iBN MATRUH
mediyye. Bahaeddin Amill'nin, karde şi
Abdüssamed için yazdığı nahve dai r
eserin şerhi olup 1079'da (1668-69) telif
edilmiştir (Tahran 1274, 1297, 132 ı; Tebri z ı 305). Müellifin bu eser üzerine ayrıca
iki şerhi daha bulunmaktadır. 4. Envarü 'r-rebi' ii enva'i'l-b edi'. Hz. Peygamber için 1077 ( 1666-67) yılında yazdığı ve
içinde 1SS bediT sanatın geçtiği 149 beyitlik bedliyye tarzındaki kasidesinin şer­
hidie Eser 12.000 beyte varan şiir örneklerinin yanı sıra birçok edebi parça, tarihi
hadise ve fıkhl meseleyi de ihtiva etmektedir(Haydarabad ı273;Tahran 1304/nşr.
Şaki r HadiŞükrJ, Kerbela 1388/1968; Bağ­
dad 1389/1969) S. ed-Derecatü'r-reti'a
ii tabalp'iti'l-İmdmiyye mine'ş-Şi'a.
Eserde sahabe , tabiln ve im amlardan
doğrudan hadis rivayet eden muhaddislerle alimler, fakihler, filozoflar, Arap edebiyatı alimleri, mutasawıflar, hükümdarlar, emirler. vezi r ler, şairler ve ilirnde
meşhur kadınlar on iki bölümde ele alın­
mıştır (Necef 13 82/ı 962; Beyrut 1403/
1983) 6. Süldietü '1- 'aşr ii me}J.asini'ş­
şu'ara' bi-külli Mışr. Xl. (XVII.) yüzyılda
yaşayan şairleri n biyografisini ve şiirlerin­
den örnekleri içeren eseri müellif 1082
(1671) yılında Hindistan'da iken kaleme
almıştır. Şehabeddin ei-Hafaci'nin (ö
ı 069/ 1659) Rey}J.anetü'l-elibbd' ve zehretü'l-}J.ayati'd-dünya adlı eserine zeyil
olarak hazırlanan ve beş bölümden meydana gelen eser Mekke, Medine, Suriye,
Mısır, Yemen, Acem, Irak. Bahreyn ve
Mağrib'de yetişen şairleri ihtiva etmektedir (Tahran ı 324/1906; Kah i re 1324/1906;
Katar 1382). 7. Sülvetü'l- garib ve üsvetü'l-erib. İ bn Ma'sum 1064'te (1654) baş­
ladığı, on dokuz ay süren Mekke-Haydarabad yolculuğu esnasında gördüğü yerleri, ilginç olayları, karşılaştığı kimseleri,
onlarla yaptığı müzakere ve tartışmaları
anlattığı bu eseri 107 4- 107S ( 1663-1664)
yıllarında kaleme almıştır. Eser, Şakir Hadi Şükr tarafından Ri}J.letü İbn Ma'şum
el-Medeni ev Sülvetü'l-garib ve üsvetü '1-erib adıyla yayımlanmıştır ( Beyrut
ı 408/ 1988) 8. Divan. SOOO beyitten meydana gelmekte olup Şakir Had! Şükr tara( Beyrut 140811988)
Eserin son tarafında, müellifin Afifüddin
et-Tilimsanl ile Va'va' ed-Dımaşki gibi şa­
irlerin şiirlerine yaptığı tahmlsleri, bazı
Yemenli şairlerin müveşşahlarına nazlreleri ve dostluk üzerine kaleme aldığı çeşitli urcuzeleri yer alır. 9. lfadi~atü'l- 'ilm
(Haydarabad 1266/1849 )
İb n Ma'sum'un diğer eserleri de şun ­
lardır : Muvazzı}J.u'r-reşad ii şerhi 'l-İr­
şad (Teftazanl'nin na hve dair irşadü '1-ha-
di adlı eserinin şerhidir); ez-Zehre (nahivle ilgilidir); A}J.valü'ş -şa}J.abe ve't-tabi'in ve'l-'ulema' (yalnız sahabeyle il gi li
bölümünün bir kısmi yaz ilabilmiştir ); etTıraz ii 'ilmi'l-luga (FirOzabadl'nin ~a­
mas·u tarz1nda bir sözlük olup tamamlayamadiği en son çalişmas1d1r); Mül}J.a]fu
Sülateti'l- 'aşr (Te?yilü 's-Süla{e); Risale
ii agldti'l-Firuzabadi fi'l-Kam us. Mübaşka et- Te?;kire ii şer­
}J.i mesa'ili't-Tebşıra, et-Te?;kire fi'l-teva'idi'n-nadire, Risale fi'l-müselsele
bi'J-dbd', ML/:ıakkü'l-kariz, Netse tü'l-
ellifin bunlardan
maşdur
gibi eserleri de bulunmaktadir
(Diuan, neşredenin girişi, s. II-ı4; Tebriz!, ll , 92-93;Abdü lhüseyin Ahmed el-Emini, Xl, 347-348)
BİBLİYOGRAFYA :
İbn Ma'süm . Rif:ıletü İbn fVIa'şCım el-fVIedenf (nşr. Şakir Had\ Şükr), Beyrut 1408/1988,
s. 84-85; ayrıca bk. neşredenin girişi, s. 5·
13; a.mlf., Divan (nşr. Şakir H ad\ Şükr], Beyru t 1408/1988, s. 83,109,112,135,171, 337;
ayrıca bk. neş reden in girişi, s. 5-30; a.m lf .. edDerecatü 'r-re{f'a fi taba~ati 'I-İmamiyye mine'ş­
Şf'a, Beyrut 1403/1983, s. 3-16; Hür ei -Amill,
Emelü '1 -'amil (nşr. Ah med el-Hüseyn\], Necef
1385, ll, 176; Muhibbi, Nef/:ıatü 'r-Rey/:ıtine, IV,
187-195; Şevkanl. ei-Bedrü 'Hali', ı , 428-429;
Hansari, Rauzatü '1-cennat (nşr. Esedullah ismailiyyan]. Kum 1391, IV, 394-397; Hediyyetü'l'arifin, 1, 763; a.mlf .. lzaf:ıu ' l-meknun, 1, 144,
276,395,463,487, 603; ll, 20, 25;Serkis. /VIu'cem, s. 244 -245; Brockelmann, CAL, ll, 554555; Suppl., ll , 627-628; Abbas ei-Kummi, Se{fnetü'l-bif:ıar, Beyrut, ts. (Darü' I-Murtaza].ll,
245-246; Te b rizi. Reyf:ıtinetü '1-edeb, ll , 90 -94;
Kehhale, Mu'cemü 'l-mü'elli{in, VII, 28-29; Abdülhüseyin Ahmed el-Emini. ei-Gadfr fi'I-Kitab
ue's-Sünne, Tahran 1366, Xl, 344-353; Zübeyd
Ahmed, ei-Adabü'I-'Arabiyye, s. 195-198, 216 217; Ma'a '1-/VIektebe, s. 169; C. Zeydan. Adab
{ Dayf], lll , 306; A'yanü 'ş -Şf'a, VIII, 152-153; Ali
Ebü Zeyd. ei-Bedf'iyyat fi'l-edebi'I-'Arabf, Beyrut 1403/1983, s. 123-125; Zirikli, ei-A'Itim{Fethullah], IV, 258-259; Abdullah Mirdad Ebü 'IHayr. ei-Mui]tasar min Kitabi Neşri'n-neur ue'zzeh·r, Cidde 1406/1986, s. 359-360 ; Muhammed
Habib ei-HTie . et-Tani] ue'l-mü'errii]Cın bi-fVIekke,
London 1994, s. 378-382.
w
~.J MusTAFA Öz
r
İBN MATRÜH
( o):ı.o .:Y.')
Ebü'l-Hasen (Ebü'I-Hüseyn)
Cemalüddin Yahya b. lsa b. İbrahim
b. ei-Hüseyn b. Matruh
fından neşredilmiştir
(ö. 649/1251)
Eyylıbiler
L
dönemi şair, katip
ve idarecilerinden.
_j
8 Receb S92'de (7 Haziran 1196) Yukarı
AsyOt şehrinde doğdu. Gençlik
çağında dönemin önemli ilim merkezlerinden biri olan Kus'a gitti. Öğrenimini
Mıs ır 'ın
sürdürdüğü yıllarda başta Saha Züheyr
olmak üzere önde gelen şairlerle tan ışma
imkam buldu. İlk şiir denemelerini de burada kaleme aldı. İleri gelen kişilere ve
devlet adamianna sunduğu şiirleriyle hayatını kazanmaya başladı. Kus Valisi Mecdüddin ei-Lamtl tarafından resmi bir göreve tayin edildiği, ancak bu görevde uzun
süre kalmad ıği rivayet edilmektedir.
626 (1 229) yılında daha elverişli bir ortam bulmak amacıyla Kahire'ye giden İbn
Matruh. burada babasi ei-Melikü'I-Kamil
Muhammed adına M1s1r'm idaresini üstlenmiş olan ei-Melikü's-Salih Necmeddin
Eyyub'a takdim edildi. Necmeddin Eyyub,
629'da (1231) babası tarafından Moğol­
lar'a ve Harizmşahlar'a karşı koymak ve
Maveraünnehir'i ele geçirmek üzere sevkedilen orduya başkumandan tayin edild iğinde onunla birlikte savaşlara kat ıldı.
Amid, H1snıkeyfa. Harran, Ruha ve Rakka gibi yerlerin ei-Melikü'I-Kamil'in hakimiyetine girdiği bu yıllarda askeri divan
nazıriiği görevini yürüttü.
ei-Melikü'I-Kamil'in ölümünden (635/
1238) sonra, Abbas! Halifesi Müsta'sım ­
Billah'm elçisi Ebu Muhammed Muhyiddin İbnü'I-Cevzl ile birlikte Eyyubl şehza­
deleri ve idarecileri arasmda artan rekabet ve i htilafları gidermeye çaliştı. 637'de ( 1239) Gazze'ye kadar gelen Harizmşahlar'a karşı ei-Melikü's-Salih Necmeddin tarafından elçi olarak görevlendirildi
(Makrlzl, 1/2, s. 284, 316) . Aym yilMısır'da
hakimiyet sağlayan Nechıeddin Eyyub
kendisini Kahire'ye çağ1rd1. 639 ( 1241) y1h
b aşlannda hazine nazırhğına tayin edildi.
ei-Melikü's-Salih Necmeddin 643'te (1 245)
Dımaşk'1 ikinci defa ele geçirdiğinde İbn
Matruh'u bu şehirden sorumlu vezir olarak görevlendirdi. İbn Matruh bu dönemde büyük bir servete sahip oldu ve çevresinden büyük takdir gördü . ei-Melikü'sSalih 646 (1248) yılında Dımaşk'a gittiği
zaman onu görevden aziederek ei-Melikü'n-Nasır Ebü'I-Muzaffer 'in hakimiyetine girmiş bulunan Humus'u kurtarmak
için hazırladığı ordu ile Humus'a gönderdi. Gözden düşüp aziedilmesinin sebebi
bilinmemektedir. Sıbt İbnü'I-Cevzl onun
itibar kaybetmesini. layık olmadıği halde
emIriere mahsus kıyafet giymesine bağla­
maktadır (Mir'atü'z-zaman, Vlll/2, s. 789)
Humus meselesi aydınlığa kavuşuncaya
kadar bir süre Dımaşk'ta kalan ei- Melikü's-Salih, Kıbrıs'ta toplanmış olan Haçlı ­
lar'ın Misır'a sald1racaklan haberini alın­
ca hemen M1s1r'a hareket etti ve İ bn Matruh'un da katı l dığ ı ordunun Humus'tan
Mısır'a intikalini emretti. Bir süre sonra
173
iBN MATRÜH
Mısır'a gelen İbn Matrüh, Dimyat' ı istila
eden
Haçlılar ' a karşı
el-Melikü's-Salih safında mücadelesini sürdürdü ve özellikle
yazdığ ı hamasi şiirlerle ( Dfuan, s. 181182) askerin moral gücünün yükselmesini sağladı.
ei-Melikü's-Salih'in vefatının (647/ 1249)
münzevi bir hayat yaşamaya
başlayan İbn Matruh uzun zamandı r çektiği göz rahatsızlığı sonunda gözlerini
kaybetti. 1 Şaban 649'da (19 Ekim 1251)
Kahir e'de öldü ve Karare'deki Sariye mevkiinde defnedildi. Cenazesinde yakın dostu İbn Hallikanda hazır bulundu. Cenaze
törenine katılan Yunlnl onun 650'de öldüğünü söyler (leylü Mir'ati'z-zaman, ı.
197-201)
ardından
Cömert. müsamahakar ve ulemanın
takdir eden bir kişi ol d uğu ifade edilen İbn Matruh (Sıbt ibnü 'I-Cevzl,
Vlll/2, s. 789) devrinin önde gelen alim ve
şairleriyle münasebetlerini sürd ü rmüş .
ünlü şair Saha Züheyr yanında İbn Hallikan'la da arkadaşlık ilişkilerini devam ettirmiştir ( Vefeyat, vı. 260). İbn Ebu Usaybia da onunla Dımaşk'taki evinde görüş­
tüğünü, Tabal;ratü'1-etıbbô.' adlı eseri konusunda kendisine iltifatta bulunduğunu.
eski ve yeni tabipler hakkında bilgi verdiğini belirtir ('UyD.nü'l-enba', s. 577).
kıymetini
İbn Matruh, sanatlı nesir ve edebi risaleler yazan bir nasir ve lirik şiirler nazmeden bir şair olarak tanınmakla birlikte edebiyat eleştirmenleri onun şiirle r ini
genellikle zayıf bulurlar (Ömer Ferruh,
III, 563) Büyük ihtimalle r esmi ve siyasi
görevleri kendini sanata verme konusunda onu olumsuz yönde etki l emiştir. Medih, aşk. zühd , ed ep, münacat vb. temalarda yazdığı şiirler daha çok uzun kasideler ve kıtalar şeklindedir.
İbn Matruh'un günümüze intikal eden
tek eseri divanıdı r. İb n Hallikan. divanın­
da bulunan şiirler i nin çoğunu şairin kendisine okuduğunu kaydeder ( Vefeyat, VI.
260) . 811 beyit ihtiva eden divanda Müstansır- Billah , el- M elikü'n- N asır, el-Melikü'l -Kamil. el-Melikü ' l-Eşref , Mes'üd b.
el-Melikü'l-Kamil. el- Melikü'l-Mugis Fahreddin, el-Melikü's-Salih gibi devlet adamları, Saha Züheyr ve İbn Hallikan gibi dostlarına yazdığı methiyeler yanında başta
Halep olmak üzere bazı beldelerin tasviri,
H açlılar'a karşı yazılmış bazı hamasi şiir­
ler ve bir kısım hicivlerle zühd, edep ve
münacata dair kısa parçalar yer almaktadır. İlk olarak Abbas İbnü'l-Ahnef'in divanı ile birlikte yayımlanan eserin ( istan-
174
bul ı 298) Cevdet Emin ve Seyyide Zeyneb tarafından yapılm ı ş bir baskısı daha
bulunmaktadır (Kahire 1989).
BİBLİYOGRAFYA :
Sıbt İbnü'l-Cevzi , Mir'atü'z-zaman, Vlll/2 , s.
789 ; Ebu Şame. e?·Zeyl 'ale'r-Rauzateyn, s .
187; İbn Ebu Usaybia, 'Uyünü'l-enbfı', s. 577;
a.e. ( nşr. August Mü ll er), Kahire 1299/1882, ll,
113; İbn Hallikan. Vefeyat, VI, 258-266; el-Melikü'l-Eşref er-Resuli, el-'Ascedü 'l-mesbuk (n şr.
Şa kir Mahmud A bdülmün 'i m) , Be y rut 1395/
1975, s. 585; Yunini. Zeylü M ir' ati 'z-zaman,
Haydarabad 1374/1954, 1, 197-240 ; Zehebi,
el-'iber, V, 204; a.mlf., A'lamü'n-nübela', XXll ,
273-274; Makrizi. es-Süluk, 1/2, s. 284, 290,
291, 293 , 302, 308, 316, 326 , 332, 345, 363 ,
382; İbn Tağriberdi, en-f'lücumü 'z-zahire, VII ,
24 , 27 ; Süyuti, /jüsnü'l - muf:ıaçiara , Kahire
1321 , 1, 271; Keşfü'?·?unun, 1, 768; İbnü'I-imad.
Şe?erfıt, V, 247; Serk1s, Mu'cem, 1, 239-240;
Hediyyeta'l-' arifin, ll, 523; Mehmed Zihni, Kitabü't-Teracim, istanbul 1304, s. 135-137; Brockelm ann, GAL, 1, 263; Suppl. , 1, 465; J. Rikabi,
La poesie prophane sous les ayyübides, Paris
1949, s. 105-120; a.mlf., el-Edebü'l-'Arabl, Dı­
maşk 1983, s. 96-103 ; a.mlf. , "Ibn MatrüJ:ı",
Ef2 ( İng). lll, 875 -876 ; Zirikl1, el-A'lam, VIII ,
162; Kehhale. Mu'cemu'l-mü'ellifin, Xlll, 217;
M. Kamil Hüseyin, Dirasat fi'ş-şi'r, Kahire 1957,
s. 177-184; C. Zeydan. Adab, lll, 18;Ömer Ferruh, Ta rf!] u '1-edeb, lll, 562-564; Reşid Yusuf
Ataullah. Tarfl]u'l-adabi'l-'Arabiyye(nşr Ali Nedb Atav1). Beyrut 1985, 1, 350-352; Mehdi Ferhani Münferid, "İbn MatrüJ:ı", DMBi, IV, 629630; Ramazan Şeşen . "Eyy übiler" , DiA , Xll, 23.
Iii
iBN
SüLEYMAN TüLÜCÜ
MAüssEMA
(bk. UBADE b . MAÜSSEMA).
L
_j
İBN MAzE
(bk. SADRÜŞŞEHID) .
_j
L
İBN MEKKI
( ._}:..ı 0-' ' )
Ebü Hafs Ömer b. Halef
b. Mekki es-Sıkılli el-Himyeri
(ö . 501/1108 [?])
L
Fakih ,
Arap dili ve edeb iyatı alimi.
_j
(mesela b k. s. 47. 66. 87. ı 50 , 204, 277)
Ebu Bekir İbnü'l-Bir et-Te mlml. Ebu Muhammed Abdülhak b. Muhammed b. Harün es-Sehml. İbn Reşll5- el-Kayrevani anı­
labilir. Sicilya' n ın Normanlar ta rafından
işgale başlanmasından sonra tahminen
460 (1 068) yılı dolaylarında Tunus'a hicret
etti ; burada kadılık görevine tayin edildi
ve hatiplik görevini de yürüttü . Hutbelerinin çok etkili olduğu belirtilmektedir.
Bazı müellifler. onun bu yönünü İbn Nübate ile kıyaslayarak hutbelerinin ondan
daha üstü n olduğunu kaydetmektedi r
(ibnü'I-Kıftl, ll, 329) . Aynı zamanda şai r
olan İbn Mekkl'nin şiirlerinde vaaz ve irşad üslübu dikkati çekmektedir (Abdülazlz Matar, s. 7-8). Çağdaşı ve hemşehrisi
İbnü'l-Katta' es-Sıkılll tarafından kaleme
alınan ed-Dürretü '1-l]atire' de şiirlerin­
den bazı örnekler mevcuttur (s. 149-151 ).
İbn Mekkl'nin vefat tarihi klasik kaynaklarda beli rtilmemekte . Bağdatlı İsmail
Paşa'nın kaynak göstermeden verdiği 501
(1108) yılı (Hediyyetü 'l-'ari{in, ı. 782) daha sonraki bazı eserlerde de tekrarlanmaktadır.
İbn Mekkl'nin günümüze ulaşan tek
eseri Te§l;rifü '1-1isdn ve te1l;ri]Ju '1-cendn'dır. Müellifin. eserini hacası İbnü'l-Birr'e
takdim ederek onun görüşlerini aldığı
( Teşf<:ifü 'l-lisan, s. 4 7) ve İbnü'l-Birr' in 460
(1068) yılında Sicilya'dan Endülüs'e göç
ett i ği bilindiğine göre eser bu tarihten
önce Sicilya'da yazı lmış o l malıdır. Yine hocası olan İ bn Reşl15-'ten rahmetle bahsetmesi (a.g.e. , s. 66, 87, 150) eserini onun
vefatından ( 456/ ı 064) sonra yazdığını
göstermektedir. Elli bölümden o l uşan
Teşl;rifü'1-1isdn'da Arapça konuşanların
yapmış oldukları hataların yanı sıra kurra, fukaha . müfessirler. tabipler gibi ilim
erbabının kendi alanlarıyla ilgili yanlış
kullanımla r ının düzeltilmesi de amaçlanm ı ştı r. Müellif görüşlerini ispat için ayet
ve hadislerden. ayrı ca divanlar. emsal kitapları, lugatlar. nahiv kitapları ve edebiyat ansiklopedilerinden örnekler (şahid)
ve rmiştir. Çok sayı da kaynaktan istifade
edilerek yazılan esere sonraki birçok müellif atıfta bu l unmuştur. İ bn Hişam elLahml, e1-Medl]a1
tal;rvimi'1-1isdn'da bu eserle Ebü Bekir ez-Zübeydl'nin
La]Jnü'1-'dmme'sini tenkit etmekle birlikte her iki eserden de faydalanmış ve
zaman zaman takdirler ini ifade etm i şti r.
İ b n ü 'l -Ecdabl'ni n Te§l;rifü'1-1isdn ' a bir
redd iye yazdığı bilinmektedir ( Teşf<:ifü 'llisan'ın tanıtımı ve değerlendirilmesi için
bk. Abdülazlz M atar, s. 125- 165). Bir araş-
ila
Kayna k larda Sicilya'dan (Sıkılliye) Tunus'a hicreti ve orada yaptığı kadı lı k görevi d ı şında bilgi yoktur. Bazı eserlerde
kaydedilen Mazerl nisbesinden hareketle
Sicilya'da Mazer (Mazzara) şehrinde n olduğu veya bir süre burada yaşadığı söylenebilir. Hocaları arasında, özellikle Te§l;rifü'11isdn adlı eser inde nakillerde bulunduğu
Download

TDV DIA