“Er Sırgak” (Genç bir bahadır.)
“Şıpyay” (Karacoy’un oğludur.)
“Kırgıl” ( Kırk yiğidin başıdır.)
“Üson” ( Nogay Han’ın oğludur. Yirmi dört yaşında, Kalmuk’lara esir düşmüştür.)
“Acıbay” ( Yetmiş kabilenin dilini bilen yiğit.)
“Teyiş” (Temir Han’ın on sekiz yaşındaki oğlu)
“Semetey” (Manas’ın oğludur. Manas büyük savaşta ölünce, halk Semetey’i başkan
seçer. Semetey, Afgan hanı’nın kızı, Ayçürek’ sever ve yüzden savaşlar başlar. Semetey
savaşı kazanır ve Ayçürek ile evlenir. “Büyük yurtları gütsün, halkın başında kalsın!/ Semetey
olsun adı, bu adı benden alsın (Ögel,1989:534)
“Seytek” (Manas’ın torunudur. Seytek’in döneminde aile içi çatışmalar yer almaktadır.
Seytek bir çok kahramanlıklar göstererek Kırgız Hanı olur.) (Ögel,1989:495-541)
3.2. Kadın Kahramanlar
Bütün Türk destanlarında olduğu gibi “Manas” destanında da kadın önemli bir yere
sahiptir. Destanlarda “kadın” “anne, eş, sevgili, tanrıça, ilahi ruh”tur.
“Çayırdı” (Cakıp’ın karısı.)
“Bakdölöt” (Cakıp’ın ikinci eşi.)
“Kanıkey” (Manas’ın eşi. Manas’ın nasihatçisidir. Manas’ın en yakın akıl hocasıdır.
Manas ile birlikte, silahlanıp, düşmana karşı savaşır. Kanıkey iyi bir eştir, aynı zamanda da
halkına kahraman bir çocuk yetiştirir. Kırgız’ların kadın sembolüdür. Destanın sonunda
ölmeyen kadın kahramandır.)
“Karabörk”
“Akılay”
“Sanırabiyga” ( zarif, uzun kirpikli, ince belli güzel bir kız.)
“Aruuke” ( büyücü bir kız.)
“Ayçürök” (Afgan Hanı’nın kızı, Semetey’in eşi. Akıllı, güzel ve bilgilidir. Destanda,
Kanıkey gibi özellikler sahiptir. Her zaman, Semetey’in yanındadır. Semetey’in başına
gelebilecek felaketleri önceden haber verir. Ayçürök, iyi bir eştir ve halkına bir kahraman
yetiştirir.)
“Saykal” ( çok iyi ata binen ve mızrak atan bir kız.) (Ögel,1989:497-529).
4. KELDİBEK
“Manas Destanı” nı okuyup söyleyenlere “Manasçı” denilir. Manasçılık bir meslek ya da
sanat olarak kabul edilir. Kırgız’larda “destan” artık bir kült haline gelmiştir. Bir çok ünlü
manasçı vardır ama “Keldibek”in “Manas” terennümü herkesinkinden farklıdır. Söylene gore;
“Keldibek” “komuz” unu çalarken, kurtlar bile kuzulara dokunmazmış.
5. KÜLT
925
II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ
“kaya kültü” (Eski Türkler, büyük taşlar ve kayaların kutsallığına inanırlar ve Gök-Tanrı,
Türklerin atasına “yada” adında sihirli bir dilek taşı armağan etmiştir. Bu uğurlu taşla
istenildiği zaman yağmur yağdırılır.)
“su kültü” (Su kutsaldır. Suya pis bir şey atılmaz. Su kirletilmez. Rüyasında temiz su
gören feraha çıkar, kirli su gören sıkıntıya düşer.)
“mağara kültü” (Türk kültüründe mağara ve oyuklar kutsal kabul edilir.”korunak” olarak
da kullanılır.)
“ışık kültü” (
“ağaç kültü” ( Türk kültüründe ağaç kutsaldır.Toprağın derinliklerine uzanan kökleri
geçmişi simgeler. Gökyüzüne uzanan boyu ile geleceği simgeler. Yaprakları, çiçekleri,
meyvesi ile yaşamın devamının simgesidir.)
“dağ kültü” ( Eski Türklerde Tanrı Dağı ve Ötüken Dağı önemlidir. Türk’lerde her
boyun, kutsal Kabul ettiği bir dağı vardır. “dağ kültü” “Gök Tanrı kültü” ile özdeşleşerek bir
inanç halini almıştır. Ulu dağların tepeleri, Tanrı’ların yeridir.)
“yer-su kültü” (yer-su kültünün en önemli kaynağı dağdır.)
“Gök-Tanrı kültü” ( Tanrı göklerdir. Ulu dağların tepeleri, Tanrı’ların yeridir.)
“orman kültü” ( ağaç önemli bir yere sahiptir. Ulu ağaçlar kutsal kabul edilir.Adak
kurbanları, bu ağaçların yanında kesilir. Yağmur duaları ağaç altında yapılır. Dilek için “ağaç”
a çaput bağlanır.)
“Umay Ana kültü” ( Umay Ana, yavrular ve hamile annelere yardım eden bir “dişi
ruh”olarak bilinir.Fatma Ana kültü ile ile Umay Ana kültü birbirlerine özdeşleştirilir. Fatma
Ana kültü, Kıbela’nın “Ana Tanrıça Kybele” devamıdır.)
“ayin/bayram/tören kültü”
“tabiat kültü” ( olağanüstü tabiat olaylarıdır “deprem” “sel” “yanardağ” “fırtına”
“şimşek” “çığ” “rüzgar”)
“tenasüh kültü” ( yeniden dirilmedir. Manas yeniden dirilir.)
“yağmur taşı kültü” (yağmur tılsımları önemli bir yere sahiptir.)
“ölüm ve ölüler kültü” ( Manas’ın, öldükten sonar dokuz gün bekletilmesi, Canıp’ın,
atalarının mezarının başına gidip Tanrı’ya yalvarması.)
“sihir-büyü-kehanet kültü” ( Çakıp “efsun” okuyup. )
“müzik-dans kültü” (Kadın şamanlar “davul” çalıp “Umay Ana’yı yardıma çağırdılar.)
“dua-dilek kültü” ( Beşik bağı kutlu olsun, çocuğunu Tanrı korusun “dua” Cakıp;
Allah’ım çocuğumun bahtını ver, ömrünü ziyade eyle “dua” düşmandan intikamımı alsın,
kaybettiklerimi bulsun “dilek” “Beşiği çalkalasın, beş yaşında yurt yıksın/ On beşinde ok
atsın, büyük illeri alsın (Ögel, 1989:534)
“kurban kültü” ( Oşpur, Manas’a bir sarı keçi yavrusunu kurban kesti. )(Ögel,1989:496547).
6. KOMUZ
Şamanizm geleneklerini devam ettiren “ozan”lar, “komuz/kopuz/ saz/davul” u mübarek
saymışlardır. Ayinlerde ve törenlerde “komuz” çalarlar. Manasçı, Kırgızca “komuz” denen iki
telli yaylı saz kullanır.
7. KÜLTÜR
Destanın başvurduğu toplumsal bilgileri içerir. Manas Destanı, devrin sosyal-kültürelsanatsal-siyasal koşullarını da gösterir. Kırgız’ların bütün kültürel kodlarını içermektedir. Bu
926
II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ
kodlar; aile, ev, akrabalık ilişkileri, cinsiyet rolleri, gelenekler, motifler, kültler, masallar,
efsaneler, dil, din, coğrafya, diğer ülkelerle ilişkiler, töreler, inançlar, inanışlar, göç, düşman
istilası, sosyal olaylar, tıp bilgisi,doğum, düğün, ölüm rituelleri, hayvan besleme şekilleri,
yemekler, içecekler, tabiat olayları, ahlak, …gibi toplum hayatında derin izler bırakırlar ve o
topluluğun hafızasında yoğrularak biçimlenirler.
8. KOLLEKTİF
Destanlar, bir milletin toplum yaşamında gerçekleşen ortak olayların “kahramanlıklar,
göç, düşman istilası, kuraklık , savaşlar, tabiat olayları” halk ozanları, bu önemli olayları ve
kahramanların olağanüstülüklerini çoşkulu bir uslupla anlatırlar. Dolayısıyla bu anlatılar
“kollektif” yaratılmış edebi manzumlardır.
9. KARŞITLIKLAR
Destanda her şey iki zıt kutup halindedir, devamlı çatışırlar ve sonunda uzlaşırlar.
iyi-kötü
gece-gündüz
savaş-barış
ak-kara
kış-yaz
güzel-çirkin
tek-çift
erkek-dişi
yer-gök
aydınlık-karanlık
tekil-çoğul
sabit-hareketli
sağ-sol
doğu-batı
kuzey-güney
sınırlı-sonsuz
ateş-su
ışık-karanlık
ruh-madde
yaşam-ölüm
10. KALIPLAŞMALAR “TEKERLEMELER/ ATASÖZLERİ/ DEYİMLER/
KOŞUKLAR”
Destanda masalsal anlatımlara rastlarız.(yerler yer olduğunda/sular su olduğunda/ altı
babanın oğulları kafir imiş/ üç babanını oğulları Müslüman imiş.)
-Koşan almaz, nasibi olan alır.
-Sözü bir özü bir.
-Seni Tanrı’ya, oğlumu sana emanet ediyorum.
-Göz açıp kapayıncaya kadar
-Muradımıza ereceğiz.
-Gök yeleli bahadır Manas.
-Böyle kişiler, saman altından su yürütürler.
927
II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ
-Kaba kuvvet, akıl ile ortadan kaldırılabilir.
-Bu olay kulağıma küpe oldu.
-Hayatım boyunca unutamayacağım bir ders oldu.
-İyi insan niyetini bozmaz.
-Dünyada akılsız köpekler birleşemezler.
-Mert yaşar, köpek ölür.
-Tanrım adaletle kendisi cezalandırdı.
-Tanrı böylesini kimseye göstermesin.
-Akraba laftadır, iyi komşu akrabadan yeğdir.
-Niyeti kötü olanın sonu kötü olur.
-“Nur yüzlü/ Dik boyunlu/ Kavrayışlı / Kahkülü güzel/ Kocasına iyi davranan/ Tanrıya
yalvarıp yakaran/ Dünya güzeli/ Düşünceli kız/ Halkı için yakaran.”
-Tepeler etrafını, kızıl çayırlar sarsın!/ O da böyle büyüsün, Tanrı ona yâr olsun! (Ögel,
1989:533-547).
11. KELİME/OYUNLARI“ BİLMECELER /SÖCAMBAZLIĞI/ BENZETMELER”
-At üstünde kuş uykusu.
-Kara yeri titreten Karahan.
-Akıllıyı dinlersek millet oluruz.
-Ocağı söndü.
-Kırılan kılıç gibi.
-Rüyam gerçek olur mu, yüreğimdeki buzları eritir mi.
-Yatarak ölmektense savaşarak ölelim.
-Akbozdan kısrak, baykuş başlı koyun, ay boynuzlu inek, enenmiş deve kurban kesti.
-Evladının beşik bağı sıkı olsun! Beşik bağı kutlu olsun! Çocuğunu Tanrı korusun.
-Kız nazı ile sevilir.
-Gözlerinden ateş saçmak.
-Düşmana acıyan kendisi yaralanır.
-Terin genişlesin, kabilen çoğalsın.
-Yiğit tahtta değil, eğer üzerinde ölür.
-Karanlıkta iğnenin deliğini şaşırmadan vuran.
-Otların üzerinde yılan gibi süzülüyordu.
-Yıkıp savuran sel gibi imişler.
-Kötü niyetliyi yer vursun, üstü açık mezar vursun.
-Manas’ın buz gibi olan yüreği eriyip sakinleşti.
-Yaratan bize lütfetmiş.
-Kurbanınız olayım, siz kimsiniz.
-Kardeşi kardeşe kırdırma.
-Ataların kemikleri, ruhları razı olsun.
-Yolumuz açık olsun.
-At ayağı değmemiş yollar.
-Ah yalan dünya, bugün gördüğün yarın yok.
-Derdime dert kattın Manas.
-Çare altıdır, akıl yedidir.
-Koca Hızır yâr olsun. (Ögel, 1989:533).
12. KÖTÜLÜK
928
II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ
Karanlık bir gecede, “saksağan” Nogay Han’a uğursuz bir işaret verdi. Nogay Han’a kin
besleyen, onun herşeyine göz koyan, kurnaz “kötü” Esenhan savaş açtı (Kara-Hitay Hanı).
Manas, Pekin’e gitmek için yola çıkar. Kanıkey; yüce solu efendim evladını ne zaman
görecek? Arkasında erkek oğul kaldı, kötü niyetli akrabalar kötülük edecektir.” Diyerek
kötülüklerin geleceğini hissetmektedir. Destanda, fenalık kötülük düşünenler için şöyle
söylenir; Tanrı lanetlesin, Umay ana belanızı versin, kötü niyetliyi yer vursun. Kötü bir
olaydan sonar, Manas, kırk çorasına akıl danıştıktan sonar, Tanrı’ya dua etti ve ak kısrağı
kurban etti. Eşi, Kanıkey ise, adetlere göre Manas’ın eski giysilerini yoksul kişilere
Verdi.Bundan sonar kötülük gelmesin, halkın başından felaket bununla gitsin diye “bahşılar”
ellerindeki davulu çalıp, sıçradılar, yırtık ve eski elbiselerden haydut şekli yaparak ardıç
ağacıyla yaktılar. Çoluk cocuk, büyük küçük, ateşten atladılar. Ardıç dumanıyla tütsü yaptılar.
13. KARŞILAŞTIRMA
Manas Destanı’nda üç büyük kahraman karşımıza çıkmakta ve üçleme oluşmaktadır.
Dolayısıyla üç kahramanın karşılaştırılması ve her birinin yiğitliği ve kahramanlığı ortak
paydada birleşmektedir. Üç kahramanda “Kırgız” halkını huzur, birlik ve barış içinde
yaşamasını sağlamaktır.
14. KRİZ
Destanda, “Manas” kendi, ailesi ve halkı herhangi bir “kriz” anında, eşine ve
yardımcısına danışarak ya da iletişim kurarak uzlaşım sağlamaya çalışır. Destanda, iletişim ve
uzlaşım sağlayan önemli bir kahraman da “Bakay” dır. Bakay, Kırgız halkının amaç, istek ve
arzularını en iyi bilen ve ileriyi görebilen, doğru tahminler yapan, bilge bir kişidir. Kanıkey’de,
olacakları önceden sezen ve eşini ve halkını uyaran, iyi iletişim kurabilen aynı zamanda da
uzlaşım sağlayabilen bir kadın kahramandır.
15. KAYGI
Manas’ın babası Cakıp Han, çocuğu olmadığı için “kaygı”lıdır. Bunun sorumlusu olarak
karısını görür ve ona her defasında “kızgın”lığını belirtir. Cakıp Han destanda; karısı Çiriçi’ye,
bana oğul doğurmadı diye kaygılı sözler söyler. Manas destanında, “Manas” ın “Saykal” la
olan kahramanca mücadelesinde, “kadını yenmeden milletin yüzüne bakamayacağını” belirten
sözleri “ataerkil” yapının ışığında büyük bir kaygı taşımaktadır.
16. KESİŞME
Manas destanı üç büyük bölümden oluşmaktadır. Bu üç büyük bölüm kendi aralarında
kesişmektedir. Ayrıca her bölüm de kendi içlerinde kesişmeler gösterir. 1.Bölümde; Manas
anlatılır ( 1.Manas’ın doğuşu 2.Manas’ın çocukluğu 3.Manas’ın ilk kahramanlıkları 4.Manas’ın
Kanıkey ile evlenmesi 5.Manas’ın büyük savaşı 6.Manas’ın ölümü) 2.Bölümde; Semetey
anlatılır (1.Kanıkey oğlu Semetey’ Buhara’ya kaçırır. 2.Semetey’in çocukluğu 3.Semetey’in
kahramanlıkları 4.Semetey’in Talas’a gelmesi 5.Semetey’in Ayçürök’ü sevmesi 6. Semetey’in
Afgan Hanı ile savaşı 7.Semetey’in Ayçürök ile evlenmesi 8.Semetey’in Konurbay’a karşı
mücadelesi 9.Semetey’in ölümü 10.Semetey’in kaybolması) 3.Bölümde; Seytek anlatılır
(1.Semetey’in ailesinin yakalanması 2.Ayçürök’ün esir alınması 3. Ayçürök’ün kardeşi
Külçoro’nun esir alınması 4.Seytek’in düşmanlarla savaşması 5.Seytek’in evlenmesi
6.Seytek’in düşmanları yenmesi 7. Seytek’in halkın başına geçmesi 8.Seytek’in ölümü)
929
II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ
17. KÜMELEME
Manas Destanı’nda, “aile” baba/ata egemenliğine dayalıdır. “ataerkil” yapının ışığında,
geleneksel geniş aileyi görmekteyiz. Destanın başında “kırk aile” ile yola çıkıldığını belirtir.
Bu da bizlere “küme” olgusunu göstermektedir.
18. KONUMLANDIRMA
Destandaki üç büyük bölümden (Manas-Semetey-Seytek) her biri kendi içlerinde
konumlandırılır. Destandaki, her bölüm Kırgızlar’ın yaşam biçimlerini, törelerini, inaçlarını,
gelenek ve göreneklerini yansıtmaktadır. Bu nedenle her olgu ve olay kendi içinde
konumlanmakta ve ortaya konulmaktadır.
19. KAVRAMLAR
“millet” ( Kırgız halkı, Akbalta’nın etrafında toplanırlar ve derler ki; “Akıllıyı dinlersek
millet oluruz, Akbakta’nın sözünü dinlemezsek atalarımızın gazabına uğrarız.)
“alp” (yiğit, er, kahraman)
“halk” (Manas şöyle dedi; Halkım, milletim Andican’dan haber aldım.)
20. KANITLAMA
Manas Destanı’nda yer alan üç büyük kahraman; “1.Manas 2.Semetey 3.Seytek”
yiğitliklerini kanıtlamak zorundadırlar.
21. KODLAR
21.1. YORUMLAYICI KOD
“Manas Destanı” nın üç büyük kahramanı “Manas” “Semetey” “Seytek” bize, “iletişim”
kurmada ve “uzlaşım” sağlamada yol gösterirler. Destanda, kahramanlar “güç” ve “engel”
karşısında, dağılmış olan Kırgız halkını bir araya getirirler ve bir “bayrak” altında
toplarlar.Dolayısıyla, kabileler ve boylar arasındaki kavgalar yok edilir. Dış düşmanlar
karşısında da birlik ve beraberliklerini korurlar. Bu üç kahraman, halkını birlik ve huzur içinde
yaşamasını sağlarlar.
21.2. KÜLTÜREL KOD
“ev, evlilik ( kız isteme; Akbalta, Bay, Bakay ve Berdike baş dünür olarak, Karaberk’ i
istemeye geldiler. Cakıp, oğlu Manas için kız ister; israr ve inat ederek babsıyla konuşup onu
razı ettim ve kızı istedim. Başlık parası ve nişan duası için, otuz gümüş ve altı altın verdim.
Ama kızın babası, bulunmayacak kadar fazla hayvan istedi.) aile ( onlar eski atalarından kalan
küçüğün büyüğe, çocuğun babaya saygı göstermek gibi adetlerini bozmadan yaşatan Han idi.)
doğum, bayram, zafer, çocuğa ad koyma, töreler, adetler ( Kanıkey rüyasında kötü bir şey
gördü ve korktu “kötü bir rüya gördüm diye yırtık keçeyi saçıyla birlikte yakarak, külünü
boyasız kulplu ağaç çanaka koyup, ‘ gece gördüğüm kötü rüya yırtık keçe gibi yandı, evde
külün dahi kalmadı çık’ diye kötü rüyayı, başından savmakta ve kötülükleri tütsülemektedir.)
eğlenceler, ayinler, yemekler, içecekler, oyunlar( oyun, güreş, mızrak müsabakası, at yarışı) el
işleri, ottan yapılan ilaçlar (Orcemin adı verilen, bin çeşit otun başı birleştirilerek yapılan ilaç.
Ayrca, yaralar için, kısrağın karın yağını yaraya sürerek ağrıyı gidermek.) inanç ( dua;
Kalmuk putlarına yalvardı.) müzik, and içme ( buğday ekmeğini çiğnediler, el tutuştular, çubuk
kırdılar, ellerinden kan akıttılar.)(Ögel,1989:495-547).
930
II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ
21.3. SİMGESEL KOD
“asa” (ak sakallı dedenin elinde asa/değnek/sopa/ vardır. Evliya derviş elindeki “asa”sını
çocuğun üzerine yönelterek, çocuğun adı“Manas” olsun. )
“at nalı/ at üzengisi” (nazar olarak kullanılır.)
“mum” (her türlü sihir ya da büyünün bozulması için mum yakılır.)
“uğurlu taş” ( bu taş ile yağmur yağması sağlanır.)
“göz” (nazardan korunma )
“yıldız” (mutluluk, başarı)
“kuş” (yaşamı ve ruhu simgeler)
“ağaç” (yaşamı)
“güneş” (sağlık, mutluluk, yaşam gücü.)
“ay” (sonsuz yaşam)
“elma” (bereket, doğurganlık)
“kitap” ( taş sandıkta saklanan eski kutsal kitap)
“mühür”
“çoban yıldızı” (Şafak sökerken, çoban yıldızı belirdiğinde, Gök yeleli kurt bahadır
Manas çıplak ayakla çıka geldi.)
21.4. NESNESEL KOD
“ ak kalpak, ak otağ, altın, ocak, bayrak, davul (kadın şamanlar sıçrayıp, davul çalıp
Umay Ana’yı yardıma çağırdılar. Davul çaldırp bahşıya, evdeki belayı kovdurdu.) deri (
elindekileri deriye sararak) gümüş, hançer, heybe(içinde “kurut” var.) ipek, kase, kılıç, kamçı,
kemer, mühür ( Kardeşi Kara Han’a mektup yazıp mühürünü bastı.) mızrak, porselen,
tulum(içinde “kımız” var.) zırh gömleği.
21.5. RENKSEL KOD
“ak” (ak otoğ, ak at, ak sakallı dede, ak sakallı derviş)
“al” ( koyu turuncudur, “al ruhu” koruyucu bir ruhtur, al bayrak,)
“kara” (kara orman, kara gün, Kara Dağ, kara dost, kara kış, kara otağ, kara bulut “bir
soğuk kara bulutun yeryüzünü kapladığını gördüler.”)
“gökmavisi” (Kırgız’ların bayrağı gök mavisidir. Gök bayraklı yiğitler. Mavi
gökyüzünün simgesidir. Sonsuzluk ve başarının simgesidir.)
“kızıl” ( parlak kırmızıdır, kızıl otağ, kızıl at,)
“sarı” (güneşin rengidir, altının rengidir, hastalık belirtisidir)
“yeşil” ( tabiatın ve bereketin rengidir, yeşil manevi bir anlam içerir.Türbeler ,mezarlar
yeşil renk ile belirlenir.)
“Destanda, Atemir Han Kızı’nı vermek için, bir şart koşar, o da renkli hayvanlar ister; “
Beş yüz atın yarısının yüzü siyah, burnunda beneği, alnında beyaz lekesi, ön tarafı beyaz,
kuyruğu siyah olsun, elli tanesi alaca, elli tanesi açık kızıl, elli tane beyaz inek, boğası siyah,
elli tane kızıl öküz, altmış devenin yarısının başları siyah, diğer kısımları beyaz.koyunların bini
siyah, bini beyaz olsun.”
21.6. SAYISAL KOD
“1” (Tanrı’yı simgeler ve tekliktir.)
“3” ( Manas aldığı yerin adı “Üç Koşay” dır. Manas üç gün kimse ile konuşmaz.
Manas’ın önüne üç kız gelip, ağıt söylerler. Kırgız’ların ayrılmaz yiğitleri üç tanedir. Manas
931
II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ
destanının, olay anlatısı üç büyük kahramanın “Manas-Semetey-Seytek” etrafında gelişir.
Semetey üç gece aynı rüyayı görür. Kahinler üç gün evden çıkmazlar. Kahinler üç ayda
gelirler. Üç kahraman)
“4” (Türk mitolojisinde, yaradılışın anlamı dört unsurdan oluşmaktadır “toprak” “su”
“ağaç” “insan” gibi, yine dinsel inanışa gore; dört önemli öğe olan “toprak” “hava” “su” ateş”
tir.)
“6” ( Altı gün süren şölen, care altı, akıl yedidir.)
“7” (Kırgız’lar, Kutup Yıdızı’nda bulunan, büyük Ayı’ya “Yedi Bekçi” adını veririler.
Çıyırdı yedi gün yedi gece terleyerek. Çığlık atışları yedi gün sekiz gece kesilmedi. Ziyafet
yedi gün sürdü. Han Kongurbay yedi günlük süre istiyor. Yedi kadın cariye. Yedi kat yer
altındakiler. Manas’ın önünde yedi yiğit, çevresinde kırk yiğit vardı.)
“9” ( Türk kültüründe sayılar önemlidir ve kutsaldır.”dokuz” sayısı da kutsal ve
önemlidir. Dokuz kat yeryüzü, dokuz kat gökyüzü vardır.İnsan iskeletinde “avuç, baş, omuz,
bel, dirsek, diz, el bileği, ayak bileği, topuk” olmak üzere dokuz ek vardır. Yaradılış
destanı’nda, Tanrı “dokuz dallı bir ağaç” yaratmıştır. Her dalın altında da bir insan yaratmıştır.
Bu dokuz insanda, insanların ataları olmuşlardır.Manas öldükten sonra dokuz gün bekletilir.
Doksan kısrak kesilir ve halka dokuz kumaş dağıtılır. Manas’ın kırk yiğidinin her biri,dokuz
deve ve dokuz inek keserler. Dokuz ay geçti, Çıyırdı’nın karnı büyüyüp doğum günü yaklaştı.
Dokuzuncu gece Çıyırdı’nın sancısı bitti. Sağ sağlim Talas’a varırsak dokuzar hayvan
vereceğim. Dokuz gün savaş oldu. )
“12” (On iki ordunun bilgiç habları. On iki kapılı Keyip-Badan şehiri. )
“13” ( on üç gün yürüyüp.)
“21” ( Türk mitolojisinde önemli bir yere sahip olan “21” sayısı , Türklerin Ergenokon
adlı destanında yer alır. Ergenokon adlı destanda, “dört yüz yıl” “Ergenokon” denilen yerde
kaldıktan sonar, dağı ve madenleri eriterek yeryüzüne çıkış, yeniden yaşam, kutsal gün olarak,
yeni bir yurt, yeni bir bayram olan 21 Mart’tır.)
“40” (kırk aile, kırk Kırgız aile, kırk ocaklı Kırgız, kırk yiğit, kırk namert, kırk er, kırk
savaşçı, kırk beyaz çadır, kırklar, kırk gelin, kırk kulaç gibidir. “Manas dirilince “kırk yiğit” in
her biri, dokuz deve ile dokuz inek kestirir. Kırk Hanlı Hitay, Kara Han kırk hanlığın sarayını
yönetirdi. Kırk kara boz at yavrusu. Kırk kişiye bedel, kırk çocuk. Yarışan kırk at. Manas ile
Kanıkey’in düğünü kırk gün sürdü. Bahadır Manas, “beni kırklarım iyileştirdi” der. Hasta
yatan Manas Han kırk yiğidini çağırır( Ögel, 1989.530)
“70” (Yetmiş Kırgız ailesi. Yetmiş kabilenin dilini bilen Acıbay.)(Ögel,1989:496547).
21.7. MİSTİK KOD
“ak sakallı dede” ( 1.Çocuklara ad koyar. 2.Halkına öğüt verir.)
“Ateş Ana” (Çayırdı’nın sancısı gelince, “Ateş Ana” ya sığınıp ateş yaktılar, süt ve yağ
saçarak, ardıç ağacı yaktılar. “ Şamanizm etkileri görülmektedir.”)
“akıllılar” (Uzun ak sakallı büyükler.)
“bahşı” ( Çıyırdı’nın sancıları gelince “bahşılar” ve “kadın şamanlar” toplandılar.)
“bilgiçler” (Ak sakallı, görmüş geçirmiş kişi.)
“evliya” ( Evliyam, bunu bilmemişim.)
“derviş” (Cakıp, dervişe derdini anlattı.)
“Hızır” ( Manas’ın her zaman koruyucusu ve yardımcısıdır. Yurtların etrafını, kızıl
çayırlar sarsın!/ Bu da böyle büyüsün, Koca Hızır yâr olsun! (Ögel, 1989:533)
“kahin” (Canıp’ın rüyasını yorumlamak için, “kahin”ler üç gün evden çıkmazlar.)
932
II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ
“melek”
“şaman” (kam, Tanrılar ve ruhlarla insanlar arasında aracılık yaparlar.)
“kadın şaman” ( gökyüzünü kara bulutlar kaplayınca “kötü haber” alınacağına “işaret”
ya da “kehanet” eder.)
“erkek şaman”
“canavar”
“cin” (cin çarpmış gibi, değişik kıyafetle dağlarda dolaşıyor.)
“Umay Ana” ( Çıyırdı’nın sancısı gelince; “Umay Ana” “Kuş Ana” şefkatini esirgeme,
yardım et. Kadın şamanlar, bahşılar sıçrayıp, davul çalıp Umay Ana’yı yardıma çağırdılar.)
“büyücü” ( büyücüler, Manas’ın Han sarayına geldiğini haber verdiler.)
21.8. GEOMETRİK KOD
“üçgen”(Destandaki üç büyük kahraman ve üç büyük bölüm,bize “üçgen”
göstermektedir.)
21.9. İŞARETSEL KOD
“rüyada bir işaret verilmesi ( Manas, babasına görrdüğü rüyayı anlatır. Ben Büyük
Tepe’de uyurken bir rüya gördüm: “Kenarları kırık olan bir ayı tutup yatmışım. Er Bakay
Amca rüyamı yorumladı ve dedi ki; eline aldığın ay evleneceğin kişidir. Kenarlarının kırık
olması da eşinin çocuk doğurmayacağına işarettir.) Şooruk han’ın kızı Akılay, babasına
gördüğü rüyayı anlattı; “Gece rüyamda, fırtına koparan sel gelip, her yeri kara çamur akıntısı
bastı. Bu arada altın yapraklı çınara tutundum. Yanıma sen geldin.” Dedi, Akılay
babaannesinden büyü öğrendiği için, rüyayı yorumladı. Babası, kızına “kızım, rüyanda çınara
tutunmamız zafere işarettir. İyilik göreceğiz.” Dedi.
“saksağan, karanlık bir gecede işaret verir.)
“Hilal işaretli bayrak”
“ yere işaret çizilmesi” (Akbalta, elindekileri deriye sararak kuru toprağa gömdürüp
üzerine işaret koydu.)
21.10. MEKANSAL KOD
“ala dağ” ( destanda dağ isimlerine çok rastlarız; Ulu Dağ, Tanrı Dağı, kutsal dağ,)
“bahçe” (Manas, ordusunu meyvaları dökülmüş bahçeye bırakır.)
“çöl” (İçecek bir yudum suyu bulunmayan çölde dokuz gün savaş oldu.)
“dağ deresi”
“düzlükler”
“göl” ( Süt- köl, derin göl)
“kutsal dağ”
“mağara” (Kara Önkür)
“mezar/ mezarlık” (Cakıp, karısı Çayırdı ile, atalarının mezarında konaklayıp, birlikte
Tanrı’ya dua ederler.Yalvarırlar.Çocukları olsun diye. “Bir dağ gibi Manas’ı, mezara koydu
gitti” (Ögel, 1989:531)
“ovalar”
“orman”
“pınar” (Cakıp, çocuğum yok diye gezinirken, kutsal dağdaki bir süt pınarına gelerek dua
eder. Göz yaşları yağmur gibi akar.)
“Tanrı Dağı”
“Kara-Dağ”
933
II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ
“tepeler”
“Büyük Tepe” (Manas ,Büyük Tepe’de uyurken bir rüya görür.)
“Bataklık” (Şuutu nehirin bataklığına tutuldu.)
“Oyuk” ( Kara oyuktan bir karaltı kaçmaya çalışıyordu.)
“Hendek” (Kongurbay kanatlı atını kaleden atlatıp kaçarken, bir hendeğe yuvarlandı.)
“Kale”
21.11. BİTKİSEL KOD
“ağaç” ( Kırgız’larda “ağaçlar” kutsaldır. Türk mitolojisinde, yaratılış düşüncesinin esası;
“ağaç” “toprak” “su” “hayvan” ve “insan” dır.Ağaç-mezar/ağaç-dilek/ ağaç-nazar/ ağaçbereket/ağaç-varlık/ağaç-doğum)
“ardıç ağacı” (“Calkız Arça-Yalnız Arça” Cakıp, çocuğum yok diye ardıç ağacının
altında, Tanrısına yalvarır. Çocuğum yok diye ağlar. Tanrı’dan derman ister. Ateş Ana’ya
sığınıp ateş yaktılar, süt ve yağ saçarak, ardıç ağacı yaktılar. “Şamanizm etkisi görülmekte ve
“tütsülemek- kötü ruhları kovmak” Ardıç dumanıyla evi tütsüledi.)
“çam”
“çınar”
“dut”
“elma” ( Çayırdı; ben uğurlu bir rüya gördüm.Elma yemiştim, içinden altmış kulaç
ejderha ıslık çalarak çıkıp ata dönüştüler. Türk halk inanışına gore, “elma” dölün,
doğurganlığın ve bereketin simgesidir. Bir inanışa gore; çocuğu olmayan kadınlara “elma”
vererek çocuk sahibi olmaları sağlanırdı. )
“kavak”
“kayın”
“meşe”
“selvi”
“söğüt”
“bal”
“kurut” (Meyvaların kurutulmuşu.)
“ot” (Bir çeşit ottan yapılmış bir ilacı getireceğim.)
21.12. HAYVANSAL KOD
Manas destanında, Alevke’nin hayvanat bahçesinden söz edilir. Kalenin içinde bulunan
bu bahçede, bin bir kuşun bulunduğu ve pars, Kaplan, fil, maymun, Sibirya parsı, gergedan,
yılan, ejderha, kızılkurt, yabani eşek, köpekbalığı, ayı,..gibi hayvanların bulunduğunu söyler.)
“at” (ak at/kızıl at/ kır at ,at Türk kültüründe çok önemli bir yeri vardır. “at”ın menevi
bir özelliği vardır. Atın “kurban” olarak seçilmesi, ata verilen değerdir. Ata sahip çıkmak ve
atını hiç kimseye vermemek ve onu namusu gibi korumak önemlidir.)
“aslan”
“ala sığır”
“akpars”
“anka kuşu”(Cakıp; uğurlu bir rüya gördüm. “Anka Kuşu” gibi heybetli bir kuşu
yakalamışım. Yer yüzündeki bütün hayvanlar, bu kuşun heybetinden çekiniyordu. Ona uzun
ipek bir bağ takdım. Bu talihe işarettir. Cakıp Han’ın, rüyasında gördüğü “anka kuşu” tarifi ;
kuşun ötmesi çok değişikti. Kuyruğu ve başı parlıyordu.Gagası çelik, ayağı hançer idi.
934
II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ
Uçurduğum zaman gögün altını, kara yerin üstünü karıştırdı. Gökteki kanatlılar, yerdeki
ayaklılar ona karşı gelemediler.)
“beyaz deve”
“bıldırcın” (bıldırcın gibi büzülür Çıyırdı Hanım.)
“boz boğa” (Akbalta, boz boğayı seçip, kurban etti.)
“bulbul” ( akan suyun, öten bülbüllerin sesini dinliyordu.)
“ceylan” (kırmızı ceylan/ahu/ geyik/ karaca)
“ejderha” (Çayırdı rüyasında ejderha görür. Manas, çayırda ejderha gibi süzülür.)
“Kaplan” ( Manas, bir yanına gök kır Kaplan, arkasına bozkurtu alıp geldi.)
“koyun”
“kunduz” (kürkü için avlanır.)
“kuş”
“kurt”( kurt, at gibi en önemli yere sahip bir hayvandır. Kırgız lar “at” lara “Gök Kurt/
Boz Kurt adını verir. Bu atlar cins ve güzel atlardır. )
“ördek”
“saksağan” (Saksağan, karanlık bir gecede, Noğay Han’a uğursuz bir işaret verdi.)
“su samuru” (kürkü için avlanır.)
“talih kuşu” (Çayırdı, kocasına başına talih kuşu konacakmış dedi.)
“tulpar” (kır at)
“yılkı” (at)(Ögel,1989:516-521).
21.13. ADSAL KOD
“Tanrı” (Gök Tanrı)
“Hz.Davut” (Davut ata mesleği diye kılıç ve mızrak yaptılar.)
21.14. MASAL-DESTAN/SAL KOD
“ışık motifi”
“kutlu dağ motifi”
“bozkurt motifi”
“ölüp-dirilme motifi”
“kurtarıcı at motifi”
“kanatlı at motifi”
“kırk yiğit motifi”
“kırk kız motifi”
“doğan çocuğa ad koyma motifi”
“türbe ziyarei motifi”
“şölen-ziyafet verme motifi”
“kız isteme motifi”
“erkek çocuğun kahramanlık göstermesi motifi”
“uykuya dalma motifi”
21.15. DOĞASAL KOD
Destanda, Akılay rüyasında “fırtına koparan sel görür ve her yeri kara çamur kaplar.”
“bataklık”
“çamur”
“çığ”
935
II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ
“deprem”
“dolu”
“fırtına”
“gökkuşağı”
“sel”
“sis”
“yağmur”
“yanardağ”
“şimşek”
“şafak vakti”
“Güneş” ( Manas, her Cuma günü, şafak sökerken, nehir kıyısında çıplak ayakla dolaşır,
elini yüzünü yıkar, silahsız, yere sukünetle otururdu. Tanrı’ya ibadet edip, Güneşten yaşam
gücü alıyordu. Manas, bu tür meditasyonu, çocukluğunda Oşpur’dan öğrenmişti.)
“rüzgar” (“Gökten kara bir rüzğar esmiş ve şöyle demiş: Kurban kes bir kaç tane, Su
Tanrı’ya kurbanı” (Ögel, 1989:542)
“yıldırım”
21.16. TAŞSAL KOD
“altın”
“gümüş”
“yeşim”
“zümrüt”
“inci”
“kaya”
“taş”
SONUÇ
“Manas Destanı” dünyanın en büyük destanları arasında yer almaktadır. Destan; “Kırgız”
Hükümdarı “Karahan”ın ölmesi ve Kırgızlar’ın Kalmuklar’a esir düşmesi olayları ile başlar.
Karahan’ın oğullarından “Cakıp” Altaylar’a göçer ve bir gece rüyasında, doğacak olan
oğlunun Kırgızları kurtaracağının görür. Doğan çocuğa “Manas” adı verilir. Halk Manas’ın
etrafında toplanır. Ancak, Manas savaşta ölür, halk Manas’ın oğlu “Semetey’in etrafında
birleşir. Semetey’in başarılı savaşları ve mücadeleleri ile bağımsızlıklarını elde ederler.
Manas’ın torunu “Seytek” Kırgız hanı olur. Destanda, inanç ve günlük yaşam iç içe geçmiştir
ve toplum yaşamında da derin izler bırakan olaylar toplumun biçimlenmesini sağlamıştır. Bu
önemli büyük olayları ( göç, kahramanlıklar, kuraklık, düşmanlara esir düşme, savaşlar, doğa
olayları ) halk “Ozanlar”ı ya da “Manaçı” lar “saz” ya da “komuz” ile terennüm ederler.
Kahramanların olağanüstü olaylarını çoşkulu, ayinsel bir tazda manzum olarak anlatırlar. Bu
bağlamda “Manas Destanı” ikonlaşarak; zamanda zamana, mekandan mekana, yerelden
evrensele bir serüven izler. Dolayısıyla destan artık bir kült olmuştur. Manas destanında yer
alan kültürel kodlardaki motifler, Türk kültürel kodları ile geçişler yapmışlar, iletişim ortamları
yaratmışlar ve uzlaşım sağlamışlardır.
KAYNAKÇA
AKALIN L.Sami (1980) Edebiyat Terimleri Sözlüğü, Varlık Yayınevi, İstanbul.
ÇOMAK Akgün Nebahat (2005) “İletişim ve Uzlaşım Stratejileri: “21-K” Keloğlan
Masalı ve Filmi, II.Uluslararası İletişim ve Çocuk Kongresi, 4-6 Nisan.
936
II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ
ÇOMAK A.Nebahat-YILMAZ Elgiz (2008) “The Symbol of Reputation and Power:
Dragon: A Semiotic Approach to Intercultural transition” 12th International Conference on
Corporate Reputation, Brand Identity, and Competitiveness, May 29-June 1st 2008, Beijing
China. Reputation Instıtute.
ELİADE Mircea (2000) Dinler Tarihine Giriş, Kabalcı Yayınevi, İstanbul.
ENCYCLOPEDIE DES SYMBOLES (1989) (Edition:Michel Cazenave), Le Livre De
Poche.
ERGİN Muharrem (1994) Dede Korkut Kitabı, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.
GÜLENSOY Tuncer (2002) Manas Destanı, Akçağ Yayınları, Ankara.
İNAN Abdülkadir (1985) Manas Destanı, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları,
İstanbul.
KAPLAN Mehmet (1991) Türk Edebiyatı Üzerine Araştırmalar 3, İstanbul.
MOKEYEVA Acar (2005) www.siraze.net/edebiyat.
ÖGEL Bahattin (1989) Türk Mitolojisi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Türk Tarih
Kurumu Basımevi, Ankara.
ÖZKIRIMLI Atilla (1982) Türk Edebiyatı Ansiklopedisi, Cem Yayınevi, 4 Cilt, Istanbul.
RADLOFF Wilhelm (1995) Manas Destanı (Çeviren: Emine Gürsoy) Ankara.
SHEPHERD Rupert-Rowena (2002) 1000 Symbols, What Shapes Mean İn Art And
Myth, The Ivy Press Limited.
TÜRK MİTOLOJİSİ (2005) Manas Destanı, başkent.edu.tr/turkmitolojisi.htm
Download

indirmek için tıklayınız