MANAS TARİHİN MANEVİ MİRASIDIR 1
Nazgül RISMENDEYEVA
İ. Arabayev adına Kırgızistan Devlet Universitesinin büyük
öğretmeni e-mail: [email protected]
tasavvur etmek bile zordur ki, biz bizden önceki nesillerin yarattığı
manevi değerleri benimsemeseydik, medeniyet nasıl gelişebilirdi,,
(Çengiz Aytmatov) Çağdaş günümüzde ,,Manas,, destanı
araştırmacıların büyük ordusunun dikkatini çekmektedir. Bu dikkat
100 yıldır ki devam ediyor. ,,Manas,, hakkında ilk araştırmalar Ç.Ç.
Velihanova, V.V. Radlov gibi ünlü isimlere aittir. Ç.Ç. Velihanov ilk
defa olarak ,,Kökötöy'ün anıları,, epizodunu yazıya almıştır. V.V.
Radlov ise ,,Manas,, hakkında konuşurken söylemiştir ki, ,,Destanın
bunca hakem olduğunu ben bir-birinden tam olarak ayrı yerlerde
yaşayan iki Türkdilli halkta gördüm. Enesey'in yukarı akınlarında
yaşayan Abakan ve ya Minusin Tatarlarında, bir de Kara-Kırgızlarda,,.
(Radlov. Ön söz. ,,Manas- Kırgız halkının kahramanlık destanı,,. Frunze, Bilim, 1968). V.V. Radlov'un neşrettirdiği tekstler destanın
bölümünde anlatır. O bu materyaller Radlovun eserlerin 5 cildlik
külliyatında Kırgız ve Alman dillerinde basılmıştır. 1903 yılına Rus
geografistleri grubunun terkibinde Kırgızistan'a bir de ressam B.
Smirnov gelmiş ve Çuy vadisinde Kenje Kara adlı destancı ile
görüşmüştür. Smirnov Kenje Karanın söyleyişinden
destanın ,,Semeteyin Ayçüröktü izleyib çıkdığı,, bölümünü yazıya
almıştır. Fon sesi olarak da Destancının sesini kaydetmiştir. 1911
yılında araştırmacı bilim adamı D. Almaşi destanın ,,Bahadır Manasın
oğlu Semeteyle vedalaşması,, bölümünü kendi yorumlarıyla jurnalda
yayınlamıştır. Sovyet hakimiyeti yıllarında destanın araştırılması için
geniş çaplı işler görülmüştür. K. Miftakov, I.Abdırahmanov, M.
Auezov, V. Jirmunskiy, K. Rahmatullin, B. Yunusaliyev, R.
Kıdırbayeva, S. Musayev, E. Abdıldayev gibi ünlü araştırmacıların
1
Bu makale, 11-13 Mayıs 2014 tarihinde Eskişehir’de düzenlenen ‘Türk Dünyası Sivil Toplum Zirvesi’ nde bildiri olarak
sunulmuştur.
adları özellikle kaydedilmelidir. Destanı tüm olarak ilk yazıya alma
çalışması K. Miftakova aittir. 1922 yılında O Orozbakov'un ifasında
destanı yazıya almaya başladı. Daha sonra ise onun bu işini I.
Abdırahmanov devam ettirdi. Çengiz Aytmatov kendi eserlerinde
destanı ağızdan ağıza sözlü edebiyat olarak taşıyanların rolünü
oldukça yüksek değerlendirmiştir. O Sagımbay Orozbakov, Sayakbay
Karalaev, Muhtar Auezov gibi şahsiyetlerden büyük ihtiramla
bahsetmiş, onları ,,günümüzün Homerleri,, olarak anmıştır. Bu tür
insanların emeğini değerlendirmeden Manas destanı hakkında
konuşmak imkansızdır. M. Auezov ,,Manas hakkında büyük bir ilmi
eser yazmış ilk isimlerdendir. ,,Manas,, destanı araştırmalarından
bahsederken Bayalı İsakeev'in eserleri ve gayretleri hakkında özel
olarak değinmek gerekmektedir. 1935de Frunze'de (Bişkek) SSCB
Bilimler Akademisinin ikinci ilmi konferansında konuşan İsakeev
demişdir. ,, Bu destanın tam olara basılması vaciptir. Buradaki
yoldaşlar Kırgız halkının folklorunu biliyorlar ve bunun nasıl büyük
ve zengin bir materyal olduğunu da iyi biliyorlar. Bu oldukça büyük
bir destandır ve bedii önemine göre misilsiz numunelerle zengindir.
Sadece ,,Büyük yürüyüş,, bölümü 5 bin şiirden ibarettir. Biz kendi
imkanlarımızla bu destanın tercümesini yapabiliriz, ama tercümenin
bedii işlenmesi, en iyi seviyede akademik neşri lazımdır. ( Bayalı
İsakeev o zamanlar Kırgızistan vilayet bakanlar kurulu başkanı idi).
1935de bu konuşmadan sonra Ümumrusya Komünist Partisi Kırgız
vilayet Komitesinin büro iclasında destanın bir bölümünün tercüme
edilerek iki dilde basılması karara alınıyor. Bu iş için Bayalı
İsakeeyev'in de dahil olduğu 17 kişilik bir heyet oluşturulur. 27-28
Aralık 1935 yılında ise Frunzede (Bişkek) ilk umumsovyet manasçılar
konferansı organize ediliyor. O yıllarda Devlet edebiyat
Neşirleri ,,Manas,,dan parçaların en iyi tercümesi için yarışma ilan etti.
Bu yarışmanın sonucu olarak Lev Penkovskiy, Mark Tarlovskiy ve
Semyon Lipkin'den ibaret olan üç kişilik bir heyet seçildi. Bu
heyete ,,Manas,,ın 30 bin satırlık bir bölümünün tercümesi sipariş
edildi . Ama bu tercüme üzerinde çalışılırken bir çok olumsuzluk
meydana geldi ve kitap ikinci dünya savaşından sonra basılabildi.
Bu ,,Manas,,destanından ilk ve en büyük profesyonel tercüme
çalışması olarak tarihe geçti. Şimdi ,,Manas,, hakkında oldukça fazla
eserler yazılmıştır. Destanın kompleks öğrenilmesi ve araştırılması
için heyetler oluşturulmuş, hatta enstitüler Manas destanını
araştırmaya başlamıştır. UNESKO bu destanı insanlığın manevi
serveti ilan etmiştir. ,,Manas,, destanı Kırgız halkının ansiklopedisi
sayılabilir. Destandan bir kaç satırlık bir parça ile onun günümüz için
de ne kadar değerli olduğunu kaydetmek istiyorum. «Курама курап
журт кылдым, Кулаалы таптап куш кылдым». (Soyumu bir halk
halinde birleştirdim Devletse ona şahin kanatları verdi).
Bibliografiya
1. АБДЫКАРОВ Т.А., С.Р. Джумалиев Баялы исакеев: судьба и
время, Б., 2011; 2. АУЭЗОВ М. Собрание сочинений в XX томах.
XIX т. –Алматы: Жазушы. -1985; 3. АБРАМЗОН С.М. Очерк
культуры киргизского народа, Фрунзе, 1946; 4. ВАЛИХАНОВ Ч.
Очерки Джунгарии В кн: Энциклопедический феномен эпоса
«Манас», Бишкек, 1995. 5. ЖИРМУНСКИЙ В. Тюркский
героический эпос.-Л., 1974. 6. ЖУСУПОВ К. Кыргыздар. «Шам»
басмасы, 1997-жыл; 7. ЛИПКИН С. «Сталин, Бухарин, «Манас»»,
Огонек, 1989, №9; 8. «Манас» энциклопедиясы. Бишкек, 1995; 9.
Судьба эпоса «Манас» после Октября. Сб., док., Б., 1995; 10.
Центральный Госархив, фонд № 350 СП №1, ед.хр. №51. Л.60.
Download

Okuyun - Bilgeler Zirvesi