~ -^ -
r/
^- '
Enez'de
Bir Sahil Kervansarayı
D o ç . Dr.
V V
\
j^^V
cıyla
^
n a d o i u ve R u m e l i ' d e gelişen T ü r k M i m â r i -
sahil
si'nin genel çizgisini o r t a y a - k o y m a k a m a ­
maktadır.
hareket
yapılar
en
Gönül C A N T A Y
e d i l d i ğ i n d e , i n c e l e n e c e k en
dini
belirgin
mimâri
paralelinde
ömekleri
olan
sivil
ilginç
mimârinin
kervansarayı
bugün
K ı y ı y a dik
harap d u r u m d a
bulun­
olarak- k o n u m l a n m ı ş
olan
kervansarayın 5 0 m. k a d a r d o ğ u s u n d a P a i a t i u m o )
Deresi b u l u n u y o r ( P l a n : 1 ) .
Bugün k ı y ı d a n bir hayli içerde
kervansaraylar o l m a k ­
bulduğumuz
yapının yapıldığı yıllarda kıyıya ç o k yakın olduğu
tadır.
Bütün
iktisadi
faaliyet,
kervan
yollarının
m u h a k k a k t ı r . Doğu-batı doğrultusunda kıyıya dik
vardığı liman v e y a şehirlerde t o p l a n m ı ş , u l a ş ı m ı n
olarak
gereği gibi işlemesi ve gelişmesi, her çeşit eşyanın
hali ve bir k i t a b e s i n i n b u l u n m a y ı ş ı , ister istemez
inşa e d i l m i ş olan y a p ı n ı n bugünkü
harap
nakli ve y o l c u l u k l a r ı n yapılabilmesi i ç i n en ö n e m l i
y ö r e n i n tarihi k a d a r , y a p ı n ı n m i m â r i ö z e l l i k l e r i n i
şart ise e m n i y e t o l m u ş t u r . Bütün b u n l a r ı n neticesi
de gözönünde b u l u n d u r m a m ı z ı gerektirir.(4 >
olarak d a k e r v a n s a r a y l a r d o ğ m u ş t u r .
Menzillerde
l a r d a , gelen
getirilen
inşâ
edilmiş
kervanlar
olan
geçici olarak
kervansaray­
(1)
olarak
yerine
ait
hareket e d i l i r d i . B i r s o n r a k i
m a l , asla
bir
önceki yerde,
konak
herhangi
devamlılığını
ise, ticari
h a y a t ı n sağlamlığını ve
(2)
ki
da önemli
sahil kervansarayları,
bir ö z e l ­
barışta
bir
ticari m e r k e z ve b a r ı n a k o l d u ğ u g i b i , seferi d u r u m ­
larda d a birer üs olarak f o n k s i y o n l a r ı n ı sürdürmek­
teydiler . ( i )
İşte T r a k y a ' n ı n güney-batısında, M e r i ç
nehri
deltasının doğusunda eski bir yerleşim yeri olan
Enez'in
plajı
olarak
bilinen,
7 k m . u z a k l ı k t a ve Giimriik'ız)
takriben
Enez'e
denilen y e r d e bir
Ardel:
"Keşan-Enez
İ.O.
Coğrafya
Der-
Bölgesinde
Coğrafi
Enstitüsü
Dergisi,
C . 5 , sayı: 1 0 , i s t a n b u l 1 9 5 9 , s. 1 4 2 v d .
A h m e t A r d e l : a.g.m., s . 1 3 9 v d . da E n e z ' i n c o ğ r a f i
d u r u m u ve şehir h a y a t ı n ı k a y n a k l a r a ve y a p t ı ğ ı
mülakatlara
dayanarak ayrıntılarıyla 2 0 . yüzyıl
başlarına kadar v e r m e k t e d i r . 1 9 2 4 - 5 ders y ı l ı n d a
ö ğ r e t m e n olarak E n e z ' e atanan S a y ı n F e t i y e C a n
ile y a p t ı ğ ı m görüşme ise bu bilgileri t a m a m l a m ı ş t ı r .
(4)
E n e z ' i n i l k ç a ğ ' d a k i tarihi ve m i m a r i eserleri P r o f .
D r . A f i f E r z e n t a r a f ı n d a n , B i z a n s devri ise P r o f . D r .
S e m a v i E y i c e t a r a f ı n d a n i n c e l e n m i ş t i r ve y a y ı n l a n ­
m ı ş t ı r . E n e z ' d e k i sahil kervansarayı ise İlk defa bu
araştırmada i n c e l e n m e k t e ve O s m a n l ı K e r v a n s a r a y
IVlimarisindeki yeri ile t a n ı t ı l m a k t a d ı r .
zil külliyelerinde y e r alan k e r v a n s a r a y l a r d a o l d u ğ u
Kaldı
Osmanh
(3)
B u ticari z i h n i y e t şehir kervansaraylarında ve m e n ­
likti.
Ahmet
IVlUşahedeler".
sağlamak y ö n ü n d e n ç o k ö n e m l i y d i .
gibi sahil kervansaraylarında
( C a n t a y ) : Anadolu'da
Cengiz O r h o n i u : Osmanlı İmparatorluğu'nda
bend Teşltilâtı, istanbul 1 9 6 7 , s. 1 3 - 3 2 .
bir şekilde elden ç ı k a r ı l a m a z v e y a d e ğ i ş t i r i l e m e z ­
d i . B u özellik
GUreşsever
ra T e z i ( b a s ı l m a m ı ş ) , i s t a n b u l 1 9 7 4 , s . 3 .
malların d e ğ i ş i m i y a p ı l ı r k e n , para işleri
de görülürdü. B u işlemler y a p ı l ı r k e n belli kurallara
.bağlı
Gönül
Devri Kervansaraylannın Gelişmesi, İ . Ü . E . F . D o k t o ­
konaklarlar,
Afif
Erzen: "Enez
(Ainos)
A r a ş t ı r m a l a r ı " , Güney-
D o ğ u Araştırmaları Dergisi, s i y i : 1, 1 9 7 2 , s . 2 3 5 248.
Afif
Doğu
Erzen: "Enes (Ainos)
1 9 7 2 K a z ı l a n " , Güney-
Araştırmalan Dergisi, s a y ı : 2 , 3 , 1 9 7 3 / 7 4 ,
s. 2 1 7 - 2 3 8 .
122
Dr. G Ö N Ü L
Yapının
bir
plânı,
dökdörtgen
denize
olup,
dik konumlu
kervansarayın
CANTAY
uzun
d a r cephesi
Bu
doğu
duvar
mekânını
ise cephelerde
batıdakilerden
görülen
ayıran
teknikle
örülmüş
dıştan dışa 1 0 6 0 m . , u z u n cephesi ise 1 0 6 . 7 5 m .
bir
ölçüsündedir. Bugün y e r y e r ağaçlı b i r tarla i ç i n d e
duvar
kalmış
u z u n b i r siluet
t u ğ l a k e m e r l i üst üste i k i geçit k a p ı b u l u n u y o r d u
halinde g ö r ü l m e k t e , f a k a t y a k l a ş t ı k ç a h a c i m ola­
ki k a l ı n t ı l a r b u n u d o ğ r u l a r niteliktedir ( R e s i m : 6 ) .
olan
yapı,
uzaktan
ince
rak b e l i r m e k t e d i r ( R e s i m : 1 , 2 ) .
ile
kalkan
duvar
üzerinde
Doğudaki
olup,
üçgen
de büyük
bu
mekâna
şeklindedir. B u
bir ihtimalle
bağlanan
ve
İ l k b a k ı ş t a y a p ı n ı n ince u z u n görünüşü şüphe
m e k â n ı n a göre s i m e t r i k b i r d u m m
karşılanıyorsa
dört
d a içine
girildiğinde,
itinalı b i r i ş ç i l i k göstermesi ve m i m â r i
yapının
bölümleri
Y a p ı y a k u z e y e b a k a n u z u n c e p h e d e k i portal
girildiğinde;
bugünkü
durumuyla
i s e , aşağı
söveli
dikdörtgen
sağlayan
m e y d a n a geldiği a n l a ş ı l ı y o r . K u z e y ve
Ancak
b u ayırıcı
güney duvarlarında karşılıklı i k i portal a ç ı k l ı ğ ı n ı n
çıkıntı
hafinde
bölümden
pencerelerle
ayırıcı
duvarlar
duvarların
kalıntıları
b u l u n d u ğ u , 8 . 4 0 x 6 . 1 0 m . ölçüsündeki m e k â n ı n
dört
mekânda
bir giriş m e k â n ı o l d u ğ u ve b u r a y a d o ğ u - b a t ı isti­
ney
duvarlarda
k a m e t i n d e u z a n a n ve a r d a r d a birbiriyle b a ğ l a n t ı l ı
kemerli
olan ikişer m e k â n ı n kemerli birer geçişle b a ğ l a n ­
sıvalar
da
pencereler
alt
ise m e k â n l a r ı n
altışar
yuvarlak
Y e r yer
kalan
iç duvar yüzeylerinin t ü ­
müyle sıvalı olabileceğine
ölçüsündeki i k i n c i h a c i m , aşağı y u k a r ı a y n ı ö l ç ü ­
0 . 6 0 m. lik
olarak k u z e y ve gü­
açılmıştır.
sim: 7).
defa giriş m e k â n ı n ı n d o ğ u s u n d a ard a r d a y e r a l ­
ışıklandırıl-
bulunmaktaydı.
bugün
sırada
ölçüsündeki h a c i m l e , arkasındaki 2 0 . 1 5 x 8 . 4 0 m .
X 8 . 4 0 m. ve 1 9 . 2 0 x 8 . 4 0 m . ) , b u
ölçülerde,
görülebilmektedir. B u
d a karşılıklı
dığı a n l a ş ı l ı y o r . D e n i z t a r a f ı n d a 2 0 . 2 5 x 8 . 4 0 m .
lerle ( 2 0 . 1 5
aynı
ve büyük b i r ihtimalle üst üste k e m e r l i kapılarla da
andıran m e k â n ı n aslında altı
bir k o r i d o r u
giriş
m ı ş l a r d ı r . Bugün bu m e k â n l a r ı birbirinden ayıran
geçişi
uzun
yukarı
esas
arzeden diğer
iki k a t l ı o l u p , altta y u v a r l a k t u ğ l a kemerli ve üstte
tuğla
durumu aydınlatıyor.
açıklığından
mekân
yuvarlak
işaret e t m e k t e d i r ( R e ­
D e n i z t a r a f ı n d a k i s o n m e k â n y a k l a ş ı k olarak
2.20
m. genişliğinde b i r kapı
ile dışa a ç ı l m a k t a
ve b u cephede üst sırada t u ğ l a söveli üç dikdörtgen
m ı ş t ı r . B u i k i m e k â n ise d o ğ u d a k e m e r l i b i r geçiş­
pencere
le üçüncü b i r m e k â n a b a ğ l a n m ı ş t ı r k i , b u m e k â n
v a r ı n d a , alt sıradaki kemerli pencerelerden başta-
bulunmaktadır.
B u mekânın kuzey du­
d i ğ e r l e r i n d e n d a h a küçük ( 1 5 . 1 0 x 8 . 4 0 m.) o l u p ,
k i n d e pencere i ç i sıva yüzeyinde graffito = çizgi
bazı f a r k l ı l ı k l a r d a göstermektedir ( R e s i m : 3 ) .
o l a r a k b i r gemi r e s m e d i l m i ş t i r ( R e s i m : 8 ) .
Bu
B u d o ğ u m e k â n ı n ı n k u z e y cephesinde d i k i n e
yerleştirilmiş
bir
portali
tuğlalardan
yuvarlak
kemerli
özel
olduğu anlaşılmaktadır. B u mekânın
gemi
motifi
taramalı
büyük
bir tekne,
bir kaptan k ö ş k ü , ç o k sayıda y e l k e n i y l e çizilmiş
ve iplerle b i r yere ( i h t i m a l k i r ı h t ı m a ) bağlanmış
diğer b i r özelliği de d o ğ u d u v a r ı n d a , üstte t u ğ l a
olarak
tasvir e d i l m i ş t i r .
söveli ve ahşap hatıllı d ö r t p e n c e r e n i n y e r alması
sayıda
gemi
ve o r t a d a k i i k i p e n c e r e n i n i ç t e y u v a r l a k b i r şekilde
ya'nın Demirtaş
B ö y l e graffitolarda çok
tasvirlerine
rastlanmaktadır.
bucağındaki
Alan­
K ö ş k ' ü n salonunda
b u l u n m a s ı d ı r . A y r ı c a alt sırada d a gene t u ğ l a d a n
k u z e y - d o ğ u duvarında görülen y e l k e n l i ve kürekli
y u v a r l a k k e m e r l i i k i pencere ve b u n l a r ı n arasında
gemi
birer
(=Miletos)
ocak
bulunduğu baca kalıntılarından
anla­
da,
mekânda diğerlerinden farklı
bir durum
k u z e y ve güney duvarlarında alttaki y u v a r l a k
tuğla
kemerli
pencere
sıralan
arasında,
birer
niş'in y e r almış olması ve ayrıca güney d u v a r ı n d a ,
güney-doğu
kemer
fakat
köşedeki
ayağı
ilk
hizasından
diğerleriyle
aynı
iki
pencere
başlayan
özellikte
pencerenin varlığı
Trakya'da
taraftaki
her
kademeli
lerinin
tespit
Balat
etti­
İnecik'teki
Tabhaneii
C a m i ' n i n sağ
odasının b i r dolap niş'i içinde görülen
S e m a v i E y i c e : " E n e z ' d e Y u n u s K a p t a n Türbesi ve
Has Y u n u s B e y ' i n IVlezarı H a k k ı n d a A r a ş t ı r m a " ,
küçük,
bir pencerenin
Tarih Dergisi, C . 1 3 , sayı: 1 7 , 1 8 , istanbul 1 9 6 3 ,
5. 1 4 1 - 1 5 8 .
şöyle
izah
S e m a v i E y i c e : " T r a k y a ' d a B i z a n s D e v r i n e ait Eser­
ler", Belleten, C . 3 3 , sayı: 1 3 1 . 1 9 6 9 , s . 3 2 5 - 3 5 8 ,
bu m a k a l e d e 3 4 8 - 3 5 4 sahifeler E n e z ' d e k i eserlerden
bahsetmektedir.
edilebilir;
mekânların
duvarlarının
Y ı l l a r önce E n e z ' i n tarihi h a k k ı n d a bilgi veren bir
iki
y a y ı n ISE-.W. H e y d : Histoirc du Commerce du Levant
duvar kalınlığı ve ahşap döşeme kiriş­
yuvaları
Anadolu'da
duvarında
arasında
daha
c e p h e d e a ç ı l m ı ş iki k a t a işaret eden pencere
başka,
Batı
iki k a l y o n resmi b u n l a r d a n d ı r ( 6 ) ( R e s i m : 9 ) .
yapı bütünüyle, her bölümüyle i k i k a t l ı d ı r . B u n u
sırasından
yine
hamamın
sarayına y a k ı n b i r çevreden diğer b i r ö r n e k olan,
bulunmasıdır ( R e s i m : 2 ) .
Bu
taki
ğ i m i z b ö y l e b i r gemi graffitosu ve b u sahil kervan­
şılıyor ( R e s i m : 4 ) .
Bu
tasvirleri,(5)
da doğrulamaktadır.
İşte
au Moyen-Age, L e i p z i g 1 8 8 5 - 1 8 8 5 basımının tıpkı
basımı, 2 cilt, Amsterdam 1 9 5 9 .
güney­
d o ğ u k ö ş e d e k i b u küçük p e n c e r e , üst k a t a ç ı k a n
ahşap b i r merdiveni a y d ı n l a t m a k i ç i n d i ( R e s i m : 5 ) .
(5)
Y a v u z Y ı l d ı r ı m : " A l a n y a ' n ı n D e m i r t a s (Syedre)
B u c a ğ ı n d a k i K ö ş k " , Belleten, C . 3 4 , sayı: 135,
1 9 7 0 , s . 3 5 9 ' d a resim 2 3 , 2 4 , 2 5 ve 2 9 .
123
E N E Z ' D E BİR SAHİL K E R V A N S A R A Y I
Böyle
denize
duvarlarında
yakın
rastlanan
yerlerdeki
gemi
yapıların
resimleri,
onların
portallerinin,
portaller
daha z i y a d e denizle ilgili kişiler t a r a f ı n d a n ç i z i l ­
batı
miş olabileceğini düşündürmektedir.
edilebilmekte
Bu
yer
kervansarayda
taş sekinin
izlerine y e r
rastlanıldığı gibi, duvarlarda d a orijinal
d e m i r l e r i , belli
demirinin
tespit
bir ö l ç ü y e
altına
kuvvetli
edilmiş
olarak
göre
kemerli
olduğu
bir
açıklığa
anlaşılıyor.
sahip
Kuzey,
cephelerindeki k a p ı l a r ı n eşik söveleri
ve a ç ı k l ı k l a r ı
sathi
güney
ve
tespit
2 . 1 5 m. olarak ö l ­
çülmektedir.
askı
Y a p ı y a ait herhangi b i r k i t â b e m e v c u t d e ğ i l ­
ve h e r b i r askı
d i r . Y a p ı k ı y ı y a d i k olarak u z u n d i k d ö r t g e n şek­
bir taş gelecek şekilde
yerlerinde
durmaktadır.
lindeki
plân
içinde
konumu
ve şemasıyla
ard arda m e k â n l a r ı n
(bir
sıralanması)
bütün
kervan­
İki pencere arasında dörder askı demiri y e r a l m ı ş ­
saray m i m a r i s i n d e t e k ö r n e k olarak görülmek is­
tır ( R e s i m : 1 0 ) .
tenirse
Bugün üst örtü sisteminden b i r ş e y k a l m a m ı ş
olan
yapının
orijinalinde, çift
meyilli
ahşap b i r
d e , bölgenin
lan
bir ş e m a n ı n ,
çatı ile örtülü o l d u ğ u n u , batı cephesi ve d o ğ u f n e -
uygulanmış
kânının
kıyıya
doğu
cephesi ile ayırıcı
kalkan
duvarı
göstermektedir. Üst örtü sistemi ahşap çatı k o n s -
karşı
trüksiyonlu
muş
olan
yapının
ikinci
katı
d a , ahşap
diğer
kervansarayları
ile
anahatları ve m a l z e m e b e n z e r l i ğ i y l e , ç o k k u l l a n ı ­
i h t i y a c a cevap verecek ölçüde
o l d u ğ u bir ö r n e k o l m a k t a d ı r .
dik konumu
korunmasını
olmalıdır.
denizden
Ayrıca
gelecek saldırılara
sağlamak düşüncesinden d o ğ ­
K a r a d e n i z ' d e k i Burgaz
şehrinden
mişti.
M e r i ç vadisine v a r d ı k t a n s o n r a , y a k a r a y o l u n d a n
ve
Bunu
beden
duvarlardaki
duvarlarındaki
kiriş
yuvalarından
kademelenmeden
an­
Trakya'da
öğrenmek
İnecik'te
olan
siyonla
Kara
konstrüksiyonlu b ö bazı
yöresinde
sahip
Ayşekadın
kaynaklardan
Evliya
Piri
kervansarayın
bölümlendiği
Marmara
temine
ahşap
varlığını
mümkündür.(8)
yazdığı,
vakfı
böyle
hanların
Çelebi'nin
Mehmet
böyle
inşa
Osmanlı
Paşa'nın
ahşap
düşünülebilir.
edilmiş
konstrük-
Trakya
ve
ahşap örtü
sis­
kervansarayları,
(Ekmekçioğlu
Ahmet
Edirne-
Paşa),
Siliv­
ri'deki Piri M e h m e t Paşa, B ü y ü k ç e k m e c e - K a n u n i
S.
Süleyman
Kervansarayları
Yakup
B e y Kervansarayı
böyle
ahşap
mimari
çift
bütünlüğe
meyilli
örtü
ç o k l u ğ u n a işaret
görünüşüyle
ahşap
düşünülmektedir.
örtülü
Yapının
çatıya
sahip
tümünde
yaklaşık
kata aittir. D ı ş d u v a r kalınlığı 0 . 9 0 m . olan y a p ı ­
dış köşelerinde
oldukça
muntazam
kesme
taş k u l l a n ı l m ı ş o l u p , d o ğ u ve batı ( d e n i z ) c e p h e d e
tuğlaların
bir korniş
dışa
taşkın
b i r şekilde
meydana getirilmiştir
sıralanmasıyla
(Resim: 3, 12).
Bu k o r n i ş , k u z e y ve güney cephelerinde d e devam
ediyor o l m a l ı . Böylece c e p h e l e r d e k i ç o k sayıdaki
pencerelerin ve d o ğ u cephesi h a r i ç , diğer c e p h e ­
lerde b u l u n a n portallerin
hatıllar
ve bu korniş
vertikal
hatlarını
dengelemektedir.
tuğla
B u ise,
Osmanlı devri kervansaraylarında görülen gelişmiş
cephe mimarisinin b u y a p ı d a d a o n t a y a k o n d u ğ u ­
nu
gösteriyor.
(6)
Yapının
günümüze
ulaşamayan
B u y o l ayrıca
b i r bağlantı
yönden
o l m a k t a y d ı . E g e adaları
tarihi
süre
adıyla
içinde
bilinen
gelişmesini
sürdürürken.
y e r d e k i b u sahil kervan-
Semavi E y i c e : ' T r a k y a ' d a inecik'de B i r Tabhaneli
C a m i " . Tarih Enstitüsü D e r g i s i , s a y ı : 1, i s t a n b u l
1 9 7 0 , 5. 1 7 9 ve resim 1 1 , 1 2 ile ayrıca not 2 3 ' d e
V a n ' d a k i Pasa S a r a y ı ' n d a k i gemi resimlerinin de
V a n G ö l ü ile ilgili o l d u ğ u düşünülebilir.
Piri R e i s : Kitab-ı Bahriye, İ s t a n b u l 1 9 3 5 , s . 9 8 ' d e
E n e z ' i n bir haritası b u l u n m a k t a .
(7)
S a y ı n F e t i y e C a n , 1 9 2 4 - 5 y ı l l a r ı n d a b u ahşap b ö l ü n ­
m e y i harap bir d u r u m d a y k e n gördüğünü, y a p ı n ı n
üst örtüsünün de o y ı l l a r d a m e v c u t o l d u ğ u n u ve iki
y a n d a sekilerin b u l u n d u ğ u n u ifade e t t i .
(8)
E v l i y a Ç e l e b i : Seyahatname, C . 5 , i s t a n b u l 1 3 1 5 ,
s. 3 2 6 .
Semavi E y i c e : Not 6'daki makale, s. 1 7 5 - 1 7 6 .
(9)
N o t l ' d e t a n ı t ı l a n D o k t o r a t e z i m d e , katalog b ö l ü m ü n d e , ahşap örtülü k e r v a n s a r a y l a r t e k t e k incelene­
r e k , kervansarayların genel tipolojisi içinde ahşap
örtü sistemine sahip k e r v a n s a r a y l a r olarak gruplandırılmış ve d e ğ e r l e n d i r i l m i ş t i r .
olarak yüksekliği 8 . 5 0 m.
yükseklik z e m i n k a t ı n a , 2 . 7 0 m . de ahşap tabanlı
olmaktadır.
sarayı, Osmanlı D e v r i n d e y o ğ u n l a ş a n ticari h a y a t ı n
ve
kadar o l u p , bugünkü d u r u m u y l a z e m i n d e n 3 . 5 0 m .
nın
rak
Gümrük
olarak
kesme
emin
kısa
ile E g e D e n i z i arasında ticari
ile T r a k y a arasındaki ticarette b i r d e ğ i ş i m m e r k e z i
tam b i r
iki katlı ve
Boğazı,
o l a r a k rol o y n a m ı ş olan E n e z ' i n liman şehri ola­
etmektediro).
yapı,
yukarı
nehri ile E n e z ' d e E g e D e n i z i ' n e
bu y o l K a r a d e n i z , İstanbul
ç o k daha
daha
yolu,(ii)
v e Ç a n a k k a l e ' d e n dolaşan deniz y o l u n ­
Karadeniz
Hanı,
m o l o z taş ile t u ğ l a hatıllar k u l l a n ı l m ı ş t ı r .
Yapının
dan
sistemine
d e , cepheleriyle
sahip olan
Marmara
Çardak'taki
ve B i l e c i k V e z i r
konstrüksiyonlu
sahip ö r n e k l e r i n
Dış
ile,
y a h u t ta M e r i ç
ulaşmakta,
lamak m ü m k ü n o l m a k t a d ı r ( 7 ) ( R e s i m : 1 1 ) .
lümlenen
güneye giden ticaret
(Odessos)
kirişler üzerine ahşap d ö ş e m e y l e m e y d a n a getiril­
(10) Sayın Fetiye C a n , yapının kuzey cephesindeki kapı­
yı h a t ı r l a m a k t a ve o y ı l l a r d a d e m i r kapı k a n a t l a r ı n ı n
üzerlerinin küflü o l d u ğ u n u , k a p ı n ı n üzerinde seçile­
bilen kartal arması a l t ı n d a üç sıra yazı olan bir k i t a ­
benin asılı d u r d u ğ u n u b e l i r t e r e k , s o n r a d a n bu a r m a ­
lı k i t a b e n i n ortadan k a y b o l d u ğ u n u b e l i r t m i ş t i r . B u
armalı k i t â b e n i n E n e z ' d e k i C e n e v i z devri, D ' A u r i a
veya G a t t e l u s i o aileleri z a m a n ı n d a k i herhangi bir
y a p ı y a ait olması ihtimali k u v v e t l i d i r . B u yapıda
devşirme olarak k u l l a n ı l m ı ş o l m a l ı d ı r . A y r ı c a bu
k o n u d a b a k . ; W. H e y d : n o t 4 ' d e k i eseri C . 2 , s . 3 2 0
ve S e m a v i E y i c e : n o t 4 ' d e k i Ha:, Y u n u s B e y ' ı e i l ­
gili m a k a l e d e s . 1 5 4 v d .
( 1 1 ) W . H e y d : a.g.e., C . 1, s . 5 1 2 .
Afif E r z e n : not 4'deki " E n e z (Ainos) Araştırmaları"
yazısında s . 2 3 7 .
Dr. G Ö N Ü L C A N T A Y
124
d e ğ i ş i m meri<ezi olaral< inşa e d i l m i ş o i m a l i d i r . ( i 2 )
İşte
devrinin
XVI.
yüzyıl
bütün özellil<lerini t a ş ı y a n b u y a p ı ,
Osmanlı
Mimarisinde
inşa
edilmiş
diğer sahil kervansarayları i ç i n d e ö n e m l i bir yere
sahip o l d u ğ u n u v u r g u l a y a n b i r ö m e k t i r . ( i 3 )
T 15] n
151 I
>
•d
<
IF)
z
<
>
CE
UJ
(12) T a y y i b G ö k b i l g i n : Edime ve Paşa L i v a a , İ s t a n b u l
1 9 5 2 , s . 1 4 , 2 0 8 , 3 5 7 , 3 6 3 ve 3 7 7 d e k i k a y ı t l a r d a
O s m a n l ı devrinde b u r a d a k i ( E n e z ' d e k i ) ticari h a y a t ı n
kuvvetle d e v a m e t t i ğ i n i gösterir.
I
( 1 3 ) O s m a n l ı devrinde X V . y ü z y ı l d a n başlayarak inşa
edilen k e r v a n s a r a y l a r d a n ö n e m l i bir k ı s m j sahillerde
v e y a sahile y a k ı n yerlerde inşa e d i l m i ş l e r d i r . B u n l a ­
rın bir kısmı günümüze u l a ş a b i l m i ş l e r d i r . ( B a k .
G ö n ü l Güreşsever: n o t 1'deki d o k t o r a t e z i , katalog
bölümü.) A y r ı c a O s m a n l ı devri öncesinde A n a d o ­
l u ' d a S e l ç u k l u l a r devrinde de sahil kervansarayları
inşa e d i l m i ş t i . 1 9 7 7 y ı l ı n d a , bir ön i n c e l e m e y a p ­
tığım
b ö y l e bir y a p ı A n a m u r - A l a n y a y o l u n d a ,
A n a m u r ' a 2 0 k m . mesafede t a m k ı y j d a b u l u n m a k ­
t a d ı r . IVloloz taş m a l z e m e y l e inşa e d i l m i ş olan
bu sahil hanı k u z e y - g ü n e y y ö n ü n d e i k i nefli ve t o n o z
örtü sistemine sahip o l u p , batı nefl y ı k ı l m ı ş t ı r .
R e s i m l e r d e n de anlaşılacağı üzere İ k i nef arasında
ayırıcı duvar d o k u s u üç büyük kemerli
geçitle
nefler.i bir birine b a ğ i a m a k t a y m ı ş . Bugün bu a ç ı k l ı k ­
lardan güneydeki örülmüştür ( R e s i m : 1 3 ) .
<
im
ÜJ
z
UJ
7::::.--
ENEZ'DE BİR S A H İ L K E R V A N S A R A Y I
RESİ M; 1
K e ' v a n i a r a y ı n güneyden görünüşü.
RESİ M: 2
K e r v a t s a r a y ın g ü n c y - d o g u d a n tıO^ufiOşU
• \ L . . ı - . . , t . t.
. >.. r .-C'V.^f I I X
RESİ M: 3
Keruarısatayı n d o ğ u s u n d a k i ocaklı Dolumun k u / e y - d t ı ğ ı köseden gonııuı^u.
125
Dr. G Ö N Ü L C A N T A Y
3.
fi
*
m-
<
>
RESİM: 4
O c a k l a n ı ı yer
aiaıgı dogu duvarı,
•4
4m
w
? -
RESİ M: 5
Ahşap merdivenin
b u l u n d u ğ u yerde
kil 15 y u v a l a r ı .
E N E Z ' D E BİR S A H İ L
127
KERVANSARAYI
V
m -
I
If
•fi'
4C>
1i
RESİM: 6
D o ğ u d a k i rrıekânın ayırıcı d u v . m ve üzerindeki ikinci k a t a ait k e m e n i kapı a ç ı k l ı ğ ı
RESİM: 7
K u z e y beden duvarının i ç e r d e n goıunusu, üu duvat üzerinde ayırıcı d u v a d a ' i n ızıen
ve ahşap katın d o s e m e kırış lerımn o t u r d u ğ u duvar ç ı k m t ısı.
i»
128
Dr. G Ö N Ü L C A N T A Y
't-
"i
»
RESİM: 8
K u z e y c e p h e n i n batı u c u n d a k i
pencere i ç i n d e gemi g r a f f ı t o s u ,
RESİ M: 10
B e d e n duvarlarına yerlestırllınıs ta&ıyıcı
RESİ M: 9
Balat'dakı H a m a m ' ı n dikdörtgen mekânında,
duı/ardakı gemi g r a f f ı t o s u .
„
I2y
4?^
RESİM: l i
V a p ı m n çift meyilli ahşap nriıı sistemine sahip [iitluguııu yosteren k a l k a n d u v a n a r
k-u/ey d o ğ u ' d a n gorunusu.
••i
a-af
•c.
•
.•'•V
•:3
i ,
r
RESİ M; 12
D o ğ u c e p h e s i n d e , cephe d o k u s u ve tuğla kornişi gösteren d e t a y .
RESİ M : 1 3
A n a m u ı - A l a n y a y o l u n d a k i sahil k e r v a n s a r a y ı , K u z e y - b a t ı d a n g o r u n u j u .
i
l«;*ı.
- ' i r
URHIYE
VAKIFLAR B A N K A S I
Yft^tıUn Ge<mi>. Cüvenlt Gelecek.
•Hunaî
Haîun
camii
Download

View/Open