Historia państwa i narodu polskiego od X do XXI w.
Historia państwa i narodu polskiego od X do XXI w.
91
Gospodarka na ziemiach polskich podczas
/ wojny światowej
Kultura na ziemiach polskich podczas
/ wojny światowej
Przed wybuchem I wojny światowej
sytuacja gospodarcza na ziemiach polskich była zróżnicowana. W najlepiej
rozwiniętej gospodarczo Wielkopolsce
dominowały rolnictwo oraz przemysł
maszynowy. Znacznie gorzej przedstawiała się sytuacja Galicji, w której panowała powszechna bieda na wsi. Królestwo Polskie jako pierwsze odczuło
skutki ogólnoświatowego konfliktu.
Poziom wykształcenia Polaków na
początku wojny różnił się w zależności
od zaboru. Najgorzej wyglądała sytuacja
pod panowaniem rosyjskim, gdzie nie
było obowiązku szkolnego, a władze nadal prowadziły intensywną rusyfikację.
Gospodarka Królestwa Polskiego
przed wybuchem wojny była dobrze
rozwinięta. Zakłady przemysłowe, m.in.
Warszawy, Łodzi i Żyrardowa, miały już
ustaloną markę. Silne rolnictwo (choć
nie tak nowoczesne jak w Wielkopolsce)
znacznie wyprzedzało w rozwoju Galicję.
Sytuacja ta znacznie się pogorszyła po
wybuchu wojny. Na terenie Królestwa
Polskiego walki frontowe trwały niemal
Bilet Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej
o nominale 100 marek emitowany
w Generalnym Gubernatorstwie
Warszawskim.
Obozowisko ludności ewakuowanej
z Gorlic w maju 1915 r.
rok. Poza stratami spowodowanymi działaniami armii na kondycji gospodarczej
mieszkańców odbiła się również polityka
rosyjskich władz. W miarę wycofywania
się na wschód Rosjanie prowadzili zasadę „spalonej ziemi”. Ewakuacją objęto
kadrę oraz wyposażenie urzędów, a także
znaczną część parku maszynowego istniejących tu fabryk. Wiele z zakładów
przemysłowych zostało zdewastowanych
lub niemal ogołoconych z surowców
i maszyn. Wszystko po to, aby nic nie
dostało się w ręce żołnierzy armii państw
centralnych. Działania te często przeprowadzano chaotycznie, a najbardziej
poszkodowana była ludność cywilna.
Ogromna liczba osób została skazana
na tułaczkę. Według szacunków w czasie
I wojny światowej w Rosji znalazło się
około 1 mln uchodźców z Królestwa Polskiego oraz prawie 600 tys. Polaków
wcielonych do armii carskiej. Skutkiem
tych działań było także masowe bezrobocie we wszystkich większych miastach
Kongresówki. Wywożono też lub niszczono zasoby żywnościowe niekiedy
całych wsi.
Lata I wojny światowej były dla
mieszkańców Królestwa Polskiego czasem coraz większej biedy. Z jednej strony Niemcy pozyskiwali materiały dla
przemysłu produkującego na potrzeby
wojska, z drugiej zamierzali pozbyć się
konkurencji dla wyrobów przemysłu
niemieckiego. Dla mieszkańców wsi
bardzo dokuczliwe były obowiązkowe dostawy dla wojska oraz podatki.
W miastach najpotrzebniejsze produkty
zostały objęte ścisłą reglamentacją. Na
kartki sprzedawano chleb, mąkę czy
ziemniaki. Mimo to ich ilość i tak była
Austriackie wojskowe warsztaty
samochodowe w Krakowie – montownia.
niewystarczająca. W sklepach pojawiły
się wówczas pierwsze „ersatze”, czyli
zamienniki. W Warszawie pojawiły się
tzw. trąbizupki, czyli kuchnie polowe
(na kołach), z których rozdawano darmową zupę dla najbiedniejszych. Za
każdym razem przybycie takiej kuchni
obwieszczał sygnał dźwiękowy – stąd
ich nazwa.
Mieszkańcy ziem zaboru pruskiego
byli w nieco lepszej sytuacji materialnej,
jednak i tam warunki życia istotnie pogorszyły rosnące koszty przedłużającej
się wojny, a co za tym idzie narastający
kryzys gospodarczy.
Fragmenty wspomnień Antoniego
Piaskowskiego, mieszkańca wsi Piaskowice
(dzisiaj dzielnica Zgierza): „Późną jesienią
1914 r. przez Zgierz i okolice przewaliła
się kilkutygodniowa bitwa wojsk
rosyjskich z pruskimi. W Piaskowicach
legło w gruzach lub spłonęło wiele
zabudowań. […] Bez uzasadnionych
przyczyn Prusacy spalili Zakłady
Chemiczne „Boruta” […]. Z pobliskich
Piaskowic byłem świadkiem przerażającej,
nocnej pożogi, rozpaczliwych nawoływań
i jęków rannych żołnierzy rosyjskich.
[…] Moim rodzicom zarekwirowano
na doraźne potrzeby wojska wszystkie
krowy i świnie. Ze stodoły wybrano
zboże i siano. Nie przepuszczono nawet
gołębiom. Ocalało kilka kur ukrytych na
strychu. Ten sam los spotkał sąsiadów. Za
zarekwirowane mienie Prusacy wystawiali
kwity, które później miały być podstawą
do odszkodowania, skończyło się tylko na
zapewnieniach” (A. Piaskowski, Rok 1918.
Wspomnienia z lat młodzieńczych).
Pod okupacją niemiecko-austriacką
mogło rozwijać się życie kulturalne mieszkańców Królestwa Polskiego. Państwa centralne zezwoliły
na działalność polskiego szkolnictwa,
także wyższego. Po zajęciu Warszawy
w 1915 r. otwarto Uniwersytet Warszawski z polskim językiem wykładowym.
Od 1870 r. w stolicy działał Cesarski
Uniwersytet Warszawski, jednak był on
uczelnią rosyjską. W trakcie wojny został
ewakuowany do Rostowa nad Donem
i do lata 1917 r. nadal używał starej nazwy. W tym samym czasie otwarto także
Politechnikę Warszawską.
Mimo okupacji rozwijało się polskie
życie kulturalne. Działały teatry i kina. Repertuar większości przedstawień związany był z patriotyzmem. Często przy okazji
Gmach Politechniki Warszawskiej w 1915 r.
zbierano pieniądze na jakiś cel, głównie
na pomoc dla ludności najuboższej i tej,
która ucierpiała z powodu wojny.
Ludzie kultury angażowali się także w działania polityczne. Największą
rolę w tych przedsięwzięciach odegrał
pianista Ignacy Jan Paderewski. Prowadził on akcję dyplomatyczną na rzecz
Polski i Polaków, wykorzystując swą popularność na Zachodzie. Po wyjeździe
do Stanów Zjednoczonych odbył wiele
występów. Przed każdym z koncertów
pianista wygłaszał krótką mowę na temat
niepodległości Polski. Był on niezwykle
popularny – udało mu się nawet spotkać
z prezydentem Stanów Zjednoczonych,
któremu przekazał memoriał dotyczący
spraw polskich.
W 1915 r. w Vevey został założony Komitet Pomocy Polskim Ofiarom
Wojny. Powstał on z inicjatywy Henryka Sienkiewicza i Ignacego Jana Paderewskiego. Jego celem była pomoc
materialna dla polskich ofiar I wojny
światowej. W pracach tego komite-
Henryk Sienkiewicz, pisarz, inicjator
Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom
Wojny w Polsce.
tu brali udział m.in. historyk Szymon
Askenazy, inżynier Gabriel Narutowicz
i publicysta Władysław Mickiewicz (najstarszy syn Adama). Do 1919 r. za pośrednictwem komitetu przekazano do
Polski pomoc wartości przeszło 20 mln
franków szwajcarskich. Fundusze te były
zbierane podczas kwest organizowanych
w wielu krajach świata.
I wojna światowa na ziemiach polskich (1914–1918)
I wojna światowa na ziemiach polskich (1914–1918)
90
Download

Gospodarka na ziemiach polskich podczas / wojny światowej