pierwszy cykl serii
KLASYCY MYŚLI CHRZEŚCIJAŃSKIEJ
ERAZM Z ROTTERDAMU
„PODRĘCZNIK ŻOŁNIERZA CHRYSTUSOWEGO
NAUK ZBAWIENNYCH PEŁNY”
PAŹDZIERNIK
– GRUDZIEŃ 2010, WARSZAWA
OPRACOWANIE:
Maciej Rogatko
KLASYCY MYŚLI CHRZEŚCIJAŃSKIEJ
ERAZM Z ROTTERDAMU
„PODRĘCZNIK ŻOŁNIERZA CHRYSTUSOWEGO
NAUK ZBAWIENNYCH PEŁNY”
Wprowadzenie
Cel spotkań
Na spotkaniach organizowanych przez ludzi z naszego kościoła omawiamy
różne materiały, zazwyczaj będące tłumaczeniami współczesnych poradników
amerykańskich. Zdajemy się tym samym zapominać o dawniejszych dziełach
europejskich, które w istotny sposób przyczyniły się do rozwoju myśli
chrześcijańskiej, a nawet ten rozwój zapoczątkowały. W mym odczuciu
zdecydowanie zbyt rzadko sięgamy do myśli Ojców Kościoła i Reformacji oraz
wielu innych klasycznych filozofów i teologów. Na ich przemyśleniach
i interpretacjach Pisma wyrosło nasze dzisiejsze jego zrozumienie i wcale nie
tracą one dziś na aktualności.
Jako pierwszą książkę do omawiania wybrałem „Podręcznik żołnierza
Chrystusowego nauk zbawiennych pełny” Erazma z Rotterdamu z 1503 roku,
jako pozycję bardzo ciekawą, a dość krótką i przystępną. Jeśli nasze
rozważania nad nią i ich forma spotka się z uznaniem, mam nadzieję,
że zapoczątkują one całą serię rozważań kolejnych dzieł Klasyków Myśli
Chrześcijańskiej.
Erazm z Rotterdamu
Desiderius Erasmus Roterodamus był holenderskim teologiem, pedagogiem
i duchownym Kościoła katolickiego żyjącym w latach 1467-1536. Urodzony
w Rotterdamie jako nieślubny syn katolickiego kapłana i wcześnie osierocony,
udało mu się jednak uzyskać bardzo dobre wykształcenie. W 1506 roku uzyskał
doktorat teologii w Turynie. Do jego najważniejszych dzieł należą „Podręcznik
żołnierza Chrystusowego” (1503) i „Pochwała głupoty” (1509), a w 1516 roku
opracował on pierwsze greckie wydanie Nowego Testamentu. Kiedy Marcin
Luter rozpoczął działalność reformatorską w 1517 roku, Erazm był już znaną
osobistością w Europie. Popierał on reformy Kościoła i działalność
reformatorów, choć nie zgadzał się z nimi w niektórych kwestiach,
w szczególności na temat wolnej woli i predestynacji; nie chciał też jawnie
występować przeciw Kościołowi. Wśród władz Kościoła katolickiego Erazm
posiadał zarówno przeciwników jak i zwolenników, ostatecznie oskarżono go
jednak o herezję. Na jego pogrzeb nie przyszedł żaden duchowny katolicki,
a wszystkie jego dzieła zostały włączone do Indeksu Ksiąg Zakazanych.
Wstęp autora (strona 3 w „Podręczniku”)
DEZYDERIUSZ ERAZM Z ROTTERDAMU POZDRAWIA PRZYJACIELA DWORZANINA
Prosiłeś mnie usilnie i gorąco, bracie najmilszy w Panu, abym napisał dla
ciebie krótką regułę życia, która by cię pouczyła, jak dojść do stanu duchowego
godnego Chrystusa. Mówisz bowiem, że ci już dawno obrzydło życie dworskie
i że rozmyślasz nad tym, jak uciec z Egiptu, od jego grzechów i ponęt, i pod
przewodnictwem Mojżesza przysposobić się szczęśliwie do drogi wiodącej ku
cnocie. Im droższy mi jesteś, tym gorącej cieszę się twoim tak zbawiennym
postanowieniem, któremu, mam nadzieję, i bez mojego starania pobłogosławi
i sprzyjać będzie ten, który raczył je wzbudzić. Posłuchałem cię jednak aż
nadto chętnie, bo jesteś mi przyjacielem i zbożne jest twoje życzenie. Ty zaś
dołóż starań, żeby się nie okazało, że bez powodu żądasz mej pomocy, albo,
że ja na darmo spełniłem twe życzenie. Prośmy też we wspólnych modlitwach
owego łaskawego Ducha Jezusowego, aby i mnie piszącemu podsuwał
pożyteczne rady, i dla ciebie uczynił je skutecznymi.
Kilka słów o „Podręczniku”
Dzieło Erazma traktuje o zmaganiach człowieka i metodach walki z grzechem,
a więc o zagadnieniu dla chrześcijan nader istotnym. Jest to tym samym opis
zasad życia chrześcijańskiego i dążenia ku cnocie. Powód napisania
„Podręcznika” sam autor podaje adresatowi we wstępie oraz pisząc później,
iż „wykuwa mu ten oto podręczny sztylecik”, aby był mu pomocą, póki on sam
nie pozna należycie Pisma Świętego.
Książka ta spisana jest w przystępny sposób, także pomimo nieco archaicznego
języka i licznych nawiązań do dzieł starożytnych, nietrudno przyswoić sobie jej
treść. Ponadto posiada one liczne przypisy wyjaśniające antyczne porównania
oraz wskazuje fragmenty z Pisma, którymi w danym miejscu posłużył się autor.
Cały „Podręcznik” można tak naprawdę podzielić na trzy części.
Rozdziały I-VII są jakby rozbudowanym wstępem, opisane są w nich
filozoficzne i teologiczne podstawy wykorzystane w dalszych rozważaniach.
Najdłuższy rozdział VIII jest sednem tego dzieła, gdzie Erazm omówił,
z ogólnego punktu widzenia, zasady życia chrześcijańskiego, które pomagają
przeciwstawiać się grzechom. Ostatnie pięć rozdziałów zawiera przykłady
bardziej praktycznych zastosowań podanych wcześniej zasad.
Przed omawianiem „Podręcznika” myślę, że warto poczynić dwie drobne
uwagi. Po pierwsze, fascynacja Erazma myślą starożytnych, a w szczególności
Platonem, jest bardzo wyraźna. I choć sam podkreśla wielokrotnie, że zawsze
przed przyjęciem ich twierdzeń należy zbadać je w świetle Pisma, wydaje mi
się, że również czytając jego przemyślenia wypada uważać na te antyczne
tendencje. Po drugie, Erazm nie chciał nigdy występować przeciw Kościołowi
katolickiemu i stąd o niektórych, kontrowersyjnych w tamtych czasach
sprawach, pisze on bardzo ostrożnie. Najlepszym przykładem jest, że wyraźnie
krytykuje kult świętych, jednak nie potępia go całkowicie, zostawiając otwarty
wybór czytelnikowi. Niemniej, w świetle całego dzieła, uwagi te są zaiste
drobne.
Kwestie organizacyjne
„Podręcznik żołnierza Chrystusowego”, jak wiele innych wartościowych dzieł,
jest właściwie nie do zdobycia w Polsce, jako, że jedyne jego wydanie miało
miejsce w 1965 roku. Dlatego też dla każdego chętnego przygotowana zostanie
książka w formie skserowanej, której koszt wynosi 20zł.
Istotą opisywanych tu spotkań jest, aby każdy z uczestników uważnie
przeczytał lekturę. Całość podzieliłem na pięć części po około 50 stron
(rozmiaru mniejszego niż A5) oraz podsumowanie. Poczynając od
14 października 2010 roku będziemy spotykać się co dwa tygodnie i omawiać
kolejne przeczytane fragmenty. Dokładne terminy i podział lektury jest
zapisany w załączonym harmonogramie (terminy spotkań mogą, choć nie
powinny, ulec zmianie, o czym oczywiście wszyscy zainteresowani zostaną
odpowiednio wcześniej powiadomieni). Ostatnie spotkanie wypada akurat
przed świętami Bożego Narodzenia, kiedy to też zastanowimy się nad kolejną
lekturą.
Na zakończenie każdego spotkania uczestnicy dostaną spis sugerowanych
ciekawych zagadnień, które pojawią się w następnym fragmencie (pierwszy
taki spis zostanie rozdany razem z książką). Dokumenty te mają też być
pomocą przy dyskusji, dlatego warto na podane tam zagadnienia zwrócić
uwagę.
Wszystkie spotkania odbywać się będą w domu Rogatków, przy ulicy
Dychowskiej 13, w dzielnicy Warszawa – Wawer.
Wszelkie pytania i wątpliwości należy kierować do mnie, na adres:
[email protected]
Maciej Rogatko
ERAZM Z ROTTERDAMU
„PODRĘCZNIK ŻOŁNIERZA CHRYSTUSOWEGO
NAUK ZBAWIENNYCH PEŁNY”
Harmonogram spotkań wraz z fragmentami do przeczytania
(październik – grudzień 2010)
(bez spotkania)
Dezyderiusz Erazm z Rotterdamu pozdrawia przyjaciela dworzanina
(strona 3)
CZĘŚĆ PIERWSZA (spotkanie w czwartek 14 października 2010 od 20:00)
Rozdział I. O tym, że w życiu należy zachować czujność
Rozdział II. Oręż w służbie wojskowej dla Chrystusa
Rozdział III. O tym, że najważniejszą zasadą mądrości jest poznać samego siebie, i
o dwojakiej mądrości: fałszywej i prawdziwej
Rozdział IV. Człowiek zewnętrzny i człowiek wewnętrzny
(strony 5-56)
CZĘŚĆ DRUGA (spotkanie w czwartek 28 października 2010 od 20:00)
Rozdział V. O rozmaitości afektów
Rozdział VI. O człowieku wewnętrznym i człowieku zewnętrznym oraz o dwu
częściach człowieka na podstawie Pisma świętego
Rozdział VII. O trzech częściach człowieka: duchu, duszy i ciele
Rozdział VIII. Niektóre ogólne zasady prawdziwego chrystianizmu – Zasady 1-4
(strony 57-108)
CZĘŚĆ TRZECIA (spotkanie w środę 10 listopada 2010 od 20:00)
Rozdział VIII. Niektóre ogólne zasady prawdziwego chrystianizmu – Zasada 5
(strony 108-155)
CZĘŚĆ CZWARTA (spotkanie w czwartek 25 listopada 2010 od 20:00)
Rozdział VIII. Niektóre ogólne zasady prawdziwego chrystianizmu – Zasada 6
(strony 155-205)
CZĘŚĆ PIĄTA (spotkanie w czwartek 9 grudnia 2010 od 20:00)
Rozdział VIII. Niektóre ogólne zasady prawdziwego chrystianizmu – Zasady 7-22
Rozdział IX. Środki przeciwko niektórym szczególnym grzechom, najpierw
przeciwko żądzy
Rozdział X. Przeciwko pokusom chciwości
Rozdział XI. Przeciwko pożądaniu czci
Rozdział XII. Przeciwko wyniosłości i pysze
Rozdział XIII. Przeciwko gniewowi i pragnieniu zemsty
(strony 205-257)
PODSUMOWANIE (spotkanie w czwartek 23 grudnia 2010 od 20:00)
Zakończenie
(strony 257-261)
WPROWADZENIE
KLASYCY MYŚLI CHRZEŚCIJAŃSKIEJ
ERAZM Z ROTTERDAMU
„PODRĘCZNIK ŻOŁNIERZA CHRYSTUSOWEGO
NAUK ZBAWIENNYCH PEŁNY”
Część pierwsza
Spotkanie w czwartek 14 października 2010 od godziny 20:00
Materiał
Rozdział I. O tym, że w życiu należy zachować czujność
Rozdział II. Oręż w służbie wojskowej dla Chrystusa
Rozdział III. O tym, że najważniejszą zasadą mądrości jest poznać samego
siebie, i o dwojakiej mądrości: fałszywej i prawdziwej
Rozdział IV. Człowiek zewnętrzny i człowiek wewnętrzny
(strony 5-56)
Zagadnienia*
Rozdział I
• Sposoby „oblegania” człowieka. Ewa jako symbol cielesności, Adam
jako symbol duchowego „wroga-domownika”.
• Porównanie stanu duszy ze stanem ciała. Objawy „choroby duszy”.
Rozdział II
• Modlitwa i wiedza jako podstawowy oręż w walce duchowej.
• „Trening” na pismach poetów i filozofów pogańskich.
• Alegoryczne rozważanie Pisma właściwym podejściem.
Rozdział III
• „Poznaj samego siebie” najważniejszą zasadą mądrości.
Rozdział IV
• Dwie części człowieka: ciało i dusza/rozum. Utrata harmoniiprzyczyną
grzeszności.
• Podział człowieka na króla – rozum, arystokrację – uczucia „ludzkie”
oraz pospólstwo – „poruszenia zwierzęce”.
* tj. spis zagadnień uznanych przeze mnie za interesujące, omówionych w tej części książki, który
ma być pomocą na spotkaniu, przy omawianiu przeczytanego materiału
KLASYCY MYŚLI CHRZEŚCIJAŃSKIEJ
ERAZM Z ROTTERDAMU
„PODRĘCZNIK ŻOŁNIERZA CHRYSTUSOWEGO
NAUK ZBAWIENNYCH PEŁNY”
Część druga
Spotkanie w czwartek 28 października 2010 od godziny 20:00
Materiał
Rozdział V. O rozmaitości afektów
Rozdział VI. O człowieku wewnętrznym i człowieku zewnętrznym oraz
o dwu częściach człowieka na podstawie Pisma świętego
Rozdział VII. O trzech częściach człowieka: duchu, duszy i ciele
Rozdział VIII. Niektóre ogólne zasady prawdziwego
chrystianizmu – Zasady 1-4
(strony 57-108)
Zagadnienia
Rozdział V
• Wyrzeczenie się afektów a „ujęcie je w karby”.
• Odmienne skłonności ludzi. Obracanie lekkich wad w cnotę
oraz wystrzeganie się „okrywania wad imieniem cnoty”.
Rozdział VI
• Figury ducha i ciała: Chrystus i Adam, Jakub i Ezaw,
mężczyzna i kobieta.
• Nagroda za zwycięstwo nad pożądliwościami, przykład Jakuba-Izraela.
Rozdział VII
• Czyny ducha, czyny ciała, wybory duszy.
• „Cnotą jest nie brak żądzy, lecz zwycięstwo nad żądzą.”
Rozdział VIII (zasady 1-4)
• Trojakie zło: ślepota, cielesność i słabość.
• Utrapienia zarówno w świecie jak i na drodze Chrystusowej.
Zamiana dóbr mniej cennych na cenniejsze.
• Pomoc przy dążeniu do Chrystusa miarą pożyteczności rzeczy
moralnie obojętnych.
• Zabobonny kult świętych.
KLASYCY MYŚLI CHRZEŚCIJAŃSKIEJ
ERAZM Z ROTTERDAMU
„PODRĘCZNIK ŻOŁNIERZA CHRYSTUSOWEGO
NAUK ZBAWIENNYCH PEŁNY”
Część trzecia
Spotkanie w środę 10 listopada 2010 od godziny 20:15
Materiał
Rozdział VIII. Niektóre ogólne zasady prawdziwego chrystianizmu – Zasada 5
(strony 108-155)
Zagadnienia
Rozdział VIII
• Postrzeganie rzeczy widzialnych jako odpowiedniki rzeczy
niewidzialnych.
• „Ciało i dusza” utworów literackich, w szczególności Pisma;
sztuka alegorezy.
• Duchowe przyjmowanie ciała Chrystusa, znaczenie sakramentu.
• Naśladownictwo cnót świętych zamiast czczenia relikwii.
• Obrzędy jako konieczne tylko dla „niemowląt w Chrystusie”.
• „Ciało” w znaczeniu szerszym niż żądza i rozpusta.
• Kurczowe trzymanie się drobiazgów przeszkodą w dojściu do
rzeczy najważniejszych.
• Czy w naszych czasach opisany w tej części błąd wciąż jest
„powszechną zarazą chrystianizmu”?
KLASYCY MYŚLI CHRZEŚCIJAŃSKIEJ
ERAZM Z ROTTERDAMU
„PODRĘCZNIK ŻOŁNIERZA CHRYSTUSOWEGO
NAUK ZBAWIENNYCH PEŁNY”
Część czwarta
Spotkanie w czwartek 25 listopada 2010 od godziny 20:15
Materiał
Rozdział VIII. Niektóre ogólne zasady prawdziwego chrystianizmu – Zasada 6
(strony 155-205)
Zagadnienia
Rozdział VIII
• Chrystus jedynym wzorem. Znaczenie tej zasady.
• Wychowywanie dzieci w duchu chrystianizmu.
• Pospólstwo i szlachta określane „wedle serca”. Naśladowanie
znakomitości albo większości.
• Błędne, „światowe” zrozumienie takich słów jak „miłość”
i „nienawiść” oraz wielu innych.
• Wszyscy chrześcijanie jednym organizmem. Osoby należące
i nie należące do tego ciała.
• „Tym więcej jesteś winien bratu swemu, im więcej tobie dano.”
• Władcy chrześcijańscy i ich obowiązki.
• Przykład ludzi wielkich i świętych, ich zalety i grzechy.
KLASYCY MYŚLI CHRZEŚCIJAŃSKIEJ
ERAZM Z ROTTERDAMU
„PODRĘCZNIK ŻOŁNIERZA CHRYSTUSOWEGO
NAUK ZBAWIENNYCH PEŁNY”
Część piąta
Spotkanie w czwartek 9 grudnia 2010 od godziny 20:15
Materiał
Rozdział VIII. Niektóre ogólne zasady prawdziwego
chrystianizmu – Zasady 7-22
Rozdział IX. Środki przeciwko niektórym szczególnym grzechom,
najpierw przeciwko żądzy
Rozdział X. Przeciwko pokusom chciwości
Rozdział XI. Przeciwko pożądaniu czci
Rozdział XII. Przeciwko wyniosłości i pysze
Rozdział XIII. Przeciwko gniewowi i pragnieniu zemsty
(strony 205-257)
Zagadnienia
Rozdział VIII
• „Gdy człowieka nie atakują żadne pokusy, to najpewniejszy dowód,
że odpadł od miłosierdzia Bożego.”
• Odpowiedź słowami Pisma dobrym środkiem przeciwko pokusie.
• Zniszczenie wroga jego własną bronią, obrócenie pokusy ku cnocie.
• Wystrzeganie lekceważenia grzechu.
• Rozpacz najgorszą ze wszystkich rzeczą.
• Porównanie szpetoty grzechu i szlachetności człowieka, diabła i Boga,
owoców grzechu i nagrody za cnotę.
Rozdziały IX-XIII
• Żądza najniebezpieczniejszą z pokus. Unikanie okazji najlepszym
środkiem przeciwko żądzy.
• Pycha najbardziej nienawistnym Bogu i ludziom grzechem.
Wykorzystanie własnych grzechów przeciwko pysze.
• Gniew jako „krótkotrwałe szaleństwo”. „Nie ufaj sobie ani trochę
gdyś wzburzony.”
KLASYCY MYŚLI CHRZEŚCIJAŃSKIEJ
ERAZM Z ROTTERDAMU
„PODRĘCZNIK ŻOŁNIERZA CHRYSTUSOWEGO
NAUK ZBAWIENNYCH PEŁNY”
Podsumowanie
Spotkanie w czwartek 16 grudnia 2010 od godziny 20:15
Materiał
Zakończenie
(strony 257-261)
Zagadnienia
Rozdział I
• Sposoby „oblegania” człowieka. Ewa jako symbol cielesności,
Adam jako symbol duchowego „wroga-domownika”.
• Porównanie stanu duszy ze stanem ciała. Objawy „choroby duszy”.
Rozdział II
• Modlitwa i wiedza jako podstawowy oręż w walce duchowej.
• „Trening” na pismach poetów i filozofów pogańskich.
• Alegoryczne rozważanie Pisma właściwym podejściem.
Rozdział III
• „Poznaj samego siebie” najważniejszą zasadą mądrości.
Rozdział IV
• Dwie części człowieka: ciało i dusza/rozum. Utrata harmonii przyczyną
grzeszności.
• Podział człowieka na króla – rozum, arystokrację – uczucia „ludzkie”
oraz pospólstwo – „poruszenia zwierzęce”.
Rozdział V
• Wyrzeczenie się afektów a „ujęcie je w karby”.
• Odmienne skłonności ludzi. Obracanie lekkich wad w cnotę
oraz wystrzeganie się „okrywania wad imieniem cnoty”.
Rozdział VI
• Figury ducha i ciała: Chrystus i Adam, Jakub i Ezaw, mężczyzna i kobieta.
• Nagroda za zwycięstwo nad pożądliwościami, przykład Jakuba-Izraela.
Rozdział VII
• Czyny ducha, czyny ciała, wybory duszy.
• „Cnotą jest nie brak żądzy, lecz zwycięstwo nad żądzą.”
Rozdział VIII
• Trojakie zło: ślepota, cielesność i słabość.
• Utrapienia zarówno w świecie jak i na drodze Chrystusowej.
Zamiana dóbr mniej cennych na cenniejsze.
• Pomoc przy dążeniu do Chrystusa miarą pożyteczności rzeczy moralnie
obojętnych.
• Zabobonny kult świętych.
• Postrzeganie rzeczy widzialnych jako odpowiedniki rzeczy niewidzialnych.
• „Ciało i dusza” utworów literackich, w szczególności Pisma; sztuka alegorezy.
• Duchowe przyjmowanie ciała Chrystusa, znaczenie sakramentu.
• Naśladownictwo cnót świętych zamiast czczenia relikwii.
• Obrzędy jako konieczne tylko dla „niemowląt w Chrystusie”.
• „Ciało” w znaczeniu szerszym niż żądza i rozpusta.
• Kurczowe trzymanie się drobiazgów przeszkodą w dojściu do rzeczy
najważniejszych.
• Czy w naszych czasach opisany w tej części błąd wciąż jest
„powszechną zarazą chrystianizmu”?
• Chrystus jedynym wzorem. Znaczenie tej zasady.
• Wychowywanie dzieci w duchu chrystianizmu.
• Pospólstwo i szlachta określane „wedle serca”. Naśladowanie znakomitości
albo większości.
• Błędne, „światowe” zrozumienie takich słów jak „miłość” i „nienawiść”
oraz wielu innych.
• Wszyscy chrześcijanie jednym organizmem. Osoby należące i nie należące
do tego ciała.
• „Tym więcej jesteś winien bratu swemu, im więcej tobie dano.”
• Władcy chrześcijańscy i ich obowiązki.
• Przykład ludzi wielkich i świętych, ich zalety i grzechy.
• „Gdy człowieka nie atakują żadne pokusy, to najpewniejszy dowód,
że odpadł od miłosierdzia Bożego.”
• Odpowiedź słowami Pisma dobrym środkiem przeciwko pokusie.
• Zniszczenie wroga jego własną bronią, obrócenie pokusy ku cnocie.
• Wystrzeganie lekceważenia grzechu.
• Rozpacz najgorszą ze wszystkich rzeczą.
• Porównanie szpetoty grzechu i szlachetności człowieka, diabła i Boga,
owoców grzechu i nagrody za cnotę.
Rozdziały IX-XIII
• Żądza najniebezpieczniejszą z pokus. Unikanie okazji najlepszym środkiem
przeciwko żądzy.
• Pycha najbardziej nienawistnym Bogu i ludziom grzechem.
Wykorzystanie własnych grzechów przeciwko pysze.
• Gniew jako „krótkotrwałe szaleństwo”. „Nie ufaj sobie ani trochę gdyś
wzburzony.”
Download

klasycy myśli chrześcijańskiej erazm z rotterdamu