Ödevin Kesinlik Kazanması
Vedat Temiz
Ödevin analizi
Konstrüksiyon bürosuna bir ödev
şeklinde gelen ürün (veya teknik yapıt)
fikri, daha çok gerçekleştirilmesi istenen
sistemin
i t i çevre bü
büyüklüklerini
üklükl i i kkapsar.
Yani, müşteri makinanın içinde neler
olduğu ile değil, makinanın ne yapması
gerektiği
g
ğ ile ilgilidir.
g
Konstrüksiyon
y
bürosundaki uğraşı ise daha çok
makinanın içinde neler olması
gerektiğine yöneliktir. Bu iki farklı görüşü
b ğd t
bağdaştırmak
k iiçin
i ''Öd
''Ödev'''' in
i konstrüktör
k
t üktö
gözü ile de bir kere daha incelenmesi
gerekecektir.
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
y
Konunun
Ö
Önemi
Konstrüktif geliştirme sürecinin bütün aşamalarındaki başarı şansı ödev
tanımlamasının iki yönlü olarak tam bir kesinlik kazanmasına bağlıdır. Bu nedenle
siparişin kesinleşmesinden sonra, istek sahibi ve konstrüktör arasında bir diyalog
kurulması zorunludur. Böyle bir bilgi alış verişinde aşağıdaki sorulara bir kere daha
cevap aramak gerekir:
y Esas problem nedir? Anlayış farkı var ise nasıl giderilir?
y Genellikle düşünülmüş olup, açıklanmamış olan arzular, beklentiler var
mıdır? Talep edenin düşünemediği hesaba katamadığı ve özellikle sistemin
içyapısına bağlı hususlarda fikir birliğine varılabilir mi?
y Acaba ödev verilirken açıklanan şartların hepsi, sistemden istenen fonksiyon
için zorunlu mudur? Yoksa bilgi eksikliğinden ortaya çıkan görüntü şartlar da
mevcut mudur?
y İstenen sistemin geliştirilmesi bakımından hangi yollar açıktır? Ne gibi
kısıtlayıcı
y şartlar vardır?
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
Konunun Önemi
Ö
y Bu çalışmalar esnasında hemen kesin maddesel çözümler ele
alınmamalıdır. Hatta bu tip örnekler vermek bazen sakıncalı,
diğer bir deyimle daha iyi çözümleri önleyici olabilir.
y Ödevi açıklığa kavuşturan ikinci bir sorular grubu da şunlar
olabilir:
y Tasarlanacak çözüm hangi maksada yöneliktir?
y Hangi özelliklere sahip olmalı ve hangilerine sahip
olmamalıdır?
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
Eğer konu ürün planlama bölümünce yeteri kadar incelenmemiş ise veya
konstrüksiyon bürosunca böyle bir görüşe varılmış ise, aşağıdaki hususların bir kere
de konstrüksiyon bürosunca ele alınması yerinde olur:
y A) İş
İşletmede
letmede gözlenen eksiklikler:
y Satış teşkilatına akseden müşteri şikâyetleri ve bunların analizi
y Montaj ve deney bölümlerinden gelen yakınmalar, eleştiriler
y B) Teknolojik durum:
y Rakip firma programları
y Benzer ödevlerle ilgili çözümler, bunlara ait eleştiriler
y Patent literatürünün incelenmesi
y C) Kesin veriler, ağ
ağırlık noktaları:
y Uluslar arası tavsiyeler, standartlar (milli ve milletlerarası)
y İşletmenin ürünleri ile ilgili kurumların koydukları sınırlar, kısıtlamalar (sağlık ve
y
y
y
y
emniyetle ilgili)
D) Geleceğ
Geleceğe dönük geliş
gelişmeler:
Yapısal değişiklikler, model değişim eğilimleri
Teknik-ekonomik politikalardaki değişim eğilimleri
Kullanıcının gelecekteki davranışı ve istekleri ile ilgili varsayımlar
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
Ödevi tanımlayan istek tipleri, İstekler listesi
y İstekler ödevin amaçladığı teknik sistemi tanımlayan çeşitli
özellikleri niteliksel veya niceliksel olarak belirten
büyüklüklerdir.
üyü ü e .
y Bunlar teknik sistemin giriş ve çıkış büyüklükleri kümesini
meydana getiren çevre büyükleridir.
y Bu büyüklükler fonksiyonla ilgili olarak madde
madde,, enerji
enerji,,
sinyal türünde; insan makina ilişkilerine bağlı olarak
erg
er
gonomik ve ekonomik koşullarla ilgili olarak parasal
arasal
boyutlarda
y
olabilir. Genel olarak ödevi tarif eden istekleri üçç
kategoriye ayırmak mümkündür
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
İstek Tipleri
y 1) Kesin İstekler: Ödevin Çözümünde muhakkak yerine
getirilmesi istenen istekler. (K)
y Bu istekleri de ikiye ayırmak mümkündür:
y a) Çok dar toleranslarda yerine getirilmesi gerekenler. Örneğin
sistemin ağırlığı 1500 kg (-10
( 10 kg) olacaktır gibi.
gibi
y b) Bir üst veya alt sınır belirten istekler. Örneğin sistemin
ağırlığı 1500 kg mı geçmeyecektir veya tavan yüksekliği 8 m
den daha küçük olmayacaktır gibi.
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
İstek Tipleri
y 2) Arzu tipi istekler: (A)
y Bu tip isteklerin gerçekleştirilmesi zorunlu değildir. Ancak maliyet
artışı olmaksızın veya müşteri ile anlaşarak çok az bir maliyet artışı
karşılığında bunların yerine getirilmesi işletmenin pazar şansını
arttırır.
y Bu tip istekleri
kl bbir önem sırasına göre ddizmek,
k kkonstrüksiyonun
k
değerlendirme aşamasında yarar sağlar.
y Örneğin
Ö ği bir
bi hhız değiştiricisi
d ğişti i i i için
i i ödev
öd ttarifinde
ifi d değiştirme
d ğişti
işi
işinin
i ell
kumandası ile yapılması istenmiştir. Ayrıca, müşteri arzu tipi bir istek
olarak ileride bunun otomatik kumandaya dönüştürülmesi imkânlarının
da konstrüksiyon esnasında düşünülmesini arzulayabilir ancak şart
koşmaz.
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
İstek Tipleri
y 3) Hedef gösteren istekler: (H)
y Bu tip istekler müşteri veya pazar talebi ile ilgili değildir.
y Konstrüktif geliştirme sürecinin ilerleyen fazlarında artan bilgiler,
geliştirilmekte olan sistem veya bunun değişkenleri için geleceğe
ait bazı konstrüktif yeniliklerin yapılabileceğini ortaya koyar.
B l
Bunların
işl t içi
işletme
i i bilgi
bil i olarak
l k kaydedilmesi
k d dil i gelecek
l k iiçin
i yarar
sağlar.
y Aynı teknik sistemin daha ileri kuşakları için bu istekler
doğrultusunda araştırma ve incelemelerin yapılması, yeni ürün
fikirlerinin oluşmasına yardımcı olur.
y (H) tipi istekler sadece işletmenin kendine ait dokümanlarda
belirtecektir.
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
İstekler Listesi oluşturma
ş
kuralları
y İstekler için bir liste oluştururken bunların hangi türden oldukları yanlarında
belirtilmelidir.
y İstekler listesinde her kategoriden istek için niceliksel ve niteliksel tanımlamalar
yapılmalıdır.
y İstekler
İ kl llistesinin, eğer
ğ tanımlanmış
l
ise, fonksiyon
f k
gruplarına
l
veya yapıt gruplarına
l
göre bir bölümlemeye sahip olması önerilir.
y İstekler listesinde p
parasal koşullar,
ş
, termin ((bitişş süresi),
), yasal
y hususlar ayrı
y bölümler
halinde belirtilmelidir.
y Çok büyük ve karmaşık sistemlere ait istekler listesinin hazırlanmasında, sistemi
meydana
d getiren
ti alt
lt sistemler
i t l için
i i istekler
i t kl lilistesi
t i ayrı ayrı hhazırlanır.
l
y İstekler listesinin düzenleme şekli için standart bir format yoktur. Her işletme kendine
uygun
yg bir format ggeliştirmiştir.
y Aynı bir işletmede yeni bir konstrüksiyonla, geliştirme veya alan genişletme
konstrüksiyonları için hazırlanan istekler listeleri farklı olabilir. Çünkü birinde yapıt
mevcut değildir.
değildir Yeniden meydana getirilecektir.
getirilecektir Diğerinde ise mevcuttur.
mevcuttur
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
İstekler Listesi oluşturma
ş
kuralları -2
y Eğer tamamen yeni bir konstrüksiyon ödevi bahis konusu ise, genel olarak istekler listesini bir
önem sırasına veya belirli kategorilere göre dizmek mümkün olmayabilir.
olmayabilir BU takdirde her hangi
bir öncelik sırası düşünülmeden yapıt için önemli görülen bütün istekler alt alta yazılmalıdır.
Daha sonra aşağıdaki sorulara cevap aranmak suretiyle bunların tipi ve önem sıraları
b li l
belirlenmelidir.
lidi
y Sorular:
y Aranan çözümün esas itibariyle hangi maksadı yerine getirmesi istenmektedir?
y Yazılan istekler arasında bu maksatla doğrudan ilişkisi olanlar hangileridir?
y Yapıtın
p temel özellikleri neler olacaktır?
y Aranmayan özellikler nelerdir?
y Yapıtı tarifleyen isteklerin hangileri kesin,hangileri arzu tipi istekler kategorilerine girer?
y Arzu tipi istekleri bir önem sıralamasına sokmak kabil midir? Kabilse bu sıra nedir?
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
İstekler Listesi format örneği
(Pahl-Beitz)
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
1
2
İstekler listesinin hazırlanmasında yararlanılabilecek sistem özellikleri
Geometrik özellikler Büyüklük, yükseklik, genişlik, uzunluk, çap, alan ve hacim ihtiyacı, sayı (adet), düzen, bağlantı, demontaj ve genişletme olanakları
Kinematik özellikler Hareket cinsi, hareket yönü, hız, ivme
3
Kuvvetler
Kinetik özellikler
Kuvvet yönü, büyüklüğü, değişikliği, ağırlık, şekil değiştirme, rijitlik, yaylanma özellikleri, kitlesel kuvvet ve momentler, stabilite, rezonans durumları
4
Enerji
Güç, verim, kayıp, sürtünme ve ventilasyon kayıpları, durum, durum büyüklükleri (basınç, sıcaklık vb.), ısınma, soğuma, bağıl enerji, enerji biriktirme, entalpi, entropi, enerji dönüşümü, enerji transferi vb.
5
Madde
6
Sinyal
7
Ergonomi
Madde akımı, iletimi, giren ve çıkan maddelerin fiziksel ve kimyasal özellikleri, yardımcı maddeler, şart koşulan maddeler
Giriş‐çıkış ölçü büyüklükleri, kontrol devreleri, ölçü aletleri, gösterge tipleri, merkezi veya dağınık kontrol sistemleri vb.
İnsan‐ makina ilişkisi, kullanma, kullanma ve kumanda noktalarının operatöre göre konumları, kontrol aletlerinin yeri ve gözleme kolaylığı, ışık ve renk durumları, iş emniyeti, çevre emniyeti vb.
8
İmalat ve imalat kontrolü
9
Montaj ve transport Özel montaj koşulları, temel durumu, iletim olanakları, köprü, tünel, karayolu, demiryolu, su ve deniz yolu olanakları ve kısıtlamaları Fabrika ve işyeri olanakları ve ortaya çıkan sınırlar, tercih edilen imal usulleri, olanak dahilinde olan işleme hassasiyeti ve toleranslar, hatalı imalat yüzdesi, süreç kontrol olanakları, firma ile işbirliği yapan diğer kuruluşların olanakları vb.
Kullanma, bakım ve Sessiz ve titreşimsiz çalışma, aşınma derecesi, yağlama ve yağlama koşulları, onarım
teknik yapıtın kullanıldığı ortamın koşulları bakım bakımdan bağımsızlık
teknik yapıtın kullanıldığı ortamın koşulları, bakım, bakımdan bağımsızlık derecesi, periyodik bakım süreleri ve bakım programı, parça değiştirme ve onarım olanakları vb.
Üretim maliyeti, satış fiyatı, takım masrafları, amortisman, işletme giderleri, 11 Temin (fiyat) ve işletme giderleri
işletme giderleri
operatör masrafları (çok veya az)
operatör masrafları (çok veya az)
Ürün geliştirmenin, özellikle konstrüktif geliştirme sürecinin zamansal olarak 12 Teslim tarihi ve koşulları
planlanması, süreden evvel bitirme veya süre aşımı tahminleri
MAK 535 Konstrüksiyon
Sistematiği
10
Makina
a a Sistemlerinin
S ste e
özellik
ö e kategorileri
atego e
y İstekler listesi teknik yyapıtın
p ççeşitli
ş özelliklerinden oluşan
ş bir kümeyi
y
y
y
y
y
meydana getirmektedir.
Teknik yapıtlar ekonomik ve sosyal hayatın çok değişik ihtiyaçlarına
cevap vermek üzere büyük bir çeşitlilik gösteririler.
Yapıtların kullanıldığı farklı alanlar, fonksiyonları ayni olsa dahi,
bunların birbirinden farklı özelliklerde olmalarını gerektirir.
Buna bağlı olarak da, çöl şartlarında çalışan bir araca ait istekler listesi
ile
l soğuk
ğ k iklimlerde
kl l d çalışacak
l
k aracın istekler
kl llistesi ffarklı
kl yapıda
d
olacaktır.
M ki sistemlerinin
Makina
i t l i i ve bbunların
l
kullanılma
k ll l alanlarının
l l
çeşitliliği,
şitliliği
özellik sınıflandırılmalarının da değişik tiplerde yapılmasını gerektirir.
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
Makina
a a sistemlerinin
s ste e
sınıflandırılması
s
a d
as 1
y Teknik
T k k yapıtın fonksiyonuna
f k
göre; örneğin
ğ bağlama,dönüşüm,
b ğl
d
dh
daha
somut olarak, tornalama,transport makinaları olarak,
y Makina
M ki içindeki
i i d ki operasyon ti
tiplerine
l i göre;
ö madde,
dd enerji,
ji sinyal
i l ti
tipii
büyüklülerle meydana getirilen çeşitli işlemlere göre,
y İş etkisini meydana getiren prensiplere göre; örneğin,
örneğin mekanik
mekanik,
hidrolik, optik, kimyasal, elektronik v.s. makinalar gibi,
y Sistemin davranış biçimine göre; örneğin,
örneğin güç büyüklüğüne (10 kW;
12,5 kW ; ... 100 kW lık), hıza, çeşitli çevre koşullarına (soğuk
iklim,tropik koşullar v.s.) göre,
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
Makina
a a sistemlerinin
s ste e
sınıflandırılması
s
a d
as 2
y Sistemin karmaşıklık veya teknolojik ilerilik derecesine göre; örneğin
y
y
y
y
y
yüksek teknolojik, yüksek prezisyon v.s. cihazları gibi, veya eleman,
eleman grubu, makina, makina grupları gibi,
Üretim usulü benzerliklerine göre; örneğin, döküm, talaş alma,
presleme v.s. yolu ile üretilen elemanlar gibi,
Geometrik şekillerine göre,
Uygulanan malzeme tipine göre,
Konstrüksiyonun, yeni, geliştirme, alan büyütme şeklinde yapılan
ayırımına göre,
Nihai üretici firma isimlerine göre.
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
Ekonomik Kollara Göre Sınıflandırma -1
Ekonomik Kol
Makina Sistemleri
İlgi alanı
Makina örnekleri
Madencilik
Çıkarma
İl
İletme
Hazırlama
Maden kesme, kazma makinaları
A ö l konveyörler
Asansörler,
k
ö l vb.
b
Yıkama, tasnif makinaları, vb.
Enerji Üretimi
Buhar üretimi
Çeşitli buhar kazanları, su hazırlama
sistemleri vb.
Buhar-gaz türbinleri, motorlar vb.
Termik, nükleer, hidrolik santraller
Termik makinalar
Elektrik enerjisi üretimi
Çelik Üretimi
Ham demir üretimi
Çelik üretimi
Kimya Endüstrisi
Kömür kimyası, petrokimya
y vb.
Boya üretimi
Yüksek fırınlar, doğrudan redüksiyon
tesisleri vb.
Siemens-Martin, LD, Elektrik ark ocakları
vb., hadde tesisleri
Reaktörler, distilasyon kolonları, boru ve
sirkülasyon
y sistemleri vb.
Reaktörler, karıştırıcılar, boru sistemleri vb.
Kolonlar, karıştırıcılar, kontrol ve emniyet
sistemleri vb.
y maddeler kimyası
y
Patlayıcı
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
Ekonomik Kollara Göre Sınıflandırma -2
Ekonomik Kol
Makina Sistemleri
İlgi alanı
Makina örnekleri
Selüloz üretimi
Kağıt üretimi
Parçalayıcılar, kimyasal ayırıcılar,
b
beyazlatıcılar,
l l kkurutucular
l vb.
b
Kalender sistemleri, kurutucular vb.
Taşıtlar
Demiryolu araçları
Karayolu araçları
Denizyolu araçları
Havayolu araçları
Uzay araçları
Lokomotifler, vagonlar, sinyal sist.
Kamyon, otomobil, otobüsler vb.
Yük, yolcu gemileri, feribotlar vb.
Balonlar, uçaklar
Çeşitli tip roketler, mekikler vb.
Tekstil ve deri
endüstrisi
Kumaş ve konfeksiyon
üretimi
İplik, dokuma, örme, boyama, dikiş
makinaları vb.
Gıda endüstrisi
Şeker üretimi
Parçalama ve ekstraksiyon makinaları,
santrifüjler vb.
Presler,, santrifüjler,
j , hidrojenizasyon
j
y tesisleri
vb.
Pastorizasyon, homojenizasyon ve
yyoğunlaştırma
ğ
ş
makinaları vb.
Kağıt Endüstrisi
ğ, margarin
g
üretimi
Yağ,
Süt mamulleri
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
Ekonomik Kollara Göre Sınıflandırma -3
Ekonomik Kol
Makina Sistemleri
İlgi alanı
Makina örnekleri
Basım ve büro
Matbaalar bürolar
Matbaalar,
Dizgi, baskı makinaları
Dizgi
makinaları, yazı ve hesap
makinaları
Ziraat, ormancılık
Zirai iletim, ekme, toplama, Traktörler, harman makinaları, hızar tesisleri
odun
d kesme
k
vbb
vb.
b
Tıp, diş hekimliği
Diyagnostik ve tedavi
Röntgen, EKG, MR, bilgisayarlı tomografi,
diyaliz makinaları, kalp pili, protez cihazları
vb.
Dağıtım ve ticaret
Marketler, paketleme
tesisleri vb.
Yazar kasalar, paketleme makinaları vb.
Soğutma tekniği
Soğuk hava depoları,
dağıtım zincirleri vb.
Soğutma makinaları, şartlandırma ve
iklimlendirme tesisleri vb.
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
Makina Elemanlarının çizim zorluğuna göre sınıflandırılması
Zorluk Derecesi
Özelliği
Örnekler
I Basit
I.
B
Çokk az bboyutla
Ç
l bbelirtilen
l l
parçalar
M ll manivelalar,
Miller,
l l pimler
l vb.
b
II. Orta
Boyutlandırma çizgileri fazla
olan basit parçalar
Düz dişli çarklar, yataklar vb.
III. Karmaşık
Karmaşık küçük parçalar
Helisel, konik dişliler, çok kamalı
milleri vb.
IV. Çok karmaşık
Orta büyüklükte
Döküm karterler, dövme krank milleri
vb.
VÇ
V.
Çokk kkarmaşıkk
Bü ük boyutlarda
Büyük
b
l d
Büyük
Bü
ük dökü
döküm karterler,
k
l dövme
dö
parçalar
l
vb.
VI. Aşırı karmaşık
Karmaşık geometri ve çok
fazla sayıda boyutlandırma
çizgisi
Türbin kanatları, hiperboloid dişliler
vb.
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
Niceliksel, niteliksel ve estetik özellikler
y Bazı özellikleri sayısal olarak değerlendirmek mümkündür.
y Ne kadar
kadar, ne büyüklükte
büyüklükte, ne ağırlıkta gibi soruların cevabı genellikle niceliksel ve bu
nedenle de objektiftir. Ancak bu sisteme ne oranda güvenilir? şeklindeki bir soruya kesin
sayısal bir yanıt vermek genellikle mümkün değildir.
y Cevap olasıdır.
olasıdır. İstatistiksel bir inceleme gerektirir.
y Çok daha zor cevaplandırılabilecek bir soruyu ise, "Bu teknik yapıt güzel görünüşlü
müdür? teşkil eder.
müdür?”
eder Estetik bir değerlendirmeyi gerektiren bu tip soruları
nicelleştirmek mümkün değildir.
y Güzel, çirkin, kaba, zarif gibi cevaplar sübjektiftir ve kişisel takdire ve ilgili toplumun
estetik yargılarına bağlıdır.
y İstekler listesi mümkün olduğ
olduğu kadar objektif olarak değ
değerlendirilebilecek
özelliklerden oluş
oluşturulmalıdır
turulmalıdır..
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
İstekler
Listesi
Örneği
Karton düzeltme makinası
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
Teknik spesifikasyon şeklinde hazırlanmış bir
istekler listesi
MAK 535 Konstrüksiyon Sistematiği
Download

2.Ödevin Kesinlik Kazanması