ЛЬВІВСЬКИЙ УНІВЕРСИТЕТ БІЗНЕСУ ТА ПРАВА
ГУМВС УКРАЇНИ У ЛЬВІВСЬКІЙ ОБЛАСТІ
НАУКОВО-ДОСЛІДНИЙ ЕКСПЕРТНО-КРИМІНАЛІСТИЧНИЙ ЦЕНТР
ЛЬВІВСЬКИЙ ЛIЦЕЙ МЕНЕДЖМЕНТУ
THE CATHOLIC UNIVERSITY IN RUŽOMBEROK,
INTERNATIONAL COMITET 'ICOCRIM' SLOVAKIAN BUREAU,
NATIONAL UNIVERSITY OF PUBLIC SERVICE, BUDAPEST, HUNGARY,
AKADÉMIA POLICAJNÉHO ZBORU V BRATISLAVE,
МІЖНАРОДНИЙ АНТИКРИМІНАЛЬНИЙ ТА АНТИТЕРОРИСТИЧНИЙ
КОМІТЕТ, УКРАЇНА
КИЇВСЬКИЙ УНІВЕРСИТЕТ ПРАВА, НАН УКРАЇНИ,
POWSZECHNA WYZSZA SKOLA HUMANISTYCZNA W CHOJNICACH,
VYSOKÁ ŠKOLA BEZPEČNOSTNÉHO MANAŽÉRSTVA V KOŠICIACH,
POŽIARNOTECHNICKÝ A EXPERTÍZNY ÚSTAV V BRATISLAVE,
VYSOKÁ ŠKOLA KARLOVY VARY
KRAKOWSKA SZKOLA WYZSZA im. A. FRYCZA
MODREWSKIEGO W KRAKOWIE, POLSKA
WYZSZA SZKOLA PRZEDSIEBIORCZOSCI
I MARKETINGU w CHRZANOWIE, POLSKA
МЮНХЕНСЬКИЙ ВІЛЬНИЙ УНІВЕРСИТЕТ
EURÓPSKY INŠTITÚT ĎALŠIEHO VZDELÁVANIA, SLOVAKIA
APEIRON " ADVANCED SCHOOL IN PUBLIC, POLAND
ТЕЗИ
XІI МІЖНАРОДНОЇ
НАУКОВО-ПРАКТИЧНОЇ КОНФЕРЕНЦІЇ
«СТРАТЕГІЇ ПОЛІТИКИ БЕЗПЕКИ
У ХХІ СТОЛІТТІ»
23–25 жовтня 2013 року
Львiв – 2013
УДК : 33.34
ББК 65.67
Рекомендовано до друку Вченою радою ПВНЗ
Львівського університету бізнесу та права
( протокол № 2 від 10.10.2013 року)
Редакцiйна колегiя:
Л.А. Янковська,
доктор економічних наук, професор, ректор ЛУБП
Л.I. Сопiльник,
доктор технiчних наук, доктор юридичних наук, професор
I.I. Каспрук,
кандидат iсторичних наук
Стратегії політики безпеки у ХХІ столітті : Тези ХІІ Мiжнародноï науковопрактичноï конференцiï / За ред. д-ра екон. наук, проф. Л.А. Янковськоï. – Львiв:
ЛУБП, 2013. – 340 с.
У збiрнику тез конференцiï, яка вiдбулась 23–25 жовтня 2013 року, представленi
головнi питання виступiв учасникiв, у яких висвiтлений ряд проблем, пов’язаних з
актуальними проблемами глобалізаційних процесів, стратегії політики безпеки у 21
столітті, і гарантування національної безпеки стратегії що визнає стратегічне значення
прикладу й важливості первинної роботи всередині країни.
© Львівський університет бізнесу та права, 2013
2
Л.А. Янковська
д. е. н., професор,
Львівський університет бізнесу та права
ЕКОНОМІЧНА БЕЗПЕКА
ВИЩИХ НАВЧАЛЬНИХ ЗАКЛАДІВ
У час суспільних трансформацій, що супроводжуються посиленням
вимог до фінанової та організаційної стійкості підприємств освітньої галузі на
особливу увагу заслуговує проблема забезпечення економічної безпеки освітніх закладів. З урахуванням євроінтеграційних тенденцій, у стратегічному
плані економічна безпека освітніх закладів повинна грунтуватись на
європейських гуманістичних та освітянських цінностях, а також враховувати
особливості вітчизняного ринку надання освітніх послуг.
Економічна безпека підприємства, установи, організації – це стан захищеності бізнес-процесів та їх ресурсного забезпечення, що сприяє уникненню
або попередженню внутрішніх і зовнішніх загроз і дозволяє забезпечити
стабільне функціонування та розширене відтворення з мінімальними втратами
для підприємства [1, С. 89]. При формуванні стратегії забезпечення економічної безпеки освітнього закладу слід враховувати низку чинників макро- та
мікрорівнів, до яких відносяться фінансові, інституційні, правові, силові тощо.
Основні напрями з забезпечення економічної безпеки вищих навчальних
закладів передбачають:
– оцінку існуючої ситуації з урахуванням фінансових, якісних, кількісних показників безпеки;
– планування заходів зі зміцнення економічної безпеки вищого навчального закладу на макрорівні та мікрорівні;
– організаційне забезпечення заходів зі зміцнення економічної безпеки;
– мотиваційну роботу з кадрами (персоналом) вищого навчального
закладу, а особливо – з науково-педагогічним складом;
– контроль та діагностика стану економічної безпеки вищого навчального закладу.
При наданні освітніх послуг у рамках болонського процесу слід
враховувати шість ключових позицій – ввдення двоциклового навчання,
кредитної системи, покращення контролю якості освіти, розширення мобільності студентів, забезпечення працевлаштування випускників, забезпечення привабливості європейської системи освіти. Згідно Сорбонської декларації від
25.05.1998 р. Досягнення окреслених цілей умовжливить створення загальної
3
системи освіти, скерованої на покращення її зовнішнього визнання, полегшення мобільності студентів і розширенні можливостей їх працевлаштування
[2, С. 3–4].
Економічна безпека вищих навчальних закладів є запорукою надійного
майбутнього громадян, що здобувають вищу освіту, опорою державного
поступу. Належний рівень інтелектуального розвитку громадян та інноваційна
скерованість економіки, стабільність державного сектору, відкритість для
інвестицій і створення сприятливого інвестиційного клімату є неможливими
без попереднього унебезпечення освітніх закладів від загроз фінансового,
силового, політико-правового характеру й інших загроз, що підривають економічну безпеку вищих навчальних закладів.
Відтак належними кроками для удосконалення підходів до подолання
можливих загроз економічній безпеці вищих навчальних закладів вважаємо:
– створення комунікативної мережі, що об’єднувала би усіх учасників
процесу забезпечення економічної безпеки вищих навчальних закладів: власників, керівництво, науково-педагогічний та допоміжний
персонал, здобувачів освітніх послуг, органи державної влади для
покращення можливостей обміну думками, пропозиціями та
зауваженнями з приводу формування системи економічної безпеки
ВНЗ;
– розроблення нових підходів до подолання конфліктів, що виникають в
освітній сфері;
– наближення навчально-методичного забезпечення, методів та
прийомів викладання, технічного оснащення навчального процесу до
взірців світового рівня, інноваційна спрямованість організації навчального процесу;
– стимулювання науково-педагогічної співпраці з провідними європейськими освітніми закладами, інтеграція у європейський освітній
простір.
1.
2.
Список використаних джерел
Болонський процес у фактах і документах (Сорбонна-БолоньяСаламанка-Прага-Берлін) / упор. : Степко М. Ф., Болюбаш Я. Я.,
Шинкарук В. Д., Грубінко В. В., Бабин І. І. – Тернопіль : «Економічна
думка» ТАНГ, 2003. – 60 с.
Мішин О.Ю., Мішина С.В. Сутність поняття "економічна безпека
підприємства" // Вісник економіки транспорту і промословості. – 2012. –
Вип. №38. – С. 86 – 92
4
Assoc.prof. Ing. Ľubica ČERNÁ, PhD.
The Catholic University in Ružomberok
Faculty of Education
Hrabovská cesta 1
034 01 Ružomberok
Slovakia
[email protected]
SOCIAL DIALOGUE AS A KEY ELEMENT OF DECENT WORK,
SOCIAL PROTECTION AND SOCIAL SECURITY
Social dialogue is any type of negotiation, consultation or exchange of
information between, or among, representatives of governments,
employers and workers, on issues of common interest relating directly to
work and related economic and social policies. The Decent Work agenda is
central to efforts to reduce poverty, and it is a means for achieving
equitable, inclusive and sustainable development. The key problems are
the low and declining levels of union density.
Key words: Social dialogue, Social protection, Social security, Decent
work, Collective agreement, Trade unions, Employee, Employer, Social
partnership.
Introduction
Social dialogue belongs to key elements of democratic societies and states. It
enables representatives of different groups in the society to consult and discuss
relevant issues with parties concerned, e.g. with the government, representatives of
employers and employees, municipalities, civic associations. Social dialogue is
defined by the ILO1 to include all types of negotiation, consultation or simply
exchange of information between, or among, representatives of governments,
employers and workers, on issues of common interest relating to economic and
social policy. (Minet, 2008) (Ishikawa, 2003, p. 2) It can exist as a tripartite process,
with the government as an official party to the dialogue or it may consist of bipartite
relations only between labour and management (or trade unions and employers'
organisations), with or without indirect government involvement. Conversation can
be informal or institutionalised, and often it is a combination of the two. It can take
1
The International Labour Organization (ILO) is devoted to promoting social justice and
internationally recognized human and labour rights, pursuing its founding mission that labour
peace is essential to prosperity.
5
place at the national, regional or at enterprise level. It can be inter-professional,
sectoral or a combination of all of these.
Decent Work
Decent Work is a globally accepted goal and instrument for improving the
lives of people. Decent work is promoted through the Decent Work Agenda. This
Agenda comprises the following four pillars namely: a) employment creation and
enterprise development; b) social protection; c) standards and rights at work;
d) the strengthening of social dialogue. (ILO, 2007, p.6) The ILO Framework on the
Measurement of Decent Work covers ten substantive elements corresponding to this
four strategic pillars: a) employment opportunities; b) adequate earnings and
productive work; c) decent working time; d) combining work, family and personal
life; e) work that should be abolished; f) stability and security of work; g) equal
opportunity and treatment in employment; h) safe work environment; i) social
security; and j) social dialogue, employers’ and workers’ representation.
Social dialogue indicators are an important element in measuring progress of
Decent Work.
1. Trade union density rate.
The trade union density rate provides a proxy measure of workers’
representation and the influence of trade unions. It gives some indication of the
extent of the exercise of freedom of association and it can help in assessing and
monitoring the development of industrial relations. The following two types of
density rates may be calculated:
(1)
(2)
Figure 1 shows net union density rates in period 1999-2011.The results show
that union decline during the 1999s and 2010s is largely endogenous to labour
market changes. Union density rates declined because unemployment increased,
workplaces less covered by unions, inflation decreased, indexation clauses were
dismantled and replacement rates lowered, public employment shrank and strike
activity declined.
6
Fig. 1. Trade Union Density in V4 countries and in OECD countries
Source: OECD (cit. online 2013-10-07) In: http://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryId=20167)
2. Enterprises belonging to an employers’ organization.
This indicator gives the share of enterprises belonging to an employers’
organization. The indicator thus aims to provide information on the coverage and
representativeness of employers’ organizations which are a key partner in social
dialogue.
(3)
3. Collective bargaining coverage rate.
This indicator indicates the proportion of workers in employment whose pay
and/or conditions of employment are directly or indirectly (e.g. through extension
clauses) determined by one or more collective agreement(s). This indicator thus
provides a measure of the reach of collective bargaining agreements (CBA) and, as
such, can help in assessing and monitoring the development of industrial relations.
(4)
7
(5)
4. Days not worked due to strikes and lockouts.
Days not worked due to strikes2 and lockouts3 inform on the direct impact of
labour disputes on production and can provide indirect information on the
effectiveness of social dialogue in a country. Days not worked due to strikes and
lockouts are normalized to a standard unit “per 1,000 workers” in order to facilitate
analysis across time and economic activities.
(6)
Social dialog and social partnership
Social dialog and social partnership after World War II in the developed
democratic (mostly European) states exceeded the range of an enterprise labourlegal and employee/employer relationships. Social partners actually incorporated
themselves into the processes of co-decision making about the shape of the social
politics, wage politics and pursuing of interests of employees not only in enterprises
and on the level of economic branches but also on the regional level and on the
macro-level of the society. Čambáliková, 2011, p. 61) Social dialogue and
partnership is a developed means of participation of all relevant groups in a tried
and tested way to draw them into the processes of co-decision making.
(Čambáliková, 2011, p. 63) Social partners who follow their specific interest groups
may through the social partnership and dialogue participate in decision making
processes of supervision and the execution of power from the enterprise to the
macroeconomic and social level.
2
A strike is a temporary work stoppage carried out by one or more groups of workers with
a view to enforcing or resisting demands or expressing grievances, or supporting other workers
in their demands or grievances.
3
A lockout is a total or partial temporary closure of one or more places of employment, or
the hindering of the normal work activities of employees, by one or more employers with a view
to enforcing or resisting demands or expressing grievances, or supporting other employers in
their demands or grievances.
8
The Copenhagen Centre defines new social partnerships as: “People and
organisations from some combination of public, business and civil constituencies
who engage in voluntary, mutually beneficial, innovative relationships to address
common societal aims through combining their resources and competencies.”
Fundamental to this definition are six key principles of new social partnerships: a)
societal aims, b) innovation, c) multi-constituency, d) voluntary, e) mutual benefit
and shared investment, f) alchemical effect. (Nelson et Zadek, 2000)
At first sight it would seem that the interests of social partners are different,
even contradictory, for example the highest working outputs for the lowest costs.
However, some of them are common and it is only a question of specific factors
which determine what the measure is of that what in time and space, connects social
partners. It is necessary in this connection to mention the term social-economic
optimum which can be characterized as a penetration point of interests of both
contracting parts. If we take into consideration the level of enterprise, it is a place in
which there can be found a measure of satisfied claims which is socially acceptable
for employees and the measure of costs economically acceptable for employers.
Generally seen (if we take into consideration the branch, national, eventually
international level) is “social-economic optimum” the penetrating point of generally
marked social and economic interests of partners from which one side is the bearer
of the costs and sources and the other side is their recipient. (Hrabcova, 2008)
Not keeping or exceeding social-economic optimum means a conflict while
fulfilling the goals which, according to the conceptions of the social partners,
should be reached and it comes to the breach of the social-harmony.
Social-harmony is also possible to define as “an expression of such harmony
of certain social relationships in the society as a whole, possibly with particular
employers when the acting of purposefully created mechanisms of social auto
regulation causes that objectively originating discrepancies among the concerned
social groups are continually solved in the processes of social communication and
they don’t outgrow into the phase of not wanted conflicts”. (Galvas, 1995, p. 79)
To reach social harmony is the target of the social dialogue, that is a condition
when the character of mutual relationships between an employer and social
partners, possibly employees, to reflect the impact of the one-sided operating
strategy (applying of the position, of power) presented not by a bargaining tactics
“win-lose” but a bargaining tactics “win-win”.
The term social justice and common welfare is also necessary to explain with
the above mentioned terms. Social justice is a virtue which incites to carry out for
the society everything that serves to its good. It is to secure common welfare. It is
necessary to see social justices as an objective norm. As an objective norm it is
9
understood by John XXIII4, which is to create social conditions in which all
possible development of a human person is warranted. (Škoda, 1991, p. 56-58)
Common good according to the first and most general definition is a total of
such conditions of social life which enables collectives, as well as individuals to
reach their own perfection in the full measure and in the soonest possible time.
Common wealth doesn’t consist only of a simple sum of individual good of each
subject of the society. Because of the fact that it is a common good of all and
everybody, it is and stays common because it is indivisible and only with common
powers it is also possible to reach, to develop and manage from the point of view of
the future.
We can’t take an employee and labour force, their labour potential only as an
instrument for a success in a competitive struggle. (Droppa, 2008) It is important to
realize that human needs on one side and on the other side to respect normative
legal regulations of the Slovak Republic and the legislation of the European Union
leading to boarding and improving care of employees.
An indispensable part of each enterprise should be a quality remade enterprise
social politics. (Dirgová, 2012) Every employer should realize that an enterprise
social politics isn’t just creating quality working conditions but it is the most
important criterion for employees and potential employees when deciding about
their future job. To devote oneself to particular areas of an enterprise social politics
doesn’t have just a recommending character but Labour Code with its regulations
adjusts them too.
Social politics in an enterprise is the result of an obligatory, contractually
arranged and voluntary care of employees. Social policy of an enterprise needs
stable, favourable, sufficiently legible and motivational surroundings. Its extent and
level are always determined by a productivity and competitiveness of an enterprise.
The realization of a social politics by means of a social dialogue is a part of the
modern society. These terms are often indicated as identical. What does it mean?
The notion “social” started to be used at the beginning of 18 century in different
scientific branches. It expressed everything that referred to the society. In this period it
was said about “social-contract”. In the second half 19 century the term ”social” started
to refer to realities which occurred massively to the disadvantage of an individual or a
collective, for example in enterprises. One started to talk about social risks, social
illnesses and so on. In 20th century the word “social” gets another meaning of the word
4
John XXIII, original name Angelo Giuseppe Roncalli (born November 25, 1881, Sotto il
Monte, Italy—died June 3, 1963, Rome; beatified September 3, 2000; feast day October 11),
one of the most popular popes of all times (reigned 1958–63), who inaugurated a new era in the
history of the Roman Catholic church by his openness to change (aggiornamento), shown
especially in his convoking of the Second Vatican Council. He wrote several socially important
encyclicals (most notably Pacem in Terris).
10
expressing relationships between an individual and a collective (social group), where an
individual belongs to. (Laca, 2010)
Dialogue expresses an interview between two or more people and a partner,
partnership means community, fellows, team-mates or opponents.
Taking into consideration different meanings of words, one can understand
common decision making, consultation, enforcing their interests, solving conflicts of
interests, mutual bargaining, compromise, consensus and the agreement of particular
subjects of economic and social politics with the goal to reach economic and social
development not only on the enterprise but also on the universal and international level,
but even worldwide under the term of „social dialogue”, “social partnership”. The
main task of a social partnership is the regulation and solving of conflicts of interests,
preceding social tensions and conflicts and recurring social harmony. Social partnership
emphasizes the principle (value) of stability and conflicts between work and capital
solves through mutual bargaining and finding a suitable compromise which is the
guarantee for general political stability. (Macková, 2011)
Generally, the main partners are representatives of employees and employers to
which the government is connected on the national level. Other people of interest, for
example public and state administration, other employer’s organizations and chambers,
other trade union organizations, International Labour Organization, international and
national and local supporting and pressure organizations, protectionist’s organizations
and so on also join the social dialogue with their consultations and remarks.
International Labour Organization has a broad definition of social dialogue, reflects
a broad scale of processes and procedures which are used in different countries.
Social dialogue is the ILO’s best mechanism in promoting better living and
working conditions as well as social justice. It is an instrument, a tool of good
governance in various areas and its relevance is not just related to the process of
globalization but in general to any effort to make the economy more performing and
more competitive and to make society in general more stable and more equitable.
Social dialogue does not supplement but complements classical parliamentary
democracy. On the other hand, social dialogue is fully efficient only in a
democracy, in a society which not only professes but also practises basic human
rights and freedoms. Social dialogue is not in contradiction with the market
economy. On the contrary, it can help to sustain its effective functioning by dealing
with its social aspects. It may prevent or solve unnecessary and violent social
conflicts by achieving acceptable compromises between economic and social
imperatives, and it may improve the business and investment environment. It is also
an instrument of better productivity and competitiveness. Social dialogue is not an end in
itself, but rather a tool for dealing with various economic and social problems. Social
dialogue is recognized as having special merits in such innovative areas such as
enhancing skills and qualifications, modernizing the organization of work, promoting
11
equal opportunities and developing active ageing policies. Social dialogue is not just a
form of crisis management. Unfortunately, governments sometimes turn to the social
partners uniquely in a situation of economic crisis when they are seeking support for
unpopular measures. This approach is fundamentally flawed: dialogue must be based on
mutual trust and confidence built up over long years of cooperation in good faith.
Therefore, social dialogue should be used not only in adverse but also in favourable
economic circumstances. (Minet, 2008)
ILO acknowledges that the definition and conception of a social dialogue are
different from country to country in the course of time. In spite of this the definition
says about collective bargaining and not about social dialogue, from the point of
view of legal arrangements and legislative determination of collective bargaining
we can apply as a definition of the social dialogue.
Social dialogue takes many different forms. It can exist as a tripartite process,
with the government as an official party to the dialogue or it may consist of bipartite
relations only between labour and management (or trade unions and employers'
organizations), with or without indirect government involvement.
There are three views at the foundations of the relationship between the
management of the enterprise and trade-union organizations. It is a unitarian,
pluralistic and marxist view.
In unitarism, the organization is perceived as an integrated and harmonious
system, viewed as one happy family. A core assumption of unitary approach is that
management and staff, and all members of the organization share the same
objectives, interests and purposes; thus working together, hand-in-hand, towards the
shared mutual goals. Furthermore, unitarism has a paternalistic approach where it
demands loyalty of all employees. Trade unions are deemed as unnecessary and
conflict is perceived as disruptive.
In pluralism the organization is perceived as being made up of powerful and
divergent sub-groups – management and trade unions. This approach sees conflicts
of interest and disagreements between managers and workers over the distribution
of profits as normal and inescapable. Consequently, the role of management would
lean less towards enforcing and controlling and more toward persuasion and coordination. Trade unions are deemed as legitimate representatives of employees.
Conflict is dealt by collective bargaining and is viewed not necessarily as a bad
thing and if managed could in fact be channelled towards evolution and positive
change. Realistic managers should accept conflict to occur. There is a greater
propensity for conflict rather than harmony. They should anticipate and resolve this
by securing agreed procedures for settling disputes. The implications of this
approach include: The firm should have industrial relations and personnel
specialists who advise managers and provide specialist services in respect of
staffing and matters relating to union consultation and negotiation. Independent
12
external arbitrators should be used to assist in the resolution of disputes. Trade
union recognition should be encouraged and union representatives given scope to
carry out their representative duties. Comprehensive collective agreements should
be negotiated with unions. (Amstrong, 2002, p.659)
Marxist perspective focuses on the fundamental division of interest between
capital and labour, and sees workplace relations against this background. It is
concerned with the structure and nature of society and assumes that the conflict in
employment relationship is reflective of the structure of the society. Conflict is
therefore seen as inevitable and trade unions are a natural response of workers to
their exploitation by capital.
Visser (2001) proposes a closer definition of the social dialogue, who
explicitly differentiated social dialogue from collective bargaining According to
him, social dialogue “isn’t the same as collective bargaining, but it provides the
environment for a more effective bargaining”.
The most usual activities of social dialogue are information-sharing,
consultation, negotiation. (Turnbull, 2006, p. 13)
Conclusion
As we have already mentioned the target of the social dialogue is to preserve
the social harmony. It doesn’t matter which level it is happening, its target is, or
should be, to reach a consensus between social partners concerning working, social
and other conditions which fulfil the conceptions of both of them into the measure
where it is worth keeping social harmony. This agreement isn’t accepted for the
present moment, but for the future, although the future development of interests,
needs, or possibilities can only be guessed.
Acknowledgements
This contribution is a component presenting the results of project ITMS code
26120130048 “Senior Education at the Catholic University in Ružomberok and its
workplaces,” which is solved by Catholic University in Ružomberok.
1.
2.
Bibliography
Amstrong M. Řízení lidských zdrojů, Praha: Grada Publishing a.s. 2002, ISBN
80-247-0469-2.
Čambáliková, M.: Sociálny dialóg a sociálne partnerstvo na Slovensku: stav
a perspektívy, In: Pracovní právo, sociální dialóg 2011 Masarykova univerzita
ISBN 978-80-210-5438-7.
13
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
Dirgová, E.: Social context of the organization 2012. In: Disputationes
Scientificae Universitatis Catholicae in Ružomberok. – ISSN 1335-9185, Roč.
12, č. 3 (2012), s. 45-52.
Droppa, M.: Manažment ľudských zdrojov, Ružomberok : Katolícka
univerzita, 2008. – 130 s. – ISBN 978-80-8084-295-6.
Galvas, M.: Kolektivní pracovní právo České republiky (úvahy a východiska).
1.vyd. Brno: Masarykova univerzita, 1995. ISBN 80-210-1054-1
Hrabcova, D. a kol.: Sociální dialóg. Vyjednávaní v teórií a praxi, Masarykova
univerzita 2008, ISBN 978-80-210-4773-0
Ishikawa J.: Key Features of National Social Dialogue: A Social Dialogue
Resource Book, Geneva, International Labour Office, 2003, ISBN 92-2114901-3.
Laca, S.: Identita sociálnej práce v súčasnej spoločnosti, In: Zborník
príspevkov vedeckej medzinárodnej konferencie – Hradecké dni sociálnej
práce – rizika sociálni práce, Hradec Králové : Gaudeamus, 2010, 126-132 p.
ISBN 978-80-7435-086-3.
Macková, Z.: Sociálny dialóg, sociálne partnerstvo a reforma dôchodkového
systému v slovenskej republike. In: Pracovní právo, sociální dialóg 2011
Masarykova univerzita ISBN 978-80-210-5438-7, p.112-115
Minet, G.: Some aspects of social dialogue from an ILO standpoint. Expert Group
Meeting on Economic and Social Councils 24-25 July 2008 [cit. online 2013-0911] In: http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan031812.
pdf
Nelson, J. – Zadek, S.: Partnership alchemy New Social Partnerships in
Europe, The Copenhagen Centre, Holmens Kanal 22, 2000 DK-1060
Copenhagen K, DENMARK ISBN: 87-987643-1-4 [cit.online 2013-09-11] In:
http://portals.wi.wur.nl/files/docs/msp/Partnership_Alchemy.pdf
Škoda, F.: Základy katolíckej sociálnej náuky. Print HKR PP-G-4 Košice 1991
Toolkit for mainstreaming employment and decent work/United Nations System
Chief Executives Board for Coordination Geneva, International Labour Office,
First
edition
2007,
978-92-2-120332-2
[cit.2013-09-12]
In:
http://www.ilo.org/public/english/bureau/dgo/selecdoc/2007/toolkit.pdf.
Turnbull, P: Social dialogue in the process of structural adjustment and
private sector participation in ports: A practical guidance manual, ILO
Geneva, 2006, ISBN 92-2-117721-1 p.
Visser, J. ‘Industrial relations and social dialogue’, Auer, P. (ed.), Changing
Labour Market in Europe: The role and institutions and policies, 2001, ILO,
Geneva.
14
PhDr. Martin Jakubec
Bratislava, Slovakia,
[email protected]
Ing.Miloslav Hoschek, PhD.
Záhrebská 10, 811 05 Bratislava,
[email protected],
[email protected]
INTERNET2, 5G NETWORKS,
MEDIA AND SOCIETY BEYOND Y2030
The years beyond 2030 a several new technologies will change the world.
The present compute and analytical IT language and programs will transfer
to cognitive computing, with brain using synapse devices. Big data is the term
for a collection of data sets so large and complex that it becomes difficult to
process using on hand database management tools or traditional data
processing applications
Key words: Big Data, Internet2, 5GHz networks.
The traditional security technologies lack the sophisticated capabilities and
visibility required to detect and protect against such attacks. Smart cyber criminals
are skilled and patient to perform stealthy reconnaissance of an organisation
network over months or years – to steal intellectual property, credit card numbers,
customers databases, commit fraud, or other kind of damages for the enterprise.
Data are changing to meta-datas or Big Datas, with Internet of Things and People.
The fast and instructed exadata or zeta bytes work will be common, working with Milli
and microseconds parameters. The data centres will move into a box, with massive
parallel and flexible system of optimationation. A new present Nano Devices with 1
billion transistors will be updated with new nano-systems with over 1 trillion devices, or
with DNA transistors, used for nano medicine, industry, media or military.
Digital Media and Internet2
Internet 2 services means a complete new toolkit, working with high capacity,
mostly private research and education networks. High quality Internet 2 means range
networks services such as high quality video or multicast radio station. Next ambitions
for Internet 2 is it´s integration to media and to global research and engineering with the
higher ability to customise services and operation, mostly for Big Data an research and
science purposes. Important part of Internet 2 is security, which will raise increasingly.
15
According to Andrei Robachevsky, program manager, „there are three main areas of
Internet 2 security network security, DNS Security and e-mail security“.
Big Data
Big data is the term for a collection of data sets so large and complex that it
becomes difficult to process using on hand database management tools or traditional
data processing applications. The challenges include capture, duration, storage,
search, sharing, transfer, analysis and visualisation.
The trend to larger data sets is due to the traditional information derivable from
analysis of a single large set of related data, as compared to separate smaller sets,
with the same total amount of data, allowing correlations to be found to „spot
business trends, determine quality of research, prevent disease's, ling legal citations,
combat crime, and determine real-time.
Picture 1
Structured security intelligence with big data platform
Big Data Processing
Security Intelligence Platform
-
-
Real Time Processing
Real Time data correlation
Anomaly detection
Event and flow normalisation
Security context text enrichment
Distributed architecture
Analytics and Forensics
Security Operations
-
Long term storage
Unstructured and structured storage
Distributed hadoop infrastructure
Preservation or raw data
Enterprise integration
-
Predefined rules and reports
Offense scoring and priotization
Activity and event graphing
Compliance reporting
Workflow management
Advanced visuals and interaction
Predictive and decision modeling
Ad hoc quiries
Interactive visualisations
Collaborative sharing tools
Pluggable, intuitive tools
With major security breaches and fraud incidents making international
headlines, organisations are taking steps to address the growing problems of
advanced persistent threats, fraud, and insider attacks.
5GHz Technology
5GHz Wireless Networking is a quickly emerging technology that is becoming
popular over the long existing 2.4GHz technology that we are all accustomed to. It
16
uses the same concepts and methods as the 802.11g, 2.4GHz wireless standard but
instead operates in 2 unlicensed and 1 licensed frequency bands within the 5GHz
Wireless Networking range.
Unlike the 5GHz Wireless Networking band, the 2.4GHz band is so heavily
used to the point of being over crowded, Signal Quality degradation caused by such
conflicts can cause frequently dropped connections and unreliability of service. The
greater amount of channels that are non-overlapping (4 to 8 times more) in the
5GHz Wireless Networking band provides more scope for the total number of
wireless devices operating within close proximity without interference. There is
very minimal signal absorption by Water in the 5GHz Wireless Networking
frequency bands which means the RF signal can penetrate wet objects a multitude
of times greater than a 2.4GHz transmitter.
However, there are drawbacks to using this technology:
– The theoretical overall range of 5GHz is less than that of 2.4GHz when
operating at the same output power as the Free Space Loss for the 5GHz
frequency bands are calculated to be around 6dB poorer.
– This is due to the signals not being able to penetrate as far through walls
and solid objects in their paths.
– The resulting range becomes only half as much and therefore higher power
levels must be used if operating distances are to be made equal; this is
ultimately not an issue as the regulated power levels of 5GHz equipment is
much higher than that of 2.4GHz and so the problem is negated.
As a result, this is why 5GHz is quickly becoming popular and looks to be
turning into the new standard when installing Near-Line-of-Site, Point-to-Point
applications between buildings and also Wireless Networks within home and office
spaces both small and large.
Huawei announced in 2013 that it had helped build the world’s first 3.5GHz
LTE-A trial network in Japan. A recent demonstration of the network showed it
could support a max 770 Mb/s download speed by making use of cutting-edge
LTE-A technologies like Carrier Aggregation (CA), Coordinated Multi-Point
(CoMP) and Cloud BB (Baseband).
The demonstration was held in 2013and was hosted by the Global TD-LTE
Initiative (GTI) during an ad hoc seminar discussing the latest developments in the
LTE TDD 3.5GHz industry). Issues discussed at the seminar included speeding up
the release of 3.5GHz spectrum and adopting the same technologies to share the
same ecosystem. The demonstration was conducted by Japanese mobile operator
SoftBank, and was held in Tokyo’s densely urban Ginza district. Attendees
included representatives from operators China Mobile, SoftBank, UK Broadband,
representatives from the WiMAX Forum, as well as chipset companies.
17
5GHz WLAN connections are used around the home and offices to eliminate the
use of cables when sharing printers, scanners, and high speed internet connections. In the
home or small-office-home-office areas, devices such as 5GHz Wi-Fi Routers and
higher end, 5GHz Access. Points can be used to create building wide internet and
Wireless Network access with strong signal qualities with good interior ranges.
The main advantage of a 5GHz WLAN is that they are simple to set up and
require only one access point connected directly to the internet through the router.
Once a machine is connected to that wireless network, it can access the web and
other connected devices from anywhere within the router's range. These wireless
networks can span areas over long distances which are achieved by using dedicated
5GHz Wireless Networking signals over paths that can even be NLOS (Non-Lineof-Site) and are often utilised in towns and cities to connect office buildings to a
network without having to install an expensive cabled connection.
Conclusion
The datacentres will move into a box, with massive parallel and flexible system of
optimationation. A new present Nano Devices with 1 billion transistors will be updated
with new nano-systems with over 1 trillion devices, or with DNA transistors, used for
nano medicine, industry, media or military. 5GHz Wireless Networking is a quickly
emerging technology that is becoming popular over the long existing 2.4GHz
technology that we are all accustomed to. Internet 2 services means a complete new
toolkit, working with high capacity, mostly private research and education networks.
High quality Internet 2 means range networks services such as high quality video or
multicast radio station. Big data platform is a ability to analyse structured and
unstructured data. Big data technology use a new technologies that address speed and
flexibility and real time data exploration, discovery and unstructured analysis.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Literature:
http://www.ericsson.com/news/130225-whats-next-inericssonresearch_244129229_c
en.wikipedia.org/wiki/Big_data
https://www.metis2020.com/about-metis/
http://www.businessgreen.com/bg/news/2273470/ibm-tackles-m2ms-bigdatachallenge
http://www.huawei.com/ilink/en/abouthuawei/newsroom/pressrelease/HW_308475
http://www-03.ibm.com/security/solution/intelligence-big-data/
http://www.4gon.co.uk/solutions/introduction_to_5ghz.php
http://www.broadbandworldforum.com/content-hubs/
18
Ing.Miloslav Hoschek, PhD
ICOCRIM Lieutenant Colonel,
ICOCRIM Slovakia
[email protected],
[email protected],
Záhrebská 10, 811 05 Bratislava, Slovakia
YEARS 2030 – 2050 GLOBAL STRATEGIES, MEGATRENDS,
FIGHTS AGAINST CRIMINAL AND TERRORIST NETWORKS
The new world between 2030–2050 recalls past transition points—such
as 1815, 1919, 1945, or 1989. In this world will exist an absence of global
power. The hegemonic power will shift to networks and coalitions in multi
polar world, with declining US capacity to serve as a global security provider.
A key factor for the USA will be unwillingness or slipping contribution to
solve diversed and instable regional conflicts which could erupt and spread
under numerous scenarios. Conflicting strategic goals, widespread distrust,
and the hedging strategies by all the parties will make it difficult for them to
develop a strong regional security framework.
Key words: global insecurity, cyber terrorism, a third industrial
revolution, Big Money, Big Data, climate change, Next Eleven Countries
Introduction
Between years 2030–2050 will USA be no longer be a Global Policeman.
However the global insecurity or terrorism will not die completely. Several
important new criminal activities will open, during years 2030–2050. The risks of
extremism, regional instability insecurity, risks of xenophobia, rise of nationalism,
or rise of extremist identity politics or active populist and nationalist movements are
some of them.
The current Islamist phase of terrorism might end by 2030. Many states might
continue to use terrorist group out of a strong sense of insecurity. The costs to
a regime of directly supporting terrorists looks set to become even greater as
international cooperation increases.
With a more widespread access to lethal and disruptive technologies,
individuals, who are experts in such niche areas as cyber systems might sell their
services to the highest bidder, including terrorists regional dynamics in several
different scenarios during the next couple decades will have the potential to spill
over and create global insecurity.
19
Latin America and Sub-Saharan Africa would promise increased stability in
those regions and a reduced threat to global security. Countries in Sub-Saharan
Africa, Central America, and the Caribbean will remain vulnerable, nevertheless, to
state failure through 2030, providing safe havens for both global criminal and
terrorist networks and local insurgents.
Cyber terrorism and a third industrial revolution
The world between 2030 –2050 will launch open a third industrial revolution
with several new trends and aspects, based on growing reliance on information and
communication. Individuals or small groups, such as cyber may sabotage
industrial installations and research facilities, Their cyber attacts will exist with a
new generation of technologies in a renewable power of all kind of new
installations. On a planet will all people have a global access to Internet with a new
global initiatives, hubs. After year 2030 will 60% of world population live in the
cities. The new types of wars, involving non-state actors and organised criminal
urban violence will increase in mega cities.
Characteristic will be growing transnational criminality, political elites in
autocratic states, insufficient mechanism in the fights with corruption. Women will
handle with double discrimination, where migration will be the new important
factor. The impact of climate changes on water there will be reduced access to safe
and reliable water supplies. Global public health may become more visible. Even
a four age global temperature raise in limited to 2 degrees centigrade over preindustrial levels will bring extreme weather evens such as storms and floods, and
major challenges for agriculcture and food security in all continents by the end of
21st century.
Non-state world and actors, hidden financial wars
The emerging powers are eager to take their place at the top table of key multi
lateral institutions such as UN, IMF, and World Bank, but they do notes lack any
competing vision. Power will shift to networks and coalitions in a multi polar world.
Non state Actors take a leadin confronting global challenges in 2030. The Financial
wars in the 21st century will be hidden wars behind medial curtain with symbols
and attributes as Global Debts, Big Money, Big Data, currency battles between
economic regions, such as Dollar vs Gold, Dollar vs Euro.
Climate changes
Globally rising sea levels, disappearance of the Indian Summer monsoon or
collapse of the Greenland ice will be a new sympthons of rapid changes of Global
20
Climate, where the demand for food, water, and energy will grow. Global fisheries
resources around 80% are fully exploited and by 2050, sea food species may disappear.
By the year 2050 will the water consumption by the energy sector will double.
The 75% of global population could face fresh water limits, risks of water
shortages. In the areas with the thread to water security such as NW India and NE
Pakistan or in the East Africa will occur drastic water shortages.. A thread of water
and food scarcity will vary geographically contamination of underground and fresh
water and will increase a reduced access to water.
Hegemony spheres in 2030
The total size of the Chinese working population will peak in 2016 and decline
from 994m to 961mil. in 2030. China will be in 2030 the largest world economy, and
it´s GDP will be about 140% larger than Japan´s. We see an increase of Chinese
Military Capacity.Next, the second Asian Giant India´s working population will peak in
2050. EU will be the 3rd Biggest World Economy in 2030 with declining importance in
the new world. The EU stands in front of structural Problems, we may even say about
EU´lost decade 2020 –2030, because, EU managers missed bright leadership and targets
2050 for their climate and energy policy
A recent Goldman Sachs´ 2030 Study is talking about Next Eleven Countries,
as a regional players. Here belongs countries s Bangladesh, Egypt 106m people in
2030, Mexico, Indonesia, Iran 84m, South Korea, Nigeria 230m, Pakistan 235m,
The Philippines, Turkey 108m, Vietnam. These Next Eleven Countries will
overtake in 2030 collectively the EU28 it´s global power. Especially countries, as
Colombia, Indonesia, Nigeria, South Africa, and Turkey will become very
important to the global economy. Meanwhile, the economies of Europe, Japan, and
Russia are likely to continue theirs low relative declines.
Conclusion
The technological boom will be developed in time of increase economic
productivity thus to solve the problems caused by a growing world population, rapid
urbanization, and climate change. The world between 2030 –2050 will launch open
a third industrial revolution with several new trends and aspects, based on growing
reliance on information and communication. Individuals or small groups, such as
cyber may sabotage industrial installations and research facilities. The new risks of
future wars in South-East Asia or the Middle East explode. Europe could help to
integrate its rapidly developing neighbours in the Middle East, Sub-SaharanAfrica,
and Central Asia in to the global economy and broader international system When
21
the path forward was not clear-cut and the world faced the possibility of different
global futures.
Literature
1. http://www.dni.gov/files/documents/GlobalTrends_2030.pdf
2. http://www.goldmansachs.com/our-thinking/archive/archive-pdfs/bricsbook/brics-chap-13.pdf
3. http://www.finextra.com/community/blogs.aspx?CommunityID=60
Prof. Ing. Juraj Hraško DrSc.,
akademik SAV.
Urbancova 9, SK 94901 Nitra
PRIORITA 21. STOROČIA – DOSTATOK POTRAVÍN
Sme síce na jeho začiatku, ale už prežitých 13 rokov všeličo napovedá.
Prognóz a proroctiev, a to tak z pohľadu klimatických zmien, ako aj z pohľadu
ekonomického vývoja a prevratných vedeckých objavov máme neúrekom, uvažuje
sa dokonca o osídľovaní kozmu pozemšťanmi. Sledujem pozorne, niekedy
s údivom, inokedy so závisťou že už ako veterán sa nemôžem na tvorbe týchto
vedeckých poznatkov podieľať. Obdivujem smelé predpovede futurológov o ďalšom
vývoji života a životnej úrovne na našej matičke zemi, až ma z týchto fantastických
očakávaní prebudí realita všedného dňa a položím si obyčajnú otázku – kam ideme
a dokedy ešte bude táto eufória v salónoch a zlatom zdobených pracovniach
bohorovných pretrvávať, dokedy ešte bude pretrvávať bezstarostnosť väčšiny
ľudskej populácie a kedy terajšiu ľahostajnosť a bezmocnosť vystrieda zúrivý hnev
a neovládateľné, ale logicky očakávateľné masové protesty.
Prelistúvam si v pamäti históriu ľudstva a začínam si klásť otázky – čo bolo
príčinou povstaní otrokov a čo potom nasledovalo, prečo vznikli sedliacke vzbury
a napriek tomu, že boli kruto potlačené, nezostalo pri starých manierach vládnucej
spoločnosti, ale sa spoločenská situácia podstatne zmenila. Pozorne som hľadal
v knihách, prečo napadli sedliaci paláce a kaštiele bohatých – čo si odniesli po
zmocnení sa okázalých obydlí boháčov – túžili po ich kobercoch, kryštálových
miskách a čašiach, či po strieborných príboroch? Ani v jednom prípade chudobní
nemali záujem na luxusnom bývaní, neodniesli si luxusné predmety, ale pri
každom prepade vyrabovali sýpky a odniesli si poživeň pre seba a svoje rodiny.
22
Porovnávam si to s dneškom, pozorne počúvam o čom si ľudia rozprávajú a čo
ich na dnešku hnevá. Prekvapujúco, starosti sú rovnaké ako v minulosti. Málokto
závidí, keď bohorovný pretŕča hodinky a chváli sa, že dal za ne 70000 EUR, alebo
keď bohorovná len tak cez plece prehodí, že jej kabelka stála 20000 a botičky tiež
toľko, ani neprejavuje zlobu, že frajerský zbohatlík vymieňa zánovný sedmičkový
Bavorák za novší, lebo ten terajší, hoci je už so svojou najvyššou 270 km
maximálnou rýchlosťou pre neho pomalý a on sa s rodinou vozi v starom Favorite, (
pritom je rád, že ho ešte má ) ! Ak sme všetci dietky božie, potom má podľa môjho
názoru každý človek bohom dané právo existovať ako človek! Satanom je ten, kto
mu toto právo pod akoukoľvek zámienkou a z akýchkoľvek dôvodov upiera!
Pýtam sa, či je morálne odsudzovať matky, ktoré po genetickom zistení, že
ich ešte nenarodené dieťa bude trpieť neodstrániteľnou a neliečiteľnou zdravotnou
poruchou, alebo z dôvodov núdze v rodine sa rozhodli pre potrat, ale pritom
požehnávať zbrane, ktorými sa vzájomne zabíjajú zdravi dospelí mladíci? Ako to
nazvať inak ako pokrytectvom, nech je presadzované kýmkoľvek a s akoukoľvek
argumentáciou!
Už pred dávnom ma zaujal graf amerického sociológa A.H. Maslova, ktorý
veľmi názorne zobrazil pyramídu ľudských potrieb. Dovoľujem si ju zverejniť aj tu.
V 21. storočí by teda hlavným problémom nemalo byť ovládnutie vesmíru, (aj
keď ma osobne táto vízia osobne fascinuje) ale vyprodukovanie toľko potravín
a mať toľko zdrojov vody pre početne regulovanú ľudskú komunitu, aby z titulu ich
nedostatku sa nemuselo ľudstvo uchyľovať k činom, ktoré súčasná spoločnosť
23
označuje ako protizákonné (napr. protizákoinná emigrácia, ktorá sa voľakedy volala
sťahovaním národov tam, kde bolo viac potravy a vody).
Málo pozornosti sa venuje záverom celosvetovej konferencie OSN o vývoji
svetovej populácie, ktorá sa konala v septembri 1994 v Káhire, na ktorej bol prijatý
cieľový program, aby sa svetová populácia do polovice 21. storočia stabilizovala
na úrovni, ktorá nepresiahne 9,0 miliárd ľudí, čo je podľa expertov hornou
hranicou, ktorú môžu poskytnúť pre ich existenciu všetky prírodné zdroje Zeme.
Predpokladom pre riešenie dostatku potravín je teda stabilizácia počtu ľudí na
Zemi, avšak s vylúčením ich zabíjania vo vojnách, či už lokálnych, občianskych
alebo svetových. Na celom svete je dosť múdrych národných vlád i parlamentov,
múdrymi ľuďmi máme obsadené medzinárodné organizácie, počnúc Organizáciou
spojených národov a jej početných agentúr, máme na svete tisícky humanitárnych
organizácií a organizácií ktoré sledujú dodržiavanie ľudských práv, avšak skoro
všetky sa zaoberajú viac – menej len okrajovými a čiastkovými problémami. ( Ako
v takomto kontexte chápať postoje cirkvi ? )
Chcem poukázať na existujúce prognózy, podľa ktorých by pri takom
životnom štandarde aký je dnes v USA vystačili svetové zdroje len pre približne
1,5 až 2,0 mlrd. ľudí, a pri takom, ako má Slovenská republika len pre 4,5 až 5,0
mlrd. ľudí, čo nezodpovedá ani polovici súčasnej svetovej populácie.
Ide predovšetkým o ich obživu. Potraviny sa dajú získať len z mora a na pôde.
More sa znečisťuje, malé ryby sú požierané väčšími, výlov je obmedzený.
Základným predpokladom dostatku potravín je dostatočná plocha pôdy na ktorej
rastie úžitkové rastlinstvo (lesy, lúky, poľnohospodárske kultúrne plodiny).
Hlavným producentom potravín zostáva teda poľnohospodárska výroba, primárne
podmienená využitím vhodnej pôdy v krajine. Súčasná, že vraj vyspelá spoločnosť,
robí všetko naopak. Produkčná pôda sa zaberá na subsidiárne účely – rôzne druhy
výstavby, pestovanie plodín pre iné použitie ( napr. energetika ), výmera vhodnej
pôdy pre výrobu potravín sa sústavne zmenšuje a jej kvalita sa zhoršuje.
Expertami FAO bol ešte v 70 rokoch minulého storočia formulovaný princíp,
že sa každý štát musí v svojej praktickej politike snažiť, aby zabezpečil v čo
najvyššej miere výživu vlastného obyvateľstva. Že sa to dá dokázať i v takej
ľudnatej krajine ako je Čína, musí byť pre ľudstvo povzbudzujúce. Existujúca
obchodná prax potravinárskych obchodných reťazcov je podvod na ľudstve, lebo
z titulu lacnejšej ponuky produktov vyrobených v produkčne najvhodnejších
podmienkach Zeme, znemožňujú využívanie produkčnej schopnosti celého pôdneho
krytu a tým zabezpečeniu aspoň minimálnej výživy ľudstva. Na programe dňa,
ktorý podporujú všetky povoľné vlády, je len zisk nadnárodných obchodných
reťazcov z predaja týchto produktov v solventných krajinách a solventným
zákazníkom.
24
Na pôde sú však postavené aj obytné domy, priemyselné podniky, vojenské
objekty, rekreačné zóny a dopravné líniové stavby, je vykonávaná povrchová ťažba
surovín, tvorí priestor pre umelo vybudované vodné plochy (zásobáreň vôd) a aj priestor
pre ukladanie rozmanitých odpadov. Využitie pôdy pre tieto účely nie je podmienené jej
schopnosťou produkovať úžitkové rastlinstvo, preto je odôvodnená požiadavka, aby sa
pre iné ako produkčné účely využívali najmenej produkčné pôdy a nie najúrodnejšie
pôdy, ak na ne ukáže prstom bohatý dobrodinec. Produkčnú pôdu treba jednoznačne
označiť za prírodné bohatstvo nielen jedinca, ale aj národa, štátu i celého ľudstva.
Pôda, ako aj voda, je v svojej podstate prírodným zdrojom, ktorý limituje
a reguluje nielen produkciu potravy i potravín, ale súčasne zabezpečuje v krajine aj
jej ekologickú stabilitu. Pôda sa však ako jediná zo základných prírodných zdrojov
(voda, pôda, ovzdušie) stala oddávna predovšetkým majetkom slúžiacim pre výrobu
potravín. V súčasnej spoločnosti je však o pôdu záujem najmä z hľadiska
pespektívneho zisku a ako s majetkom s ňou majiteľ aj nakladá. (V orgánoch
Európskej únie sa v rozpore so zdravým rozumom lobuje už aj za to, aby
súkromným majetkom a teda tovarom bola aj voda). Iný je vzťah poľnohospodára
k pôde, ktorý na nej hospodári a iný u tých, pre ktorých je pôda strategickým
tovarom, ktorý sa dá v príhodnú dobu výhodne predať, pričom sa neuvažuje na aké
účely sa pôda bude ďalej využívať. Optimálne využitie svetového pôdneho fondu
však nemôže byť ponechané na živelné pôsobenie momentálnych trhových
mechanizmov lebo sa predpokladá, že ľudstvo bude v budúcnosti čeliť
mnohým problémom, z ktorých jeden sa bude určite týkať dostatku pôdy
a predovšetkým jej poľnohospodársky využiteľnej časti.
Z pohľadu udržateľného vývoja ľudskej spoločnosti patrí využitie celého
vhodného pôdneho krytu Zeme pre produkciu potravín, čím sa poľnohospodárstvo
stáva kľúčovým výrobným odvetvím pre prežitie ľudstva.
Nazdávam sa, že zásadným problémom zostáva zodpovedanie otázky, resp. jej
nastolenie právnikom a zákonodarcom, či a za akých podmienok môže byť prírodný
zdroj súkromným majetkom. Osobne, ak už zotrvávame na pozícii slobodného
podnikania, by som pripustil, aby majiteľmi pôdy boli výlučne len osoby ktoré na
nej hospodária a pre ktorých je pôda v istom slova zmysle základným výrobným
prostriedkom pre ich podnikateľskú činnosť. V takom prípade je majiteľ priamo
zainteresovaný na udržiavaní svojho majetku, povedal by som v dobrom kondičnom
stave, bol by teda priamo zainteresovaný na všestrannej ochrane a na sústavnom
skvalitňovaní pôdneho fondu.
Práve súkromné vlastníctvo pôdy osobami, ktoré na pôde nepodnikajú, je hlavnou
prekážkou, prečo stroskotáva akákoľvek snaha štátnych orgánov o ochranu pôdy či už
v jej chápaní ako prírodného zdroja, alebo z pohľadu jej úžitkovej funkcie pre výrobu
základných potravín. Z týchto dôvodov by formulácia a realizácia pôdnej politiky
25
mala byť braná do úvahy pri posudzovaní tak globálnych, ako aj čiastkových
projektov rozvoja spoločnosti každou rozumnou vládou na svete. Pre takúto
požiadavku existuje precedens v medzinárodnom dokumente prijatom v orgánoch OSN
(Svetová Charta o pôde z roku 1972, do slovenčiny preložil J. Hraőko a P. Jambor,
vydal VÚPő v r.1992 ), ktorá vyzýva vlády celého sveta k týmto krokom a súčasne ich
upozorňuje na negatívne pôsobenie súkromného vlastníctva pôdy pri realizácii
potrebných opatrení na jej hospodárne využitie a ochranu.
Pôda ako prírodný zdroj je základnou podmienkou života na Zemi, lebo plody
vegetačného krytu Zeme tvoria potravu pre všetky živé organizmy, ktoré sú jej
konzumentmi. Pre výživu a teda i existenciu človeka sú produkty dopestované
odvetvím poľnohospodárstva na pôde spolu s morskými a sladkovodnými
živočíchmi jediným zdrojom potravy. Pri optimalizácii využitia krajinného
prostredia má preto pôda vhodná pre výrobu základných potravín exkluzívne
a prioritné postavenie, čo je potrebné jednoznačne a zreteľne deklarovať.
Poľnohospodárstvo ako výrobné odvetvie nie že je nedocenené, ale naopak,
v rozpore s logikou je na pokraji záujmu spoločnosti bohatých, ktorí z dôvodu že oni
majú čo jesť, sa nezaujímajú o osudy umierajúcich od hladu. Už aj preto, aby sa
zamedzilo reálne narastajúcim sociálnym nepokojom, treba poľnohospodárstvo
rehabilitovať, lebo ide o osobitný druh výroby, ktorá síce z jednej strany musí ako každá
iná výroba prinášať výrobcovi primeraný zisk, avšak z druhej strany tým, že pre
produkciu využíva krajinný priestor, stáva sa aj dôležitým krajinotvorným, alebo
deštrukčným prvkom krajiny. Keď priznávame poľnohospodárstvu tak produkčnú,
ako i mimoprodukčnú funkciu v krajine, nemôžeme súhlasiť s jednostrannými
návrhmi postaviť poľnohospodársku výrobu v rôznych prírodných podmienkach
našej planéty pred globálnu konkurenčnú konfrontáciu.
Nuž a ak sa vrátim k základnej myšlienke, aké bude toto storočie. Nejako dlho trvá
svetová hospodárska kríza, v ktorej bohatí ešte viac bohatnú a chudobní sú stále viac
zbedačovaní. S obavami sledujem, ako súčasní poprední svetoví ekonómovia, filozofi
a iní vedci jasne hovoria, že nadchádza čas zániku konzumne orientovaného
spoločenského systému. Súčasne nastoľujú otázky, akou cestou sa má súčasná
spoločnosť ďalej uberať. Došli k názoru, že tento nezvratný koniec súčasného
kapitalizmu sa síce môže dočasne oddialiť globálnou svetovou vojnou, ale nie
zamedziť. Tak, ako po vzbure otrokov, alebo po sedliackych povstaniach, napriek ich
krvavému potlačeniu vládnúcou mocou bola nastúpená nezvratná spoločenská zmena,
považujem za naprosto logické, že k takejto zmene dôjde aj tentoraz Veľmi by som si
prial, keby táto v 21, storočí nevyhnutná zmena súčasných spoločenských, politických
a ekonomických štruktúr nebola krvavá. Najmä preto som vyzdvihol potrebu dostatku
potravín pre, lebo konanie od hladu umierajúcich živých bytostí, a ľudia nie sú
výnimkou, je vždy nevyspytateľné.
26
László Komjáthy, PhD5
National University of Public Service, Budapest, Hungary
Ágoston Restás, PhD6
National University of Public Service, Budapest, Hungary
Attila Kozák PhD Student7
National University of Public Service, Budapest, Hungary
DEVELOPING A TECHNOLOGY FOR MAKING AERIAL
FIREFIGHTING MORE EFFECTIVE IN HUNGARY
Each forest fire requires different technique and tools. The extent of
the catastrophe determines the size and type of units that take part in
containing and extinguishing the fire. In many cases the involvement of
volunteers and the army is necessary along with the regular Fire
Department Response Units.
However it is very important to have knowledgeable and well-trained
personnel in command. It is also imperative to provide the firefighters
with carrier vehicles appropriate logistics and equipments. During
extinguishing, the nature of the terrain determines whether or not the fire
trucks can be deployed.
Keywords: forest fire, firefighter, danger, aerial firefighting, safety
equipment, inside tank, KA-26 helicopter.
Introduction
We can clearly establish the fact that each fire – such as forest fire – has
different characteristics. Depending on the nature of the fire, there has to be a broad
range of method in place to battle the elements. It is the responsibility of the Fire
Department – being the first unit to respond – to quickly decide on the extent of
personnel and technical requirements to extinguish different type of fires. The local
professional firefighter units with the help of volunteers can easily handle smaller
forest fires. In the case of medium fires however, there might be a need for help
from the neighboring communities or even from the general population.
The commanders of the Fire Department may request the help of the local
residents, however in the event of more severe cases, the involvement of the
Disaster Response Unit is absolutely necessary. At significant forest fires where it
could take several days to extinguish the fire, the importance of thoughtful and
5
[email protected] National University of Public Service, Budapest, Hungary
[email protected] National University of Public Service, Budapest, Hungary
7
[email protected] National University of Public Service, Budapest, Hungary
6
27
careful organizing is obvious. There are major logistical issues to deal with while
providing sufficient and effective environment such as financial and technical
support, and well-rested units at any given time.
Units and Equipments
An important aspect of receiving help from residents is the fact that they do not
always have proper qualification and experience. To fully utilize their presence and
willingness to help, they need guidance from well-trained firefighters. In case of
devastating forest fires, residential areas are clearly in danger, therefore organizing
and executing of the evacuation phase are the most important priorities.
Here is the summary of deployable groups and organizations in fighting
enormous forest fires:
Ø volunteer firefighters;
Ø civic defense forces;
Ø members of professional regional firefighters;
Ø commanders of the Emergency Response Unit;
Ø volunteer helpers of residents;
Ø forestry engineers and workers.
Technical Support:
The resources of the ground units are the hand tools, various vehicles, fire
trucks, their team and individual equipments.
Team Equipments:
Ø carrier vehicle;
Ø walkie-talkie radio;
Ø first aid package;
Ø various tools such as hacks, picks shovels, axes, motorized chain-saws, fuel.
Individual Equipments:
Ø personal safety equipment;
Ø shovel;
Ø 2-3 liters of water.
These specifications contain the basic individual and team equipment only.
Vehicles
The fire trucks have multiple purposes. They are designed to carry the
response units, their equipments, maintenance and service tools. It is quite difficult
to get water into the forest from any kind of vehicle. During the deployment of fire
trucks firefighters encounter challenging terrains therefore proper positioning of the
vehicles is close to impossible.
28
Water cannons and special chemical powders that are being used from fire trucks to
extinguish house fires are difficult to deploy on mountainous terrains. Flat terrain could
also pose danger as the vehicles can easily sink into sandy soil, where even walking
could be a challenge. To fight forest fires, water cannons can only be used at the very
edge of the forest, or along roads where equipments can be safely operated [1].
It is obvious, that due to the special firefighting environment in the face of the
modern requirements aerial support is necessary even in Hungary. Aerial
firefighting is the use of aircraft and other aerial resources to combat wildfires. The
types of aircraft used include fixed-wing aircraft and helicopters. Because of the
present, integrated disaster management system and the rising probability of other
environmental disasters besides fires, it is not logical and not possible to operate
these aerial vehicles only for firefighting purposes.
Taking the characteristics and frequencies of domestic accidents into
consideration helicopters has better features in exploitage and effectiveness in
comparison with fixed-wing aircrafts due to their multi-purpose applicability [2]. A
well-equipped helicopter in readiness with a well-trained crew besides the
extinction of the vegetation can be capable for:
Ø aerial reconnaissance;
Ø fire extinction of hall-type buildings;
Ø relief in case of industrial and environmental disasters;
Ø SAR (search&rescue) missions;
Ø MEDEVAC (medical evacuation) missions;
Ø engineering rescue in distant or hardly accessible places;
Ø aerial rescue;
Ø supporting flood protection activities.
The term Helitack refers to "helicopter-delivered fire resources", and is the
system of managing and using helicopters and their crews to perform aerial
firefighting and other firefighting duties, primarily initial attack on wildfires.
Helitack crews are used to attack a wildfire and gain early control of it, especially
when inaccessibility would make it difficult or impossible for ground crews to
respond in the same amount of time.
Helitack exercise
The effective aerial firefighting depends on many factors, such as weather
conditions, fuel load, fire intensity, etc. Extinguish depends also on the quality and
quantity of the extinguishing material we put on the vegetation surface. The quality
can mean the kind of the material we use for the suppression, like water, foam, gel
and retardant. These have different effectiveness of suppression; for the
measurement firefighters use a simply classification. Based on the classification,
29
where the effectiveness of the water is “1”, the foam means ‘3”, retardant means
“9”. That is, why water enhancer usually used in aerial firefighting. Unfortunately
using water enhancer has a simply disadvantageous, that is very expensive.
Using inside tank can help to avoid water losing during the transportation as it
happens usually in case of bucket use. In Hungary helicopters (Mi-8, Mi-17) usually
used the bucket method (Bumby Bucket), even if we can find also some efforts for using
inside tank (Mi-2) [3]. The bucket solution can lose even up to 50% water of the bucket
capacity depending on the speed of transportation and the distance (flight time) between
the water resource and fire front. Thus, inside tank seems much better solution than the
bucket version.
There is on other solution making aerial firefighting more effective. Using pure
water but releasing it with technical assistant can help to spry water with higher
effectiveness. Water has heat capacity, which is objectively limits its ability for
extinguish. If the fire intensity is very high, we need more water for the unit area
(m2) to be able to extinguish the fire. Even if the heat capacity of released water is
enough for balancing the fire intensity, that is not equal for the successful
suppression. If the sizes of water drops are too
small, it means that, the airflow (wind, turbulence
of rotors) can take away from the fire zone
without physical interaction. Other side, if the
sizes of water drops are too large, it means that,
drops will roll down from the leaf to the ground and
there is also no chance for physical interaction.
Water drop size distribution presented by Tomé
(2002) can be seen at figure 1. [4] For the effective
Fig. 1. Distribution of the water
extinguish we need a drop size in such scale, that
droplet size
remains on leafs (surface of the vegetation). For this
reason the named project aimed to create a special
sheet made of steel to optimize the drop size. For reducing the price and for other
practical reason project team choose a small helicopter (Ka-26) for the test.
In August, 2013 team carried out the first helicopter fire extinguishing
exercise, using a helicopter servicing in agriculture (type: Kamov Ka-26) with a
modified filling system of its inside tank (volume 600-800 liters). There was fitted a
pressure stud with a rapid connector to the tank and made the escape valve capable
of hydraulic opening and closing.
There was made four runs and the following observations were noticed: to
complete our mission four people were necessary. The first was the commander,
who controls the filling-up, the second operates the compressor, and the other two
connect the hoses between the compressor and the tank on the helicopter. The time
30
needed for filling-up was approximately 15-20
seconds. Landing and refilling near the fire
meant 5 minutes per run. So the main
consequence is, that 10-12 turns an hour means
capable support of the conventional (ground)
firefighting [5].
Conclusion
Quite often water cannons can only be
Fig. 2. Ka-26 helicopter
used from the edge of the forest or along the
road. In such cases when vehicles are unable to approach the site due to inaccessible
terrains, firefighters are forced to get to the fire on foot.
The difficult terrains pose dangerous and challenging conditions, especially when
firefighters have to wear the same protective heavy gear as they do in conventional
circumstances. For all these reasons it is clear that using helicopters in firefighting in
Hungary could provide invaluable help for our men.
The paper has been supported by the TÁMOP-4.2.1.B-11/2/KMR-2011-0001
„Kritikus infrastruktúra védelmi kutatások” ("Researces on the critical
infrastructure") program. This project is running with the support of the European
Union by the co-finance of the European Social Found.
1.
2.
3.
4.
5.
References
http://en.wikipedia.org/wiki/Aerial_firefighting
Dr. Komjáthy László, Répásy Péter: Az erdőtüzek kialakulásának körülményei és
oltásának taktikai lehetőségei (Repüléstudományi Konferencia 2008)
http://www.szrfk.hu/rtk/kulonszamok/2008_cikkek/Repasy_Peter_
Komjathy_Laszlo.pdf
Agoston Restas (2013) Aerial Firefighting in Hungary, Presentation, Fighting
forest fires in Hungary Conference, Kecskemet, Hungary, 2013.
Tomé, M. &Borrego, C, Fighting wildfires with retardants applied with
airplanes, Forest Fire Research & Wildland Fire Safety, Viegas (ed.) 2002.
Millpress, Rotterdam, ISBN 90-770117-72-0,
Új helikopteres légi tűzoltási módszert mutattak be (Tűzvonalban), 2006.
október 26. http://www.langlovagok.hu/tuzvonal/181_uj-helikopteres-legituzoltasi-modszert-mutattak-be
31
doc. Ing. Miroslav Lisoň, PhD.,
JUDr. Jaroslav Rapčan,
Akadémia Policajného zboru v Bratislave,
katedra kriminálnej polície
ORGANIZÁCIA A RIADENIE PROCESOV
KRIMINÁLNO-POLICAJNÉHO POZNANIA
Kriminálno-policajné poznanie v systéme policajného konania
Požiadavky policajnej praxe a teórie potvrdzujú, že je potrebné rozlišovať medzi
konaním a špeciálnymi policajnými činnosťami (alebo skrátene policajnými
činnosťami). Pojem policajné konanie je možno chápať ako syntetický pojem pre
celostné uchopenie aktivít polície a jej orgánov, ktoré sú nimi vykonávané
v súvislosti s plnením stanovených úloh. Policajné činnosti potom možno chápať ako
pojem vyčleňujúci jednotlivé špecifické postupy zamerané na dosiahnutie cieľov
vyplývajúcich z funkcií a úloh polície, ako sú napríklad zabezpečenie verejného
poriadku, poznanie kriminality, pričom sa abstrahuje od činností sprievodných a
pomocných (svojím charakterom nie – policajných).8 Pre policajné činnosti je
typická ich účelová diverzifikácia v systéme policajného konania a tá korešponduje
so zdôvodnenou potrebou účelovo realizovať špecifické procesy pri plnení
stanovených úloh.
Policajné konanie nie je možné uzatvárať len do rámca policajného prostredia.
Jeho neoddeliteľnými atribútmi sú odrazy podstát, rysov, princípov a zákonitostí,
ktoré vznikajú najmä pri vytváraní vzťahových väzieb k vonkajšiemu prostrediu.
V danom prípade je vhodné zdôrazniť, že práve tieto atribúty vytvárajú predpoklady
pre jeho modelovanie do formy systému (model), ktorého štrukturálny obsah má
slúžiť k naplňovaniu funkcií, a to v súlade s potrebami spoločnosti. V policajnej
praxi je tento systém najfrekventovanejšie využívaný pri plnení poznávacej,
preventívnej, ochrannej, donucovacej, kontrolnej a výchovnej funkcie (5,
s.40).9 Tieto funkcie sú naplňované rôznorodými formami a druhmi procesov
(činnosti), realizáciou adekvátnych, často špecifických opatrení a úkonov, za
využitia určitých síl, metód a prostriedkov. Pretože tento systém má pomerne
zložitý funkčný charakter, pri jeho skúmaní a vysvetľovaní je vhodná jeho účelová
diverzifikácia. Pragmatickým zavádzaním diferenciačných kritérií je možné
v systéme policajného konania vyčleniť určité subsystémy a tie samostatne
8
Holomek, J. – Šimanovská, T. Úvod do metodológie policajných vied – Policajné vedy
ako vedy praktické. Bratislava: Akadémia PZ v Bratislave, 2002, s. 36.
9
Filak, A. Policejně bezpečnostní činnost a její hlavní organizačně taktické formy. Praha:
PA ČR, 2003, s. 40.
32
analyzovať, skúmať a hodnotiť ich vzájomné väzby. Napríklad, rešpektujúc potreby
policajnej teórie a praxe, je týmto prístupom možné štrukturálne vyčleniť
organizačno-taktické formy policajného konania.
V súčasnej dobe sú tieto formy z hľadiska poslania a úloh policajných
subjektov najtypickejšie (takto sú najčastejšie vnímané aj v očiach verejnosti).
Podľa významu, šírky záberu a frekvencie využívania bývajú označované tiež ako
hlavné smery činností policajného konania. Takto sú v praxi vnímané a v uvedenom
zmysle plne adekvátne chápané aj kriminálno-policajné a správno-policajné
činnosti. Tieto činnosti sú v systéme policajného konania diferencované atribútmi,
ktoré sú typické pre konkrétne účelovo realizované procesy policajného konania.
Medzi nimi majú osobitné postavenie:
1. napĺňaný konkrétny účel (odpovedá na otázku: „prečo sú procesy (činnosti)
vykonávané?“),
2. dosahovaný konkrétny cieľ, aplikáciou špecifických metód, prostriedkov
a foriem – kontrola protispoločenskej činnosti (odpovedá na otázku: „čo sa tým,
ktorým procesom má dosiahnuť?“),
3. rešpektované princípy legality a oficiality, ktoré sú regulované právnym
poriadkom (odpovedajú na otázky „kto, ako, kedy, kde a čím ten-ktorý proces môže
realizovať?“).
Obsah procesov policajného konania tvoria štruktúrované činnosti – opatrenia
(akcie, zákroky) a úkony, ktoré účelovo a cieľavedome realizujú kompetentné orgány
štátnej správy. Z logického výkladu uvedeného je možné vysloviť záver, že čiastkové
subsystémy v policajnom konaní sú účelovo vytvárané a vykazujú vzájomne väzby. Je
to evidentné najmä pri riešení konkrétnych situácií, za ktorých sú metódy a prostriedky
policajného konania toho istého druhu aplikované a využívané (realizované)
v jednotlivých policajných procesoch. Typickým príkladom je uplatňovanie
strategických funkcií pri zabezpečovaní kontroly kriminality, t. j. prevencie a represie.
Na druhej strane (pre úplnosť) je však potrebné povedať, že nie všetky policajné
subjekty majú rovnaké kompetencie pri ich uplatňovaní.
Osobitnú pozíciu (rolu) v systéme policajného konania zaujímajú účelovo
realizované procesy (štruktúrované činnosti) pri plnení úloh na úseku kontroly
kriminality. V systéme policajného konania tieto procesy vytvárajú subsystém –
kriminálno-policajného konania, pretože je pre ne typické, že ich realizácia:.
ü prebieha v oblasti ochrany spoločenských vzťahov,
ü je cieľavedome zameraná na eliminovanie javov, ktoré sú podľa Trestného
zákona kvalifikované ako trestné činy,
ü vo svojom konečnom dôsledku smeruje k dosiahnutiu účelu trestného
konania,
ü je regulovaná špeciálnymi právnymi normami a predpismi.
33
Po zvážení aj týchto argumentov a posúdení sporných otázok v rámci riešenia
príslušnej zadanej úlohy (vyplýva z témy nášho vystúpenia), je termínom policajné
konanie možné charakterizovať systém reálnych procesov (policajných činností).
Procesy policajného konania sú špecializované štruktúrované činnosti, ktoré
kompetentné orgány štátnej správy (policajné subjekty) účelovo vykonávajú pri
plnení delegovaných úloh, najmä vo veciach vnútorného poriadku a bezpečnosti.
Kompetentné orgány štátnej správy opatrenia a úkony v procesoch policajného
konania účelovo vykonávajú pre potreby normatívy, organizácie práce a riadenia,
komunikácie, interakcie, stimulácie, sociálnej akceptácie, administratívy,
osobnostného rozvoja a pod. Z pragmatického hľadiska, postupné obsahové
rozpracovanie štrukturálnych častí týchto procesov vytvára optimálne predpoklady
pre naplnenie potrebných požiadaviek na ich optimálnu organizáciu a riadenie.
Umožňuje modifikovať štruktúru celého systému policajného konania
a optimalizovať vzájomné väzby medzi jeho jednotlivými prvkami. Nakoniec,
i vedome formovať vzťah tohto systému a vonkajšieho okolia.
Pri objektivizácii uvedeného je možné uviesť, že policajné konanie je systémom
realizovaných procesov, ktorými je permanentne spojený s celospoločenským
prostredím ako jednotný celok. Jeho vytvorením štát účelovo vytvára predpoklady pre
účinnú a efektívnu reguláciu spoločenských vzťahov, najmä vo veciach vnútorného
poriadku a bezpečnosti. Štát, vymedzenými funkciami v systéme policajného konania,
adekvátne reaguje na potreby celospoločenského vývoja tak, ako ich identifikujú jeho
orgány, ktoré konštituujú toto konanie a určujú jeho stratégiu, ako tieto potreby
saturovať (uspokojovať). Z týchto skutočností vyplýva, že pre konštituovanie
policajného konania je rozhodujúce poznávať tieto potreby, transformovať ich saturáciu
do tohto systému. Pritom je potrebné akceptovať ich rastúcu dynamiku a spoločenský
konflikt, rozhodovať o delegovaní zodpovednosti za použité prostriedky a časové
horizonty ich uspokojovania prostredníctvom policajnej praxe.
V týchto súvislostiach je vhodné zdôrazniť, že klasifikácia policajného konania
je účelová. Neostrá, nepresná klasifikácia komplikuje zameranie nielen praktickej,
ale aj vedeckej činnosti a ich výsledky a efekty. Z uvedených dôvodov je potrebné
koncipovať policajné konanie tak, aby bolo možné diferencovať skúmané objekty
na podstatné, menej podstatné a nepodstatné, odlišovať potreby autentické od
fiktívnych, nové od starých, reálne od nereálnych a pod. To predpokladá istý rozmer
abstrakcie a nevyhnutne nutnú mieru zjednodušenia. Výstupom z realizovaných
procesov policajného konania (policajných činností) je konkrétny špecifický druh
produktu. Napríklad, jedným z produktov kriminálno-policajného konania je poznanie,
ktoré je využívané pri samotnom účelovom realizovaní procesov, ako aj po adekvátnom
formálnom spracovaní určenými mimorezortnými adresátmi.
34
Spravodajská činnosť, operatívno-pátracia činnosť a policajné vyšetrovanie
sú súčasťou štruktúry policajného konania. V policajnej praxi, pri poznávaní
konkrétnych trestných činov, procesy týchto špeciálnych činnosti tvoria systém. Pre
potreby policajnej praxe a teórie je vhodné, ak tento systém je skúmaný a vysvetľovaný
ako jednotný celok, ktorý je možné označiť termínom kriminálno-policajné poznanie.
Správnosť tohto prístupu potvrdzujú výsledky a efekty, ktoré sú v policajnej praxi
dosahované pri plnení úloh. Ich analýzou je možné dospieť k záveru, že ak sú tieto
procesy systémovo realizované, svojím špeciálnym arzenálom (kompetencie – sily,
metódy a prostriedky), výrazne ovplyvňujú úroveň objektivity, účinnosti a efektivity pri
poznávaní trestných činov. V teoretickej oblasti je možné poukázať na adresnú,
cieľavedomú a systematickú vedecko-výskumnú prácu, ktorej objektom je kriminalita
(jej fragmenty) a predmetom – procesy týchto špecifických činností pri jej poznávaní.
K uvedenému je vhodné dodať, že v praxi sú procesy týchto špeciálnych
činností spájané aj s inými policajnými činnosťami. Ich účelovou realizáciou je
pomerne často získané poznanie, ktoré môžu využiť aj iné orgány, ktoré sa priamo
(bezprostredne) nepodieľajú na plnení úloh, ktoré sú spájané s poznávaním
trestných činov a pod.
„Čo je možné využiť pri zdôvodňovaní účelovej diverzifikácie kriminálnopolicajného poznania?” Pri hľadaní odpovedí na túto otázku, je možné využiť
existujúcu potrebu a právny status účelovo vytvorených orgánov štátnej správy, ktorý je
akceptovaný pri poznávaní trestných činov. Spravodajskú činnosť, OPČ a vyšetrovanie
realizujú kompetentné subjekty – orgány štátnej správy, rešpektujúc zásadu oficiality
a legality. V demokratickom štátnom zriadení tieto orgány, využitím špecifických
metód, prostriedkov a foriem, vykonávajú úkony na základe svojej úradnej povinnosti
(ex oficio), v záujme spoločnosti. Z tejto zásady vyplýva, že v konkrétnom štádiu
konania sú povinné realizovať potrebné opatrenia a vykonávať určité úkony, ak sú
zákonné podmienky na ich realizáciu (vypracovanie spravodajskej informácie,
operatívnej informácie, návrh na obžaloby v súlade s konkrétnym účelom, ktorý je
deklaračne vymedzený v zákone). Kompetentné orgány štátnej správy musia z vlastnej
iniciatívy urobiť všetko pre splnenie účelu zákona. Dôsledkom zásady oficiality je tzv.
zásada legality, podľa ktorej tieto (účelovo zriadené orgány štátnej správy) sú povinné
plniť zadané úlohy v súlade s konkrétnou požiadavkou. V tejto súvislosti je nutné
zdôrazniť, že v demokratických štátoch sú určené orgány štátnej správy povinné
realizovať činnosť len prostredníctvom a v medziach ústavného a právneho poriadku.
Ich činnosť musí byť teoreticky odvodená z princípov právneho štátu.10 To
predovšetkým znamená, že:
10
Ivor, J. Policajné zásahy do práva na súkromie a ich využitie v trestnom konaní
Slovenskej republiky. In Kriminalistika č. 1/1999, s. 72-73.
35
ü rovnaké zásady, ktoré platia pre iné úseky štátnej správy, platia i pre
spravodajské, operatívne a vyšetrovacie policajné orgány,
ü orgány štátnej správy môžu zasahovať do práv a slobôd občanov výlučne na
základe zákona a v jeho medziach (secundum et intra legem),
ü orgány štátnej správy sú viazané nielen interným právom, ale i medzinárodnými
právnymi aktmi, ktoré Slovenská republika ratifikáciou, alebo iným spôsobom
prevzala do svojho právneho poriadku, ... .
Spravodajské, operatívne a vyšetrovacie policajné orgány vo vzťahu
k občanom musia rešpektovať zákonné limity a ústavné garancie zásahov v jasnej,
konkrétnej delimitácii verejného a súkromného práva. Pri plnení spoločnosťou
delegovaných úloh musí ich činnosť vychádzať z Ústavy Slovenskej republiky a
Listiny základných práv a slobôd, ktoré tvoria medze zásahu štátu do občianskej
sféry. Ich povinnosti, oprávnenia a prostriedky sú sekundárne zákonne
konkretizované v príslušných zákonoch (napr. zákon NR SR č. 171/1993 Z. z. o PZ
v znení neskorších predpisov a iné).
Z tejto argumentácie vyplýva (prax to akceptuje), že spravodajská činnosť, OPČ
a vyšetrovanie pri sú relevantnom poznávaní relatívne samostatné činnosti, ktorých
funkcie sú konkrétne odrážané v systéme policajného konania a v jeho subsystéme
kriminálno-policajného poznania. Ich relatívnu samostatnosť vymedzujú účel, ciele,
ktoré sú napĺňané predovšetkým aplikáciou špecifických metód, využívanými
prostriedkami a realizovanými procesmi.
Spravodajská činnosť v systéme kriminálno-policajného konania
Iná kvalitatívna úroveň kriminality, ako keby sama vyvolávala potrebu nových
účinnejších reakcií zo strany štátu. Čas a informácie sa stávajú rozhodujúcim
nástrojom pri zabezpečovaní úloh na úseku kontroly kriminality. Dominantné
postavenie informácií na úseku kontroly zločinu kladie vysoké nároky nielen na
spôsob získavania informácií, ale aj na spôsob ich analytického spracovania
a efektívneho využitia v policajnom konaní Tieto skutočnosti sa premietajú do
potreby skvalitnenia celého systému prípravy a metodiky organizácie a riadenia
kriminálno-policajného poznania.11
Spravodajská činnosť je v prvom rade informačná podpora, ktorú
spravodajská služba poskytne kompetentným adresátom. Tí ju potrebujú pre aktívnu
realizáciu procesov a operácií, k lepšiemu stanoveniu priorít, napríklad, aby dosiahli
Meteňko, J. Náčrt právnych a inštitucionálnych základov operatívno-pátracej činnosti
v Slovenskej republike. In: Policajná teória a prax č. 1/2002, Akadémia PZ, Bratislava 2002, s. 59.
11
Korzeniowski, L. – Pepľoňski, A. Wywiad gospodarczy historia a wspóľczesnošč. EAS,
Kraków 2005, s. 129 a nasl.
36
požadovanú účinnosť pri zabezpečovaní úloh na úseku kontroly kriminality a
efektívne využitie informačných sietí (zdrojov).
Kardinálnym predpokladom existencie každého štátu, jeho politickej stability,
ekonomickej prosperity a pokojného sociálneho a kultúrneho vývoja, je racionálne
vybudovaný a permanentne fungujúci systém účinnej obrany jeho ústavného
zriadenia, zvrchovanosti, územnej celistvosti, bezpečnosti, vnútorného poriadku,
hospodárskych a iných oprávnených záujmov, osobitne v prípade demokratického
právneho štátu aj inštitucionálne zakotvených práv a slobôd všetkých jeho občanov.
V súčasnej epoche agresívne expandujúcej, tzv. otvorenej (K. R. Popper) alebo
informačnej spoločnosti (Y. Masuda, A. Toffler) a globalizácie ľudského sveta
vôbec, je jedným z nesporne najefektívnejších spôsobov ochrany azda každého štátu
pred nežiaducim pôsobením anticivilizačných a dezintegračných faktorov, ako aj
iných, osobitne špecifikovaných bezpečnostných rizík – spravodajská ochrana štátu. Jej
realizačnými subjektmi sú osobitné štátne orgány – spravodajské služby rôzneho
určenia, napríklad zahraničná spravodajská služba, vnútorné spravodajstvo (neprávne
označené kontrarozviedka, správne označené defenzívne spravodajstvo, resp.
kontraspravodajstvo), vojenská spravodajská služba, vojenské obranné spravodajstvo,
finančné spravodajstvo, kriminálne spravodajstvo, rádiové a rádio – elektronické
spravodajstvo a iné podľa konkrétnych potrieb a záujmov toho ktorého štátu.
Spravodajská služba vo všeobecnosti je organizácia, spravidla štátna, ktorej
hlavnou úlohou je prostredníctvom utajovaného používania osobitných prostriedkov a
metód práce získať pre vopred určeného príjemcu dôležité, aktuálne a verejne
neprípustné informácie o akútnych i latentných bezpečnostných rizikách a iných
relevantných skutočnostiach, spôsobilých akokoľvek ohroziť alebo ovplyvniť, vitálne
prípadne ostatné záujmy príjemcu. V tejto podobe prakticky vykonáva funkciu tajného
informačného servisu deciznej sféry štátu. Navyše získané informácie sústreďuje, ďalej
systematicky vyhodnocuje a vytvára autonómny, často veľmi detailný, tajný
poznatkový fond.
V demokratickom právnom štáte je dôrazná kontrola spravodajských služieb
nevyhnutnosťou a condicio sine qua non politickej stability a ďalšieho pokojného
demokratického vývoja spoločnosti.12
Aj touto charakteristikou je zvýraznená funkcia spravodajskej činnosti
v modernej stratégii kontroly kriminality, pričom jednotlivé procesy spravodajskej
činnosti sa od seba odlišujú samotným adresátom, cieľmi, dobou realizácie, typickými
metódami, ktorými sú získané a spracované informácie a formou, v ktorej je
poskytované, resp. odovzdané spravodajstvo – spravodajská informácia, resp. iný
výstupný informačný spravodajský produkt a pod.
12
Grach, M. Spravodajské služby a ochrana štátu. In Literárny týždenník z 5. 2. 1998, s. 5.
37
Termínom spravodajstvo je možné označiť „... výsledok komplexného
procesu, niekedy materiálneho, ale vždy intelektuálneho; výsledok je často
informovaný posudok; môže to proste byť tiež aj celkový popis stavu vecí; môže to
byť jediný fakt alebo nejaký veľmi dobrý odhad“.13
Spravodajská činnosť sa od iných druhov kriminálno-policajného poznania odlišuje
špecifickým predmetom poznávania, subjektmi, ktoré túto činnosť, využitím
špecifických metód, prostriedkov a foriem, účelovo realizujú.
Procesy spravodajskej činnosti zaujímajú a budú zaujímať významné miesto pri
poznávaní trestných činov – kriminality. Aj z tohto dôvodu sú objektom vedeckého
skúmania, ktorého cieľom je definovať predovšetkým zákonitosti, ktoré je nutné
akceptovať pri ich konkrétnej realizácii. Na základe poznania tejto skupiny zákonitostí je
možné ďalej rozvíjať ucelený systém metód a tomu zodpovedajúcich prostriedkov,
spôsobov a operácií, ktoré tvoria významnú súčasť kontroly kriminality. Pri poznávaní
trestných činov sú to zákonitosti súvisiace s cieľavedomou, systematickou a utajenou
transformáciou získaných (zhromaždených) informácií do spravodajského produktu –
spravodajskej informácie. Obsahom spravodajskej informácie je poznanie charakteristík
situácií a postupov, ktoré tvoria základ pre konkrétnych adresátov pri realizovaní
legislatívnych, organizačno-riadiacich a metodicko-taktických opatrení, napríklad pri
plnení úloh na úseku zabezpečovania kontroly kriminality14.
Pri hľadaní miesta spravodajskej činnosti v systéme kriminálno-policajného
poznania je možné vychádzať z jej samotnej podstaty. Podstatu spravodajskej
činnosti vymedzuje najmä akceptácia princípov induktívnej logiky pri adresnom
plnení spravodajskej úlohy (v našom prípade spravodajských metód, prostriedkov
a foriem), ktorú je povinný plniť kompetentný orgán štátnej správy. Z pohľadu
poznávania kriminality, realizované procesy spravodajskej činnosti sú jedným zo
štrukturálnych prvkov vyššieho systému (podsystém) -kontroly kriminality. V
právnom poriadku Slovenskej republiky nie je explicitne, resp. deklaratórne
vymedzená ich charakteristika. Charakteristiku procesov spravodajskej činnosti je
možné stanoviť analogickým výkladom ustanovení právnych noriem, v súlade
ktorých je ich možné účelovo realizovať.
Z uvedeného je zrejmé, že spravodajská činnosť má konkrétny ontologický
a gnozeologických charakter. Z týchto dôvodov, pre potreby jej skúmania
a vysvetľovania, je potrebné vymedziť jej metodologickú charakteristiku, napríklad
vo forme pojmu. Teoretická transformácia pojmov a ich prechod do roviny
13
Rainey, P. Úloha vyšetrovateľa kriminálneho spravodajstva a útvaru kriminálneho
spravodajstva. In Materiál poskytnutý Kanadskou jazdnou políciou príslušníkom PZ a Akadémii
PZ v Bratislave.
14
Lisoň, M. et al. Spravodajská činnosť PZ: úvod do štúdia. Bratislava: Akadémia PZ v
Bratislave, 2002.
38
empiricky sledovateľných indikátorov je operacionalizácia. Medzi odborníkmi
neexistuje jednotný názor na definovanie spravodajskej činnosti. Tento stav sa dá
označiť za teoreticko-praktický problém. Pri vysvetlení toho, prečo je tomu tak, je
možné uviesť celý rad argumentov. Napríklad: vzhľadom na to, že spravodajská
činnosť predstavuje sociálny systém, je možné analógiou prevziať citáciu, ktorá je
uvedená v pojmoch sociologickej vedy, aby sme vysvetlili podstatu tohto stavu:
„Pojmy majú jednak svoju vlastnú semiotickú (predovšetkým sémantickú
a pragmatickú, významovú), historickú dimenziu premien, jednak i súčasné
použitie, veľmi širokú a pestrú škálu rozdielnych významov jedného a toho istého
pojmu. Niektoré doterajšie „staré” pojmy sú naplňované novým významom
a zavádzané „nové“ pojmy, nezriedka pre označovanie „starých obsahov”.15
Na základe týchto skutočnosti je možné uviesť, že pre potreby skúmania
a hodnotenia spravodajskej činnosti je vhodné, ak je táto činnosť posudzovaná
pragmaticky.
Spravodajská činnosť je systém utajených, adresne plánovaných
procesov, ktoré realizujú kompetentné orgány štátnej správy, pri zbere
(získavaní, zhromažďovaní), triedení, uchovávaní, analytickom spracovaní a
distribuovaní (poskytovaní) relevantných informácií vo vzťahu k identifikovaným potrebám určených subjektov (adresátov).
Realizáciou procesov spravodajskej činnosti je dosahovaná zvýšená úroveň
poznania, ktoré tvorí obsah spravodajstva (napríklad trestná činnosť).
Spravodajstvo (výsledný informačný produkt) je založené predovšetkým na induktívnej
logike (usudzovaní o všeobecnom na základe jedinečného) a zahŕňa vždy určitý stupeň
interpretácie vyúsťujúcej (nevyhnutne) v určitú mieru špekulácie a rizika. Miera
špekulácie a rizika závisí na kompromise medzi množstvom a kvalitou dostupných
informácií a množstvom času, ktoré je možné (účelne) vynaložiť.
V praxi sa často požaduje radšej rýchly a orientačný, než perfektný výstup, ktorý už
nie je aktuálny. Vo forme spravodajstva, v súlade s potrebami, je poskytnuté
požadované poznanie určenému adresátovi. Realizácia procesov spravodajskej
činnosti napomáha pri zabezpečovaní úloh na úseku kontroly kriminality. Uvedené
konštatovanie je odvodené z účelu, ktorý je možné naplniť ich realizáciou. Vo
všetkých organizáciách manažéri potrebujú presné informácie všetkých druhov,
ktoré sú základom pre ich rozhodnutie. Toto často vyžaduje mať k dispozícii
informácie, o tom čo sa robí alebo koná v prostredí, v ktorom chce manažér
realizovať svoje aktivity. Ak úroveň poznania manažéra má požadovanú kvalitu,
rastie aj pravdepodobnosť robenia správnych rozhodnutí. V týchto intenciách je
15
Geist, B. Sociologický slovník. Praha: Victoria 1992, s. 6.
39
možné rámcovo vymedziť zodpovednosť, ktorú sú povinní presadzovať pracovníci
spravodajských služieb, najmä pri:
ü príprave ľudských zdrojov informácií a ich následné efektívne využívanie,
ü získavaní informácií z prostredia, v ktorom sa realizuje legitímna činnosť,
ü získavaní informácií z prostredia, v ktorom sa pripravuje, pácha (zakrýva),
alebo je predpoklad, že sa bude páchať trestná činnosť,
ü analytickom spracovaní získaných informácií a ich dodávke určeným
adresátom k služobnému využitiu v stanovenej forme,
ü registračnom udržiavaní súborov informačných systémov, dokumentov
(uloženie a utajenie informácií) a pod.
Procesy spravodajskej činnosti, ktoré realizujú pracovníci spravodajskej
služby, sú účelovo zamerané na cieľavedomé získavanie (zber) a spracovanie
informácií do konkrétneho informačného produktu. V systéme policajného konania,
týmto dosiahnutým poznaním sú vytvárané požadované predpoklady pre plnenie
úloh na úseku kontroly konkrétnych druhov trestnej činnosti. Z právneho základu,
zložitosti realizácie procesov spravodajskej činnosti (personálna, ekonomická,
technická, taktická a iná náročnosť) vyplýva, že v danom prípade objektom
poznania musí byť len spoločensky najzávažnejšia trestná činnosť. Prax potvrdzuje,
že ak chcú pracovníci spravodajských služieb dosiahnuť úspech na tomto úseku
činnosti (zabezpečovania kontroly kriminality) nemôžu tieto procesy (činnosť)
vykonávať náhodne, nesystémovo, sporadicky. Systematický prístup k plneniu
spravodajských úloh je možné chápať ako sústavné, plánovité riešenie zadaného
problému, v presne definovanej štruktúre, v ktorej čiastkové úlohy vymedzeným
spôsobom medzi sebou súvisia. Z tohto vyplýva, že realizované procesy
spravodajskej činnosti musia tvoriť konkrétny systém.
Kompetentní pracovníci spravodajskej služby (pozícia manažér, operatívny
a analytický dôstojník) sú zodpovední za plnenie stanovených úloh. V procesoch
spravodajskej činnosti, ktoré účelovo realizujú pracovníci spravodajských služieb,
sú využívané predovšetkým špecifické metódy a prostriedky. Aj touto skutočnosťou
je možné skúmať a vysvetľovať ich relatívnu samostatnú pozíciu v systéme
kriminálno-policajného poznania.
Operatívno-pátracia činnosť v systéme kriminálno-policajného poznania
V súčasnom období je OPČ charakterizovaná ako pracovná náplň príslušníkov
operatívnych služieb Policajného zboru (ďalej len PZ), orgánov činných v trestnom
konaní a ďalších určených príslušníkov policajno-bezpečnostných zložiek, pretože
ju môžu využívať pri účelovom policajnom poznávaní, a to v medziach (rozsah
a súlad) právneho poriadku Slovenskej republiky.
40
OPČ je systém spravidla utajených, spravodajských opatrení
vykonávaných PZ na účely predchádzania, zamedzovania, odhaľovania a
dokumentovania trestnej činnosti a zisťovania jej páchateľov, zabezpečovania
ochrany určených osôb a strážených objektov, technicky chránených objektov,
zabezpečovania a poskytovania ochrany a pomoci ohrozenému svedkovi a
chránenému svedkovi, ochrany štátnej hranice a vypátrania osôb a vecí. (Zákon
č. 171/1993 Z. z. § 38a)
Charakteristiku OPČ dominantne vymedzujú vlastnosti, ktoré určujú obsah jej
procesov. Tie sú účelovo realizované v systéme kriminálno-policajného poznania.
Z tohto pohľadu, je za druhoradé možné označiť inštitucionálne predpoklady pre
realizáciu týchto procesov. Je tomu tak preto, lebo procesy OPČ pri plnení úloh
realizujú aj iné štátne alebo súkromné bezpečnostné služby. K uvedenému je možné
dodať, že nielen v teoretickom tezaure nie sú považované za totožné pojmy policajné
činnosti a činnosti vykonávané políciou. Hore uvedené nechce v žiadnom prípade
znižovať praktický význam akceptácie inštitucionálnych opatrení, ktoré v určitom slova
zmysle vytvárajú predpoklady pre realizáciu procesov OPČ.16
OPČ má vo vzťahu k policajnému poznávaniu špecifický charakter. Ten nie je
určený jednoduchým súhrnom rozličných opatrení, vykonávaných čas od času, len
v určitých prípadoch a za priaznivých podmienok, ale je zložitý, vnútorne diferencovaný, ucelený systém, ktorý zahrňuje hierarchiu podsystémov rôznych stupňov
zložitosti ich štruktúry, organizácie a funkčného poslania. Vzhľadom na účel a
konkrétny obsah, je OPČ dôležitým článkom v sústave opatrení, ktoré prijíma štát
na ochranu právneho poriadku a zákonnosti a pri zabezpečovaní potrieb občanov.
Základnú osnovu pojmu OPČ tvoria dva osobitné súbory znakov:
1. súbor, ktorý definuje právnu reguláciu OPČ. Tá korešponduje s plnením
funkcií štátu: nielen rešpektuje, ale predovšetkým chráni pluralitný systém,
demokratické hodnoty a inštitúcie. Na druhej strane zmyslom a cieľom tejto
špecifickej policajnej činnosti je faktické a legálne naplnenie práva občana na
bezpečnosť, ako i zabezpečenie ďalších základných a demokratických ľudských
a občianskych práv. Procesy OPČ sú realizované len prostredníctvom a v medziach
ústavného a právneho poriadku, ich realizačný štrukturálny obsah musí byť
teoreticky odvodený z princípov právneho štátu.
2. súbor, ktorý definuje ucelený systém opatrení OPČ, avšak ktorý nie je
uzatvorený: nie je všeobecným súhrnom rozličných opatrení, ktoré sú realizované
nekoordinovane len v určitých prípadoch a za vhodných podmienok, ale zložitým
vnútorne diferencovaným uceleným systémom, ktorý je vytvorený cieľavedome, má
16
Hullová, M. Indikátory odhaľovania a objasňovania korupcie. Bratislava: Akadémia PZ
v Bratislave, 2012, s. 13.
41
svoju štruktúru, organizáciu a funkčné poslanie. V tomto smere je cieľavedomosť
potrebné chápať ako konkrétnosť, ktorá je odrážaná v účelovo realizovaných
procesoch.17
Analogickým výkladom právnej charakteristiky OPČ je možné dospieť k záveru,
že jej základná systémová štruktúra je určená procesmi, ktorých relatívnu samostatnosť
určujú realizované opatrenia (akcie, zákroky) a úkony. Určené orgány štátnej správy ich
realizáciou vytvárajú predpoklady pre plnenie konkrétnych úloh. V právnom štáte pri
plnení týchto úloh rešpektujú delegované kompetencie, prostredníctvom ktorých je
možné naplniť zákonom stanovený účel. Ten sa aj napriek tomu, že je v právnej norme
vymedzený širokospektrálne, predovšetkým týka špecifického poznania trestných
činov (potrebné pre plnenie preventívnych a represívnych funkcií). Vzhľadom
na charakter a účel procesov tejto činnosti, určuje zákonodarca dominantné postavenie
medzi nimi utajeným a spravodajským opatreniami. Realizáciu ďalších opatrení
zákonodarca pripúšťa. Napríklad ide o legislatívne, organizačno-riadiace, taktické a iné
opatrenia. Tými je možné vytvárať vhodné podmienky pre systémové aplikovanie
metód a využívanie prostriedkov OPČ (napríklad opatrenia, ktorými sa znižuje
anonymita prostredia, v ktorom sa pohybuje potenciálny páchateľ trestného činu,
pátranie a iné).
V závere tohto stručného rozboru právnej charakteristiky OPČ je možné uviesť,
že jej formulácia nie je presná, v právnom poriadku Slovenskej republiky mnohých
prípadoch pôsobí kontraproduktívne. Zákonodarca „neobvykle“ v jednom ustanovení
sformuloval právnu charakteristiku tak širokospektrálnej činnosti. Osobitne je možné
kriticky posudzovať ním použitú formuláciu, ktorá umožňuje v obsahu tejto činnosti
realizovať spravodajské opatrenia a iné.
Z týchto dôvodov pre akademické a vedecké potreby (nie pre účely zákona)
predkladáme čitateľovi novo skonštruovaný pojem, ktorý vystihuje odrazy
vlastností účelovo realizovaných procesov OPČ pri plnení stanovených úloh.
Z policajnej praxe je zrejmé, že proces, ktorý realizujú príslušníci polície pri
poznávaní trestných činov a zisťovaní ich páchateľov, sa vo väčšine prípadov odvíja
retrospektívne, od zistenia následkov k príčinám, ktoré ich vyvolali. Avšak, čo sa týka
OPČ, v nej realizované procesy tvoria určitú výnimku. V rámci ich realizácie môže byť
trestný čin a s ním súvisiace okolnosti odrážané aj v prítomnosti. Napríklad, k uvedeným
situáciám dochádza pri neutralizácií zamýšľanej a pripravovanej trestnej činnosti
(identifikácia indikátorov a pod.), pri rozkladaní kriminálnych skupín (organizovaných,
zločineckých resp. teroristických, extrémistických), v rámci operatívnej kontroly nad
17
Meteňko, J. Náčrt právnych a inštitucionálnych základov operatívno-pátracej činnosti
v Slovenskej republike. In Policajná teória a prax č. 1/2002, Akadémia PZ, Bratislava 2002, s. 72.
42
vyčlenenými objektmi (dohľadu, miestami odbytu hodnôt pochádzajúcich z trestnej
činnosti) a pod. (Zákon č. 300/2005 Z. z., § 129).
Pri využívaní OPČ ide o novú dimenziu na úseku poznávania trestných činov.
OPČ príslušníkom PZ umožňuje odhaľovať a objasňovať nielen individuálne trestné
činy, ale ich pozornosť môže byť zameraná aj na jednotlivé podozrivé osoby,
dokonca i na potenciálnych páchateľov trestných činov, u ktorých sú dlhodobo
sledované, predovšetkým kriminálne aspekty v ich konaní a pod. Rešpektujúc
právny stav v Slovenskej republike je možné konštatovať, že výsledným produktom
OPČ sú spracované informácie, ktoré je možné využiť pre operatívny resp.
spravodajský účel, alebo ako dôkaz v trestnom konaní (Zákon č. 171/1993 Z. z.,
Zákon č. 301/2005 Z. z.).
Tieto skutočnosti vyvolávajú potrebu vymedziť pojem OPČ, v štruktúre
ktorého je precizovaný nielen vonkajší prejav (operatívnosť, utajenosť) tejto
činnosti, ale aj jej vnútorný obsah, ktorý je určený účelovo realizovanými
opatreniami a úkonmi.
OPČ je systém procesov, ktorých štrukturálny obsah tvoria spravidla utajené
opatrenia a úkony, ktoré kompetentné orgány štátnej správy, reagujúc na
vzniknutú alebo vznikajúcu situáciu, realizujú pre zákonom vymedzené účely.
OPČ nie je jednoduchým súhrnom rozličných opatrení a úkonov, vykonávaných čas od času, len v určitých prípadoch a za priaznivých podmienok, ale
zložitým, vnútorne diferencovaným uceleným systémom, ktorý zahrňuje hierarchiu
podsystémov rôzneho stupňa zložitosti jej štruktúry, organizácie a funkčného
poslania. Tak napríklad opatrenia na úseku organizácie práce a riadenia vytvárajú
systém zahrňujúci podsystémy špeciálnych orgánov štátnej správy (kriminálna
polícia, finančná polícia, ...), ktorí plnia stanovené úlohy v súlade so svojou
miestnou a vecnou kompetenciou (na pozíciách – prezídium, kraj, okres). Z iného
uhla pohľadu je možné uviesť, že opatrenia a úkony sú realizované za účelom
predchádzania, zamedzovania, odhaľovania trestných činov, zisťovania ich
páchateľov, pátrania a pod.
Vyšetrovanie v systéme kriminálno-policajného poznania
V podmienkach Slovenskej republiky, vyšetrovanie sa vykonáva o zločinoch.
Vyšetrovanie sa vykonáva aj o prečinoch, ak je obvinený vo väzbe, vo výkone trestu
odňatia slobody, alebo na pozorovaní v zdravotníckom ústave, alebo ak to nariadi
prokurátor. Ak je potrebné vykonať vyšetrovanie aspoň o jednom z trestných činov,
vykoná sa vyšetrovanie o všetkých trestných činoch obvineného aj proti všetkým
obvineným, ktorých trestné činy súvisia. Vyšetrovanie vykonáva vyšetrovateľ.
Skrátené vyšetrovanie sa vykonáva o prečinoch, ak sa o nich nevykonáva
vyšetrovanie. Skrátené vyšetrovanie o prečinoch, pre ktoré zákon ustanovuje trest
43
odňatia slobody, ktorého horná hranica neprevyšuje tri roky, vykonávajú policajti.
O ostatných vykonáva skrátené vyšetrovanie vyšetrovateľ.
Vyšetrovanie (skrátené vyšetrovanie) je možné charakterizovať ako
upravený proces vyšetrovateľov (policajtov), ktorý je zameraný na zistenie
skutočnosti a dôkazov dôležitých pre rozhodnutie, či v danej veci má byť
podaná obžaloba alebo či má byť vydané iné rozhodnutie.18
Orgány činné v trestnom konaní a súd v konkrétnej práci s dôkazmi využívajú
vyšetrovacie metódy, na základe ktorých vykonávajú procesné zdokumentovanie
dôkazných informácií. Vyšetrovacia metóda je výsledkom získania dôkazu, je
vyšetrovacím úkonom, výsledkom aplikácie ktorého môže byť získanie dôkazov vo
veci. Aby určitá metóda bola uznaná ako prostriedok získania dôkazu vyžaduje sa,
aby obsahovala dôkaznú informáciu. Okrem toho sa vyžaduje, aby pri získavaní bol
dodržaný určitý postup, a aby tieto výsledky boli trestno-procesným spôsobom
zaistené. Rozumieme pod tým zákonom uznanú formu.
Prípustné sú tie vyšetrovacie metódy, ktoré sa v praxi osvedčili, a ktoré sú
objektívne schopné viesť k poznaniu a k dokázaniu skutkového stavu veci bez
dôvodných pochybností. Vyšetrovacie metódy sú prípustné pokiaľ sa nepriečia
výslovným ustanoveniam zákona alebo jeho zmyslu.
Trestno-procesná úprava vyšetrovacích metód musí obsahovať všeobecné
ustanovenia upravujúce podmienky prípustnosti príslušnej metódy, formu jej
procesného zaznamenania, ustanovenia zakazujúce použitie niektorých metód, ako
aj ustanovenia vyjadrujúce účel a podstatu danej metódy, v rozsahu nevyhnutnom na
jej aplikáciu. Na fixáciu, zdokumentovanie dôkazov sa v procesnej praxi okrem
trestno-právnych postupov upravených v Trestnom poriadku využívajú rôzne metódy
poznávania. Zvolený postup fixácie (dokumentovania) dôkaznej situácie v trestnoprocesnej praxi musí vychádzať z nasledovných zásad a zákonitostí platných pre
celkový proces dokazovania, a to:
ü každá metóda, prostriedok a postup na získanie informácií tvoriacich obsah
dôkazu musí byť posudzovaný z hľadiska jeho prípustnosti,
ü v procese vyšetrovania nesmie byť využitý dôkaz, ktorý bol získaný
nezákonným spôsobom,
ü kompetencia orgánov a účastníkov trestného konania na zaobstarávanie
dôkazov (dôkazných informácií),
ü prepojenie s predmetom dokazovania (pri hodnotení zvolenej metódy,
prostriedku a postupu je dôležité venovať pozornosť závažnosti dôkazov, ktoré
18
Viktoryová, J. – Palarec, J. et al. Základy vyšetrovania. Bratislava: Akadémia PZ.
Bratislava, 2009, s. 59.
44
získame, tak aby bolo možné včas vylúčiť dôkazy nepodstatné, ktoré nenapĺňajú
okolnosti tvoriace predmet dokazovania),
ü na základe analýzy poznatkov o prameni dôkazov, zo závažnosti skutočností
vyplývajúcich z prameňov dôkazov, z ich súvislosti a nadväznosti na iné
relevantné skutočnosti, prípadne je možné odvodiť ich súlad s poznatkami praxe
a vtedy zvoliť vhodný odborných postup (znalecké dokazovanie),
ü výber danej metódy, prostriedku a postupu musí orgán alebo subjekt, ktorý
ho vykonáva zdôvodniť,
ü medzi konkrétnym dôkazom získaným na základe určitej metódy,
prostriedku a postupu a ostatnými dôkazmi v trestnej veci musí existovať
vzťah vnútornej jednoty, skĺbenia argumentov, presvedčivosti a logiky,
ü dodržanie pravidiel zaručujúcich úplnosť a presnosť (vierohodnosť)
fixovania zaobstaraných dôkazných informácií.19
Činnosť orgánov činných v trestnom konaní a súdu má predovšetkým poznávací
charakter. Bolo by však nesprávne tvrdiť, že dokazovanie a poznávanie je jedno a to
isté. Poznávanie je získanie vedomostí o čomkoľvek. Každá praktická činnosť je
nevyhnutne spojená s určitými, resp. potrebnými vedomosťami. Tieto potrebné
vedomosti o procesoch a javoch reálneho sveta tvoria východiskový bod každej
činnosti a to aj trestno-procesnej (poznávanie, vyšetrovanie, dokazovanie). V tomto
zmysle poznávané prvky, resp. zisťované informácie organicky späté s procesnou
činnosťou ako by sa zhodovali s dokazovaním. Avšak nie je tomu celkom tak. Problém
rozdielu medzi pojmami poznávanie a dokazovanie súvisí s otázkou, čo je
hodnovernosť, a čo pravdivosť. V procesnej literatúre sa medzi týmito pojmami
nerobia žiadne rozdiely. Tak pravdivý, ako aj hodnoverný poznatok sú odrazom určitej
reálnej skutočnosti. Avšak, zatiaľ čo pravdivosť charakterizuje iba vzťah vedomostí
k odrazenému objektu (skúmanému procesu alebo javu), pričom medzi oboma je súlad,
hodnovernosť, navyše okrem tohto súladu obsahuje aj opodstatnenosť, t.j. odôvodnenosť pravdivosti, odôvodnenosť poznania a uvedomenie si tejto odôvodnenosti.
Hodnoverný poznatok je teda pravdivý poznatok obohatený o schopnosť zdôvodniť
opodstatnenosť a pravdivosť informácií, ktoré obsahuje. Domnienka, predpoklad,
hypotéza môžu byť pravdivé, to znamená, môžu zodpovedať skutočnosti, ale
hodnoverné môžu byť iba vtedy, keď sú zdôvodnené, t.j. keď sú dokázané. Iba vtedy
sa premieňajú na hodnovernú znalosť, resp. poznatok.
Hodnovernosť, zdôvodnenie pravdivých výrokov (poznatkov) znamená, že
tieto výroky (poznatky) sú kontrolovateľné použitím rôznych argumentov, dôvodov
a dôkazov. Použitie argumentov a dôvodov, ktoré potvrdzujú a umožňujú
19
Viktoryová, J. – Straus, J. et al. Vyšetrovanie. Bratislava: Akadémia PZ v Bratislave,
2011, s. 16.
45
kontrolovať správnosť rozhodnutí a záverov je v trestnom procese záväzným
pravidlom. Kontrolovateľnosť, to je charakteristická črta poznatkov, ktoré sa
používajú v trestnom procese.
Potvrdenie alebo odôvodnenie správnosti akýchkoľvek výrokov, rozhodnutí a
záverov za pomoci argumentov a faktov, to je dokazovanie v širšom zmysle slova.
Pre riešenie úloh trestného konania sú nevyhnutné nielen pravdivé, ale aj
hodnoverné poznatky o predmete dokazovania. Dokazovanie dáva poznatkom
charakter hodnovernosti. Pre určenie skutkového stavu veci bez dôvodných
pochybností nestačí uspokojiť sa iba s prehláseniami a výrokmi, ale je nevyhnutné
presvedčiť sa, preveriť, či prehlásenia a výroky sú skutočne pravdivé.
Na základe uvedeného má teda aj dokazovanie, ako osobitná forma
poznávacieho procesu dve stránky, a to stránku poznávaciu a overovaciu. Procesné
dokazovanie nevyčerpáva všetky cesty poznania v dokazovaní. Niektoré poznatky,
ktoré sú potrebné pre preukázanie skúmanej udalosti sa v praxi popri procesnom, t.j.
zákonom stanovenom spôsobe, získavajú aj neprocesnou formou, neprocesným
spôsobom. Napríklad neprocesnú formu môžu mať orientačné informácie, získané
OPČ, informácie získané z tlače a pod. Takáto neprocesná poznávacia činnosť,
ktorá spravidla predchádza procesnej poznávacej činnosti – dokazovaniu, alebo
prebieha súčasne s ňou, má len pomocnú úlohu (posudzujú sa vždy ako
pravdepodobné a orientačné). Nestávajú sa súčasťou dôkazného materiálu a
nemôžu sa stať ani podkladom pre právne rozhodnutia o veci.
Dokazovanie je zákonom upravený postup orgánov činných v trestnom
konaní a súdu, prípadne iných osôb, smerujúci k vyhľadaniu, zabezpečeniu,
vykonaniu a zhodnoteniu poznatkov dôležitých pre poznanie skutkových
okolností významných pre rozhodnutie o vine a treste, i postupu v konaní.20
Dokazovanie v procesnom zmysle je činnosť, ktorej výsledkom je obstaranie
dôkazu v zákonom predpísanej forme. Dokazovanie musí byť dôsledne vykonávané
v súlade so základnými zásadami trestného konania – vyhľadávacia, prezumpcie neviny,
bezprostrednosti a ústnosti, voľného hodnotenia dôkazov, zistenia skutkového stavu veci
bez dôvodných pochybností, ... .
Význam dokazovania spočíva v tom, že ide o jediný spôsob, ktorým si orgán
činný v trestnom konaní a súd môže a musí obstarať skutkový podklad pre ďalšie
konanie a pre svoje rozhodnutie. Predmetom trestného konania je totiž udalosť,
ktorá sa stala v minulosti, a ktorú orgán činný v trestnom konaní a súd osobne
nepozoroval. Preto sa s ňou môže oboznámiť len nepriamo takým spôsobom, že si
jej priebeh zrekonštruuje pomocou vykonaných dôkazov.
20
Viktoryová, J. – Straus, J. et al. Vyšetrovanie. Bratislava: Akadémia PZ v Bratislave,
2011, s. 25.
46
Príslušníci PZ, aktívnym a cieľavedomým poznávaním, realizovanými procesmi
vyšetrovania, plnia významnú funkciu pri dokazovaní trestných činov.
Organizácia a riadenie procesov kriminálno-policajného poznania
Závery z aplikovaného výskumu potvrdili, že rozvinúť tvorivý prístup
k racionálnej organizácii práce a riadenia procesov kriminálno-policajného
poznania, ktoré súvisí s účelovým a cieľavedomým využívaním reglementovaných
kompetencií, vyžaduje:
– Vypracovať a akceptovať stratégiu pri budovaní logistiky potrebnej pre účinnú
a efektívnu realizáciu procesov kriminálno-policajného poznania (vzorový
organizačný poriadok, ktorý „operatívne“ a kreatívne reaguje na vzniknutú
operatívnu situáciu; odbornú, psychologickú, fyzickú, morálnu a inú
celoživotnú prípravu subjektov).
– Vymedziť proporcie zodpovednosti pre jednotlivé subjekty kompetentné
aplikovať OPČ (delegovať konkrétnu personálnu a časovú zodpovednosť na
jednotlivé subjekty, účelovo ju diverzifikovať medzi jednotlivé subjekty; t.
j. schopnosť odhadnúť lehoty plnenia čiastkových i celkových úloh a pod.
– Zvýšiť úroveň samoriadenia (nenechať sa neúmerne vyrušovať z
plánovaných činností a cieľavedome využívať pracovný čas; neupriamovať
sa na riešenie nepodstatných problémov, postupovať pokiaľ možno
koncepčne a systémovo; každú prácu doviesť do konca a vyhýbať sa jej
prerušovaniu; využívať pritom vhodné postupy a prostriedky, kontrolovať
vlastné konanie).
– Racionálne vytvárať, využívať a vyťažovať dostupné informačné siete –
zdroje (pri tejto činnosti akceptovať teóriou a praxou odporúčané zásady
práce s informáciami).
– Motivovať spolupracovníkov k rozvinutiu potrebnej iniciatívy a kreativity
pri plnení spoločných úloh (adresne a objektívne hodnotiť prácu svojho
kolegu).
– Organizovať a postupne realizovať dlhodobé opatrenia na uľahčenie svojej
práce, (podľa potreby kontrolovať svoju činnosť – vypracovať časovú
štúdiu a snímku jednotlivých pracovných aktivít).
– Netolerovať nedbalosť, neporiadok a nepresnosť (nenahradzovať prácu
diskusiami –najmä o personálnych otázkach).
– Kontrolovať výkon činnosti (tak, aby sa operatívni pracovníci snažili svoje
schopnosti a kvality sústavne rozvíjať a zlepšovať).
– Určiť priority pri plnení delegovaných úloh (nepúšťať sa naraz do všetkého
a nič nedokončiť).
47
– Akceptovať požiadavky zodpovednosti a pokory (poslaním OPČ je služba
občanovi).
– Dodržiavať etiku a morálku pri dosahovaní úspechu alebo neúspechu
(vedieť víťaziť a prehrávať) a pod.
Funkcionalita jednotlivých organizačných jednotiek, ktoré realizujú kriminálnopolicajné poznanie je determinovaná samotnou organizačnou štruktúrou jednotlivých
služieb a ich prepojením na systém organizácie polície. Ukazuje sa, že príliš
zbyrokratizovaná a centralizovaná organizačná štruktúra polícií nie je vhodná pre
zložky, ktoré sú zodpovedné za výkon kriminálno-policajného poznávania. Osobitne sa
to prejavuje pri plnení úloh v koordinácii. Napríklad pri určovaní funkcionality systému
kriminálno-policajného poznania je možné využiť kritériá, ktoré vyplývajú z:
– identifikovaných potrieb, ktoré sú kompatibilné s plnením policajných úloh,
– dispozičnej logistiky, predstavuje vstup – organizačné zabezpečenie, (napríklad
systém koordinácie; personálne, ekonomické, informačné predpoklady a iné),
– organizácie, riadenia a kontroly celého systému (jeho operatívnosť,
kreatívnosť, komunikácia, ekonomika, účinnosť a efektivita a pod.),
– racionality, ktorou je potrebné hodnotiť potrebnú existenciu jednotlivých
prvkov v systéme (zdôvodniť účelnosť realizácie jednotlivých operácií v
tomto systéme),
– účinnosti a efektivity celého systému,
– úrovne komunikácie medzi jeho subjektmi,
– dosahovaných výsledkov, predovšetkým ich akceptáciou zo strany
spoločnosti (aj zo strany kriminálnych subjektov),
– prognostických predpokladov charakterizujúcich novovznikajúce požiadavky a
pod.
Žiaľ v praxi tieto axiomaticky platné zásady súvisiace s hodnotením nie sú
v požadovanom rozsahu akceptované. Je to rezerva, ktorá súvisí aj s praktickou
akceptáciou procesov kriminálno-policajného poznania v systéme policajného konania.21
Závery z výskumu potvrdili, že funkcionalita procesov kriminálno-policajného
poznania je jednou z kategórií, ktorou je možné zvýrazniť ich ďalšie špecifické
vlastností. Táto skutočnosť vyplýva z konkrétneho zamerania týchto špecifických
policajných činností, ktoré sa odrážajú v plnení delegovaných úloh, a to konkrétne v
súlade s napĺňaním zákonom stanoveného účelu a dosahovaním vytýčených cieľov.
Riešitelia výskumu dospeli k záveru, že skúmaním a hodnotením funkcionality
procesov kriminálno-policajného poznania je možné zvýšiť účinnosť a efektivitu pri
plnení policajných úloh.
21
Hullová, M. Indikátory odhaľovania a objasňovania korupcie. Bratislava: Akadémia Pz
v Bratislave, 2012, s. 56.
48
Riešitelia aplikovaním „brenchmarking“ potvrdili, že jedným zo všeobecných
princípov moderného riadenia je adekvátnosť riadenia jednotlivých riadiacich
a organizačných štruktúr, ktorého uplatňovanie spočíva v tom, že najvyšší
manažment, jeho subjekty a nižšie riadiace štruktúry sa nepovažujú za niečo dané
vyššou inštanciou a tým nedotknuteľné a nemenné. Naopak, v súlade s princípmi
participácie a ekonomickosti riadenia je potrebné ich činnosť systematicky skúmať
a ovplyvňovať, a to nielen okolím, ale i riadenými objektmi, ktoré sa stávajú
rovnocenným partnerom v riadiacom vzťahu, podieľajúcom sa na riadení v rozsahu
zodpovedajúcom objektívnemu dosiahnutiu cieľov. K tomuto je potrebné
zabezpečiť adekvátnosť riadenia, riadiacich a organizačných štruktúr aj na úseku
odhaľovania a objasňovanie trestných činov.22
Na základe týchto zistených skutočností je možné vysloviť odporúčanie, aby
manažéri svojim intencionálnym pôsobením pri zvyšovaní motivácie využívali
praxou overené prístupy, ktoré je možné demonštratívne vymedziť v týchto tézach:
ü poznaný a dosiahnutý úspech alebo prekročenie cieľov vyplývajúcich z
úlohy je zvlášť dôležité, pretože potreba smerovať vpred a nahor je
základným ľudským hnacím motorom; poznanie a pocit úspechu je možné
zaradiť do skupiny najlepších motivátorov a najúčinnejších a najsilnejších
zdrojov motivácie;
ü prezentované uznanie – ocenenie úspechov zo strany manažéra (aj kolegov)
je motivujúce, pretože pomáha zvyšovať sebaúctu; pre mnohých
pracovníkov môže uznanie znamenať odmenu samu osebe;
ü vyvolávaný záujem o prácu, ktorá poskytuje jednotlivcom a skupinám
pozitívnu, uspokojujúcu radosť, bude väčšou motivačnou silou ako
nezaujímavá práca;; manažéri by v rámci možností mali prispôsobiť
povinnosti záujmom operatívnych pracovníkov;
ü presadzovanie pocitu zodpovednosti a kontrola jej akceptácie – príležitosť
uplatniť autoritu a moc môže vyžadovať vodcovské schopnosti, riskovanie a
vlastné usmerňovanie; všetky tieto prvky zvyšujú sebavedomie a sú silnými
motivátormi;
ü kariérny postup – povýšenie, pokrok a zvyšujúce sa odmeny za dosiahnuté
výsledky sú síce dôležité, ale hlavným motivátorom je pocit možného postupu.
ü V danom smere je vhodné upevňovať pocity a vedomie realizátorov
procesov OPČ (manažéri, spravodajskí, operatívni pracovníci,
vyšetrovatelia, analytici – ďalej len pracovníci), že ich činnosť je
spoločensky potrebná a prospešná, že je to poslanie.
22
Hullová, M. Indikátory odhaľovania a objasňovania korupcie. Bratislava: Akadémia Pz
v Bratislave, 2012, s. 89.
49
ü Osobitne je potrebné odporučiť, aby pracovníci dokázali upevňovať a
presadzovať:
§ sebavedomie,
§ hodnotenie osobnej výkonnosti a úspešnosti,
§ angažovanosť,
§ zodpovednosť,
§ pokoru a pod.
Výskum potvrdil, že hybnou silou pri kvalitnom výkone funkcie pracovníka je
ľudský kapitál. Kľúčový význam tu má prijímanie a výber nových príslušníkov
(pracovníkov), rovnako ako kvalita ich prípravy a výcviku. To je samozrejme úzko
späté s určením konkrétnych predpokladov na samotnú realizáciu procesov
kriminálno-policajného poznania. Teoreticky, zoznam dispozičných predpokladov
na výkon pozícií pracovníkov je možné znázorniť v tejto štruktúre:
ü odborno-predmetové (vedecké poznanie pre realizáciu procesov kriminálnopolicajného poznania sa stáva stále viac „conditio sine qua non“),
ü psychologické (vnútorná a vonkajšia motivácia, aktivovať myslenie,
pracovať na sebe, vytvárať vhodnú pracovnú klímu aj pre seba, dokázať
odbúrať stres, ovládať svoje emócie a pod.),
ü komunikačné (predovšetkým komunikácia s občanom, nadriadeným,
kolegom, a pod.),
ü organizačno-riadiace (plánovať, projektovať, dodržiavať určité pravidlá pri
aplikácii svojej činnosti, pracovná zaťaženosť a pod.),
ü diagnostické a intervenčné (vplyv prostredia, prečo tak koná, aké to má
príčiny, aké problémy musel páchateľ prekonať v procese kriminálnej
aktivity a pod.),
ü poradenské a konzultačné (nielen vo vzťahu k obetiam kriminálnych aktivít,
občanom a kolegom, ale aj k záujmovým osobám a pod.),
ü reflexie vlastnej činnosti (analýza, sebahodnotenie, modifikácia svojho
konania, prístupov, metód a pod.).
Z tohto neukončeného, demonštratívneho náčrtu dispozícií je zrejmé, že ide
o optimálne požiadavky, ktoré musia byť zohľadnené aj pri voľbe kritérií
hodnotenia jednotlivých organizačných zložiek polície, resp. pracovníka a následnej
orientácie v jeho zdokonaľovaní pre realizáciu procesov kriminálno-policajného
poznania (výkon tejto špecifickej činnosti).
Prácu pracovníkov determinuje aj organizačná štruktúra operatívnej zložky
polície. Ich zaradenie v nej a pochopenie svojej roly výrazne ovplyvňuje informačný
výstup procesov kriminálno-policajného poznania. Výsledky výskumu preukazujú, že
tieto skutočnosti je možné označiť za jeden z problémov (rezervu) pri budovaní
nových organizačných štruktúr zložiek polície v a to nielen systéme PZ.
50
V rámci zvyšovania odbornosti je potrebné realizovať pre jednotlivé policajné
služby koordinovane celoživotné vzdelávanie príslušníkov PZ, za účelom
zjednocovania názorov na systém organizácie a riadenia služieb PZ, ich súčinnosť a
iné formy koordinácie. Táto potreba vyplýva z výsledkov hodnotenia existujúceho
stavu vzdelávania a prípravy pre realizáciu procesov kriminálno-policajného
poznania a dosahovanými výsledkami a efektom týchto aktivít. V týchto
súvislostiach (závery výskumu to potvrdzujú), je možné uviesť, že:
– pracovníci neplnia úlohy súvisiace s riešením spoločensky závažnej trestnej
činnosti (úlohy, ktoré sú povinní plniť nevyžadujú špeciálnu odbornú
prípravu),
– v policajnej praxi nie je reálne vnímaná kompetencia, ktorá je priamo
spájaná s realizáciou procesov kriminálno-policajného poznania,
– prax je príliš konzervatívna, nerada prijíma nové podnety,
– nie sú realizované spoločné metodické zamestnania pre odborníkov z praxe
a pedagogickými pracovníkmi,
– nie je funkčný systém celoživotného odborného vzdelávania (existujúca
koncepcia je formálne spracovaná),
– pracovníci nie sú vhodne motivovaní a to nielen pre zvyšovanie svojej
odbornosti, ale aj pre samotný výkon súvisiace s aplikáciou procesov
kriminálno-policajného poznania,
– stále pretrváva podceňovanie medzinárodných vzdelávacích aktivít
príslušníkov polícií (SEPA, CEPOL),
– existujú rezervy v odbornej príprave lektorov pre zabezpečenie odbornej
prípravy (nízka úroveň motivácie),
– existujú rezervy v ponuke vzdelávania,
– v odbornej príprave nie sú využívané špeciálne vzdelávacie techniky, ktoré
na dostatočnej úrovni vytvárajú predpoklady pre dosahovanie požadovaných kritérií (pridaná hodnota, účinnosť, efektivita, kvalita, funkcionalita,
zodpovednosť a pod.),
– nie je na požadovanej úrovni zabezpečená komunikácia policajnej praxe
s pedagogickými inštitúciami.
Domnievame sa, že aj toto poznanie je možné považovať za konkrétny podnet
pre realizáciu odbornej diskusie o potrebách účelovej realizácie procesov
kriminálno-policajného poznania v systéme policajného konania.
Záver
Pri hodnotení stavu rozvoja kriminálno-policajného poznania je možné
konštatovať, že už v súčasnej dobe tento systém realizovaných procesov vykazuje
51
konkrétnu organizovanosť, ktorá je vlastná každému jeho subsystému a jeho
prvkom (sily, metódy, prostriedky, operácie, formy a pod.).
Z výsledkov analýzy názorov odborníkov (najmä z policajnej teórie a praxe)
je zrejmé, že kriminálno-policajné poznanie sa vyvíja. Vedecké poznanie o tomto
vývoji je procesom objavovania nových poznatkov o skutočnostiach, ktoré sú v
súlade s požiadavkami teórie a praxe. Odborníci na Akadémii PZ v Bratislave jeho
obsah a charakter cieľavedome a systematicky precizujú.
Aj napriek určitým rezervám rozvoj procesov kriminálno-policajného poznania
v súčasnom štádiu vývoja tvorí štruktúrovaný systém s adresným riadením (teória a
prax). Ako systém je a musí byť začlenený do vyššieho systému, ktorým je
policajné konanie, z hľadiska kreovaných teórií v rámci konštituovania policajných
vied. Konkrétnymi vzťahmi, ktoré sú vytvorené spoločnými a špecifickými
vlastnosťami v systéme účelovej realizácie procesov kriminálno-policajného
poznania OPČ, je možné charakterizovať ich relatívnu samostatnosť.
Pre ďalší rozvoj kriminálno-policajného poznania je dôležité, aby charakter
jeho procesov bol teoreticky dostatočne zdôvodnený a vysvetlený, a to
predovšetkým v súlade s potrebami policajnej praxe.
Z výsledkov, ktoré sme dosiahli aplikovaným výskumom vyplýva, že nielen
v praxi, ale aj v teórii existuje celý rad identifikovaných rezerv, ktorých využitím je
možné zvýšiť účinnosť a efektivitu pri zabezpečovaní úloh v účelovo realizovaných
procesov kriminálno-policajného poznania.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Použitá literatúra
Holomek, J. – Šimanovská, T. Úvod do metodológie policjaných viedPolicajné vedy ako vedy praktické. Bratislava: Akadémia PZ v Bratislave,
2002, 163 s. ISNB 80-8054-249 X.
Filák, A. Policejně bezpečnostní činnost a její hlavní organizačně taktické
formy. Praha: PA ČR, 2003, 134 s. ISBN 80-7251-135-1.
Hullová, M. Indikátory odhaľovania a objasňovania korupcie. Bratislava:
Akadémia PZ v Bratislave, 2012, 116 s. ISBN 978-80-8054-551-2.
Ivor, J. Policajné zásahy do práva na súkromie a ich využitie v trestnom konaní
Slovenskej republiky. In Kriminalistika č. 1/1999, s. 72-73.
Meteňko, J. Náčrt právnych a inštitucionálnych základov operatívno-pátracej
činnosti v Slovenskej republike. In Policajná teória a prax č. 1/2002, Akadémia
PZ, Bratislava 2002, s. 59.
Korzeniowski, L. – Pepľoňski, A. Wywiad gospodarczy historia
a wspóľczesnošč, EAS, Kraków 2005, s. 129 a násl. ISBN 83-919932-3-X.
Grach, M. Spravodajské služby a ochrana štátu, In Literárny týždenník z 5. 2.
1998, s. 5.
52
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
Rainey, P. Úloha vyšetrovateľa kriminálneho spravodajstva a útvaru
kriminálneho spravodajstva. In Materiál poskytnutý Kanadskou jazdnou
políciou príslušníkom PZ a Akadémii PZ v Bratislave.
Lisoň, M. a kol. Spravodajská činnosť PZ: úvod do štúdia. Bratislava:
Akadémia PZ v Bratislave, 2002, 125 s., ISBN 80-8054-231-7.
Lisoň, M., Korgo, D. a kol. Možnosti rozvoja OČP, Záverečná správa z výskumu,
Bratislava, Akadémia PZ v Bratislave, 2013, 125 s. VÝSK. 183.
Geist, B. Sociologický slovník. Praha: Victoria 1992, s. 6, 138 s.
Meteňko, J. Náčrt právnych a inštitucionálnych základov operatívno-pátracej
činnosti v Slovenskej republike. In Policajná teória a prax č. 1/2002, Akadémia
PZ, Bratislava 2002, s. 72.
Viktoryová, J. – Palarec, J. a kol. Základy vyšetrovania. Bratislava: Akadémia PZ.
Bratislava, 2009, s. 59, 261 s. ISBN 978-80-8054-472-0.
Viktoryová, J. – Straus, J. a kol. Vyšetrovanie, Bratislava: Akadémia PZ
v Bratislave, 2011, s. 16, 633 s. ISBN 978-80-8054-505-5.
Viktoryová, J. – Straus, J. a kol. Vyšetrovanie, Bratislava: Akadémia PZ
v Bratislave, 2011, s. 25.
Zákon NR SR č. 171/1993 Z. z. o Policajnom zbore v znení neskorších noviel.
Zákon č. 301/2005 Z. z. Trestný poriadok v znení neskorších noviel.
53
JUDr. Michal Marko
Katedra kriminálnej polície
Akadémia Policajného zboru v Bratislave
Sklabinská 1
835 17 Bratislava
[email protected]
DROGOVÁ KRIMINALITA,
JEJ VÝVOJ A STAV V SLOVENSKEJ REPUBLIKE
Autor sa v predloženom príspevku zaoberá teoretickým vymedzením
pojmu drogová kriminalita. Následne autor prezentuje informácie, ktoré
charakterizujú stav a vývoj drogovej kriminality v Slovenskej republiky.
Prezentované poznanie je doplnené o aktuálne štatistické údaje
Policajného zboru SR. Autor ďalej v príspevku skúma príčinný vzťah
medzi užívaním návykových látok a páchaním trestnej činnosti.
Kľúčové slová: drogy, drogová kriminalita, drogová trestná činnosť,
drogová scéna, Goldsteinov model kriminality.
Úvod
Slovenská republika sa po zmene politického systému v roku 1989
pretransformovala v oblasti nelegálneho obchodovania s drogami z tranzitnej krajiny na
krajinu cieľovú. Zmeny, ktoré naša krajina v tomto období zaznamenala sa prejavili
v oblasti užívania drog ako aj na rapídnom vzostupe drogovej kriminality. Drogy sa stali
bežne dostupnými a pre populáciu, ktorá do tohto obdobia s nimi nemala veľké
skúsenosti, aj značne príťažlivými. Výsledkom toho bol prudký nárast konzumentov
drog a osôb, ktoré sa stali závislé na drogách. Drogy a drogová kriminalita sa tak stali
bežnou súčasťou spoločnosti, ktoré sa vyvíjajú spolu s ňou. Podobne ako je to na
legálnom trhu s tovarmi a službami aj nelegálny trh s drogami sa vyvíja. Do ponuky sa
dostávajú nové drogy a objavujú sa nové spôsoby a postupy výroby drog či pestovania
rastlín, z ktorých sa drogy získavajú.
Nelegálny obchod s drogami sa vyznačuje vysokou kvalitatívnou úrovňou,
ktorú charakterizuje organizovanosť, medzinárodné prepojenie, profesionalizácia
a konšpirácia kriminálnych aktivít. Neodvolená výroba, distribúcia a predaj drog
vykazuje všetky znaky, ktorými je charakterizovaný organizovaný zločin.
S nelegálnym obchodom s návykovými látkami sa spájajú mnohé zdravotné,
bezpečnostné, sociálne, etické ale i ekonomické riziká a hrozby. Finančné zisky z
obchodovania s drogami sa stávajú nebezpečenstvom pre štát a spoločnosť, pretože
sú na jednej strane investované do rôznych legálnych obchodov (pranie špinavých
54
peňazí) a na druhej strane predstavujú potenciál pre korupciu, terorizmus,
extrémizmus ale aj iné druhy trestnej činnosti.
1. Teoretické vymedzenie pojmu drogová kriminalita
Drogová kriminalita predstavuje patologický fenomén, ktorý postihuje celú
spoločnosť. Tento fenomén negatívne vplýva nielen na samotného užívateľa
návykovej látky, ale aj na jeho rodinu a blízkych a podkopáva tiež základy
demokratickej spoločnosti. Užívanie návykových látok je akosi automaticky spájané
s trestnou činnosťou. V prípadoch nelegálneho užívania návykových látok je takéto
tvrdenie na miesta a to z dôvodu, že podľa platného právneho poriadku
v Slovenskej republike je už len prechovávanie návykovej látky, hoci len pre
vlastnú potrebu, považované za trestný čin. Spojitosť užívania návykových látok
s inou trestnou činnosťou už taká jednoznačná nie je. Je to zapríčinené tým, že
užívanie návykových látok má u väčšiny užívateľov experimentálny alebo len
príležitostný charakter. Len u malej časti týchto užívateľov sa stane užívanie
návykovej látky pravidelným a ešte menšia časť z nich sa stane na návykovej látke
závislá. Z tohto dôvodu sa väčšina užívateľov dokáže bez väčších problémov
z užívaním návykovej látky vyrovnať a nezačne páchať inú trestnú činnosť.
Nemožno tiež jednoznačne tvrdiť, že užívanie niektorej z návykových látok bude
viesť k páchaniu trestnej činnosti a to z dôvodu, že účinok návykovej látky je
u každého jednotlivca individuálny a nemožno teda generalizovať jeho účinok.
Aj napriek tomu, že vedecké štúdie nepreukazujú silnú väzbu medzi
experimentálnym užívaním drog a páchaním trestnej činnosti, tak tieto štúdie
naznačujú, že práve trestná činnosť predchádza užívaniu nelegálnych drog. To platí
predovšetkým pre drogy spojované so závislosťou a problémovým užívaním ako sú
napríklad heroín alebo crack. Z týchto štúdií taktiež vyplýva, že závislí užívatelia
drog môžu páchať majetkovú trestnú činnosť za účelom financovania vlastného
užívania drog. Pre niektorých recidivistov môžu drogy predstavovať súčasť
deviantného životného štýlu, kedy utrácanie za drogy funguje ako demonštrácia
bohatstva a spoločenského postavenia. Niektorí môžu pokračovať a stať sa
pravidelnými alebo závislými užívateľmi, čo môže zapríčiniť ich zvýšené zapojenie
do trestnej činnosti alebo nezákonnému obchodu s drogami. Preto medzi zapojením
do trestnej činnosti a užívaním drog môže byť vzájomný vzťah v tom zmysle, že
osoby z kriminálneho prostredia sú vystavené vyššiemu riziku vzniku problémov
s drogami a osoby s problémami s drogami sú vystavené zvýšenému riziku
zapojenia sa do trestnej činnosti.23
Pri pokuse o definovanie pojmu drogová kriminalita narážame u rôznych
autorov na odlišné chápanie tohto pojmu. Každá takáto definícia v sebe odráža
23
Carpentier, Ch. 2007. Drogy a trestná činnost – složitý vztah. EMCDDA. 2007. s. 1
55
profesijné zameranie jej autora alebo účel pre ktorý bola vytvorená. Každá z nich je
pri definovaní tak zložitého fenoménu akým je drogová kriminalita nevyhnutne
obmedzujúca a nepokrýva množstvo javov, ktoré sa v tak komplikovanom
fenoméne vyskytujú. Je potrebná mať tiež na pamäti, že drogová kriminalita je
fenomén dynamický, ktorý sa neustále transformuje a vyvíja a preto nie je možné
o žiadnej z existujúcich definícií tvrdiť, že je všeobecne platná a nemenná.
Pre potreby tohto článku sme sa rozhodli charakterizovať drogovú kriminalitu
v dvojakom ponímaní. V užšom ponímaní môže charakteristiku drogovej kriminality
redukovať výlučne na trestné činy priamo súvisiace s neoprávnenou výrobou, držaním
a obchodovaním s návykovými látkami a ich šírenie.24 Súhrn týchto skutkových podstát
môžeme označiť za drogovú trestnú činnosť. Pri užšom chápaní tejto problematiky je
teda pojem drogová kriminalita totožný s pojmom drogová trestná činnosť.
Schéma č. 1 Štruktúra drogovej kriminality
Pre potreby širšieho pochopenia fenoménu drogovej kriminality využijeme jej
charakteristiku, ktorú používa Európske monitorovacie centrum pre drogy a drogové
závislosti (ďalej len „EMCDDA“) a ktorá vychádza z tripartitného konceptuálneho
rámca, ktorý navrhol Paul J. Goldstein. Tento tripartitný model bol obohatený o model
právnej definície, čo prispieva k chápaniu drogovej kriminality v širšom kontexte.
Výsledný model teda pozostáva zo štyroch skupín protiprávnych konaní, ktoré súvisia
s neoprávneným nakladaním s návykovými látkami. Týmito štyrmi skupinami sú:
1. Trestné činy porušujúce príslušné protidrogové právne predpisy
2. Psychofarmakologicky podmienená trestná činnosť
3. Ekonomicky motivovaná kriminalita
4. Systémová kriminalita25
24
V podmienkach Slovenskej republiky je takéto neoprávnené nakladanie s návykovými
látkami charakterizované v ustanoveniach § 171 – 174 Trestného zákona č. 300/2005 Z. z.
v znení neskorších predpisov
25
Carpentier, Ch. 2007. Drogy a trestná činnost – složitý vztah. EMCDDA. 2007. s. 1
56
1. Trestné činy porušujúce príslušné protidrogové právne predpisy – pod
pojmom „príslušné protidrogové predpisy“ môžeme chápať v širšom slova zmysle
všetky právne predpisy, ktoré obsahujú právne normy týkajúce sa neoprávneného
nakladania s omamnými a psychotropnými látkami, jedmi a prekurzormi. Nie je pritom
rozhodujúca ich právna sila či pôsobnosť ani to či sa jedná o normu národného právneho
poriadku či medzinárodnú právnu normu. Nemusí ísť teda výhradne o normy trestného
práva. V užšom slova zmysle rozumieme príslušnými protidrogovými právnymi
predpismi výlučne ustanovenia Trestného zákona č. 300/2005 Z. z. v znení neskorších
predpisov, ktoré upravujú nedovolenú výrobu omamných a psychotropných látok, jedov
alebo prekurzorov, ich držanie a obchodovanie s nimi a šírenie toxikománie, teda
konkrétne ustanovenia §§ 171 až 174. V takomto prípade môžeme uvedené trestné činy
subsumovať pod zjednocujúci názov drogová trestná činnosť.
2. Psychofarmakologicky podmienená trestná činnosť – Základnou
charakteristikou každej drogy je, že po vpravení do živého organizmu môže
pozmeniť jednu alebo viacej jeho funkcií. Droga pôsobí priamo alebo nepriamo na
centrálny nervový systém. Každý človek, je individualita, ktorú charakterizujú jej
psychické a fyzické danosti. Je preto prirodzené, že rovnaká návyková látka, ktorá
je užitá dokonca s rovnakým obsahom účinnej látky pôsobí na každého konzumenta
individuálne. Jednotlivé druhy návykových látok vyvolávajú u konzumentov rôzne
psychické stavy, pod vplyvom ktorých môže takáto osoba páchať trestnú činnosť.
Nie je však pravidlom, že užívanie návykových látok musí byť vždy spojené
s páchaním trestnej činnosti. Značný vplyv na túto skutočnosť má osobnosť jedinca
a jeho predpoklady k páchaniu trestnej činnosti a nemenej významnú úlohu zohráva
aj vplyv prostredia či spoločenskej skupiny v rámci ktorej sa osoba pohybuje.
3. Ekonomicky motivovaná trestná činnosť – užívanie návykových látok je
finančne náročné a postihuje nielen samotného konzumenta ale aj jeho blízkych.
Ekonomicky motivovaná trestná činnosť priamo súvisí s nedostatkom finančných
prostriedkov na zaobstaranie si návykovej látky. Tento druh trestnej činnosti sa
spravidla vyvíja spolu so vzrastajúcou potrebou užitia návykovej látky za súčasného
nedostatku finančných prostriedkov. Postupom času, kedy už osoba vyčerpala
všetky dostupné legálne zdroje príjmov prichádza často k tomu, že osoba začne
páchať trestnú činnosť s cieľom zaobstarať si návykovú látku.
4. Systémová kriminalita – predstavuje kriminalitu, ktorá nesúvisí priamo
s nelegálny nakladaním s návykovými látkami ale vyskytuje sa ako súčasť drogovej
trestnej činnosti a môžeme ju tiež charakterizovať pojmom pridružená kriminalita.
Tento pojem vystihuje jej charakter, pretože táto kriminalita je závislá na drogovej
trestnej činnosti a navonok sa prejavuje ako jej dôsledok či súčasť. Ide o trestné
činy, ktoré sú páchané v rámci fungovania nelegálneho obchodu s návykovými
látkami. Pri týchto trestných činoch sa obeťami stávajú často samotné osoby závislé
od návykových látok. Páchatelia využívajú závislosť osoby na návykovej látke
57
a nútia takéto osoby k páchaniu trestnej činnosti (napr. k distribúcii návykových
látok, krádežiam a pod.) alebo k inej protispoločenskej činnosti (napr. k prostitúcii).
Ďalšou veľkou skupinou nelegálnych aktivít sú ekonomické trestné činy súvisiace
s nelegálnym obchodovaním s návykovými látkami. Nelegálny obchod s drogami
patrí medzi najvýnosnejšie aktivity v rámci fungovania čiernej ekonomiky. Podľa
odhadov OSN predstavuje globálna ročná hodnota nelegálnych trhov s návykovými
látkami 322 miliárd amerických dolárov.26 Práve obrovský zisk, ktorý tento
nelegálny obchod generuje je dôvodom, prečo je pre organizované skupiny taký
zaujímavý. Typickým príkladom takejto trestnej činnosti je legalizácia príjmov
z trestnej činnosti, prostredníctvom ktorej sa transformujú nelegálne zisky do
legálnej ekonomiky. Popri drogovej trestnej činnosti je v rámci organizovanej
skupiny, ktorá sa ňou zaoberá páchaná aj iná trestná činnosť, ktorá súvisí so
zabezpečením chodu organizácie, jej ochrany a ďalšieho rozvoja. Medzi takéto
trestné činy môžeme zaradiť využívanie korupcie či páchanie násilnej kriminality,
ktorá súvisí s expanziou organizovaných skupín a ich bojom o kontrolu nad určitou
oblasťou. Násilná trestná činnosť býva tiež páchaná pri vymáhaní dlhov či trestaní
„neposlušných“ členov organizácie. Za týmto účelom bývajú používané zbrane,
pričom mnohé z nich pochádzajú z nelegálneho obchodu so zbraňami.
2. Situácia na drogovej scéne v Slovenskej Republike
Nelegálny trh s drogami je na Slovensku rozvinutý pre domácu klientelu
a súčasne Slovensko stále ostáva dôležitým tranzitným priestorom. Zo Správy
o vývoji drogovej scény na území SR za rok 2012, ktorú každoročne spracováva
Prezídium Policajného zboru SR, vyplýva, že najčastejšími zneužívanými
omamnými a psychotropnými látkami sú Marihuana, Metamfetamín a Heroín.
Drogová scéna na území SR v roku 2012 sa vyznačovala spotrebou širokej
škály omamných látok, pričom u najčastejšie zneužívanej drogy – marihuany došlo
k zníženiu jej produkcie na území SR, nakoľko trh ovládajú organizované skupiny
dovážajúce túto drogu zo zahraničia (Česká republika a Poľsko). Výrazne stúpol
dopyt po pervitíne, pretože sa jedná o ľahšie dostupnú drogu. Nelegálny obchod
s pervitínom a heroínom riadili vysoko postavené osoby v podsvetí slovenskej a
albánskej národnosti, pričom predaj bol vykonávaný Slovákmi.27
K charakteristickým črtám drogovej scény SR v roku 2012 teda patrili:
• rast záujmu užívateľov o marihuanu s vyšším obsahom účinnej látky THC,
• Slovenská republika predstavuje vo vzťahu ku kanabisu aj transportnú krajinu,
• rast záujmu konzumentov o metamfetamín (pervitín) na celom území
Slovenska, z toho vyplývajúca rastúca produkcia a kvalita uvedenej drogy
a následný rast zneužívania dostupných liekov potrebných pre jeho výrobu,
26
27
UNITED NATIONS. 2007. World drug report 2007, UN Office on drugs and crimes, s. 170
Správa o bezpečnosti Slovenskej republiky za rok 2012 s. 10
58
• rast záujmu o metamfetamín zo zahraničia a jeho distribúcia na Slovensku,
• ustálenie záujmu užívateľov o kokaín a stabilizácia jeho ceny spojená so
zjednodušením dostupnosti,
• prudko stúpajúci trend v oblasti presadzovania sa nových syntetických drog na
trhu s omamnými a psychotropnými látkami (syntetické kanabinoidy, katinóny
a pod.) a neustále zvyšovanie záujmu konzumentov o tieto druhy drog,
• nárast záujmu o legálne zdroje omamných a psychotropných látok a prekurzorov (napr.: spice, rastlinné produkty, spaľovače tukov a pod.), ich získavanie
prostredníctvom internetu a internetového predaja,
• zvyšovanie aktivít organizovaných skupín pri dovoze, prepravy a distribúcii
marihuany a pervitínu zo zahraničia – najmä Českej republiky,
• používanie sofistikovaných metód a najnovších technológií páchateľmi pri
komunikácií,
výrobe, preprave a obchodovaní s omamnými a
psychotropnými látkami.28
Graf č. 1: Počet prípadov realizovaných príslušníkmi
Policajného zboru v rokoch 2000-201229
Záver
Na základe poznania bezpečnostnej praxe možno súčasnú situáciu na drogovej
scéne v Slovenskej republike hodnotiť ako stabilizovanú. Drogová scéna na Slovensku
predstavuje dynamickú štruktúru, v ktorej sa paralelne s „tradičnými“ drogami vyskytujú
čoraz frekventovanejšie nové, najmä synteticky vyrábané drogy. Práve tie spôsobujú
nové a to zložitejšie hrozby a to tak pre konzumentov, ako aj orgány zabezpečujúce
ochranu práva. Rovnako ako v iných krajinách EÚ aj drogová scéna na Slovensku
28
PPZ SR. 2013. Správa o vývoji drogovej scény za rok 2012. s. 2
Zdroj: Prezídium policajného zboru SR. Správa o vývoji drogovej scény za rok 2010,
príloha č. 1
29
59
preberá trendy vyskytujúce sa na európskej či svetovej drogovej scéne. Tieto trendy sa
následne prispôsobujú legislatívnym ale i spoločenským podmienkam Slovenskej
republiky. Na základe poznania súčasných trendov na drogovej scéne sa javí
nevyhnutným pokračovať v boji najmä s novými syntetickými látkami, ktoré zaplavujú
trhy a ktorých účinok na ľudský organizmus nie je na rozdiel od „tradičných“ drog
dostatočne známy. Nevyhnutnou podmienkou efektívneho boja proti drogovej
kriminalite je aj naďalej, vzhľadom na charakter nelegálnych drogových trhov,
prehlbovanie medzinárodnej policajnej a justičnej spolupráce.
1.
2.
3.
4.
Literatúra
Carpentier, Ch. 2007. Drogy a trestná činnost – složitý vztah. EMCDDA.
2007. ISSN: 1725-8480
Prezídium Policajného zboru SR. 2013. Správa o vývoji drogovej scény za rok
2012
Správa o bezpečnosti Slovenskej republiky za rok 2012, dostupná online:
https://lt.justice.gov.sk/Attachment/Spr%C3%A1va%20o%20bezpe%C4%8Dnosti
%20SR%20za%20r.%202012.rtf?instEID=-&attEID=54228&docEID=
304411&matEID=6172&langEID=1&tStamp=20130529153447070
UNITED NATIONS. 2007. World drug report 2007, UN Office on drugs and
crimes, ISBN 978-92-1-148222-5
Dr Juliusz Piwowarski
REFLEKSJA O PONADKULTUROWYM CHARAKTERZE MISJI
WYŻSZEJ SZKOŁY BEZPIECZEŃSTWA PUBLICZNEGO
I INDYWIDUALNEGO „APEIRON” W KRAKOWIE
Wstęp – geneza Uczelni
Czas powstania naszej Uczelni i rozpoczęcia kształcenia studentów to rok
2005. Było to niełatwe wyzwanie: wymagało czteroletniego przygotowania projektu
i wniosku do Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego o zezwolenie na
utworzenie tejże Uczelni. W 2009 roku mury Uczelni opuścili pierwsi absolwenci.
Idea Uczelni tworzyła się w Krakowie, dawnej stolicy Polski. Mieście sztuki,
nauki, elit intelektualnych, które jest również niezwykle prężnym centrum
dalekowschodnich sztuk walki. Czteroletni, dosyć długi okres formowania Uczelni,
związany był z trudnym wyzwaniem, jakim było skompletowanie odpowiadającej
wizji Założyciela Uczelni kadry. W osobach wykładowców, zgodnie z tą wizją,
60
studenci mieli odnaleźć nie tylko nauczycieli akademickich o najwyższych
potwierdzonych formalnie kwalifikacjach, ale też mistrzów, łączących kompetencje
wynikające z doświadczeń pozaakademickich z osiągnięciami naukowodydaktycznymi. Przykładowo, profesor prawa nauczający w „Apeironie”,
niezależnie od pracy naukowej od ponad 20 lat prowadzi kancelarię prawną, a
nauczyciele części przedmiotów zawodowych to byli lub czynni oficerowie służb
mundurowych, w tym jedna osoba mająca za sobą pełnienie służby na wysokim
stanowisku dowódczym podczas misji stabilizacyjno-administracyjnej NATO na
Bałkanach. Wielu z nich, w tym ostatnia ze wspomnianych osób, posiadają
dodatkowe kwalifikacje mistrzowskie w sportach walki.
Na świecie w latach 50-tych i 70-tych, a w Europie Środkowo-Wschodniej w
latach 70-tych, rozpoczęła się umowna era uniwersalnego karate działającego
inspirująco na miliony pasjonatów psychofizycznego samodoskonalenia. Poprzez
uniwersalne karate rozumiemy – na poziomie zewnętrznym – szeroką gamę
dalekowschodnich styli związanych z wysoką samodyscypliną oraz ze skutecznym
stosowaniem i odpieraniem różnorodnych technik ciosów wykonywanych
praktycznie wszystkimi częściami ciała. Na poziomie wewnętrznym karate – co
bardzo ważne – jest sprawdzoną formą doskonalenia naszego umysłu poprzez
użycie narzędzia, jakim jest ciało ludzkie – ciało, które w połączeniu z umysłem
staje się znakomitą bronią. Fala popularności zjawiska uniwersalnego karate
porwała również w 1971 roku przyszłego założyciela Uczelni „Apeiron”, tak
powstał klub karate „Orion” przy Wojskowych Zakładach Uzbrojenia, będący
zalążkiem przyszłej uczelni. W czasie polskiej zmiany ustrojowej na przełomie lat
80-tych i 90-tych, szkoleniowiec Oriona prowadził treningi Kompanii
Antyterrorystycznej. Styczność z oddziałami specjalnymi uczy szacunku do pracy
tych ludzi, pokazuje ich oddanie służbie, a jednocześnie unaocznia, że zdarzają się
nadmiernie uproszczone podejścia do zadań szkoleniowych i ambiwalentny, wręcz
niechętny, stosunek do zwyczajowych form tradycji sztuk walki. Są to formy
zachowań mające pozytywny wpływ nie tylko w sferze etycznej. Odrzucenie tych
form, mówiąc delikatnie, nie zawsze daje pożądane efekty. Podkreślamy, że nie
chodzi tu o teatralność zbędną dla realnych działań, lecz o myślenie w holistycznym
stylu yin-yang, w którym nie ma na przykład racjonalnych uzasadnień dla
odrzucenia pochodzącego z tradycji szkół walki wzajemnego ukłonu ćwiczących.
Nikt nie podał przekonujących argumentów wskazujących, w czym konkretnie
podejście tradycyjne może przeszkadzać (a jest ono uzupełniane współczesnymi
niezbędnymi aktualizacjami dotyczącymi zmieniających się zadań). Rozważmy
choćby wspomniany ukłon czy ćwiczenia medytacyjne.
61
Po pierwsze, są to istotne elementy psychologicznie wprowadzając określoną
równowagę w treningu przygotowującym do aktu walki, który zawsze w jakimś
stopniu jest brutalny.
Po drugie, jako jeden z podstawowych wymogów tak starego, jak i
współczesnego kodeksu wojowników – Bushidō – nienaganne maniery i wyciszenie
umysłu zabezpieczają służby mundurowe przed brutalizacją obyczajów, a także w
jakimś stopniu zabezpieczają od strony psychologicznej bezpieczny powrót z „pola
walki” do codziennego, normalnego życia w naszym społeczeństwie.
Po trzecie, nawet z operacyjnego punktu widzenia, uprzejmość i opanowanie
to elementy, które pomagają zapobieżeniu dekonspiracji możliwości bojowych
adepta kunsztu bojowego, a w razie potrzeby stosować te możliwości w optymalny
sposób – skutecznie, lecz bez nadużywania. Oto prawdziwe mistrzostwo.
Do „Oriona”
dołączyła Szkoła Detektywów i Pracowników Ochrony
„BODYGUARD”. Na dzień dzisiejszy należy do struktur Wyższej Szkoły
Bezpieczeństwa „Apeiron” w Krakowie. W nadchodzącym roku będziemy obchodzili
20-letni jubileusz funkcjonowania Bodyguarda. Jest to szkoła policealna. Nie bez
znaczenia dla założenia Bodyguarda były pewne doświadczenia oraz profesjonalne
konsultacje wynikające ze szkoleniowych kontaktów w służbach mundurowych.
W szeregach tych służb z czasem znaleźli się adepci Klubu Karate „Orion”,
wychowani w perfekcjonistycznej postawie, opartej na uwspółcześnionym, samurajskim
Kodeksie Bushidō. Takie były początki naszej edukacyjnej drogi wojownika, wspartej
na sztuce walki i sporcie w połączeniu ze zinstytucjonalizowaną edukacją, wspierającą
realne działania wielowątkowo pojmowanego bezpieczeństwa. Pojmowanego
komplementarnie zarówno w aspekcie indywidualnym, jak i zespołowym. Z podążania
tą drogą łączącą elementy szlachetnych tradycji Wschodu i Zachodu wyrosła Wyższa
Szkoła Bezpieczeństwa Publicznego i Indywidualnego „APEIRON” w Krakowie.
Rozważania o etyce i moralności w XXI wieku nie należą do rzeczy łatwych.
Żyjemy w czasach, w których dominują komercja, ekonomia, konsumpcjonizm oraz
zjawisko, które można określić jako „kult zewnętrzności”. Z kolei poziom kultury
etycznej osób czy zespołów ludzkich nie jest w żadnym stopniu funkcją
zewnętrznego wyglądu ani też funkcją osiąganego zysku ekonomicznego. W dobie
konsumpcjonizmu coraz częściej spotykamy się z ludźmi, którzy stają się piękniejsi
z wyglądu, lecz coraz bardziej szpetni „od wewnątrz”. Kategoriom konsumpcjonizmu i
zewnętrznego blichtru towarzyszą dzisiaj jako najbardziej eksponowane elementy
takie pojęcia i zjawiska, jak rynek, zysk i wysokość poziomu konsumpcji jako
wyznacznik wartości jednostki30 oraz uporczywa pogoń za spektakularnością. Ten
30
Por. Jan Paweł II, Pamięć i tożsamość, Znak, Kraków 2005, s. 41 i n.; K. Kietliński,
Etyczne wybory konsumpcji, IX Kongres tematyczny poświęcony konsumpcji 21 X 2006;
62
ostatni element nie sprzyja samodoskonaleniu poprzez utrwalanie właściwych,
moralnych postaw.
Wiadomo, że autentyczne samodoskonalenie wymaga internalizacji, to znaczy
dokładnego wewnętrznego przyswojenia sobie określonych nawyków, opartych na
spójnym systemie wartości, takich jak prawda, uczciwość czy bycie szlachetnym.
Przesadne przywiązywanie wagi do „zewnętrzności” utrudnia wzmacnianie i
wzbogacanie własnego cennego wnętrza. „Zewnętrzność” nie sprzyja rozwojowi
wewnętrznemu i towarzyszącemu mu wzrostowi kultury etycznej, która przyczynia się
do podnoszenia zaufania otoczenia oraz niesie z sobą dalsze, liczne i niemałe korzyści.
Zarówno historia, jak i obecne czasy dowodzą, że gdy zysk ekonomiczny stanowi
najwyższy priorytet, większość innych wartości oraz zasady moralne ulegają erozji,
zapomnieniu, a nawet świadomemu zaniechaniu ich kultywowania.
Czy w tak ukształtowanej rzeczywistości, której skrótowy opis tu
przedstawiono, jest jeszcze miejsce na moralność? Czy jest miejsce na poważne i
pogłębione rozważania nad nauką o moralności, jaką stanowi etyka? I wreszcie, czy
istnieje realna szansa na zastosowanie etycznych zasad w praktyce?
Z pomocą przychodzi nam Emmanuel Levinas, twierdząc kategorycznie, że
moralność nie jest świadectwem naiwności31. Wierząc w prawdziwość tego
oświadczenia, nie traćmy z oczu kontekstu ducha czasów, który wymusza niejako
oczyszczenie osoby moralnej z podejrzeń o bycie naiwnym.
Większą pewnością siebie może obdarować nas – jeżeli nadal jesteśmy
zwolennikami ważności etyki – amerykański filozof i tradycjonalista Richard Malcolm
Weaver, który powiedział: „ośmielam się zaproponować całościowe rozwiązanie,
wierząc, że człowiek nie powinien podążać za rozwojem nauki przy jednoczesnej
niemocy moralnej”32. Filozof nie kryje jednak obaw związanych z tym, iż „Są
podstawy, by uznać, że współczesny człowiek stał się moralnym idiotą. Rodzi się
[zatem] pytanie, czy ludzie dziś rozumieją, co to znaczy wyższość ideału?”33.
S. Inoue, Nowa ekonomia dla ratowania Ziemi – buddyjski punkt widzenia, [w:] Uważność na
targowisku. Globalny rynek i masowa konsumpcja a świadome życie, Santorski & Co, Warszawa
2004, s. 77; B. Lozoff, Uczta z zatrutego tortu, [w:] Uważność na targowisku…, dz. cyt., s. 131–134; Z.
Bauman, Globalizacja, PIW, Warszawa 2000, s. 96; J. Baudrillard, Społeczeństwo konsumpcyjne.
Jego mity i struktury, SIC!, Warszawa 2006, s. 100 i n.; K. Romaniszyn, Konsumuję więc jestem?
Kim właśnie?, [w:] Etyczny wymiar tożsamości kulturowej. Studia z antropologii społecznej,
M. Flis (red.), Nomos, Kraków 2004, s. 153 i n. Zob. również: B. Suchodolski, Labirynty w
społeczności, PIW, Warszawa 1975, s. 71–83.
31
Zob. E. Levinas, Całość i nieskończoność. Esej o zewnętrzności, PWN, Warszawa 1998.
32
R.M. Weaver, Idee mają konsekwencje, Profesjonalna Szkoła Biznesu, Kraków 1996, s. 9.
33
Tamże, s. 9–10.
63
Powyższe słowa potwierdzają to, że próba podjęcia poważnych rozważań o
charakterze etycznym w obecnym czasie jest zadaniem, jeżeli nie karkołomnym, to
na pewno stanowiącym nie lada wyzwanie. Na początku warto zastanowić się, jaki
rodzaj alternatywnej aktywności mógłby, w pewnym sensie „bezwysiłkowo”, zapewnić
tak istotną dla nas wartość, jaką jest sens życia. Unikanie bowiem pytania o sens własnej
egzystencji to nic innego, jak chowanie głowy w piasek, czyli, mówiąc wprost –
tchórzostwo. Prowadzi to nieuchronnie do mimowolnego kreowania egzystencji
pozbawionej sensu, miernej „kultury bylejakości”. Ten model egzystencji obywa się bez
moralności, chociaż zdarza się, iż stosuje w charakterze „listka figowego” lub w celach
dekoracyjnych jakieś bliżej niesprecyzowane kodeksy etyczne.
Sama nazwa „Apeiron” oznaczająca „bezkres”, a także pramaterię czy też
praenergię będącą, zgodnie z koncepcją starożytnych mędrców, źródłem
wszechrzeczy i pochodzi z europejskich korzeni kulturowych mających początek w
starożytnej Grecji. W ujęciu dalekowschodnim, odpowiednikami „apeironu” mogą
być indyjska prana, chińska idea tao i koncepcja energii ch’i nazywanej w Japonii
k’i, stanowiącej nie do końca poznany, ale obserwowany i w pełni realnie
oddziałujący rodzaj praenergii odpowiedzialnej za zdrowie, kreatywność i
wieloaspektowo manifestującą się skuteczność.
W dzisiejszej nadmiernie konsumpcjonistycznej rzeczywistości, przybliżanie
powyższych zagadnień oraz etycznego paradygmatu szlachetnej Drogi Wojownika
jest pomocne dla adeptów uczelni w ich praktycznym, skutecznym, ale nie
przyziemnym funkcjonowaniu.
Wiąże się to z misją, którą władze Uczelni wyznaczyły prowadzonej jednostce.
Misję rozumiem jako zespół trwałych dążeń i celów zogniskowanych wokół
„rdzennej idei” przedsięwzięcia. Misja określa cel istnienia, jej styl funkcjonowania
(kultura organizacyjna) oraz jej społeczne posłannictwo. Ta, która została przez nas
obrana wyróżnia Uczelnię „Apeiron” wśród innych podmiotów tego typu. Stąd
bierze się Wizja i filozofia „Apeirona” oraz wizerunek Uczelni będący ich
pochodną. Czynią one Wyższą Szkołą Bezpieczeństwa Publicznego i Indywidualnego „Apeiron” w Krakowie autentycznym inkubatorem kultury
bezpieczeństwa we wspierających się wzajemnie w realizacji Wizji Uczelni
wymiarach indywidualnym oraz grupowym.
Uczelnia w swojej Misji kładzie nacisk na pobudzanie w wymiarach
indywidualnym i społecznym samodoskonalenia i dążności do podnoszenia
poziomu kultury, w szczególności tego jej składnika, który określany jest jako
kultura bezpieczeństwa. Najistotniejszym elementem tego ostatniego zjawiska jest
jego pierwszy, etyczno-duchowy czynnik, określany jako pierwszy filar kultury
bezpieczeństwa.
64
Edukacyjna oferta Uczelni, zgodnie z jej Misją, ma przygotować absolwentów do
samodzielnego budowania wzrostu własnych możliwości w aspektach zawodowym i
społecznym, ale mających założenia bardziej perspektywiczne ponieważ ukierunkowane
są nie tylko na doraźne potrzeby rynku pracy.
Wizja: umiejętny kompromis pomiędzy rozwojem indywidualnym jednostki
a rozwojem wspólnoty (czy profesjonalnego zespołu), oparty jest na odwiecznej kulturze
honoru (składowej kultury bezpieczeństwa). Stanowić ma on najpewniejszy kapitał
społeczny absolwenta Uczelni, pozwalający mu na ciągły rozwój na polach zawodowym
i społecznym. Nawyki absolwenta związane z realizacją powyższej Misji i Wizji
Uczelni są budowane w oparciu o esencjalistyczny paradygmat (będący rdzenną
składową idei Modern Bushidō) „uczenie się całym ciałem” – karada de oberu. Zakłada
on budowanie kompetencji absolwenta w oparciu o nabywane kolejno: doświadczenia,
wiedzę i umiejętności. Źródłem doświadczeń prowadzących do nawyku
samodoskonalenia transferującego na różne dziedziny życia absolwenta jest ćwiczenie
„umysłu wojownika” między innymi poprzez wpływ treningu sztuk walki. Wokół
realnego zaangażowana w tego typu trening, buduje się trzy filary kultury
bezpieczeństwa34: pierwszy i najistotniejszy zawierający faktor etyczny, drugi –
proceduralno–organizacyjny (zawierający czynniki prawny i kultury organizacyjnej)
oraz filar materialny (czynniki profesjonalizmu, zdrowego rozsądku, zdrowego trybu
życia oraz umacniania bazy materialnej działania). Kultura bezpieczeństwa jest to „ogół
materialnego i pozamaterialnego dorobku człowieka, który służy jego szeroko
rozumianej – militarnie ale także pozamilitarnie obronności. Składają się na nią trzy
następujące wymiary: mentalno-duchowy, organizacyjno-prawny oraz materialny.
Kultura bezpieczeństwa służy człowiekowi, poprzez realizację następujących celów:
1. Utrzymanie (kultywowaniu) stanu bez zagrożeń dla danego podmiotu,
2. Odzyskiwanie bezpieczeństwa – gdy zostało ono utracono na skutek
pojawienia się określonych zagrożeń danego podmiotu
34
M. Cieślarczyk, Kultura bezpieczeństwa i obronności, Siedlce 2011, s. 40, 91;
S. Jarmoszko, Nowe wzory kultury bezpieczeństwa a procesy deterioracji więzi społecznej, [w:] Jedność
i różnorodność. Kultura vs. kultury, E. Rekłajtis, R. Wiśniewski, J. Zdanowski (red.), Aspra-JR,
Warszawa 2010; B. Malinowski, Naukowa teoria kultury, [w:] Szkice z teorii kultury, Książka i Wiedza,
Warszawa 1958, s. 69; J. Matis, Socialno-pedagogicke aspekty pripravy bezpecnostneho manazera,
„Securitologia” 2008, nr 7; J. Piwowarski, Kultura bezpieczeństwa, „Kultura Bezpieczeństwa. Nauka –
Praktyka – Refleksje”, Apeiron WSBPI, 2012, nr 12; R. Rosa, Filozofia bezpieczeństwa, Bellona,
Warszawa 2011; J. Świniarski, O naturze bezpieczeństwa, ULMAK, Warszawa 1997; J. Stańczyk,
Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa ISP PAN, Warszawa 1996; W. Jurczak, Znannja w oblasti
biezpieki – skladowa czastina uniwiersitetskoi oswieteli, „Bezpieka żyttedzialnosti”, 2007, no 5;
N. Pidgeon, Safety Culture and Risk Management in Organization, Cardiff 1991.
65
3. Podnoszenia na coraz to wyższy poziom wieloaspektowo pojmowanego
bezpieczeństwa określonego podmiotu (comprehensive security).
Kultura bezpieczeństwa towarzyszy rozwojowi człowieka od zarania dziejów,
bez względu na to czy mamy tego świadomość czy też kreujemy to zjawisko
intuicyjnie”35
Z Misją i Wizją Uczelni wiążą się powyższe mechanizmy, związane także z
nauczaniem zgodnym z duchem nauki o bezpieczeństwie (sekuritologia) 36, w taki
sposób, że w dłuższej perspektywie czasowej mają one spowodować u naszych
absolwentów postawy generujące pewien dodatkowy efekt. Chodzi o efekt
wypierania ze środowisk związanych z administracją i bezpieczeństwem zjawisk
będących niekorzystnymi „naleciałościami” pochodzącymi z okresu totalitaryzmu,
charakteryzującego się obłudnym i nierzetelnym podejściem do pełnienia służby na
rzecz dobra wspólnego. Usunięcie wspomnianych zjawisk jest zadaniem, którego
realizacja wymaga dziesiątek lat konsekwentnego działania, głównie zakładającym
pozytywne zmiany świadomościowe, bez których najlepsze systemy prawne,
pomimo swoich poprawnych założeń, skazane byłyby na pewną porażkę. Ten efekt
Misji i Wizji działania Uczelni jest wątkiem pionierskim.
Wizja rozwoju Uczelni jako całość poza propagowaniem i zastosowaniem
w procesie kształcenia rdzennej idei (Modern Bushidō, Paradygmat Mertona)
odnosi się również do zwiększenia potencjału materialnego Uczelni. Obiekty
pozwalające na utworzenie właściwej bazy administracyjnej i dydaktycznej oraz
umieszczenie w jej obszarze materialnych atrybutów akcentujących klimat ducha
Misji Uczelni w różny, nierzadko bardzo praktyczny sposób (np. strzelnica,
laboratoria treningowe).
Wyróżnikiem naszej Uczelni są zgrupowania szkoleniowe, podczas których
realizowany jest komplementarny trening psychofizyczny. Zawiera on strzelectwo
bojowe, elementy karate, boksu i ju–jitsu łączące się w systemie Uniwersalnego
35
J. Piwowarski, L.I. Sopilnyk, Polish School of Security Culture and Defense. An outline of the
conception of Marian Cieślarczyk, “Security, Economy & Law” 2013, nr 1, s. 7.
36
L. F Korzeniowski., Securitologia. Nauka o bezpieczeństwie człowieka i organizacji
społecznych, EAS, Kraków 2008, s. 23 oraz 33; J. Piwowarski, Bezpieczeństwo jako wartość,
Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa Publicznego i Indywidualnego „Apeiron”, Kraków 2010;
F. Škvrda, Vybrané sociologicke otázky charakteristiky bezpečnosti v súčasnom svete, [w:]
Čukan K., a. kol. Mládež a armada, MO SR, Bratysława 2005, s. 41; L. Hofreiter ,
Securitológia, Akadémia ozbojených síl gen. M. R. Štefánika, Liptowski Mikulasz 2006, s. 19;
L. F. Korzeniowski, Securitologia na początku XXI wieku, „Securitologia”, 2007, nr 5, s. 186;
J. Matis, Sociálno-pedagogické aspekty prípravy bezpečnostného manažéra, „Securitologia”
2008, nr 7; В.И. Ярочкин, Ceкюритология – наука o безопасности жизнебеятельности,
Ocь – 89, Moskwa 2000; J. Janosec, Sekuritologie – nauka o bezpiečznosti a nebezpiečznosti,
„Vojenské rozhledy”, 2007, nr 3.
66
Karate, pierwsza pomoc przedlekarska i organizacja służb wartowniczych oraz
porządkowych (pora dnia i nocy oraz pogoda nie mają znaczenia). Tam omawiane są
także elementy nawiązujące do historii Bushidō i odnajdywania jego współczesnej
wersji. Dlaczego tak czynimy? Bo przecież nie chodzi tu o pielęgnowanie
historycznego skansenu. Czynimy tak dlatego, że: po pierwsze, mamy zaufanie do
wspomnianego, starego przekazu, bo jest on rdzeniem sztandarowych cech
wojowników uważności, skuteczności i autentyczności. Pojmujemy też praktyczny
wymiar słowa sztuka – sztuka bowiem (a jest nią także kunszt bojowy) nawet w
potocznym, codziennym ujęciu zawsze jest cenna. Obejmuje te umiejętności, w
których ciało i umysł wytwarzają coś, działając jednocześnie. Istotnymi
mechanizmami kształtowania tych umiejętności jest „uczenie się całym ciałem
(i umysłem) – karada de oberu (jap.). Mechanizm ten, będący elementem koncepcji
Modern Bushidō, łączy się z tzw. etyką cnót, w ramach której Cnoty Kardynalne
Zachodu i Cnoty Bushidō (nie będące już wyłączną domeną Wschodu) łączą się w
moralnych kompetencjach absolwenta Uczelni. Kompetencje te stanowią fundament do
kierowania się w pracy, życiu społecznym i dalszym kształceniu etyką obowiązku, jako
determinantą osobistej i profesjonalnej progresji. Efekt takiego działania jest stosunkowo
trwały, nieiluzoryczny. Aby nie poprzestać na przykładzie sztuki walki, weźmy pod
uwagę odręczne pismo. Umiejętność ta wraz ze znajomością tabliczki mnożenia, te
rodzaje sztuki, coraz częściej współcześnie zanikające poprzez udogodnienia
elektroniczne37, może mieć wręcz strategiczne znaczenie wtedy, gdy urządzenia
elektroniczne ulegną z jakichś powodów zniszczeniu. Mam na myśli sytuację, w której
poprzez zaistnienie szczególnych przyczyn, na przykład ataku terrorystycznego,
wszystkie urządzenia, których działanie opiera się na zjawiskach związanych z
elektrycznością przestaną działać/ulegną zniszczeniu?. Głęboko zinternalizowana
wiedza i związane z nią konkretne umiejętności o charakterze sztuki czyli takie, które
jednoczą ciało i umysł w kreatywnym działaniu, to coś z czego nie można nas okraść.
Czy to nie wspaniała wiadomość?
Po drugie: uzyskujemy obraz stylu skutecznej administracji, który dominuje
w okresach zagrożeń i stanów kryzysowych od czasów cesarza Asioki w Indiach,
poprzez administrację szogunów Tokugawa aż po czasy obecne. Tak na Zachodzie
jak na Wschodzie zarządzanie kryzysowe posiada z reguły charakter co najmniej
zbliżony do paramilitarnego i najlepiej gdy funkcjonuje odwołując się do
najlepszych tradycji wojskowej operatywności, perfekcjonizmu i szlachetnych
pobudek mających wiele wspólnego z honorowymi kodeksami służb mundurowych.
Sprawy te są nie tylko omawiane, lecz pojawiają się przede wszystkim w treningu
społeczności studentów APEIRONA.
37
N. Carr, Płytki umysł. Jak Internet wpływa na nasz mózg, tłum. K. Rojek, Gliwice 2013.
67
Po trzecie: zaczynamy poprzez konkretne przykłady rozumieć, że podobnie jak
w zaleceniach samurajskiej praformy konstytucji kreowanej w VII wieku przez księcia
Shotoku, przed prawem powinna stać moralność. Dlaczego? Otóż dlatego, że należy
jasno powiedzieć, że nie są w stanie zastąpić jej najbardziej rygorystyczne przepisy i
perfekcyjne procedury. Powiem więcej: najlepsze przepisy, bez szeroko
rozpowszechnionego poczucia uczciwości, są nieskuteczne. W ten sposób poziom
bezpieczeństwa obniża się. A o skuteczność w słusznej sprawie i o bezpieczeństwo idzie
w Bushidō. Potrzeba dzisiejszych czasów każe nam dodać „oby moralność stała przed
prawem i przed technologią”. Jeżeli uzmysłowimy sobie, że w czasach totalnej komercji
jest to niezwykle trudne do przeprowadzenia, ale niezbędne do uratowania naszej
cywilizacji, mamy jak na dłoni filozofię bezpieczeństwa zarówno w odniesieniu do
jednostek jak i w wymiarze społecznym. Odwołujemy się tu do tradycji wspomnianych
wojskowych kodeksów etycznych występujących zarówno na Zachodzie jak i
Wschodzie . Tylko dla pewnej, nazwijmy to w cudzysłowie „globalnej”, równowagi
staramy się pokazać tę problematykę ze szczególnym uwzględnieniem dzisiaj już
uniwersalnych elementów dalekowschodnich. À propos skuteczności i nowoczesności,
zobaczmy jak dziś w kosmos wybierają się Chińczycy, Japończycy czy Hindusi. Swój
potencjał społeczeństwa te zbudowały dzięki niepowtarzalnej – wydaje się – dla ludzi
Zachodu ciągłości tradycji i siły przekazu od mistrza do ucznia jaką obserwujemy na
Dalekim Wschodzie, tradycji Bushidō nakazującej podążać „drogą miecza i literatury”.
Przekaz ten całkiem na serio pojmuje społeczeństwo jako część holistycznego
organizmu wszechświata. (To także mój organizm!) Przeniesienie tego typu wartości na
grunt europejski nie powinno być przesłaniane błędnymi, w mojej opinii, twierdzeniami
o naszej odmienności kulturowej, rzekomo niepozwalającej zaadoptować i praktycznie
stosować tego typu idei. Patrząc globalnie i ponadczasowo jesteśmy w stanie odrzucić
wspomnianą wymówkę. Mamy możliwość włączyć w sposób pożyteczny i harmonijny
dalekowschodnią tradycję w nurt naszej tożsamości, kierując się właściwie pojmowaną
humanistyczną nowoczesnością. Model społeczeństwa konsensusu znany jest przecież
także na Zachodzie. Przykładem może być socjologiczny paradygmat Mertona38. Poza
badaniem należy go jednak nauczać – trenując, co czynimy w Wyższej Szkole
Bezpieczeństwa Publicznego i Indywidualnego “Apeiron” w Krakowie.
1.
2.
3.
Bibliografia:
Baudrillard J. , Społeczeństwo konsumpcyjne. Jego mity i struktury, SIC!,
Warszawa 2006.
Bauman Z., Globalizacja, PIW, Warszawa 2000.
Cieślarczyk M., Kultura bezpieczeństwa i obronności, Siedlce 2011.
38
R.K. Merton, Social Theory and Social Structure, The Free Press, New York 1986.
68
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
Hofreiter L., Securitológia, Akadémia ozbojených síl gen. M. R. Štefánika,
Liptowski Mikulasz 2006.
Inoue S. , Nowa ekonomia dla ratowania Ziemi – buddyjski punkt widzenia,
[w:] Uważność na targowisku. Globalny rynek i masowa konsumpcja a
świadome życie, Santorski & Co, Warszawa 2004.
Jan Paweł II, Pamięć i tożsamość, Znak, Kraków 2005.
Janosec J., Sekuritologie – nauka o bezpiečznosti a nebezpiečznosti,
„Vojenské rozhledy”, 2007, nr 3.
Jarmoszko S., Nowe wzory kultury bezpieczeństwa a procesy deterioracji
więzi społecznej, [w:] Jedność i różnorodność. Kultura vs. kultury,
E. Rekłajtis, R. Wiśniewski, J. Zdanowski (red.), Aspra-JR, Warszawa 2010.
Ярочкин В.И., Ceкюритология – наука o безопасности жизнебеятельности, Ocь – 89, Moskwa 2000.
Jurczak W., Znannja w oblasti biezpieki – skladowa czastina uniwiersitetskoi
oswieteli, „Bezpieka żyttedzialnosti”, 2007, no 5.
Kietliński K. , Etyczne wybory konsumpcji, IX Kongres tematyczny poświęcony
konsumpcji 21 X 2006.
Korzeniowski L. F., Securitologia na początku XXI wieku, „Securitologia”,
2007, nr 5.
Korzeniowski L. F., Securitologia. Nauka o bezpieczeństwie człowieka i
organizacji społecznych, EAS, Kraków 2008.
Levinas E., Całość i nieskończoność. Esej o zewnętrzności, PWN, Warszawa
1998.
Lozoff B., Uczta z zatrutego tortu, [w:] Uważność na Globalny rynek i
masowa konsumpcja a świadome życie, Santorski & Co, Warszawa 2004.
Malinowski B., Naukowa teoria kultury, [w:] Szkice z teorii kultury, Książka i
Wiedza, Warszawa 1958.
Matis J., Socialno-pedagogicke aspekty pripravy bezpecnostneho manazera,
„Securitologia” 2008, nr 7.
Matis J., Sociálno-pedagogické aspekty prípravy bezpečnostného manažéra,
„Securitologia” 2008, nr 7.
Pidgeon N., Safety Culture and Risk Management in Organization, Cardiff
1991.
Piwowarski J., Bezpieczeństwo jako wartość, Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa
Publicznego i Indywidualnego „Apeiron”, Kraków 2010;
Piwowarski J., Kultura bezpieczeństwa, „Kultura Bezpieczeństwa. Nauka –
Praktyka – Refleksje”, Apeiron WSBPI, 2012, nr 12.
Piwowarski J., Sopilnyk L.I., Polish School of Security Culture and Defense.
An outline of the conception of Marian Cieślarczyk, “Security, Economy &
Law” 2013, nr 1, s. 7.
69
23. Romaniszyn K. , Konsumuję więc jestem? Kim właśnie?, [w:] Etyczny wymiar
tożsamości kulturowej. Studia z antropologii społecznej, M. Flis (red.), Nomos,
Kraków 2004.
24. Rosa R., Filozofia bezpieczeństwa, Bellona, Warszawa 2011.
25. Škvrda F., Vybrané sociologicke otázky charakteristiky bezpečnosti v súčasnom
svete, [w:] Čukan K., a. kol. Mládež a armada, MO SR, Bratysława 2005.
26. Stańczyk J., Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, ISP PAN, Warszawa 1996.
27. Suchodolski B., Labirynty w społeczności, PIW, Warszawa 1975.
28. Świniarski J., O naturze bezpieczeństwa, ULMAK, Warszawa 1997.
29. Weaver R.M., Idee mają konsekwencje, Profesjonalna Szkoła Biznesu, Kraków
1996.
prof. JUDr. Ing. Viktor Porada
DrSc., dr.h.c.mult.
rektor Vysoké školy Karlovy,
Vary, Česká republika
IURISPRUDENCE, BEZPEČNOSTNÍ VĚDY
A BEZPEČNOSTNÍ DOKTRÍNA V ČR
Motto:
„Věda je jen aplikovaná logika,
resp. logicky uspořádaný systém teorií“.
K průnikům teorie práva a bezpečnostní vědy v ČR a SR (na příkladě
formulace bezpečnostní doktríny).
Středoevropský prostor jako součást euroatlantické civilizace musí reagovat na
postmoderní krizi západního liberálního kapitalismu, zejména v ústavněprávní oblasti
jusnaturální podstaty základních lidských práv a svobod. Bezpečnostní a zejména
policejní orgány jsou součástí bezpečnostní komunity demokratického státu a jejich
činnost secundum et intra legem vychází z postulátů právní a policejní vědy.
Předmět policejních věd, právní věda, vědy o kriminalitě, bezpečnosti a
konstituování policejní vědy v ČR a SR: Policejní vědy a bezpečnostní doktrína
včera a dnes – jak se mění předmět zkoumání?
Klíčová slova
Quae lex non prohibet debent permisa videri. „Z pozitivňování“ jusnaturálního
charakteru lidských práv. Analýza postmoderních problémů lidských práv a
70
globální bezpečnosti v právní a policejní vědě. Struktura právní vědy. Bezpečnostní
věda. Bezpečnostní strategie. Bezpečnostní doktrína.
The intrusion legal and security science in the Czech republic and Slovakia
(the example formulations security doctrine).
Central Europe, as part of Euro-Atlantic civilization, must react to the
postmodern crisis of Western liberal capitelism, especially in the constitutional
branch of the iusnaturalist substance of fundamental human rights and freedoms.
Security and police authorities and bodies are part of the security community of a
democratic state and their „secundum et intra legem“ acitivity is based on the
postulates of legal, security and police sciences.
The course police sciences iurisprudencia, the science of crime, security and
constitution of police science in the Czech Republic and Slovakia. Police science
and security doctrine and includ today – what are the intersections of the object of
investigation?
Key words
Quae lex non prohibet debent permisa videri. Making the iusnaturalist
character of human rights more positive. Analysis of the postmodern crisis
concenring human rights and global security in legal and security sciences.
Structure of jurisprudence. Safety Science. Security policy. Security strategy.
Security Doctrine.
§ 1. Předmět policejních věd
Předmět policejních věd je často diskutovanou otázkou v souvislosti
s konstituováním a rozvoje policejních věd. Holcr upozorňuje na to, že uspokojivé
vymezení předmětu zkoumání policejních věd je v současnosti nejproblematičtějším
teoretickým, metodologickým a praktickým problémem procesu jejich konstituování a
rozvíjení39. Na význam vymezení předmětu policejních věd poukazují také mnozí další
autoři, např. Erneker, Holomek, Kráčmar, Neidhardt, Pagon, Porada, Schneider, Stachío,
Steinert, Stock, Zoubek40, aj.
Problematiku vymezení předmětu ale není potřeba přeceňovat. Souhlasím
s Viceníkem, který uvádí, že předmět zkoumání vědní disciplíny se může v procesu
historického vývoje měnit, zužovat, rozšiřovat a zohledňovat takové aspekty
39
Holcr, K. Teoreticko-metodologické problémy rozvíjania policajných vied. In: Aktuálne
problé-my rozvoja policajných vied a policajnej praxe. 1. rokovanie stálej medzinárodnej
konferencie. Bra-tislava: A PZ, 2001, s. 26.
40
Zoubek, V. Postmoderní problémy lidských práv a globální bezpečnosti. Plzeň: Aleš
Čeněk, 2004, s. 214 an., ISBN 80-86473-75-9.
71
objektů, které původně nebyly předmětem zkoumání.41 Především procesy integrace
a diferenciace výrazně zasahují do tohoto „přerozdělení“ předmětů, které je
průvodním procesem vývoje věd. Tento proces může být některými autory vnímán
jako „útok“ na předmět jejich vědy, jako „nahrazování“ jejich vědy jinou vědou
„uměle vytvořenou“, přestože problémy je možné, podle jejich názoru, řešit v rámci
předmětů existujících věd, tj. v rámci existujícího systému věd. Porada v souvislosti
s konstituováním policejních věd uvádí, že stoupenci těchto názorů nejen v policejní
teorii a praxi, ale také v právních vědách, managementu, psychologii, kriminalistice
a kriminologii buď odmítají existenci objektivních fenoménů, nebo přiznávají, že
takové fenomény sice existují, ale že jsou řešitelné už etablovanými disciplínami
(právními vědami, kriminalistikou, kriminologií a jinými).42
Policejní vědy se však nerozvíjejí směrem likvidace či „pohlcování“ jiných vědních
disciplín, ale směrem rozvíjení své vlastní vědní problematiky, která často souvisí
s problematikou již etablovaných věd a při zkoumání které se využívají jejich poznatky a
metody. Tato věda však na druhé straně začíná formulovat na těchto základech své
vlastní problémy a přístupy a stimuluje tak rozvoj již etablovaných věd a může jim
v perspektivě poskytnout i nové relevantní poznatky.
Pro vymezení předmětu policejních věd jako součásti bezpečnostních věd je
rozhodující, které komponenty bezpečnosti tvoří tento předmět a které jejich aspekty
zkoumají policejní vědy. Jestliže chápeme bezpečnost jako skutečný, aktuální, reálný
stav, jehož hodnota je vždy determinována charakterem nebezpečí na jedné straně a
prostředky na jeho zadržení či odvrácení na straně druhé43, potom je předmět policejních
věd zřejmě nutné hledat v oblasti vnitřní bezpečnosti státu, která je sankcionována
právním a individuálním donucením (včetně hrozby resp. použití fyzického násilí), která
je zaměřena na ochranu života, zdraví a majetku občanů, lidských a občanských práv a
svobody, na veřejný pořádek a kde subjektem nebezpečí jsou lidí. Předpokládaným
garantem této bezpečnosti je policie. Proto Semrád vymezuje uvedenou specifickou
oblast bezpečnosti již přímo odvoláním se na bezpečnostní funkce policie. Zdůrazňuje,
že jestliže se zamyslíme nad tím, co tvoří předmět policejní vědy, musíme především
stanovit, jaké funkce plní policie jako instituce. Především plní společenskou funkci
jednoho z garantů vnitřní a vnější bezpečnosti, tj. ochrany hodnot a způsobů naplňování
těchto hodnot proti vnějšímu a vnitřnímu ohrožení. V tomto smyslu je potom policie
41
Viceník, J. Úvod do problematiky metodológie vied (I). Organon F, ročník VII., No. 1,
2000, s. 81.
42
Porada, V. Problémy rozvoje teorie policejně-bezpečnostní činnosti a policejních věd
v ČR. In: Aktuálne problémy rozvoja policajných vied a policajnej praxe. 1. rokovanie stálej
medzinárodnej konferencie. Bratislava: A PZ, 2000, s. 48.
43
Erneker, J., Holcr, K. Gnozeologické východiská konštituovania policajnej vedy. In: ŠiMovček, I. a kol. Policajné veda. Bratislava: A PZ, 1997, s. 19.
72
společně s ostatními složkami (státní zastupitelství, soudy, vězeňství apod.)
spolutvůrcem a realizátorem především politiky vnitřní bezpečnosti a veřejného
pořádku. V takto vymezeném prostoru se nacházejí téměř všechny pokusy o definici
předmětu policejních věd.
V počáteční etapě konstituování policejních věd jsem vycházel z definice
jejich předmětu, která rozvíjela pojem „policejně relevantní událost“. Předmětem
policejních věd měly být následující zákonitosti:
a) vzniku, průběhu a zániku událostí relevantních pro činnost policie,
b) vzniku, přetrvávání a zániku informací o policejně relevantních událostech,
c) získávání a využívání informací o policejně relevantních událostech
v procesu realizace policejních činnosti. Na této definici se zřejmě výrazně projevil
vliv výchozí disciplíny – kriminalistiky.
Společně s tímto vymezením předmětu policejní vědy se však prakticky
objevily další. Steinert vyslovil názor, že by měl existovat předmět, resp. vědní
obor, který by měl být „naukou o jednání policie“.44 Pagon se vyjádřil ještě jasněji a
jednoznačněji, když definoval policejní vědu jako vědecké zkoumání policie a
policejního jednání (policing).45
Na toto vymezení navazují další, především němečtí autoři, přičemž ho různě
modifikují nebo doplňují. Stock definuje policejní vědu jako vědu o policii jako instituci,
jako vědu o policejním jednání a jako vědu o policii v jejích společenských, právních a
institucionálních souvislostech.46 Na Stocka se odvolává také Neidhardt, který tvrdí, že
by policejní věda měla zahrnovat všechny poznatky o policii v institucionálním a také
ve funkčním smyslu (Police). Dále by se měla zaobírat všemi aspekty policejního
jednání (Policing), protože jejím hlavním cílem je fundovanost policejní praxe. Tato
věda musí být schopna odevzdávat řídícímu personálu vědomosti potřebné pro efektivní
praktickou činnost.47
O začlenění policejních činností (policejního jednání) do předmětu policejních
věd jsou přesvědčeni také další autoři. Holcr např. uvádí, že s velkou
44
Steinert, H. Über den ausbildnerischen Gemeinspruch: Vergessen Sie alles, was Sie auf
der Schule theoretisch gelernt haben; wie Polizeiarbeit wirklich geht, das lernen Sie erst hier
bei in der Praxis. Die Polizei, 1997, s. 106.
45
Pagon, M. The Role of Organizational Behavior and Management in the Constituon of Police
Science. In: Constutituon of Police Science. International Conference. Bratislava: 1997, s. 58.
46
Stock. J. Lässt die Kriminologie Platz für eine Polizeiwissenschaft? Anmerkungen zum
Verhältnis einer Polizeiwissenschaft in Gründung zur Kriminologie. In Kriminologie 2000 – Positionen
und Perspektiven, Schriftenreihe der Polizei-Führungs-akademie, 2000, Nr. 3, s. 103-105.
47
Neidhart, K. Obhajoba policajnej vedy. In: Aktuálne problémy rozvoja policajných vied a
policajnej praxe. 1. rokovanie stálej medzinárodnej konferencie. Bratislava: A PZ, 2001, s. 105.
73
pravděpodobností, která hraničí s jistotou, můžeme říci, že předmětem policejních
věd budou (a to v rozhodující míře) policejní činnosti.48
Někteří autoři taktéž zdůrazňují nevyhnutelnost začlenit do předmětu
policejních věd také profesionální přípravu policistů. Pjassetzky a Baranenko49
zdůrazňují, že se jeví jako opodstatněný požadavek, aby policejní věda také
rozpracovala systém výběru a formování policejních specialistů, které by mohly
minimalizovat chyby praxe při ochraně občanů. Příprava kompetentních policistů
by tak měla být součástí předmětu policejních věd.
Shrneme-li výsledky dosavadní diskuse, pak policejní vědy můžeme vymezit jako
rozvíjející se vědní obor o policii jako instituci a jejím fungování, její organizaci a
řízení a o policejních činnostech. Do jeho předmětu zkoumání vchází příprava vysoko
kvalifikovaného vědeckého společenství policejních věd, zkoumání historie policejních
věd, jejich úkol v bližší a vzdálenější budoucnosti a místa v systému věd.
Je vcelku přirozené, že policejní vědy doposud provází nedostatky, které překonává
téměř každá vznikající věda v počátečních etapách svého rozvoje. Vyjadřujeme však
přesvědčení, že právě naléhavé potřeby trvalého posilování efektivnosti policejních
činností jakož i žádoucího zvyšování pocitu bezpečí široké veřejnosti bude rozvíjení
policejních věd výrazně podporovat a akcelerovat.
Bezpečnostní (policejní) vědy teprve postulují svou terminologii. potíže
v komunikaci uvnitř i vně nově se konstitujícího a rozvíjejícího se multidisciplinárního
vědního oboru se odráží i ve vytváření a používání nových pojmů. Některé pojmy jsou
již zavedeny a jsou zcela nebo alespoň zčásti srozumitelné. Přesto je nutné je
jednoznačně definovat a vymezit. Jak uvádí Zeman,50 problém terminologických
neporozumění nespočívá ve specializované a konkretizující terminologii. Problém
spočívá naopak v nejasném a nejednotném používání pojmů nejobecnějších, jež jsou
přitom běžně používanou součástí obecného nespecializovaného jazyka. Tak např.
strategické dokumenty a bezpečnostní metodologie NATO takové pojmy zcela běžně a
často používají, aniž je ve svých standardizačních slovnících jakkoli definují –
eventuálně jen odkazují na obecné výkladové slovníky. přitom jde o pojmy klíčové
(konceptuální) a ústřední – jsou z nich odvozeny pojmy další, podřízené, včetně pojmů a
definic bezpečnostních (policejních) věd.
48
Holcr, K. Teoreticko-metodologické problémy rozvíjania policajných vied. In: Aktuálne
problémy rozvoja policajných vied a policajnej praxe. 1. rokovanie stálej medzinárodnej
konferencie. Bratislava: A PZ, 2001, s. 273.
49
Pjassetzky, A.G., Baranenko, B. O. O problémoch poicajnej vedy na Ukrajine. In:
Aktuálne problémy rozvoja policajných vied a policajnej praxe. 1. rokovanie stálej
medzinárodnej konferencie. Bratislava: A PZ, 2001, s. 50-52.
50
Zeman, P. Česká bezpečnostní terminologie, její zdroje a její stav. In: Kolektiv autorů.
Česká bez-pečnostní terminologie. Výklad základních pojmů. Brno: ÚSS VA Brno, 2002, s. 7-9.
74
§ 2. Právní věda, vědy o kriminalitě, bezpečnostní a policejní věda
Jak uvádí Zoubek, „každá vědní disciplína se vymezuje svým předmětem
(okruhem bádání resp. objektem vědeckého zkoumání). Předmětem právní vědy je
evidentně právo jako konkrétní i abstraktní fenomén. Právní věda zkoumá
především základní právní (i státoprávní) principy, pojmy a instituty, rozpracovává
teorie norem i realizaci práva. Lze ji velmi schematicky lišit na právní filozofii
a právní teorii.“51
Podle stupně konkrétnosti a specifikace zkoumaného předmětu lze strukturovat
právní vědu (právovědu) pro potřeby didaktické na několik oborů:
I. Právní vědy abstraktní (obecné); právní věda historická a právní
metodologie:
1. filozofie práva,
2. teorie práva,
3. vývoj právního myšlení (dějiny právních učení),
4. historie práva (zejm. právo římské52, obecné právní dějiny, dějiny práva v
českých zemích, atd.),
5. obecná komparatistika (srovnávací právní věda),
6. právní metodologie.
II. Speciální právní vědy vycházející z konkrétního právního systému
(např. českého práva), zejména:
1. věda ústavního práva (konstitucionalistika) a státověda,
2. věda správního práva,
3. věda finančního práva,
4. věda trestního práva,
5. věda občanského práva (civilistika) a rodinného práva,
6. věda obchodního práva a živnostenského práva,
7. věda pracovního práva,
8. věda práva sociálního zabezpečení,
9. věda mezinárodního práva soukromého,
10. speciální právní komparatistika a teorie interpretace práva,
11. další pokusy o vznik právních věd: právní archeologie, právní etologie,
právní biologie (v právu rodinném), teorie tvorby a ochrany životního prostředí,
věda o právu leteckém či námořním, právo lékařské, věda policejního práva atd.
51
Zoubek, V. Právověda a státověda. Úvod do právního a státovědního myšlení. Plzeň:
Aleš Čeněk, 2010. 700 s. ISBN 978-80-7380-239-4., s. 24-25.
52
resp. právní romanistika
75
III. Další obory právní vědy:
Vedle výše zmíněné právní historie (I.4.) zejména:
1. právní sociologie,
2. právní psychologie (a dále např. soudní psychologie),
3. právní politika (včetně politiky trestní či bezpečnostní),
4. teorie legislativy (tvorby práva) včetně legislativní techniky,
5. výzkum právního jazyka (právní sémantika) a právní (soudní, resp.
forenzní) rétorika,
6. právní logika,
7. právní informatika,
8. právní geografie,
9. právní etika, právní axiologie.
IV. Věda mezinárodního práva veřejného ius gentium (internacionalistika), resp.
i věda evropského práva (droit communautaire, droit europeén), europeistika.
§ 3. Vědy o kriminalitě (kriminální vědy)
Do skupiny věd o kriminalitě lze podřadit:53
1. kriminalistiku,
2. kriminální (a trestní) politiku,
3. kriminologii,
4. trestněprávní vědu (viz II.4.).
§ 4. Policejní věda v České republice a na Slovensku
Vycházejíc z principu relativního monopolu státu při ochraně osob a
majetku ve veřejném prostoru (zachovávaje ústavní limity jusnaturálního
charakteru lidských práv) stále větší úlohu spatřuji v transferu vědeckých poznatků
z oblasti formující se bezpečnostní a policejní vědy v České republice a
Slovenské republice.54
Rozvoj každé konkrétní vědy je do jisté míry determinován představami o
jejím místě v systému vědního poznání. V historii policejních činností mělo a má i
v současné době řešení této otázky podstatný význam pro určení její funkce a úkolů
v trestním a správním řízení i při objasnění zdrojů těch poznatků, jejichž využívání
53
Blíže viz: Zoubková I. et al. Kriminologický slovník. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011, s. 216.
ISBN 978-80-7380-312-4
54
Blíže viz: Porada, V., Holcr, K. et al. Policejní vědy. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011. 345 s. ISBN
978-80-7380-314-8; Holocr, K., Porada, V. et al. Policejné vedy. Úvod do teorie a metodologie. Plzeň:
Aleš Čeněk, 2011. 242 s. ISBN 978-80-7380-329-2. Viz též recenzi na tyto monografie: ZOUBEK, V.
(rec.) Česko-slovenský dualismus v pojímání policejních a bezpečnostních věd: významné
monografie v předmětném zkoumání v jádru, semiperiferii a periferii právní vědy – primární posun.
Karlovarská právní revue, roč. 8, č. 1, s. 109-116.
76
zvyšuje potenciál policejních prostředků a metod kontroly tresné a jiné
protispolečenské činnosti.
V současném období se výrazně zvyšuje potřeba nových vědeckých poznatků a
potřeba vědecké organizace policejní činnosti. Nové strukturální a funkcionální
dimenze policejní praxe vyžadují efektivní transfer vědeckých poznatků, který
funguje jako permanentní extenze a vzájemné ovlivňování vědeckých poznatků a
praktické činnosti. Jeho efektivnost je ovlivňována především úrovní reálného
využívání vědeckých poznatků v policejní a bezpečnostní praxi.
Transfer vědeckých poznatků do policejní praxe je aktualizovaný a
dynamizovaný následujícími potřebami55:
1. Potřeba adekvátně a včas reagovat na měnící se podmínky ve vývoji
bezpečnostní situace.
2. Potřeba komplexně a vědecky reagovat na procesy modernizace a
organizovanosti metod a prostředků ohrožujících bezpečnost občanů.
3. Potřeba v reálném čase identifikovat a řešit rozpory mezi dynamicky se
měnící situací a relativně stabilními přístupy jejího řešení.
4. Potřeba měnit postavení policie jako „služby občanům“.
5. Potřeba efektivněji využívat existující vědecké poznatky v policejněbezpečnostních činnostech a intenzivněji inovovat tradiční postupy.
6. Potřeba rychleji a důsledněji překonávat gnozeologické, osobnostní, sociální a
policejně odborné překážky, které vznikají v transferu vědeckých poznatků.
Transfer vědeckých poznatků probíhá v proměnlivém a sociálně složitém
prostředí, které generuje množství různorodých policejně-bezpečnostních situací,
jejichž řešení je ovlivňováno řadou nejrůznějších faktorů:
• konkrétní úrovní konstituování a rozvoje policejních věd na národní a
mezinárodní úrovni,
• úrovní a stupněm institucionálního zabezpečení policejních věd
(materiálního, personálního, finančního apod.),
• efektivností transferu vědeckých poznatků do profesních činností policistů,
především do řídící činnosti policejních manažerů,
• připraveností vědeckého společenství policejních věd poskytovat policejní
praxi využitelné vědecké poznatky,
• připravenost subjektů policejní praxe systematicky přijímat, aplikovat a
využívat vědecké poznatky (na všech úrovních manažerských funkcí
ministerstva vnitra, policejního prezidia a dalších stupňů řízení policie),
• stupněm eliminace retardačních faktorů a bariér.
Je potřebné zkoumat nejen „technologické” aspekty získávání vědeckých
poznatků, jejich gnozeologická omezení, ale také proces jejich realizace v konkrétní
55
Ibidem (viz pozn. předcházející!).
77
policejní činnosti. Spíše však tušíme, že představy o možnostech efektivního
využívání vědeckých poznatků jsou povrchní, neúplné a zkreslovány vlivem
nejrůznějších skutečností. Současně lze také předpokládat, že nedostatečné jsou také
představy teoretické fronty o možnostech efektivního využívání vědeckých
poznatků v policejní praxi. Analyzovat skutečný stav a hledat jeho příčiny je
pochopitelně velmi důležité, ale také z mnoha důvodů značně obtížné teoreticky,
metodicky, časově i sociálně.
V současnosti je málo relevantních údajů, které by mohly vypovídat o
efektivnosti transferu vědeckých poznatků do policejní praxe. Proto je potřebné
postupně skládat mozaiku parciálních problémů, prohlubovat analýzu
determinujících a ovlivňujících faktorů, formulovat a ověřovat hypotetická tvrzení a
postupně hledat metodicky uspokojivá řešení.
Všeobecně mohu konstatovat, že neexistuje žádná právní či organizační norma,
která by v policejní organizaci explicitně nařizovala aplikovat vědecké poznatky do
policejní praxe. Uvedené konstatování jen umocňuje význam subjektů transformace,
jejich hodnotové orientace a pozitivní postoje potřebné pro identifikaci vědeckých
poznatků a jejich využívání v konkrétní policejní činnosti.
§ 5. Policejní vědy a bezpečnostní doktrína
Dalším nezpochybnitelným fenoménem a rozhodujícím faktorem vedle dalšího
rozvoje komplexu policejních věd a policejní (bezpečnostní) teorie a praxe byla
formulace bezpečnostní a policejní doktríny, kterou artikuloval Zoubek v průběhu let
1993 – 2008 především v titulech: ZOUBEK, Vladimír. Lidská práva – globalizace –
bezpečnost. 2. vyd. Plzeň: Aleš Čeněk, 2008, 461 s., ISBN 978-80-7380-103-8 a
ZOUBEK, Vladimír. Postmoderní problémy lidských práv a globální bezpečnosti.
Plzeň: Aleš Čeněk, 2004, 464 s., ISBN 80-86473-75-4.
Tak např. z prvně jmenované publikace56 vyjímám ze strany 183-211
následující:
I. K vymezení pojmu bezpečnostní a policejní doktrína pro oblast
vnitřních věcí a vnitřní bezpečnosti
Teze č. I/1
Bezpečnostní a policejní doktrína (bezpečnostní a policejní
teorie
v restriktivním vymezení) vědecky zkoumá základní teoretické postuláty a
principy policejní a bezpečnostní činnosti. Formuluje souhrn základních zásad
a dlouhodobých strategických úkolů, tvořících základní linii a teoreticky
zdůvodněný program, který obsahově zprostředkovává rozhodující cíle a
56
Zoubek, V. Lidská práva – globalizace – bezpečnost. 2. vyd. Plzeň: Aleš Čeněk, 2008, 461 s.,
ISBN 978-80-7380-103-8, s. 183-211.
78
směry státní politiky na úseku ochrany ústavního zřízení, zabezpečení
vnitřního pořádku, bezpečnosti a efektivního potírání a předcházení
zločinnosti. Bezpečnostní doktrína teoreticky, prognosticky, v právních
a
mezinárodních souvislostech zdůvodňuje postup státu při stanovení optimální
struktury sil a prostředků v rámci realizace jeho ochranné funkce a ústavního
práva na bezpečnost57.
Teze č. I/2
Bezpečnostní a policejní doktrína je ve vztahu k bezpečnostní politice58
pojmem obecnějším a teoretickým, je nadřazena bezpečnostní politice. Pokud se
57
Je nutno upozornit na některé vědeckovýzkumné úkoly, granty a expertní aktivity za
posledních deset let, z kterých lze dovodit signifikantní posun v upřesňování pojmového
vymezování bezpečnostní a policejní doktríny. Jen namátkou (řazeno chronologicky): Zoubek,
V., Porada, V. Humanizace policejních věd a nové bezpečnostní doktríny (Rizika
globalizace a střetu civilizací). Policajná teória a prax, 2001, roč. IX., č. 2.; Eichler, J. a kol.
Bezpečnostní politika České republiky 1999. Závěrečná zpráva projektu obranného výzkumu.
Praha : Ústav mezinárodních vztahů, 1999, – 1 CD ROM, (Zoubek, V. uveden mezi 14 autory);
Zoubek, V. (uspořádal) Sborník z druhého mezinárodního vědeckého semináře
k vědeckovýzkumnému úkolu č. 214 ”Bezpečnostní politika České republiky”. Praha : Policejní
akademie ČR. 1998, 149 s., ISBN 80-85981-77-7; Janda, J., Eichler, J., Fučík, J., Gedlu, M. Grégr, V.,
Handl, V., Janošec, J., Leška, V., Němec, M., Orel, J., Stach, S., Svěrák, A., Šedivý, J., Vávra,
M., Zoubek, V., Zuzánek, S. Bezpečnostní politika České republiky. Závěrečná zpráva
z výzkumného projektu. Praha : Ústav mezinárodních vztahů, 1996, 159 s., ISBN 80-85864-23-1;
Zoubek. V. (uspořádal) Sborník z vědeckého semináře k vědeckovýzkumnému úkolu č. 214
”Bezpečnostní politika České republiky”. Praha : Policejní akademie ČR. 1996, 97 s., ISBN
80-85981-45-9; Matula, Z., Kozlík, J., Zoubek, V. Bezpečnostní doktrína ČSFR a Federální
policejní sbor. Kriminalistický sborník, 1992, roč. XXXVI., č. 7, s. 249 – 253.; Zoubek, V., Kozlík, J.,
Chaloupka, Č., Matula, Z., Fendrych, M. Ke koncepci bezpečnostní doktríny ČSFR (Nástin
některých základních tezí). Československá kriminalistika, 1992, roč. XXV., č. 3, s. 193 –
208.; Zoubek, V. K vymezení a obsahu demokratické bezpečnostní doktríny. Praha : Institut
FMV pro výchovu a vzdělávání, 1992, 8 s.
58
K vymezení pojmu bezpečnostní doktríny a politiky viz např. Zoubek, V. K vymezení
pojmu a obsahu bezpečnostní doktríny a bezpečnostní politiky. In Sborník z vědeckého
semináře k vědeckovýzkumnému úkolu č. 214 ”Bezpečnostní politika České republiky”. Praha :
Policejní akademie ČR, 1996, s. 17 – 25, ISBN 80-85981-45-9; Zoubek, V., Fendrych, M. Ke
koncepci bezpečnostní doktríny České republiky (s konkretizací vybraných směrů
bezpečnostní politiky vlády České republiky na rok 1993). Kriminalistika, 1993, roč. XXVI.,
č. 1, s. 5 – 19, ISSN 1210-9150; Fendrych, M., Zoubek, V. Ke koncepci ministra vnitra ČR
v oblasti vnitřního pořádku a bezpečnosti a doktríně Policie ČR (ve smyslu usnesení vlády
ČR č. 22 ze dne 20.1.1993). Kriminalistika, 1993, roč. XXVI., č. 1, s. 5 – 19, ISSN 1210-9150;
ZOUBEK, V. Vybrané problémy bezpečnostní politiky a bezpečnostní doktríny České
republiky. In Bezpečnostní teorie a praxe, Sborník Policejní akademie ČR. Praha : Policejní
akademie ČR, 1995, č. 1. S. 23 – 36, ISSN 1211-2461; Tomášek, O., Zoubek, V. Evropský
79
dnes hovoří o bezpečnostní politice (např. vlády), míní se tím buď dílčí politickopraxedologický a praxeologický úsek bezpečnostní doktríny, a to jak obsahově
(kompetenčně), tak časově, nebo především možné varianty realizace
bezpečnostní doktríny.
Teze č. I/3
Bezpečnostní a policejní doktrína v sobě zahrnuje nejen teoretickou (abstraktní),
ale i praxeologickou rovinu. První rovina se týká především nejobecnějších podnětů a
doporučení legislativě (de lege ferenda), druhá, praxeologická rovina bezpečnostní
doktríny představuje doporučení k žádoucímu stavu (právnímu pořádku), metodu a
vodítko praktické činnosti všech kompetentních orgánů a institucí) při
zabezpečování vnitřní bezpečnosti a při ochraně veřejného pořádku.
Teze č. I/4
Rozsah a dosah bezpečnostní doktríny vychází ze stávajícího kompetenčního
vymezení exekutivních subjektů (ministerstev) při zabezpečování bezpečnosti.
Základním exekutivním subjektem je vláda.
V podstatě jen poradním orgánem vlády je Bezpečnostní rada státu, podle čl.
9 úst. zák. č. 110/1998 Sb., o bezpečnosti České republiky.
Bezpečnostní radu státu tvoří předseda vlády a další členové vlády podle
rozhodnutí vlády.
Bezpečnostní rada státu v rozsahu pověření,
které stanovila vláda,
připravuje vládě návrhy opatření k zajišťování bezpečnosti České republiky.
Způsob participace Bezpečnostní rady státu a prezidenta republiky (jako
vrchního velitele ozbrojených sil) řeší čl. 9 odst. 3 úst. zák. č. 110/1998 Sb.
Zákonným právním předpisem upravujícím problematiku ministerstev a jiných
správních úřadů státní správy České republiky je v současnosti zákon ČNR o
zřízení ministerstev a jiných ústředních orgánů státní správy České
republiky.59 Zákon je praktickou realizací ústavního ustanovení čl. 79 odst. 1, který
výslovně stanoví, že ministerstva a jiné správní úřady lze zřídit a jejich působnost
upravit pouze zákonem.
Teze č. I/5
Rozvoj a realizace bezpečnostní a policejní doktríny (bezpečnostní a policejní
teorie v restriktivním vymezení) je podpořena úspěšným konstituováním a
standard ochrany základních práv a svobod a současné úkoly Policie ČR. Kriminalistika,
1995, roč. XXVIII., č. 4, s. 249–259, ISSN 1210-9150.
59
Tzv. ”Kompetenční zákon”. Zákon ČNR č. 2/1969 Sb., o zřízení ministerstev a jiných
ústředních orgánů státní správy České (socialistické) republiky.
80
rozmachem policejních věd, vysokého školství a
mezinárodních vědeckovýzkumných aktivit.60.
plněním grantových
II. Bezpečnostní a policejní doktrína (bezpečnostní a policejní teorie
v restriktivním vymezení) a principy právního státu
Teze č. II/1
Bezpečnostní a policejní doktrína demokratického právního státu je výlučně
realizovatelná pouze prostřednictvím stávajícího ústavního a právního systému
(tj. pouze ústavním a zákonným způsobem), je teoreticky odvozena z principů
právního státu).
Formulované principy právního státu byly např. citovány In: Adamová, K.,
Křížkovský, L. Politologie. Praha : Codex, 1997, ISBN 80-85963-22-1:
v Na str. 224, 265 a 379 odkaz a citace V. Zoubka o principech právního státu:
“Zároveň jde o právní stát, tzv. stát vázaný svým právem (včetně mezinárodních
závazků, které podepsal). Německý konstitucionalista R. Stahl o něm uvádí, že musí být
přesně definován prostřednictvím práva a obsahovat v právním řádu garance proti
porušení práv, vymezení rozsahu, cesta a limitů své aktivity i sféru svobody občanů.
Zároveň musí prosazovat morální ideje pro ně samé.
Politologie přijímá do své koncepce výzkumu státu a politického systému i
poznatky teorie práva a státovědy o principech právního státu, které
V. Zoubek demonstrativně vymezuje takto:
1. Suverenita lidu (právo většiny a ochrana menšiny):
v nadřazenost občana nad státem v podobě ústavního kodexu lidských a
občanských práv, včetně soudních záruk;
v volební zákonodárství, resp. zákony o referendu a plebiscitu a suverenita
parlamentu v legislativní činnosti;
v garance práv menšin.
2. Principy dělby moci:
v nezávislost vzniku moci legislativní, exekutivní a soudní;
v systém vzájemných brzd a garancí mezi mocemi.
3. Princip omezené vlády:
v právní limity a ústavní garance státních regulativních zásahů v jasné
delimitaci práva soukromého a veřejného.
4. Vázanost státu právem:
a) ústavou;
b) zákony;
c) obecně závaznými akty mezinárodního práva;
60
Blíže viz zejména Porada, V. Policejní vědy, policejní praxe a zaměření výzkumu
v podmínkách PA ČR. In Bezpečnostní teorie a praxe, 2000, zvl. č., s. 47–66.
81
d) mezinárodními právními akty, které stát sám uznal;
e) obecně závaznými demokratickými principy (pluralismus, spravedlnost,
právní jistota, nabytá práva, konsensus, legitimita).
5. Soudní garance právního státu:
a) nezávislými obecnými soudy;
b) nezávislými ústavními soudy;
c) nezávislými správními soudy”61.
Dnes lze zcela jistě doplnil o bod “5. d) efektivní činnost ombudsmana” a o bod “6.
Alespoň faktická částečná sekularizace a politizace veřejné a občanské sféry”.
Bezpečnostní doktrína (teorie) na jedné straně nejen respektuje, ale svou
realizací chrání pluralitní demokratický systém, demokratické hodnoty a instituce.
Na druhé straně smyslem a cílem bezpečnostní doktríny je faktické a legální
naplnění ústavního práva občana na bezpečnost62 a dalších základních lidských
práv a svobod.
Teze č. II/2
Odvozenost bezpečnostní a policejní doktríny (teorie) z principů právního
státu znamená zejména, že:
a) stejné zásady, které platí pro jiné úseky státní správy, platí i pro
bezpečnostní činnosti,
61
Viz Zoubek, V., Gerloch, A. a kol. Základy teorie práva a právního státu. Praha 1993.
Ze široké problematiky Listinou základních práv a svobod neartikulovaného “práva
na bezpečnost” nutno odkázat na bohatou diskusi: ZOUBEK, V. Právo na bezpečnost (osobní
bezpečí): Několik pohledů na Listinu základních práv a svobod a bezpečnostní doktrínu
ČR. In Realizace Listiny základních práv a svobod v právním řádu České republiky. Sborník
z vědecké konference. Brno : Masarykova univerzita, 1994, s. 76–87. Acta Universitatis
Brunensis, Iuridica, No. 130, ISBN 80-210-0834-2; ZOUBEK, V. Prawo konstytucyjne do
bezpieczenstwa obywatela Republiki Czeskiej (bezpieczenstwo osobiste). In
Miedzynarodowa Konferencja (27. – 28. Czrwca 1997) “Bezpieczny Obywatel – bezpieczne
Panstwo”. Lublin : Katolicki Uniwersytet Lubelski. 1997, 16 s.; Zoubek, V. Informace o
mezinárodní konferenci “Bezpečnost občana – bezpečnost státu” (Lublin 27. – 28. Června
1997). Kriminalistika, 1997, roč. XXX., č. 4, s. 341 – 343; Zoubek, V. Právo na bezpečnost
(osobní bezpečí) – několik pohledů na Listinu základních práv a svobod a Koncepci
Ministerstva vnitra ČR v oblasti vnitřního pořádku a bezpečnosti. Kriminalistika, 1994,
roč. XXVI., č. 2, s. 136 – 143, ISSN 1210-9150; Zoubek, V. Metodické poznámky
k ústavnímu právu občana na bezpečnost a k etickému kodexu policisty (K problému
povinnosti policisty v demokratickém státě). In Policejní deontologie. Praha : Policejní
akademie ČR, 1995, s. 41 – 50, ISBN 80-901923-4-3; Zoubek, V. Právo na bezpečnost a
postavení policie v podmínkách transformace společnosti. In “Aktuální problémy
demokratizace postkomunistických států středí Evropy” (Sborník příspěvků z vědecké
konference, uspořádané Českou společností pro politické vědy 14.5.1994 v Praze). Praha :
Česká společnost pro politické vědy. 1995, s. 82 – 90.
62
82
b) při bezpečnostní činnosti lze integrovat do práv a svobod občanů výlučně
na základě zákona a v jeho mezích (secundum et intra legem) ve smyslu čl. 4
Listiny základních práv a svobod63
c) bezpečnostní a policejní orgány jsou vázány nejen interním právem, ale i
mezinárodními právními dokumenty, které ČR inkorporovala do svého právního
řádu (a po vstupu do EU též evropským právem).64
Vázanost právem je zvýrazněna:
1. důrazem na nadpozitivnost a přirozenoprávnost základních práv a svobod,
2. zákony (zvláště tzv. “policejními zákony”), s cílem postupně zákonně
pokrýt veškerou bezpečnostní a policejní problematiku i do “okrajových oblastí”
kriminálních a policejních věd (tak, aby se zdůraznila právní jistota a vyloučila
analogia legis).
Teze č. II/3
Ve své prognostické a programové podobě bezpečnostní a policejní doktrína
(teorie) není výlučně fixována na stávající (mnohdy nevyhovující) právní stav.
Naopak, je značně nezávislá na úpravě de lege lata a vznáší požadavky a podněty
na novelizaci (reformy) ústavního vymezení bezpečnosti státu a činnosti
bezpečnostních orgánů, vznáší požadavky na rekodifikaci ”policejních” zákonů a na
podstatné změny a doplňky základních kodexů např. v oblasti trestního a správního
práva s cílem posílit efektivnost činnosti policie při respektování základních
lidských práv a soudních garancí.
63
Gerloch, A., Hřebejk, J., Zoubek, V. Ústavní systém České republiky. 5. vyd. Plzeň: Aleš
Čeněk, 2013. 516 s., ISBN 978-80-7380-423-7, s. 322-323.
64
K problému ”europeizace a policie” odkazuji na výstupy z grantu MV a další prameny:
Zoubek, V., Sedláček, D. Kompatibilita právního řádu České republiky s právem Evropské unie
v oblasti vnitřního pořádku a bezpečnosti. In Sborník z vědeckého semináře “Harmonizace českého
právního řádu s evropským právem v resortu MV”. I. díl. Praha : Policejní akademie ČR, 2000, s. 31 –
45, (Grant MV 1999200007 ”Harmonizace českého právního řádu s evropským právem v resortu
MV); Zoubek, V. Závěrečná zpráva o závěrečném oponentním řízení, výstupech, doporučeních a
službách vycházejících z grantového projektu “Harmonizace českého právního řádu s evropským
právem v resortu MV”. Bezpečnostní teorie a praxe, 2001, č. 1; Duffy, P. Policie a Evropská úmluva
o liských právech. Evropské a mezinárodní právo (EMP), 1994, roč. III.,
č. 2; Zoubek, V. Česká republika v evropském bezpečnostním prostoru. Evropský jednotný
bezpečnostní (policejní a celní) prostor a koncepce bezpečnostní (policejní) doktríny České
republiky v evropském kontextu chápání právního státu. Mezinárodní politika, 1993, roč. XVII.,
č. 7, s. 4 – 7, ISBN 05437962; Zoubek, V. Ochrana svobody v kontextu české ústavnosti a
evropské bezpečnosti. In Sborník “Užitá etika a její uplatnění v lékařství, ekologii, národním
hospodářství a provozu masmédií”. Olomouc : Univerzita Palackého v Olomouci, 2000,
s. 32 – 44, ISBN 80-244-0089-8, atd.
83
III. Obsahové formálně právní vymezení a jednota bezpečnostní
a policejní doktríny (cíle, bezpečnostní rizika, bezpečnost v materiálním,
institucionálním a formálním smyslu)
Teze č. III/1
Obsah bezpečnostní a policejní doktríny je restriktivně či extenzivně odvozen
z hierarchie sledovaných cílů podle konkrétních vnitřních, vnějších i časově
pojatých bezpečnostních problémů a bezpečnostních rizik65.
Ústředním bodem bezpečnostní doktríny je teoretické a právní vymezení
pojmu bezpečnost (event. vnitřní bezpečnost, vnitřní pořádek) v materiálním,
institucionálním i formálním smyslu v souladu s obecně závaznými demokratickými
principy (právní jistota, parlamentarismus, spravedlnost, nabytá práva, legitimita,
soudní garancie).
“Teoretické vymezení pojmu “bezpečnost” je složitý problém nejen pro právní
teorii (kde zdaleka nevládne jednoznačná shoda ve vymezení pojmů), ale i pro praxi.
Jednoznačně lze říci, že se jedná o nejobecnější a nejextenzivněji pojatou kategorii
v oblasti dosahu bezpečnostní doktríny a jako “obecný”, “neurčitý” právní pojem je
z teoretického hlediska v podstatě totožný s pojmem policie (v nejširším vymezení),
jakožto “spořádaný stav vnitřních právních vztahů” vycházejících z právního
pořádku. V přijatých “policejních zákonech” zákonná dikce operuje již tradičně s tzv.
“neurčitými právními výrazy”, např. “věci vnitřního pořádku a bezpečnosti”, “bezpečnost osob a majetku”, “veřejný pořádek”, “bezpečnost chráněných osob”, “bezpečnost
státu a jeho ústavního zřízení” apod., v minulosti (např. Organizační zákon č. 125/1927
Sb.) též “veřejný klid”, “veřejná bezpečnost”, “veřejná mravnost” atd. Tyto “neurčité
právní pojmy” lze jednoznačně subsumovat více méně pod obecnější, extenzivnější
pojem bezpečnost (policie) v různých aspektech a v různém smyslu, což je předmětem
doktrinálního a systematického výkladu (v rámci obecné části správní vědy, resp. vědy
státní správy) i pro potřeby obsahového zaměření bezpečnostní doktríny (teorie).
Pojem bezpečnost (policie) v materiálním smyslu je vymezen policejní vědou
obsahově a funkčně. Stanoví zákonné hypotézy (předpoklady) a zákonný (ústavní)
rozsah a meze zásahů policejních orgánů do soukromé i veřejné sféry lidských práv a
svobod při ochraně “veřejných zájmů” (právem chráněných zájmů státu i občanů).
Takové zásahy lze činit v právním státě jen na základě zákonného zmocnění a
v příslušných zákonných mezích (včetně možnosti soudní či jiné kontroly).
65
K tomu zejména: Eichler, J., Šedivý, J., Zoubek, V. Kvalifikace bezpečnostních rizik jako
východisek bezpečnostní politiky České republiky. In Sborník z vědeckého semináře
k vědeckovýzkumnému úkolu č. 214. “Bezpečnostní politika České republiky”. Praha : Policejní
akademie ČR, 1996, s. 9 – 16, ISBN 80-85981-45-9; Zoubek, V. K vnějším a vnitřním rizikovým
faktorům posttransformačního vývoje české společnosti a státu. Politologická revue, 1994, roč. 0,
č. prosinec, s. 60 – 66, ISSN 1211-0353.
84
Formálně pojem bezpečnost (policie) je vymezen organizačně a je dán sumou
věcné kompetence policejních orgánů.
Bezpečnost (Policie s velkým “P”) v institucionálním smyslu představuje
soustavu policejních orgánů, jež tvoří systém bezpečnostní a policejní organizace”66.
Bezpečnostní strategie České republiky patří mezi významné dostupné
oficiální dokumenty vlády České republiky, týkající se bezpečnosti České
republiky, středoevropského prostoru a v extenzivních souvislostech též evropské,
resp. euroatlantické civilizace v období čtvrté světové války.67
S textem tohoto významného bezpečnostního dokumentu se lze seznámit na
webových stránkách vlády ČR (www.vlada.cz).
§ 6. Závěr
Nástin tezí bezpečnostní a policejní doktríny lze do jisté míry a modifikace
pojímat jako jeden z politických a faktických momentů vědeckého základu
(fundamentu) obecné části teorie bezpečnostní a policejní činnosti68 a současné
konstrukce bezpečnostní vědy.69
1.
Použitá literatura
Holcr, Květoň, Porada, Viktor et al. Policejné vedy. Úvod do teorie a
metodologie. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011. 242 s. ISBN 978-80-7380-329-2.
66
Zoubek, V. Lidská práva – globalizace – bezpečnost. Plzeň: Aleš Čeněk, 2007. 510 s. ISBN
978-80-7380-026-0, s. 194-195.
67
Podrobněji k tomu zejména: Zoubek, V. Bezpečnostní strategie České republiky:
postmoderní problémy globální bezpečnosti. In: Bezpečnostní teorie a praxe. Sborník Policejní
akademie ČR, 2005, č. 4, s. 7-28; ISSN 1211-2461; ISBN 80-7251-210-2; Zoubek, V. Globalizace či
univerzita (ne)rovnosti? In: Zborník z mezinárodnej konferencie “(Ne)rovnosť a rovnoprávnosť”.
Bratislava: Ústav štátu a práva SAV, 2005, s. 73-104. ISBN 80-89104-79-7; Zoubek, V. Postmoderní
problémy globální bezpečnosti. Kriminalistika, 2006, roč. XXXIX., č. 1, s. 3-26. ISSN 1210-9150.
68
K zásadním reagencím viz Porada, V. Problémy rozvoje teorie policejně bezpečnostní
činnosti a policejních věd v ČR. In Aktuálne problémy rozvoja policajných vied a policajnej praxe.
Bratislava : Akadémia Policajného zboru, 2001, s. 167–174; Porada, V. a kol. Úvod do teórie činnosti
policajnobezpečnostných orgánov. Časť I. a II., Bratislava : Akadémia Policajného zboru, 2000, 245 s.;
Porada, V. Problémy rozvoje teorie policejně bezpečnostní činnosti (Výzkumný záměr). In
Bezpečnostní teorie a praxe, 2000, zvl. č., s. 209 – 211; Porada, V. Nástin teórie policajnobezpečnostnej činnosti. In Vysokoškolské vzdělávání policistů ve 21. století . Praha : Policejní
akademie ČR, 1999, s. 219 – 228; FILÁK, A. Několik poznámek k principům činnosti Policie
České republiky. In Bezpečnostní teorie a praxe, 2000, zvl. č., s. 421 – 430.
69
Porada, V., Holcr, K. et al. Policejní vědy. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011, 345 s. ISBN 978-807380-314-8; IVOR, J. et al. Trestné právo, kriminalistika, bezpečnostné vedy a forenzné disciplíny
v kontexte kontroly kriminality. Pocta prof. JUDr. Ing. Viktorovi Poradovi, DrSc., Dr. h.c.mult.
k 70. narozeninám. Plzeň: Aleš Čeněk, 2013. 905 s. ISBN 978-80-7380-440-4.
85
2.
3.
4.
5.
6.
Ivor, J. et al. Trestné právo, kriminalistika, bezpečnostné vedy a forenzní
discipliny v kontexte kontroly kriminality. Pocta prof. JUDr. Ing. Viktorovi
Poradovi, DrSc. dr.h.c.melt. k 70. narozeninám. Plzeň: Aleš Čeněk, 2013, 905
s., ISBN 978-80-7380-440-4.
Porada, Viktor, Holcr, Květoň et al. Policejní vědy. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011.
345 s. ISBN 978-80-7380-314-8.
Zoubek, Vladimír. Právověda a státověda. Úvod do právního a státovědního
myšlení. 1. vydání. Plzeň : Aleš Čeněk, 2010. 700 s. ISBN 978-80-7380-239-4.
Zoubek, Vladimír. Lidská práva – globalizace – bezpečnost. 2. upravené vydání.
Plzeň : Aleš Čeněk, 2008. 461 s. ISBN 978-80-7380-103-8
Zoubek, Vladimír. Postmoderní problémy lidských práv a globální bezpečnosti. 1.
vydání. Plzeň : Aleš Čeněk, 2004. 464 s. ISBN 80-86473-75-9.
86
Vlastislav Man
plk., JUDr., RNDr.,
VPŠ MV Brno, [email protected]
Karel Schelle
doc., JUDr., CSc.,
PF MU Brno, [email protected]
NĚKOLIK POZNÁMEK K BOJI PROTI TERORISMU
The level of the security protection of the Czech Republic
undoubtedly depends on an effective activity of the whole complicated
system of subjects of the Czech Republic security.Since the constitutional
law No.110/1998 Col., about the Czech Republic security became valid (the
29th of May 1998) quite a lot of time has passed that checked positively the
quality of the constitutional and law arrangement of the Czech Republic
protection. The question is if it will be flexible enough during the
confrontation with threats that the beginning of the 21st century is
bringing to the international association. To these threats there elong the
break-up of state structures, global deterioration of the environment, lack
of sources and food, intensifying poverty and economic inequality among
world regions, terrorism (in all its forms) and others.
The improvement of the law arrangement of the Czech Republic security
protection is of course a very difficult permanent process having its
constitutional and especially law dimension. This process in circumstances of a
democratic legal state cannot (and must not) break the sensitive system of
division, check up and balance of the state authority. In the Czech Republic
condition it is totally inacceptable to create conditions: – for the existence of
establishments where natural persons would be held without formal suspicion
or accusation; – for the practice of means of proof by actions out of keeping
with a constitutional law and order, with international pacts and law.
Úvod
Zajišťování bezpečnosti státu patří k základním (výsadním a existenčním)
funkcím každého státu. Důležitost této funkce pro Českou republiku (dále jen
„ČR“), nachází své ústavněprávní zakotvení v ústavním pořádku České republiky
(dále jen „ústavní pořádek“), a to zejména v ústavním zákonu č. 110/1998 Sb., o
bezpečnosti České republiky. V rámci objektivního hodnocení je nutno uvést, že
ústavní úprava nevznikala s optimálním časovým předstihem, ale v jisté časové
tísni. Na ústavní základ zajišťování bezpečnosti ČR navázala poměrně rozsáhlá
87
zákonná úprava přijatá v letech 1999 a 2000, v současné době již poznamenaná
častými novelizacemi (reflektujícími např. reformu veřejné správy, profesionalizací
Armády ČR, reformu Policie ČR a rekodifikaci trestního práva), a proto dnes již do
jisté míry nepřehledná.
Úroveň zajišťování bezpečnosti ČR je nepochybně závislá na efektivní činnosti
celého složitého systému subjektů bezpečnosti ČR. Naše národní zkušenosti (např.
rozsáhlé záplavy na Moravě i v Čechách, zatopení metra) i mezinárodní zkušenosti
(např. teroristické útoky na New York a Washington 11. září 2001, katastrofální
záplavy v USA – New Orleans v roce 2005) ukazují, že vysoká míra materiálních
škod i fyzických ztrát mohla být (může být) do jisté míry eliminována včasným
vyhlášením příslušného krizového stavu a následně rychlým „spuštěním“ činností
celého systému příslušných subjektů, který má dimenzi ústavní (zákonnou),
organizační, fyzickou a materiální. Od nabytí účinnosti ústavního zákona č.
110/1998 Sb., o bezpečnosti České republiky (dnem 29. května 1998), uplynula již
delší doba, která prověřila pozitivně kvalitu ústavní i zákonné úpravy zajišťování
bezpečnosti ČR. Otázkou však je, zdali bude dosti flexibilní při konfrontaci70
s hrozbami, které přináší mezinárodnímu společenství počátek 21. století. K těmto
hrozbám patří rozpad státních struktur, globální zhoršování životního prostředí,
nedostatek zdrojů a potravin, prohlubující se chudoba a ekonomická nerovnost mezi
světovými regiony, terorismus a další.
Za specifickou a zvláště nebezpečnou hrozbu současnosti i budoucnosti je
nutno považovat terorismus (ve všech jeho podobách), zvláště pak pro jeho
nepředvídatelnost a zákeřnost.71
K jeho dalším charakteristickým a průvodním znakům patří, že:
• se jedná o fenomén, který provází státní formu organizace lidské
společnosti od jejího vzniku;
• se jedná z určitého pohledu o fenomén globální a univerzální, při bližším
zkoumání však svými příčinami, podmínkami, cíli (přímými i nepřímými),
typy, formami a následky o jev velmi proměnlivý;
• teroristé zpravidla uplatňují strategii tzv. asymetrického konfliktu;72
70
ČR je aktivně zapojená (Irák, Afganistán) do celosvětového protiteroristického úsilí,
logicky se tím stává potenciálním terčem ze strany mezinárodního terorismu.
71
Teroristický útok na americkou ambasádu v jemenském hlavním městě Saná dne 17. září
2008, teroristicky útok na hotel v pakistánské metropoli Islamabádu dne 20. září 2008 nebo
teroristický útok na moskevském mezinárodním letišti Domodědovo dne 24. ledna 2011 jsou
toho přesvědčivými důkazy.
72
Vaníček, J a kolektiv. Právní úprava krizového řízení v ČR. Praha: EUROLEX
BOHEMIA, 2006, s. 15 až 18.
88
• skutečnost, že nějaký subjekt bude ohrožen teroristickým činem nelze absolutně
vyloučit, vždy půjde o nenulovou pravděpodobnostní hodnotu;
• sebepropracovanější systém protiteroristických opatření, pak může tuto
pravděpodobnostní hodnotu pouze snížit.
Základy ústavní úpravy
ÚSTAVNÍ VYMEZENÍ POJMU BEZPEČNOST ČESKÉ REPUBLIKY
Ústavní pořádek České republiky pojem bezpečnost České republiky nikde
výslovně nevymezuje. Ústavní obsah tohoto pojmu je patrný zejména z koncepce a
ustanovení ústavního zákona č. 110/1998 Sb., o bezpečnosti České republiky (dále
jen „ÚZB”).
Podle důvodové zprávy k ÚZB koncepce ústavního zákona vychází
z komplexního pojetí bezpečnosti státu (ČR), která v sobě obsahuje zahraniční
politiku, vojenskou obranu a vnitřní pořádek a bezpečnost. Jejím cílem je všestranná
péče o člověka (o jakoukoli lidskou bytost), o jeho život, o dodržování lidských
práv a svobod, o ochranu majetku a životních jistot a o zachovávání funkcí státu
jako instituce, která zajišťuje bezpečnost.73
ÚZB v čl. 1 stanoví, že zajištění svrchovanosti a územní celistvosti ČR,
ochrana jejích demokratických základů a ochrana životů, zdraví a majetkových
hodnot je základní povinností státu.74 V čl. 2 odst. 1 ÚZB75 pak uvádí, že je-li
bezprostředně ohrožena svrchovanost, územní celistvost, demokratické základy
ČR nebo ve značném rozsahu vnitřní pořádek a bezpečnost, životy a zdraví,
majetkové hodnoty nebo životní prostředí, anebo je-li třeba plnit mezinárodní
závazky o společné obraně, lze vyhlásit podle intenzity, územního rozsahu a
charakteru situace krizové stavy v ÚZB vyjmenované (nouzový stav, stav ohrožení
státu nebo válečný stav).
Z výše uvedeného vyplývá, že zajišťováním bezpečnosti ČR je nutno rozumět
ochranu ústavních hodnot uvedených v čl. 1 a v čl. 2 odst. 1 ÚZB.76
73
Z důvodové zprávy k ústavnímu zákonu č. 110/1998 Sb., o bezpečnosti České republiky.
In: Pavlíček, V. a kolektiv. Ústava a ústavní řád ČR. 2. díl. Práva a svobody. Praha: Linde, a. s.,
2002, s. 374.
74
Jde o zvláštní případ výslovně formulované povinnosti státu. Stát nemůže tuto povinnost
převést na nestátní subjekty (např. na fyzické osoby nebo soukromé bezpečnostní služby). Stát
musí zajistit realizaci této povinnosti po stránce fyzické (personální), materiální i organizační.
75
K problematice vztahu čl. 43 odst. 1 Ústavy a čl. 2 odst. 1 ÚZB blíže Klíma, K. a
kolektiv. Komentář k Ústavě a Listině. Plzeň: Aleš Čeněk, 2009, s. 361 a 868.
76
Pavlíček, V. a kolektiv. Ústava a ústavní řád ČR. 2. díl. Práva a svobody. Praha: Linde, a.
s., 2002, s. 383. Mareš, M. Národní bezpečnost. In: Zeman, P. (ed.). Česká bezpečnostní
terminologie. Brno: MU, 2002, s. 18 až 21.
89
Bezpečnost ČR lze definovat jako stav, kdy ČR nehrozí bezprostřední ohrožení
svrchovanosti, územní celistvosti, demokratických základů ČR nebo ve značném rozsahu
vnitřního pořádku a bezpečnosti, životů a zdraví, majetkových hodnot nebo životního
prostředí, ani není třeba plnit mezinárodní závazky o společné obraně.77, 78
Takto na základě ústavního pořádku definovaný stav lze označit jako normální
(ústavní, právní) stav. Tento normální stav zůstává zachován i tehdy, když dochází
v jednotlivých případech k porušování práva, neboť státní systém disponuje řádnými
(běžnými) právními prostředky (např. plněním úkolů Policie ČR), které jsou na taková
narušení připraveny, a v rámci běžného chodu se s nimi dokáže vyrovnat, popř. umožní
jiným subjektům (orgánům územních samosprávných celků, právnickým i fyzickým
osobám), aby tak za stanovených právních podmínek učinily samy [např. plněním úkolů
obecní (městské) policie, činností soukromých bezpečnostních služeb, jednáním v nutné
obraně, jednáním v krajní nouzi, svépomocí].79
VYMEZENÍ NĚKTERÝCH DALŠÍCH ZÁKLADNÍCH POJMŮ
Svrchovanost (suverenita) ČR – nezávislost státní moci na jakékoli jiné moci
uvnitř státu i navenek. Stát je plnoprávným subjektem mezinárodního práva a pouze
jemu náleží výlučná moc na jeho území. Svrchovanost ČR vyjadřuje její vztah
k jiným státům a znamená, že není součástí jiného státu. Svrchovanost ČR znamená
výlučnost její státní moci na území státu vůči jeho obyvatelům. Je uskutečňována
orgány státu. Svrchovanost ČR je nedělitelná a nemůže být přenesena bez změny
(Ústavy České republiky) ústavního pořádku na jiné orgány. Svrchovanost ČR není
však pojímaná jako neomezená. Z řady mezinárodních smluv, kterými je ČR vázána
vyplývají závazky, které podmíněně omezují svrchovanost orgánů moci
77
Uvedená definice koresponduje s doporučenou definicí: „Národní bezpečnost je stav, kdy
objektu (národnímu státu jako celku nebo jeho podstatným atributům) nehrozí závažné ohrožení
svrchovanosti, územní celistvosti, základů politického uspořádání, vnitřního pořádku a
bezpečnosti, životů a zdraví občanů, majetkových hodnot a životního prostředí. Ani jeho spojenci
nejsou vystaveni hrozbám, které by v případě jejich aktivace vyžadovaly ozbrojenou či jinou
rizikovou spoluúčast. Objekt je schopen a ochoten potenciální hrozby rozpoznat a v maximální
míře jim zamezovat, popřípadě je eliminovat“, kterou uvádí Mareš, M. Národní bezpečnost. In:
Zeman, P. (ed.). Česká bezpečnostní terminologie. Brno: MU, 2002, s. 20. Koresponduje také
s vymezením, které uvádí základní bezpečnostní dokument vlády – Bezpečnostní strategie ČR. Ta
„chápe pojem bezpečnost jako žádoucí stav, kdy jsou na nejnižší míru snížena rizika pro ČR
plynoucí z hrozeb vůči obyvatelstvu, svrchovanosti a územní celistvosti, demokratickému zřízení
a principům právního státu, vnitřnímu pořádku, majetku, životnímu prostředí, plnění
mezinárodních bezpečnostních závazků a dalším definovaným zájmům“. (www.vlada.cz)
78
Ústavní obsah pojmu bezpečnost ČR se bude v závislosti na nových druzích ohrožení
chráněných ústavních hodnot samozřejmě měnit (lze předpokládat, že se bude rozšiřovat).
79
Filip, J. Ústavní právo. 1. Základní pojmy a instituty. Ústavní základy ČR. 4. vydání.
Brno: MU 2003, s. 508.
90
zákonodárné, výkonné i soudní (čl. 1, čl. 9 odst. 2, čl. 10, čl. 10a a čl. 10b odst. 1 a
2 Ústavy). Zajišťování svrchovanosti ČR je základní povinností státu (čl. 1 ÚZB).
Územní celistvost ČR – územní nedotknutelnost státu. Pojem územní celistvost
ČR souvisí s čl. 1 (ČR je jednotný stát) a čl. 11 (území ČR tvoří nedílný celek)
Ústavy České republiky (dále jen „Ústava“). Žádná část území ČR nesmí být
vyjmuta z územní celistvosti ČR a podřízena komukoli jinému než orgánům ČR.
Demokratické základy ČR – co se rozumí demokratickými základy ČR, je
vyjádřeno zejména v základních ustanoveních Ústavy (čl. 1, 2, 4, 5 a 6, čl. 9 odst. 2 a 3)
a v obecných ustanoveních (čl. 2) Listiny základních práv a svobod (dále jen „LZPS“).
Mezinárodní závazky o společné obraně – ani na počátku třetího tisíciletí není
mezinárodní situace taková, že by bylo odstraněno nebezpečí války a ohrožení
svrchovanosti a územní celistvosti jednotlivých států. Zejména menší státy (včetně ČR)
jsou z tohoto pohledu existenčně závislé na mezinárodní stabilitě, dodržování norem
mezinárodního práva a uzavřených spojeneckých svazcích. Mezinárodní závazky o
společné obraně mohou vyplývat ze smluv dvoustranných i vícestranných. K
mnohostranným smlouvám patří zejména smlouvy vyplývající z členství v Organizaci
spojených národů. Jakékoli závazky vyplývající z mezinárodních smluv mohou
směřovat jen ke společné obraně, nikoliv k společnému útoku proti jinému státu nebo
skupině států.80 Společný útok by byl v rozporu s Chartou Organizace spojených národů,
Severoatlantickou smlouvou i ústavním pořádkem ČR.81
S ústavním základem zákazu útočné války korespondují i ustanovení zákona
č. 40/2009 Sb., trestního zákoníku. V dílu druhém hlavy XIII., která má název
Trestné činy proti lidskosti, proti míru a válečné trestné činy, jsou uvedeny
skutkové podstaty trestných činů: přípravy útočné války (§ 406), podněcování
útočné války (§ 407) a styků ohrožujících mír (§ 409). Tyto trestné činy jsou
vyloučeny z promlčení (§ 35).
Krizové stavy
VYMEZENÍ POJMU KRIZOVÁ SITUACE A POJMU KRIZOVÉ STAVY
1. Ústavní pořádek ani tyto dva pojmy nikde výslovně neuvádí ani
nevymezuje.82 Jejich obsah lze však dovodit z koncepce ÚZB. Z ustanovení ÚZB
80
Například čl. 2 odst. 4 Charty Organizace spojených národů zní: „Všichni členové se
vystříhají ve svých mezinárodních stycích hrozby silou nebo použití síly jak proti územní
celistvosti nebo politické nezávislosti kteréhokoli státu, tak proti jakýmkoli jiným způsobům
neslučitelným s cíli Organizace spojených národů.“
81
Pavlíček, V. a kolektiv. Ústavní právo a státověda. II. díl. Ústavní právo ČR. 1. část.
Praha: Linde, a. s., 2008, s. 721 a722.
82
V odborné literatuře se setkáváme ve stejném či obdobném smyslu s používáním i
dalších pojmů jako např. bezpečnostní situace, mimořádná situace, výjimečná situace, krizový
91
a z důvodové zprávy k ÚZB vyplývá, že krizová situace83 nastává, je-li
bezprostředně ohrožena svrchovanost, územní celistvost, demokratické základy ČR
nebo ve značném rozsahu vnitřní pořádek a bezpečnost, životy a zdraví, majetkové
hodnoty nebo životní prostředí anebo je-li třeba plnit mezinárodní závazky o
společné obraně a nelze-li ohrožení zamezit ani jeho následky odstranit řádnou
(běžnou) činností příslušných subjektů [zejména státních orgánů (zvláště správních
úřadů), orgánů územních samosprávných celků, ozbrojených sil, ozbrojených
bezpečnostních sborů, záchranných sborů a havarijních služeb].84 Limitujícím
prvkem pro vznik krizové situace je rozsah ohrožení nebo narušení bezpečnosti ČR,
při kterém příslušné subjekty již nejsou schopny tuto situaci řešit řádnými (běžnými)
právními prostředky, jimiž jsou v rámci svých pravomocí vybaveny.
Podle důvodové zpráva k ÚZB „pojem krizová situace vyjadřuje faktický stav”.
V závislosti na charakteru krizové situace umožňuje ÚZB (čl. 2 odst. 1) kompetentním
ústavním orgánům vyhlásit krizové stavy (mimořádné stavy)85 jako právní (ústavní)
kategorie, kterým odpovídají systémy mimořádných (výjimečných) právních prostředků
k zajišťování (k obnovení) normálního (ústavního, právního) stavu.86
stav, výjimečný stav, mimořádný stav atd. V celé řadě odborných publikací pak nacházíme
doporučené definice. Pro čtenáře tak vzniká do jisté míry nepřehledná a nesrozumitelná situace.
83
Vaníček, J. a kolektiv v publikaci Právní úprava krizového řízení. Praha: EUROLEX
BOHEMIA, 2006 na str. 37 uvádí doporučenou definici: „Krizová situace je ohrožení takové
povahy a rozsahu, které představuje vážnou bezprostřední hrozbu pro existenci státu a život
jeho obyvatelstva a kdy orgány veřejné moci nejsou schopny řešit tuto situaci standardními
(běžnými) prostředky”.
84
Hlaváč, I. Krizová situace. In: Zeman, P. (ed.). Česká bezpečnostní terminologie. Brno:
MU, 2002, s. 114 až 119. Autor na str. 120 uvádí doporučenou definici: „Krizová situace je stav
vážného narušení fungování určitého systému či jeho části, spojený s potřebou časově a
systémově adekvátního rozhodnutí a řešení. Krizová situace je mimořádná událost, při níž jsou
ohroženy cenné a chráněné hodnoty, zájmy či statky státu a jeho občanů a při které hrozící
nebezpečí nelze odvrátit nebo způsobené škody odstranit běžnou činností správních úřadů,
orgánů územní samosprávy, ozbrojených sil, záchranných sborů, havarijních a jiných služeb”.
85
V odborné literatuře se setkáváme v této souvislosti s různými pojmy. Pojem mimořádné
stavy používá ve své učebnici Filip, J. Ústavní právo. 1. Základní pojmy a instituty. Ústavní
základy ČR. Brno: MU, 2003, s. 509 a násl. Stejně tak i Pavlíček, V. a kolektiv. Ústavní právo a
státověda. II. Díl. Ústavní právo ČR. 1. část. Praha: Linde, a. s., 2008, s. 723. Platné právo ČR
mluví o krizových stavech (viz zák. č. 240/1999 Sb., zák. č. 239/2000 Sb.). Stejně tak i Vaníček,
J. Činnost ústavních orgánů za krizových situací. Správní právo 5/2001, s. 257 a násl., Horák, R.
a kolektiv. Průvodce krizovým řízením pro veřejnou správu. Praha: Linde, a. s., 2004.
86
„Mimořádný právní stav je souborem zvláštních opatření, která za běžné situace nemají místo
v ústavním uspořádání demokratického právního státu založeného na suverenitě lidu a dělbě moci, ale
jejichž užití jako naprosto mimořádných prostředků je legitimováno mimořádností hrozby, které je
92
ÚZB v čl. 2 odst. 1 stanoví, že je-li bezprostředně ohrožena svrchovanost, územní
celistvost, demokratické základy ČR nebo ve značném rozsahu vnitřní pořádek a
bezpečnost, životy a zdraví, majetkové hodnoty nebo životní prostředí anebo je-li třeba
plnit mezinárodní závazky o společné obraně, lze vyhlásit podle intenzity, územního
rozsahu a charakteru situace krizové stavy v ÚZB vyjmenované, a to nouzový stav, stav
ohrožení státu nebo válečný stav. Úpravu konkrétních důvodů k vyhlášení těchto stavů
pak obsahuje čl. 43 odst. 1 Ústavy a čl. 5 a 7 ÚZB.
Podle závažnosti zásahu do ústavních poměrů a naléhavosti takových opatření
Ústava a ÚZB stanoví a rozlišuje pravomoc pro vyhlašování krizových stavů pro
komory Parlamentu a pro vládu.87 Rozhodnutí o ústavním krizovém stavu má vzápětí
řadu dopadů na chod ústavního systému a běžný život společnosti.
Na ústavní úpravu krizových stavů navazující krizový zákon (zák. č. 240/2000
Sb.) stanoví v § 3 odst. 1 konkrétní podmínky pro vyhlášení dalšího druhu
krizového stavu,88 který má zákonný název stav nebezpečí.
Vyhlášením krizových stavů nabývají orgány státní moci (zejména orgány
moci výkonné) i orgány územních samosprávných celků určitá práva a vznikají jim
určité povinnosti, jiné subjekty (právnické i fyzické osoby) jsou pak nuceny strpět
určitá omezení svých práv a lze jim ukládat mimořádné povinnosti. Mobilizují se
tak síly a prostředky k překonání krizových situací.
2. Kvalifikovat situaci za krizovou je otázkou vysoce odbornou a odpovědnou,
která náleží výlučně do sféry věcně příslušných odborných, řídících, resp.
politických orgánů, a to po pečlivém zvážení nastalých rizik a dalších relevantních
informací a údajů. K tomu je třeba uvést, že kvalifikovaná situace se považuje de
iure za krizovou situací teprve vyhlášením příslušného krizového stavu!89 Stát
(orgány veřejné moci) poté může aplikovat zvláštní nástroje (opatření)
k překonávání krizových situací. Toto pojetí koresponduje s čl. 4 odst. 1
Mezinárodního paktu o občanských a politických právech90i s čl. 15 odst. 1
Evropské úmluvy o lidských právech a základních svobodách.91
vystaveno státotvorné společenství.“. Suchánek, R., Jirásková, V. et al. Ústava České republiky v praxi.
Praha: Leges, 2009, s. 340.
87
Pavlíček, V. a kolektiv. Ústavní právo a státověda. II. Díl. Ústavní právo ČR., 1. část.
Praha: Linde, a. s., 2008, s. 723.
88
Vymezeného pouze zákonem.
89
K tomu blíže Vaníček, J. a kolektiv. Právní úprava krizového řízení. Praha: EUROLEX
BOHEMIA, 2006, s. 34 až 37.
90
„Je-li za mimořádné situace, která je úředně vyhlášena, ohrožen život národa, mohou státy,
smluvní strany Paktu, přijmout opatření zmírňující jejich závazky podle Paktu v rozsahu, který si
vyžádají potřeby takové situace za podmínky, že tato opatření nejsou v rozporu s jejich jinými závazky
podle mezinárodního práva a neznamenají diskriminaci podle rasy, barvy, pohlaví, jazyka, náboženství
93
3. Krizové situace92 lze dělit na vojenské93 krizové situace a nevojenské94 (civilní)
krizové situace. Vojenské krizové situace vzniknou zejména v souvislosti s rozsáhlou
závažnou diverzní činností proti ČR spojenou se zjevnou přípravou vojenské agrese cizí
moci, s vnějším vojenským napadením ČR, s plněním spojeneckých závazků v zahraničí
vojenskými silami, včetně účastí v mezinárodních mírových operacích. Nevojenské
(civilní) krizové situace vzniknou zejména v souvislosti s povodněmi a ostatními
živelními pohromami, s radiačními a ostatními haváriemi, s hromadnými epidemiemi
lidí95 a hromadnými nákazami zvířat, s narušením funkčnosti dopravní soustavy, veřejných informačních a komunikačních soustav, s rozsáhlými migračními vlnami, s aktivitami mezinárodního zločinu a terorismu, se závažným a dlouhotrvajícím narušením
pořádku uvnitř ČR. Krizové situace mohou mít samozřejmě i kombinovaný charakter.
SYSTÉM KRIZOVÝCH STAVŮ
Český právní řád upravuje čtyři druhy krizových stavů: 1. stav nebezpečí;
2. nouzový stav; 3. stav ohrožení státu; 4. válečný stav.
Z ústavní a zákonné úpravy vyplývá, že krizové stavy tvoří systém, pro který
platí, že:
• v případě krizových situací, které nemají vojenský charakter, lze vyhlásit
stav nebezpečí, nouzový stav a stav ohrožení státu;
• při krizových situacích vojenského charakteru lze vyhlásit stav ohrožení
státu nebo válečný stav;
nebo sociálního původu”. (Mezinárodní pakt o občanských a politických právech je publikován pod č.
120/1976 Sb.)
91
„V případě války nebo jakéhokoli jiného veřejného ohrožení státní existence může každá
Vysoká smluvní strana přijmout opatření k odstoupení od závazků stanovených v této Úmluvě v rozsahu
přísně vyžadovaném naléhavosti situace, pokud tato opatření nebudou neslučitelná s ostatními závazky
podle mezinárodního práva”. (Úmluva o ochraně lidských práv a základních svobod je publikována pod
č. 209/1992 Sb.)
92
Horák, R. a kolektiv. Průvodce krizovým řízením pro veřejnou správu. Praha: Linde,
a.s., 2004, s. 82 až 98.
93
„Vojenská krizová situace je situace, která vzniká v souvislosti s napadením státu, vnějším
ohrožením jeho svrchovanosti nebo územní celistvosti nebo plněním mezinárodních závazků a za
určitých podmínek i v souvislosti s vnitřním ohrožením státu”. (Vaníček, J. a kolektiv. Právní úprava
krizového řízení. Praha: EUROLEX BOHEMIA, 2006, s. 69)
94
„Nevojenská krizová situace je situace, která vzniká v souvislosti s vnitřním ohrožením
svrchovanosti státu nebo jeho územní celistvosti, ohrožením demokratických základů státu a
bezpečnosti, životů a zdraví, majetkových hodnot včetně ekonomických (hospodářských) nebo
životního prostředí”. (Vaníček, J. a kolektiv. Právní úprava krizového řízení. Praha: EUROLEX
BOHEMIA, 2006, s. 79)
95
Například španělskou chřipkou (kmen H1N1) onemocnělo v roce 1918 až 40 % světové
populace a zemřelo na ni 50 miliónů lidí. V roce 1957 asijská chřipka (kmen H2N2) zabila 2
milióny osob. V roce 1968 hongkongská chřipka (kmen H3N2) měla okolo 1 miliónu obětí.
94
• není-li možné účelně odvrátit vzniklé ohrožení v rámci stavu nebezpečí,
vyhlašuje vláda (za předpokladu, že ke vzniku krizové situace vedly příčiny
nevojenského charakteru) z vlastního podnětu či na návrh hejtmana kraje
(primátora hlavního města Prahy) nouzový stav;
• pokud by vnitřně bezpečnostní ohrožení nenaplňovalo důvody pro
vyhlášení stavu ohrožení státu, lze vyhlásit pouze stav nebezpečí nebo
nouzový stav;
• stav ohrožení státu je nejvyšším krizovým stavem pro nevojenské krizové
situace, které však souvisejí s vnitřně bezpečnostním ohrožením. 96
STAV NEBEZPEČÍ
Stav nebezpečí je krizovým stavem, který se může vyhlásit v případě
krizových situací, k jejichž vzniku vedly příčiny nevojenského charakteru. Je
přechodovou kategorií mezi normálním stavem a nouzovým stavem.97 Právní úpravu
stavu nebezpečí stanoví zejména krizový zákon (zákon č. 240/2000 Sb.).
Důvody pro vyhlášení stavu nebezpečí stanoví § 3 odst. 1 krizového zákona takto:
„Jsou-li v případě živelní pohromy, ekologické nebo průmyslové havárie, nehody nebo
jiného nebezpečí ohroženy životy, zdraví, majetek, životní prostředí, pokud nedosahuje
intenzita ohrožení značného rozsahu, a není možné odvrátit ohrožení běžnou činností
správních úřadů a složek integrovaného záchranného systému.“
Stav nebezpečí nelze vyhlásit z důvodu stávky vedené na ochranu práv
a oprávněných hospodářských a sociálních zájmů.
Stav nebezpečí může vyhlásit hejtman kraje a v Praze primátor hlavního města
Prahy (dále jen „hejtman“). Rozhodnutí o vyhlášení stavu nebezpečí musí
obsahovat krizová opatření a jejich rozsah. Hejtman neprodleně informuje
o vyhlášení stavu nebezpečí vládu, Ministerstvo vnitra a sousední kraje, pokud
mohou být krizovou situací dotčeny. Stav nebezpečí lze vyhlásit jen s uvedením
důvodů, na nezbytně nutnou dobu a pro celé území kraje nebo pro jeho část. Stav
nebezpečí lze vyhlásit na dobu nejvýše 30 dnů. Prodloužit dobu stavu nebezpečí
vyhlášeného hejtmanem lze jen se souhlasem vlády. Stav nebezpečí končí
uplynutím doby, na kterou byl vyhlášen, pokud hejtman nebo vláda nerozhodnou o
jeho zrušení před uplynutím této doby.
Rozhodnutí o stavu nebezpečí se vyhlašuje uveřejněním plného znění ve Věstníku
právních předpisů kraje. Účinnosti nabývá okamžikem, který se v něm stanoví.
Rozhodnutí se vyvěšuje na úřední desce krajského úřadu a na úředních deskách
96
K tomu blíže Vaníček, J. a kolektiv. Právní úprava krizového řízení. Praha: EUROLEX
BOHEMIA, 2006, s. 89 a 90.
97
Filip, J. Ústavní právo. 1. Základní pojmy a instituty. Ústavní základy ČR. 4. vydání.
Brno: MU, 2003, s.. 529.
95
obecních úřadů na území, kde je stav nebezpečí vyhlášen. Krajský úřad zveřejní
rozhodnutí též dalšími způsoby v místě obvyklými, zejména prostřednictvím
hromadných informačních prostředků a místního rozhlasu.
S vyhlášením stavu nebezpečí jsou spojeny následující důsledky:
1. Hejtman:
• plní úkoly uvedené v § 14 odst. 2 a 3 krizového zákona (např. organizuje a
koordinuje evakuaci),
• je oprávněn nařídit konkrétní krizová opatření uvedená v § 14 odst. 5 a 6
krizového zákona (např. nařídit hlášení přechodné změny pobytu osob).
2. Hejtman (starosta příslušné obce) může zavést regulační opatření v hospodářské
oblasti na základě zákona o hospodářských opatřeních pro krizové stavy.
3. Další důsledky vyhlášení stavu nebezpečí jsou uvedeny v krizovém zákoně,
v zákoně o hospodářských opatřeních pro krizové stavy, v trestním zákoníku (zák.
č. 40/2009 Sb.) a navazujících zákonech.
NOUZOVÝ STAV
Nouzový stav98 je krizovým stavem, který lze vyhlásit při vzniku krizové
situace, kdy důvodem jejího vzniku jsou zejména nevojenské příčiny.99 Ústavní
úpravu nouzového stavu stanoví ÚZB (zejména čl. 5 a 6).
Důvody pro vyhlášení nouzového stavu stanoví čl. 5 odst. 1 ÚZB takto:
„V případě živelních pohrom, ekologických nebo průmyslových havárií, nehod nebo
jiného nebezpečí, které ve značném rozsahu ohrožují životy, zdraví nebo majetkové
hodnoty anebo vnitřní pořádek a bezpečnost”.
Uvedené důvody jsou stanoveny taxativně, i když v obecných pojmech. Týkají
se takového nebezpečí (může vzniknout lidskou činností, ale také jinak), které musí
nastat zcela náhle a vyžaduje okamžité reagování státních orgánů, jako tomu bývá
typicky při povodních, velkých lesních požárech, při průmyslových haváriích, při
radiační havárii apod.100, 101
Nouzový stav nemůže být vyhlášen z důvodu stávky vedené na ochranu práv
a oprávněných hospodářských a sociálních zájmů (čl. 5 odst. 2 ÚZB).
Nouzový stav může (ale nemusí) vyhlásit vláda (z vlastního podnětu nebo na
základě požadavků hejtmana). Je-li nebezpečí z prodlení, může vyhlásit nouzový
98
I když ústavní i zákonný název zní „nouzový stav”, setkáváme se ve sdělovacích
prostředcích i v praxi s nepřesným názvem „stav nouze”.
99
„Nouzový stav státu není situace, která by měla předvídaně především politický
charakter”. Klíma, K. Ústavní právo. Plzeň: Aleš Čeněk 2006, s. 215.
100
Kolektiv autorů. Ochrana člověka za mimořádných událostí. Praha: Ministerstvo vnitra –
Generální ředitelství Hasičského záchranného sboru České republiky, 2003, str. 11.
101
Pavlíček, V. a kolektiv. Ústavní právo a státověda. 2. díl, Ústavní právo ČR. 1. část.
Praha: Linde, a. s., 2008, s. 723.
96
stav předseda vlády. Jeho rozhodnutí vláda do 24 hodin od vyhlášení schválí nebo
zruší. Vláda o vyhlášení nouzového stavu neprodleně informuje Poslaneckou
sněmovnu, která může vyhlášení nouzového stavu zrušit. Nouzový stav se může
vyhlásit jen s uvedením důvodů na určitou dobu a pro určité území. Může se
vyhlásit nejdéle na dobu 30 dnů pro omezené nebo celé území ČR. Uvedená doba se
může prodloužit jen po předchozím souhlasu Poslanecké sněmovny. Nouzový stav
končí uplynutím doby, na kterou byl vyhlášen, pokud vláda nebo Poslanecká
sněmovna nerozhodnou o jeho zrušení před uplynutím této doby. V době, kdy je
Poslanecká sněmovna rozpuštěna (čl. 35 Ústavy), přísluší podle čl. 11 písm. a)
ÚZB rozhodnout o prodloužení nebo zrušení nouzového stavu Senátu.
Rozhodnutí o nouzovém stavu se zveřejňují v hromadných sdělovacích
prostředcích a vyhlašují se stejně jako zákon (čl. 12 ÚZB). Účinnosti nabývají
okamžikem, který se v rozhodnutí stanoví.
S vyhlášením nouzového stavu jsou spojeny následující důsledky:
1. Současně s vyhlášením nouzového stavu musí vláda vymezit (čl. 6 odst. 1
ÚZB), která práva stanovená ve zvláštním zákoně102 a v jakém rozsahu se v souladu
s LZPS103 omezují a které povinnosti a v jakém rozsahu se ukládají. Podrobnosti
stanoví zákon (k tomu srov. § 5 a 6 krizového zákona).
2. Po dobu nouzového stavu lze za podmínek uvedených v čl. 10 ÚZB
prodloužit104 zákonem pravidelná volební období (vztahuje se na volby všeho
druhu), nejdéle však o šest měsíců.
3. Vláda může nařízením zavést regulační opatření v hospodářské oblasti na
základě zákona o hospodářských opatřeních pro krizové stavy.
4. Další důsledky vyhlášení nouzového stavu jsou uvedeny v bezpečnostních
zákonech, v zákoně o hospodářských opatřeních pro krizové stavy, v trestním zákoníku
(zák. č. 40/2009 Sb.) a v dalších navazujících zákonech.
STAV OHROŽENÍ STÁTU
Stav ohrožení státu je krizovým stavem, který lze vyhlásit při ohrožení státu
vojenského charakteru a při nejvyšším stupni ohrožení státu nevojenského (civilního)
charakteru, které však souvisí s vnitřně bezpečnostním ohrožením.105,106 Při vzniku
102
Jde především o krizový zákon.
K tomu srov. zejména čl. 4 LZPS.
104
Ustanovení čl. 10 ÚZB doplňuje čl. 21 odst. 2 LZPS, který zní: „Volby se musí konat
ve lhůtách nepřesahujících pravidelná volební období stanovená zákonem.“
105
Ohrožení státu „má tedy bezprostřední politický charakter ohrožení teritoria, existence
republiky a demokracie jako formy vládnutí ve smyslu ústavních základů“. Klíma, K. Ústavní
právo. Plzeň: Aleš Čeněk, 2006, s. 216.
106
K tomu též blíže Vaníček, J. a kolektiv. Právní úprava krizového řízení. Praha:
EUROLEX BOHEMIA, 2006, s. 89 a 90.
103
97
krizové situace nevojenského – záchranného charakteru nelze stav ohrožení státu
vyhlásit. Ústavní úpravu stavu ohrožení státu stanoví ÚZB (zejména čl. 7).
Důvody pro vyhlášení stavu ohrožení státu stanoví čl. 7 odst. 1 ÚZB takto:
„Je-li bezprostředně ohrožena svrchovanost státu nebo územní celistvost státu
anebo jeho demokratické základy.“
Stav ohrožení státu může (ale nemusí) vyhlásit na návrh vlády Parlament (na
oddělených schůzích komor). K přijetí usnesení o vyhlášení stavu ohrožení státu je třeba
souhlasu nadpoloviční většiny všech poslanců a souhlasu nadpoloviční většiny všech
senátorů. V usnesení Parlament vymezí území, kterého se vyhlášený stav týká. Stav
ohrožení státu se vyhlašuje pro omezené nebo pro celé území ČR bez časového omezení.
V době, kdy je Poslanecká sněmovna rozpuštěna (čl. 35 Ústavy), přísluší podle čl. 11
písm. a) ÚZB rozhodnout o vyhlášení stavu ohrožení státu Senátu. V ústavním pořádku
není výslovně uvedeno, kdo rozhoduje o zrušení stavu ohrožení státu.107
Rozhodnutí o stavu ohrožení státu se zveřejňují v hromadných sdělovacích
prostředcích a vyhlašují se stejně jako zákon (čl. 12 ÚZB). Účinnosti nabývají
okamžikem, který se v rozhodnutí stanoví.
S vyhlášením stavu ohrožení státu jsou spojeny následující důsledky:108
1. Po dobu stavu ohrožení státu:
• může vláda požadovat, aby Parlament projednal vládní návrh zákona ve
zkráceném jednání, o takovém návrhu se PS usnese do 72 hodin a Senát do
24 hodin od jeho postoupení Poslaneckou sněmovnou. Jestliže se Senát
v této lhůtě nevyjádří, platí, že je návrh zákona přijat;
• prezident republiky nemá právo vracet zákon přijatý ve zkráceném jednání;
• ve zkráceném jednání nemůže vláda předložit návrh ústavního zákona;
• lze za podmínek uvedených v čl. 10 ÚZB prodloužit109 zákonem pravidelná
volební období (vztahuje se na volby všeho druhu), nejdéle však o šest
měsíců.
2. I když čl. 7 ÚZB neobsahuje obdobu úpravy v čl. 6 odst. 1 ÚZB, lze za
stavu ohrožení státu podle § 5 krizového zákona na nezbytně nutnou dobu
a v nezbytně nutném rozsahu omezit určitá práva a současně je vláda oprávněna
nařídit krizová opatření uvedená v § 6 a 7 krizového zákona.
3. K zajištění obrany státu za stavu ohrožení státu se podle § 53 odst. 1 zákona
o zajišťování obrany ČR (zák. č. 222/1999 Sb.) v nezbytně nutné míře omezuje
svoboda pohybu a pobytu a právo pokojně se shromažďovat.
107
Lze dovodit, stav ohrožení státu může být ukončen stejným způsobem, jako byl
vyhlášen.
108
Omezení základních práv a svobod za stavu ohrožení státu upravují bez výslovného
ústavního zmocnění běžné zákony.
109
Ustanovení čl. 10 ÚZB doplňuje čl. 1 odst. 2 LZPS.
98
4. Po vyhlášení stavu ohrožení státu prezident republiky nařizuje mobilizační
výzvou na návrh vlády mobilizaci ozbrojených sil (§ 23 branného zákona).
5. Vláda může nařízením zavést regulační opatření v hospodářské oblasti na
základě zákona o hospodářských opatřeních pro krizové stavy.
6. Vláda může za stavu ohrožení státu upravit nařízením sazby daně z příjmu, daně
z přidané hodnoty, daně silniční a sazby správních a soudních poplatků.
7. Další důsledky vyhlášení stavu ohrožení státu jsou uvedeny v zákonech
upravujících obranu ČR, v bezpečnostních zákonech, v zákoně o hospodářských
opatřeních pro krizové stavy a v dalších navazujících zákonech.
8. Řada kvalifikovaných skutkových podstat uvedených ve zvláštní části
trestního zákoníku (zák. č. 40/2009 Sb.) obsahuje kvalifikační znak „za stavu
ohrožení státu”.
Za stavu ohrožení státu orgány krizového řízení mohou činit krizová opatření
související s nevojenským (civilním) ohrožením nebo s vojenským ohrožením. Může ale
dojít i ke společnému užití obou typů opatření. Po vyhlášení vojenského stavu ohrožení
státu lze však užít krizová opatření pro nevojenský (civilní) stav ohrožení státu jen
v míře, která souvisí s vojenským krizovým stavem (např. půjde o likvidaci požárů
vyvolaných vojenskými útoky).
VÁLEČNÝ STAV
Válečný stav je krizovým stavem, který lze vyhlásit při nejvyšším stupni
vojenského ohrožení ČR (vnějšího), nebo je-li třeba plnit mezinárodní smluvní
závazky o společné obraně proti napadení (tzn., že ČR bezprostředně ohrožena na
své samostatnosti a celistvosti být nemusí). Vyhlášení válečného stavu má v českém
ústavním právu význam ve vztahu k cizím státům i vůči vlastnímu obyvatelstvu, a
to jako akt nejvyšší důležitosti pro existenci národa a státu.110 Ústavní úpravu
válečného stavu stanoví Ústava (čl. 39 odst. 3, čl. 43 odst. 1) a ÚZB (zejména čl. 2).
„Ústavnímu právu je vyhrazeno určit, komu přísluší válečný stav vyhlásit a s jakými
vnitrostátními důsledky”111.
Důvody pro vyhlášení válečného stavu stanoví čl. 43 odst. 1 Ústavy takto: „Jeli ČR napadena, nebo je-li třeba plnit mezinárodní smluvní závazky o společné
obraně proti napadení”.
Rozhodnutí o válečném stavu má pro případ agrese pouze deklaratorní
charakter; jinak je tomu při plnění mezinárodního závazku při společné obraně. Ani
v případě, je-li třeba plnit závazky o společné obraně proti napadení, nemůže
110
Pavlíček, V., Hřebejk, J. Ústava a ústavní řád ČR. 1. díl. Ústavní systém. Praha: Linde, a. s.,
1998, s. 181.
111
Pavlíček, V. a kolektiv. Ústavní právo a státověda. II. Díl. Ústavní právo ČR. 1. část. Praha:
Linde, a. s., 2008, s. 724 a 725.
99
Parlament rozhodnout o vyhlášení válečného stavu, pokud by mělo jít o útok, neboť
útočná válka je zakázána mezinárodněprávně (srovnej např. čl. 2 odst. 3 a 4 Charty
Organizace spojených národů)112 i ústavněprávně. Vždy půjde jen o reakci na akci
někoho jiného.
Válečný stav může (ale nemusí) vyhlásit na návrh vlády Parlament (na
oddělených schůzích komor).113 Ústava požaduje k přijetí usnesení o vyhlášení
válečného stavu souhlasu nadpoloviční většiny všech poslanců a nadpoloviční
většiny všech senátorů (čl. 39 odst. 3). V době, kdy je PS rozpuštěna (čl. 35
Ústavy), přísluší podle čl. 11 písm. a) ÚZB rozhodnout o vyhlášení válečného stavu
Senátu. Válečný stav se vyhlašuje pro celé území ČR bez časového omezení.
V ústavním pořádku není výslovně uvedeno, kdo rozhoduje o zrušení válečného
stavu.114 „Je možno dovodit, že válečný stav má být ukončen stejným způsobem,
jako byl vyhlášen
Rozhodnutí o vyhlášení válečného stavu se zveřejní v hromadných sdělovacích
prostředcích a vyhlásí se stejně jako zákon (čl. 12 ÚZB). Účinnosti nabývá
okamžikem, který se v rozhodnutí stanoví.
S vyhlášením válečného stavu jsou spojeny následující důsledky:115
1. Vyhlášením válečného stavu se uvádí do pohybu řada krizových opatření,
kterými se výrazně mění vnitřní fungování ČR (mobilizace ozbrojených sil,
omezení základních lidských práv a svobod a uložení povinností atd.) a které se
promítají i do vnějších vztahů (přerušení diplomatických vztahů, uzavření hranic,
vypovězení bilaterálních smluv atd.).
2. Po dobu válečného stavu:
• může vláda požadovat, aby Parlament projednal vládní návrh zákona ve
zkráceném jednání, o takovém návrhu se PS usnese do 72 hodin a Senát do
24 hodin od jeho postoupení Poslaneckou sněmovnou. Jestliže se Senát
v této lhůtě nevyjádří, platí, že je návrh zákona přijat;
• prezident republiky nemá právo vracet zákon přijatý ve zkráceném jednání;
• ve zkráceném jednání nemůže vláda předložit návrh ústavního zákona;
112
Podle čl. 2 odst. 3 Charty Organizace spojených národů: „Všichni členové řeší své
mezinárodní spory pokojnými prostředky tak, aby ani mezinárodní mír a bezpečnost, ani spravedlnost
nebyly ohrožovány.“
113
Otázkou je reálnost vyhlášení válečného stavu za situace překvapivého napadení ČR. K tomu
blíže Suchánek, R., Jirásková, V. et al. Ústava České republiky v praxi. Praha: Leges, 2009, s. 344.
114
„Je možno dovodit, že válečný stav má být ukončen stejným způsobem, jako byl
vyhlášen”. Sládeček, V., Mikule, V., Syllová, J. Ústava České republiky. Komentář. 1. vydání.
Praha: C. H. Beck, 2007, s. 325.
115
Omezení základních práv a svobod za válečného stavu upravují bez výslovného
ústavního zmocnění běžné zákony.
100
• lze za podmínek uvedených v čl. 10 ÚZB prodloužit116 zákonem pravidelná
volební období (vztahuje se na volby všeho druhu), nejdéle však o šest
měsíců.
3. K zajišťování obrany ČR za válečného stavu se podle § 53 odst. 1 zákona
o zajišťování obrany ČR (zák. č. 222/1999 Sb.) v nezbytně nutné míře omezuje
svoboda pohybu a pobytu a právo pokojně se shromažďovat.
4. Po vyhlášení stavu ohrožení státu prezident republiky nařizuje mobilizační
výzvou na návrh vlády mobilizaci ozbrojených sil (§ 23 branného zákona).
5. Vláda může nařízením zavést regulační opatření v hospodářské oblasti na
základě zákona o hospodářských opatřeních pro krizové stavy.
6. Vláda může za válečného stavu upravit nařízením sazby daně z příjmu, daně
z přidané hodnoty, daně silniční a sazby správních a soudních poplatků.
7. Další důsledky vyhlášení válečného stavu jsou uvedeny v zákonech
upravujících obranu ČR, v bezpečnostních zákonech, v zákoně o hospodářských
opatřeních pro krizové stavy a v dalších navazujících zákonech.
8. Řada kvalifikovaných skutkových podstat uvedených ve zvláštní části trestního
zákoníku (zák. č. 40/2009 Sb.) obsahuje kvalifikační znak „za válečného stavu”.
Závěrem
Z toho, co bylo uvedené, je možno odvodit a navrhnout následující dílčí
doporučení:
1. Provádět kontinuální revizi ústavní a zejména pak zákonné úpravy
zajišťování bezpečnosti ČR z hlediska její účinnosti a flexibility vůči měnícím se
bezpečnostním hrozbám a rizikům, kompatibility s obdobnými úpravami v zemích
NATO i Evropské unie.
2. Ústavní úpravu zajišťování bezpečnosti ČR upravit komplexně
v samostatném ústavním zákonu, který by byl lex specialis k Ústavě a Listině
základních práv a svobod (např. důsledkem by bylo vynětí úpravy válečného stavu
z Ústavy a její včlenění do speciálního ústavního zákona).
3. Zvážit potřebu přijetí komplxního zákona o vnitřní bezpečnosti, popř.
protiteroristického zákona.
4. Definovat v ústavní i zákonné úpravě jednoznačně základní pojmy (např. pojem
krizová situace) tak, aby vytvářely systém, který vychází z ústředního pojmu: bezpečnost
České republiky. Bohužel tento pojem není doposud ústavně definován.117
5. Ústavní, zákonná i podzákonná úprava musí odrážet stav moderní
bezpečnostní terminologie.118
116
Ustanovení čl. 10 ÚZB doplňuje čl. 21 odst. 2 LZPS.
Je otázkou politické vůle a věcí ústavodárce, zda do textu ÚZB zařadit též pojem
terorismus (i když jeho univerzální definice v podstatě neexistuje).
117
101
6. Koncipovat Bezpečnostní radu státu jako ústavní orgán sui generis –
s kompetencemi zvláštního nadresortního orgánu pro záležitosti bezpečnosti ČR;
samozřejmě s odpovědností vůči Parlamentu. Pokud se tak nestane, je ústavní
úprava Bezpečnostní rady státu bezpředmětná.
7. Zabývat se ústavní koncepcí vztahu prezidenta republiky jako vrchního
velitele ozbrojených sil k vládě a Bezpečnostní radě státu.
8. Zabývat se ústavně řešením situace, kdy by byla znemožněna činnost
Parlamentu (obou komor). Například umožnit, aby vláda měla oprávnění vyhlásit
stav ohrožení státu nebo válečný stav.119
9. Zvážit vytvoření ústředního správního úřadu pro zajišťování bezpečnosti
ČR (např. s názvem Úřad pro mimořádné stavy, Úřad pro krizové stavy, Krizový
úřad atp.). Vytvářet různá specializovaná pracoviště120 v rámci subjektů, které jsou
základem bezpečnostního systému ČR.
10. Prohloubit efektivní ochranu proti zneužití zvláštních krizových pravomocí
k extenzivním zásahům do ústavně zaručeného autonomního postavení jednotlivce.121
Pro tento účel koncipovat různé kontrolní mechanismy (k tomu srov. čl. 5 odst. 4 a čl. 6
odst. 2 a 3 ÚZB). ČR se rozhodně nesmí stát zemí, kde by zajišťování bezpečnosti
státem vedlo k účelovým omezením principů právního státu.122
11. Intenzivně pracovat na zákonných úpravách123 těch složek, které jsou
základem bezpečnostního systému ČR (čl. 3 odst. 1 ÚZB).124
118
Navíc musí být transparentní, srozumitelná a jednoznačná. Bohužel realita je těmto
požadavkům vzdálená. A to nemluvíme o úrovni různých komentářů k interním aktům řízení
v této oblasti.
119
K tomu též komentář k odstavci 1 čl. 33 Ústavy. (Klíma, K. a kolektiv. Komentář
k Ústavě a Listině. Plzeň: Aleš Čeněk, 2009, s. 304 až 306).
120
Například. 30. 3. 2009 zahájil činnost Národní kontaktní bod pro terorismus Útvaru pro
odhalování organizovaného zločinu (jde o specializované centrální komunikační, informační a
analytické pracoviště Policie ČR).
121
„V LZPS by bylo vhodné uvést negativní generální derogační klauzuli s výčtem základních
práv a svobod, které za žádných okolností nepodléhají omezením”. (Vaníček, J a kolektiv. Právní úprava
krizového řízení v ČR. Praha: EUROLEX BOHEMIA, 2006, str. 33)
122
Např. boj proti terorismu nesmí být koncipován tak, aby v souvislosti s ním docházelo k
ohrožení základních práv a svobod jednotlivců (např. prostřednictvím neodůvodněného a
plošného zpracování jejich osobních údajů).
123
I v souvislosti s bojem proti terorismu byl přijat zák. č. 273/2008 Sb., o Policii České
republiky, který nabyl účinnosti dnem 1. 1. 2009. Dále byl v Bezpečnostní radě státu dne 5. 3.
2008 projednán věcný záměr zákona o zpravodajských službách České republiky a o kontrole
zpravodajských služeb.
124
V této souvislosti zvážit i vytvoření stálého společného operačního centra těchto složek
(mělo by mít především koordinační a komunikační úkoly). Otázkou však je, kdo by byl jeho
gestorem, jakou by mělo reálnou působnost a pravomoc.
102
12. V neposlední řadě je nutno se též zabývat analýzou kvality systému
výchovy obyvatelstva v souvislosti se zajišťováním bezpečnosti ČR.
13. Pokud se týče boje s terorismem, je nuno si vždy uvědomit, že jde o velmi
nebezpečný jev multidimenzionálního charakteru. Bylo by velmi naivní (a proto i
nebezpečné) se domnívat, že jeho řešení je (a bude) jednoduché.125
Zkvalitňování právní úpravy zajišťování bezpečnosti ČR je samozřejmě
velmi obtížný permanentní proces, mající svůj ústavní a zejména zákonný rozměr.
Tento proces totiž nemůže (ani nesmí) v podmínkách demokratického právního
státu narušit citlivý systém dělby, kontroly a vyvažování státní moci.
V podminkách ČR je i naprosto nepřijatelné vytváření podmínek: -pro existenci
zařízení, kde by byly bez formálního podezření či obvinění držené fyzické osoby; –
pro provádění důkazních prostředků postupy v rozporu s ústavním pořádkem,
mezinárodními smlouvami a zákonem.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Literatura:
Balabán, M., Stejskal, L. a kolektiv. Kapitoly o bezpečnosti. 2. vydání. Praha:
UK, 2010. ISBN 978-8O-246-1863-0.
Filip, J. Ústavní právo, 1. Základní pojmy a instituty. Ústavní základy ČR. 4.
vydání. Brno: MU, 2003. ISBN 80-210-3254-5.
Horák, R. a kolektiv. Průvodce krizovým řízením pro veřejnou správu. Praha:
Linde, a. s., 2004. ISBN 80-7201-471-4
Klíma, K. Ústavní právo. 3. vydání. Plzeň: Aleš Čeněk, 2006. ISBN 80-7380000-4.
Klíma, K. a kolektiv. Komentář k Ústavě a Listině. 2. Vydání. Plzeň: Aleš
Čeněk, 2009. ISBN 978-80-7380-140-3.
Kolektiv autorů. Ochrana člověka za mimořádných událostí. Praha:
Ministerstvo vnitra – Generální ředitelství Hasičského záchranného sboru
České republiky. 2003.
Pavlíček, V., Hřebejk, J.. Ústava a ústavní řád ČR. 1. díl. Ústavní systém. Praha:
Linde, a. s., 1998. 80-7201-110-3.
Pavlíček, V. a kolektiv. Ústava a ústavní řád ČR. 2. díl. Práva a svobody. Praha:
Linde, a. s., 2002. ISBN 80-7201-391-2.
Pavlíček, V. a kolektiv. Ústavní právo a státověda. II. díl. Ústavní právo ČR. 1.
část. Praha: Linde, a. s., 2008. ISBN 978-80-7201-694-5.
125
„Jako nejhorší teroristé jsou všeobecně vnímáni příslušníci radikálních islámistických
skupin.“ „Co znamená islám pro Evropu? Nejen pro starý kontinent, ale de facto pro celý starý
svět vyznívají nepříliš dobře sociologické studie renomovaných světových institucí.
Předpokládají, že v horizontu 20 až 25 let dojde k islamizaci Evropy.“ (Brzybohatý, M. Co je
terorismus?, Hlásí se POLICIE, č. 01∕2007, str. 9)
103
10. Sládeček, V., Mikule, V., Syllová, J. Ústava České republiky. Komentář. 1. vydání.
Praha: C. H. Beck, 2007. ISBN 978-80-7179-869-9.
11. Suchánek, R., Jirásková, V. et al. Ústava České republiky v praxi. Praha: Leges,
2009. ISBN 978-80-87212-18-9
12. Vaníček, J. a kolektiv. Právní úprava krizového řízení. Praha: EUROLEX
BOHEMIA, 2006. ISBN 80-86861-69-4.
13. Zeman, P. (ed.). Česká bezpečnostní terminologie. Brno: MU, 2002. ISBN 80210-3037-2
14. Důvodová zpráva k ústavnímu zákonu č. 110/1998 Sb., o bezpečnosti České
republiky.
15. Brzybohatý, M.: Co je terorismus? In: Hlásí se POLICIE, č. 01∕2007, str. 9.
104
Doc. Ing. Jozef Stieranka, PhD,
Akadémia PZ v Bratislave
Mjr. Ing. Marianna Presperínová,
Úrad kriminálnej polície Prezídia Policajného zboru
DAŇOVÉ ÚNIKY A DAŇOVÉ
TRESTNÉ ČINY V SLOVENSKEJ REPUBLIKE
Príspevok je publikovaný v rámci plnenia úloh vedeckovýskumnej
úlohy Odhaľovanie daňových únikov a daňovej trestnej činnosti, VÝSK.
164 riešenej na Akadémii PZ v Bratislave. V úvode sa venuje príčinám
daňových únikov, ich klasifikácii, porovnáva daňové plánovanie, daňovú
optimalizáciu a daňovú špekuláciu. Zaoberá sa základnými faktormi,
ktoré negatívne vplývajú na rozsah daňových únikov. V prvej časti
kvantifikuje známe daňové úniky v Slovenskej republike zistené
kontrolnou činnosťou Finančnej správy Slovenskej republiky. V druhej
časti sa venuje problematike daňových trestných činov, ich latencii
a odhaľovaniu. Poukazuje na vývoj v oblasti daňovej trestnej činnosti
v Slovenskej republike z pohľadu Policajného zboru.
Kľúčové slová: daňový únik, daňová optimalizácia, daňová špekulácia,
daňové plánovanie, daňové raje, offshore zóny, dane, daňové trestné činy,
ekonomická kriminalita, odhaľovanie ,objasňovanie.
Úvod
Akadémia PZ v Bratislave rieši vedeckovýskumnú úlohu „Odhaľovanie daňových
únikov a daňovej trestnej činnosti, VÝSK. 164. Téma vedeckovýskumnej úlohy je
stále diskutovanou problematikou a nesporne patrí medzi veľmi aktuálne problémy
nielen Slovenskej republike. V poslednom období sa veľmi často hovorí a píše
o rozsahu daňových únikov v Slovenskej republike a ich vplyve na súčasnú nie
príliš lichotivú situáciu stavu štátneho rozpočtu a stavu verejných financií. Denne
sme konfrontovaní s rôznymi vyhláseniami politikov, ale aj odbornej verejnosti
o potrebe prijatia účinných opatrení na zníženie schodku verejného rozpočtu pod
úroveň 3% hrubého domáceho produktu až na postupné zabezpečenie vyrovnaného
rozpočtu verejnej správy v horizonte niekoľkých rokov. V komplikovanej a zložitej
situácii nie je Slovenská republika osamotená. Globálna hospodárska a finančná
kríza spôsobila ešte väčšie problémy krajinám ako je Írsko, Portugalsko,
Španielsko, Taliansko. Grécko sa ocitlo dokonca na okraji štátneho bankrotu a je
odkázané spolu s Írskom, Portugalskom a Španielskom na zahraničnú pomoc.
Všetky tieto turbulencie okolo uvádzaných krajín, mimochodom členských krajín
105
Európskej únie a eurozóny, otvorili diskusiu, prečo k takejto situácii prišlo a čo je
príčinou tohto stavu. S problémom daňových únikov sú krajiny konfrontované
neustále. Je možné konštatovať, že daňové úniky sú rovnako staré ako samotné
dane. Základným motívom daňových únikov je rozpor medzi záujmom štátu
v inkasovaní daní a záujmom daňových subjektov o minimalizáciu vlastného
daňového zaťaženia. Príčiny sú rôzne, a to v závislosti od osoby, ktorá sa ho
dopúšťa, od miesta kde k nemu dochádza, či výšky samostatného úniku. Faktorov,
ktoré majú vplyv na existenciu a rozsah daňových je množstvo. Môžeme ich
rozdeliť do nasledovných skupín:
• Politický faktor. Má veľmi všeobecnú platnosť. Daňovým deliktom je
možno vyjadrovať nesúhlas s politickým rozhodnutím vlády, čo je akýmsi
politickým protestom.
• Sociálny a etický faktor. Nízka občianska uvedomelosť v oblasti platenia
daní a tolerovanie daňových únikov prispieva k zvyšovaniu rozsahu
daňových únikov a daňovej trestnej činnosti
• Ekonomický faktor. Meniace sa ekonomické prostredie krajiny má vplyv na
rôzne špekulácie. Dane sa odvádzajú ľahšie v období rastu a nie v období
recesie. Preto je nesporné, aby sa štát usiloval o ekonomický rast, čím by miera
daňových únikov klesala, resp. stagnovala.
• Legislatívny faktor. Nestabilita daňovej legislatívy vytvára „živnú pôdu“
k daňovým únikom a páchaniu trestných činov v daňovej oblasti.
• Výška daňového a odvodového zaťaženia. Patrí medzi významné faktory
vo vzťahu k veľkosti daňových únikov. V prípadoch vyššieho daňového
zaťaženia subjektov sa zvyšujú daňové špekulácie a rastú daňové úniky.
Naopak pri nízkom daňovom zaťažení tlak na daňové špekulácie je nižší.
• Mechanizmus zdanenia. Je rozhodujúcim faktorom pri páchaní daňových
únikov a daňovej kriminality. Mechanizmus založený na báze dobrovoľnosti,
ktorý je využívaný v krajinách s demokratickým spôsobom riadenia vytvára
vhodný priestor na nezákonné znižovanie daní.
• Mechanizmus kontroly. Všetky daňové systémy sa opierajú o priznanie
daňových poplatníkov, čím sa znásobuje možnosť uvádzania nepravdivých
údajov. Takéto priznanie musí byť kontrolované. Vzhľadom na množstvo
daňových priznaní je takáto kontrola málo účinná.
Presná kvantifikácia daňových únikov a ich porovnanie v jednotlivých
krajinách nie je možná aj z dôvodu, že na vymedzenie samotného pojmu daňového
úniku neexistuje jednotná definícia. V teórii a následne aj v ekonomickej praxi sa
stretávame s rôznymi pohľadmi na chápanie obsahu tohto pojmu. Niektorí autori
charakterizujú daňový únik ako „výsledok ekonomického správania sa daňových
106
subjektov, ktorého dôsledkom je úmyselná alebo neúmyselná redukcia daňovej
povinnosti daňového subjektu (občana, živnostníka, podniku a pod) voči štátu.“126 Iní
autori definujú daňový únik ako vedomé vyhýbanie sa plateniu daní aj za využitia tzv.
„bielych miest“ v daňovej legislatíve. Francúzsky ekonóm J. C. Martinez uvádza, že
daňový únik je pre daňového poplatníka jediným skromným prostriedkom, ako priamo
vyjadriť mieru nesúhlasu s daňami. Aj keď týmto samozrejme nemožno daňový únik
považovať za prostriedok, ktorý je v súlade so zákonom.127 Konanie pri ktorom daňový
subjekt znižuje daňovú povinnosť alebo si ju neplní porušovaním najmä daňových
zákonov, či už úmyselne alebo neúmyselne sa často označuje ako daňový únik
v užšom slova zmysle Teda pokiaľ je daňový únik založený na porušovaní platného
práva, jedná sa o nelegálny, resp. nezákonný daňový únik, často označovaný aj
termínom daňový podvod. V tejto súvislosti je však potrebné zdôrazniť, že medzi
zákonným a nezákonným spôsobom neexistuje presná hranica, ale plynulý prechod.
Zástup „pošmyknutí“ vedie daňového poplatníka postupne od zákonných praktík cez
radu medzistupňov k daňovému podvodu.128 Nezákonný daňový únik často zakladá
trestnoprávnu zodpovednosť konkrétnej osoby zo spáchania daňových trestných
činov.129 Z pohľadu úmyslu môžeme nelegálne daňové úniky klasifikovať na
neúmyselné daňové úniky a úmyselné daňové úniky. Neúmyselné daňové úniky
postihujú konania daňového subjektu, ktorý z nepozornosti alebo z nedostatočnej
znalosti daňových predpisov si zníži základ dane a následne daň. Často krát
vychádzajú z chýb v ekonomickej evidencii a chýb pri výpočte daní. Pre
neúmyselné daňové úniky je charakteristické nevedomé konanie. Po zistení chyby
správny orgán postup hodnotí ako správny delikt, ktorý uzavrie primeranou
daňovou sankciou.130 Úmyselné daňové úniky sú výsledkom otvoreného alebo
skrytého porušenia platných zákonov, využitia omylu, uvedenia do omylu,
zamlčanie podstatných skutočností a často simulovaných či zastieraných úkonov
majúcich charakter podvodného konania a vedúcich v konečnom dôsledku
k nezaplateniu daní.131 Nezákonný resp. nelegálny daňový únik sa môže vyskytovať
126
Viktorynová, J. Bango, D. a kol. 2004. Metodika vyšetrovania trestných činov II. Časť.
s. 109.
127
Martinez, J.C. 1995. Daňový únik. s. 68.
Martinez, J.C. 1995. Daňový únik. s. 17.
129
Majchrák, J. Pecník, I. Pecníková, J. 2008. Daňové úniky – aktuálny ekonomickoprávny fenomén súčasnosti.
130
Presperínová, M., Metodická pomôcka na odhaľovanie a dokumentovanie trestnej
činnosti v oblasti dane z príjmu a dane z pridanej hodnoty službou kriminálnej polície,
Prezídium PZ, Bratislava 2009
131
Presperínová, M., Metodická pomôcka na odhaľovanie a dokumentovanie trestnej
činnosti v oblasti dane z príjmu a dane z pridanej hodnoty službou kriminálnej polície,
Prezídium PZ, Bratislava 2009
128
107
napríklad vo forme daňovej defraudácie (zatajenie určitej časti majetku daňového
subjektu), vo forme daňovej malverizácie (zatajenie niektorých príjmov) alebo vo
forme nadhodnotenia daňových výdavkov.132
Termín „daňový únik“ zahŕňa v sebe aj legálny, resp. oprávnený únik, ktorý
postihuje také konanie, že daňovník sa pohybuje v medziach zákonov a využíva ich na
znižovanie svojho daňového zaťaženia. V podstate ide o šikovné využívanie možností,
ktoré ponúkajú zákony. V týchto prípadoch sa často označuje takýto daňový únik ako
daňový únik v širšom slova zmysle. Iní autori133 takéto konanie zaraďujú do pojmu
daňová optimalizácia. V existujúcej právnej úprave sa však s pojmom „daňová
optimalizácia“ nikde nestretneme. Daňová optimalizácia predstavuje de facto know-how
firmy alebo jej vedenia, ktoré pozitívne vplýva na výšku jej daňového zaťaženia. Je to
súhrn rôznych ekonomických a právnych opatrení s cieľom uhrádzania čo možno
najnižšieho objemu všetkých druhov daní, teda priamych daní, nepriamych daní
a ďalších daní, ktoré musí firma platiť štátu v súlade s daňovými zákonmi. Efekt daňovej
optimalizácie sa účinne prejaví v dlhšom časovom horizonte. V rámci daňovej
optimalizácie sa veľmi často stretávame aj daňovou špekuláciou a daňovým plánovaním.
I keď daňové plánovanie a daňová optimalizácia predstavujú spojené nádoby134 nie je to
isté. Daňové plánovanie je postup firmy pri ktorom vzhľadom na svoju formu právnej
subjektivity, výšku obchodného obratu, vybavenosť hmotným majetkom a predmetom
podnikania, zaplatila čo najnižšie dane v časovom harmonograme, ktorý nenaruší jej
ekonomický vývoj a zbytočne neviaže voľné finančné zdroje. Definíciu daňovej
špekulácie je možné odvodiť od vymedzenia burzovej špekulácie a je ju možné chápať
ako určitú činnosť podnikateľa, ktorá spočíva v správnom využívaní zákonných
inštitútov a vo využívaní medzier v daňových zákonoch a ekonomickej legislatíve štátu,
v transferoch podnikateľských aktivít do daňových rajov, ako aj vo využívaní všetkých
ostatných legitímnych prostriedkov na báze daňovo-účtovných a právnych vedomostí.
Ak je však daňová špekulácia legitímna, štát môže len rešpektovať prirodzenú a logickú
snahu každého daňového subjektu nezaplatiť štátu viac daní, ako je nevyhnutné.135 Pri
daňovej špekulácii a daňovej optimalizácii nastáva základné protirečenie v záujmoch,
kde daňovník sa snaží minimalizovať daňové zaťaženie, pričom štát chce maximalizovať výnos z vybraných daní. Jednou z možností ako si firma môže optimalizovať
svoje daňové zaťaženie je zakladanie spoločností v tzv. „onshore krajinách“ a „offshore
krajinách“, ktoré sa tiež spoločne označujú ako daňové raje. Takýto spôsob
optimalizácie je v poslednom období medzi podnikateľmi značne rozšírený.
132
Harumová ,A., Kubátová K., Dane podnikateľských subjektov, 2006, s. 92
Harumová ,A., Kubátová K., Dane podnikateľských subjektov, 2006, s. 92
134
Burák, E,. Daňové plánovanie a optimalizácia sú spojené nádoby, Trend č. 28/2001
135
Burák, E,. Daňové plánovanie a optimalizácia sú spojené nádoby, Trend č. 28/2001
133
108
1. Rozsah daňových únikov v Slovenskej Republike
Celková kvantifikácia reálnych daňových únikov, tak ako je uvedené v úvode,
nie je úplne možná, vzhľadom na vysokú latentnosť tohto konania. Reálne daňové
úniky sú tvorené známymi daňovými únikmi a latentnými daňovými únikmi.
Rozsah latentných daňových únikov je možné len viac alebo menej presne
odhadovať. V ekonomickej praxi existujú dva základné prístupy ako kvantifikovať
možné daňové úniky. Prvý prístup je tzv. priamy a realizuje sa formou daňových
kontrol, ktoré dokážu presne kvantifikovať výšku daňových únikov u subjektov, ktoré
boli podrobené kontrole. Takto zistené daňové úniky predstavujú známe daňové úniky.
Situáciu v tejto oblasti v Slovenskej republike dokumentuje tabuľka, v ktorej sa
odrážajú výsledky daňových kontrol za posledných 8 rokov do roku 2011.
Tabuľka č.1
Kvantifikácia daňových únikov zistených daňovou správou
DRSR celkom
2004
2005
nález z daňových kontrol
(v tis. EUR)
278 686 261 865
z toho DPH (v tis. EUR)
173 848 165 736
Efektivita daňových
51,7
57,8
kontrol
Výška nálezu z miestnych
zisťovaní (v tis. EUR)
957
1 712
z toho nález z ERP (v tis.
EUR)
758
1 524
Počet daňových kontrol
33 747 35 333
Počet daňových
kontrolórov
1 742 1 732
Priemerný nález na 1
kontrolóra (v tis. EUR)
160
151
Priemerný nález na 1
kontrolu (v tis. EUR)
8
7
Počet miestnych zisťovaní 30 254 34 969
Z toho počet miestnych
zisťovaní na ERP
12 221 18 938
2006
2007
2008
2009
2010
2011
289 523 278 815 380 868 435 549 556 278 707 097
160 109 200 839 242 889 304 619 424 437 519 754
62,1
59,5
59,4
59,5
53,6
49,3
947
822
714
515
457
674
859
738
31 243 24 711
663
21 357
478
19 820
1 749
1 647
1 638
1 643
1563
166
169
233
265
347
9
11
24 997 35 974
18
35 365
22
38 959
30
31
44 262 38 272
8 154
16 089
16 117
20 805 17 601
16 282
432
644
18 400 22 651
451
Zdroj: Finančná správa SR
Z vyššie uvedenej tabuľky je zrejmé, že z roka na rok narastá výška daňových
únikov zistených vykonávaním daňových kontrol, pričom najväčší podiel je na dani
z pridanej hodnoty. V roku 2011 daňové úrady v Slovenskej republike pri daňových
kontrolách vyčíslili nálezy v sume cca. tri štvrte miliardy eur.
109
Druhý prístup na kvantifikáciu daňových únikov predstavuje tzv. nepriamy
a využíva iné ukazovatele, ktoré nepriamo dokazujú daňový únik. Ide napríklad
o ukazovateľ spotreby energií a materiálov v skúmaných firmách, vývoj obratu firiem,
vzájomné porovnávanie informácií o objemoch príjmov z viacerých zdrojov alebo ich
porovnávanie s údajmi z nezávislých štatistických údajov. Takto získané informácie je
možné použiť iba ako odhady, a nemôžu sa použiť ako spoľahlivé zdroje na dokázanie
daňových únikov. Vyspelé štáty Európskej únie odhadujú ročné daňové úniky
v rozmedzí 10% – 30% celkovo naakumulovaných daní. Napr. na základe doterajších
skúmaní belgický inštitút verejných financií (Dulbea) prišiel k záveru, že latentné
daňové úniky v Belgicku predstavujú 14% z hrubého domáceho produktu Belgicka.136
2. Kvantifikácia daňových trestných činov v Slovenskej Republike
Daňová kriminalita je motivovaná hlavne majetkovým prospechom jednotlivcov
proti kolektívnym právam celého hospodárstva, resp. jeho inštitútom. Vstup
Slovenskej republiky do Európskej únie a schengenského priestoru priniesol nesporne
veľa pozitív. Umožnil voľný pohyb osôb, tovaru, služieb a kapitálu. Toto pozitívum so
sebou však prinieslo aj možnosť zneužívania obchodných aktivít na páchanie
ekonomickej organizovanej kriminality, ktorá má za následok najmä obrovské daňové
úniky. Môžme konštatovať, že daňové úniky a daňová trestná činnosť po vstupe
Slovenskej republiky do Európskej únie a schengenského priestoru je páchaná
sofistikovanejšie a naopak, že štátne orgány nie sú dostatočne pripravené čeliť tomuto
druhu kriminality. Trestné činy v daňovej oblasti sú páchané na profesionálnej úrovni,
pričom najväčší podiel na nej majú osoby vzdelané, odborne zdatné, pripravené
a s pomerne značným finančným kapitálom. Tieto sa snažia byť o krok pred štátnou
mocou, ktorá nedisponuje takými finančnými možnosťami, aby dokázala svoje zložky
moci vyškoliť na odhaľovanie tohto typu kriminality, ktorá je charakterizovaná
vysokou mierou latencie. Spôsoby páchania sú variabilné, čo značí, že páchatelia ich
neustále menia a prispôsobujú aktuálnym podmienkam trhu, resp. využívajú biele
miesta v legislatíve. Popri klasických formách daňovej kriminality sa dostávajú do
popredia nové formy trestnej činnosti páchanej kriminálnymi skupinami
(organizovanými resp. zločineckými skupinami). Organizovaná kriminalita v daňovej
oblasti sa stáva neprehliadnuteľnou súčasťou dnešnej doby a predstavuje „novú
kvalitu“. Zvýšila sa spoločenská nebezpečnosť trestných činov, objavili sa nové formy
najzávažnejších trestných činov. Organizovaná daňová trestná činnosť je páchaná
plánovane, dlhodobo s orientáciou na vysoký zisk, pričom sú zároveň realizované
opatrenia proti jej odhaleniu a trestnému postihu. Do popredia sa dostáva honba za
ziskom za akúkoľvek cenu. Zisk je hnacím motorom organizovanej kriminality, jeho
136
Belgický hospodársky denník L´Echo
110
súčasťou a cieľom. Do rúk kriminálnych skupín sa dostávajú obrovské sumy
nezákonne nadobudnutých príjmov.
V oblasti boja proti daňovej činnosti v Slovenskej republike Policajný zbor
vykonáva vyhľadávanie, objasňovanie a vyšetrovanie uvedenej trestnej činnosti a tiež
skrátené vyšetrovanie. V súčasnej trestnoprávnej úprave hovoríme o trestných činoch
skrátenia dane a poistného podľa § 276 trestného zákona, neodvedenia dane a poistného
podľa § 277 Trestného zákona, daňového podvodu podľa § 277a Trestného zákona,
nezaplatenia dane podľa § 278 Trestného zákona, marenia výkonu správy daní podľa
§ 278a Trestného zákona a porušenie predpisov o štátnych technických opatreniach na
označenie tovaru podľa § 279 Trestného zákona. §§ 277a a 278a Trestného zákona
v súčasnosti ešte nie sú vykazované v štatistických ukazovateľoch, nakoľko novela
zákona č. 246/2012 Z. z., ktorým sa mení a dopĺňa zákon č. 222/2004 Z. z. o dani
z predanej hodnoty v znení neskorších predpisov je účinná od 1.10.2012.
Kvantifikácia a analýza stavu odhaľovania a objasňovania daňových trestných
činov je vypracovaná za obdobie rokov 2006–2011. Daňové trestne činy sú zaradené
z kriminologického hľadiska medzi ekonomickú kriminalitu. Pre celkový obraz treba
uviesť, že podiel zistených trestných činov ekonomickej kriminality na celkovej
kriminalite sa v priebehu sledovaného obdobia pohyboval v rozpätí od 16,15 % (v roku
2007) do 18,6 % (v roku 2009). V prípade škody spôsobenej ekonomickou kriminalitou
táto dosahovala podiel v rozpätí od 61,12 % (v roku 2007) do 74,95 % (v roku 2010) na
celkovej škode spôsobenej trestnou činnosťou. Z uvedeného vyplýva, že ekonomická
kriminalita je čo do nápadu na prijateľnej úrovni (napríklad majetková kriminalita tvorí
okolo 50 % nápadu trestnej činnosti), avšak finančná škoda spôsobená ekonomickou
trestnou činnosťou je vysoká. Ide v podstate o logický jav vyplývajúci z predmetu
záujmu páchateľa a z toho, že ekonomickými trestnými činmi je páchaná vyššia škoda,
čo je umožnené prostredím páchania týchto skutkov (lukratívne ekonomické prostredie).
Údaje uvádzané v tabuľke č. 1 predstavujú trestné činy daňové spáchané na území
Slovenskej republiky.
Tabuľka č. 2
Kvantifikácia daňových trestných činov ( §§ 276, 277, 278, 279 TZ)
Rok
Zistené
Objasnené
Objasnenosť v %
Škoda v tis. €
2006
1689
807
47,78
41026
2007
1974
1004
50,86
66552
2008
1845
928
50,30
66920
2009
2702
1344
49,74
148175
2010
2229
1185
53,16
156823
2011
3573
1927
53,93
138661
Zdroj: Prezídium PZ
111
U skrátenia dane a poistného podľa § 276 Trestného zákona možno
konštatovať v rokoch 2006–2008 ustálený stav, pričom v roku 2009 nastal nárast
zistených aj objasnených prípadov tejto trestnej činnosti a v roku 2010 rapídny
pokles cca o 248 zistených prípadov a pokles o 181 objasnených prípadov, pričom
došlo k nárastu škody spôsobenej štátnemu rozpočtu v roku 2011 o 10.572 tis. €.
V uvedenom ukazovateli je zahrnuté i poistné.
V sledovanom období sa na nápade daňových trestných činov podieľalo
skrátenie dane v rozmedzí od 17,77 % (v roku 2011) do 36,53 % (v roku 2006),
pričom malo klesajúcu tendenciu v každom sledovanom roku. Podiel škody na
celkovej škode spôsobenej daňovými trestnými činmi bol najvyšší v roku 2006, a to
69,72 % a najnižší v roku 2009, a to 31,18 %.
Tabuľka č. 3
Skrátenie dane a poistného podľa § 276 Trestného zákona
Rok
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Zistené
617
593
528
717
434
635
Objasnené
219
254
184
376
183
248
Objasnenosť v %
35,49
42,83
34,84
52,44
42,17
39,05
Škoda v tis. €
28605
34553
28895
46213
38910
49482
Zdroj: Prezídium PZ
U neodvedenia dane a poistného podľa § 277 Trestného zákona (od roku
2006 sú tu zahrnuté aj nadmerné odpočty DPH) má táto trestná činnosť od roku
2006 narastajúci trend ako u zistených, tak aj u objasnených prípadov. Narastajúci
trend má aj spôsobená škoda, čo možno pripisovať rozmáhajúcej sa snahe rýchleho
zisku prostredníctvom karuselových podvodov za použitia medzinárodného prvku.
V uvedenom ukazovateli je zahrnuté i poistné.
Neodvedenie dane a poistného malo na nápade daňových trestných činoch
zastúpenie v rozmedzí od 27,59 % (v roku 2006) až 60,12 % (v roku 2011), podiel
škody sa pohyboval od 13,19 % (v roku 2006) do 51,65 % (v roku 2010).
Tabuľka č. 4
Neodvedenie dane a poistného podľa § 277 Trestného zákona
Rok
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Zistené
466
639
685
939
1051
2148
Objasnené
154
312
355
509
623
1303
Objasnenosť v %
33,04
48,82
51,82
54,21
59,28
60,66
Zdroj: Prezídium PZ
112
Škoda v tis. €
5415
27301
23422
63931
81002
47853
U nezaplatenia dane podľa § 278 Trestného zákona bol v minulosti celkovo
ustálený stav, čo sa týkalo nápadu aj objasnenosti. V roku 2009 nastal rapídny nárast
z 254 prípadov v roku 2008 na 830 prípadov v roku 2009. Jednou z príčin mohla byť
i aktivita daňových orgánov oznamovať podozrenia z páchania trestnej činnosti
u podnikateľských subjektov, ktoré si nesplnili svoju odvodovú povinnosť v zákonom
stanovenej lehote a zoznam dlžníkov bol v niektorých regiónoch automaticky zasielaný
vo forme trestného oznámenia. Reakciou Policajného zboru bolo vydanie usmernenia 1.
viceprezidenta PZ k zasielaniu podnetov a oznámení z daňových úradov o podozrení zo
spáchania trestného činu s odporúčaním prerokovávania zasielaných podnetov
s jednotlivými daňovými úradmi. Efektom bolo zníženie nápadu o 333 prípadov v roku
2010 a nárast percenta objasnenosti.
Nezaplatenie dane sa podieľalo na nápade daňových trestných činov v rozmedzí
od 9,41 % (v roku 2006) až do 30,71 % (v roku 2009). Podiel škody na škode spôsobenej daňovými trestnými činmi bol od 4,95% (v roku 2007) do 24,88 % (v roku 2009).
Tabuľka č.5
Nezaplatenie dane podľa § 278 Trestného zákona
Rok
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Zistené
159
269
254
830
482
555
Objasnené
61
85
100
296
204
198
Objasnenosť v %
38,36
31,59
39,37
35,66
42,32
35,68
Škoda v tis. €
5200
3296
9767
36878
16145
29874
Zdroj: Prezídium PZ
U porušovania predpisov o štátnych technických opatreniach na označenie
tovaru podľa § 279 Trestného zákona možno konštatovať klesajúcu tendenciu.
Tabuľka č. 6
Porušovanie predpisov o štátnych technických
opatreniach na označenie tovaru podľa § 279 Trestného zákona
Rok
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Zistené
447
473
Objasnené
373
353
378
216
198
171
289
163
152
146
Zdroj: Prezídium PZ
113
Objasnenosť v %
83,44
74,63
76,45
75,46
76,77
85,38
Škoda v tis. €
1804
1402
4836
1151
9693
7586
Nápad porušovania predpisov o štátnych technických opatreniach na označenie
tovaru mal podiel na daňových trestných činoch od 4,78 % (v roku 2011) do 26 %
(v roku 2006), pričom podiel škody spôsobenej štátnemu rozpočtu touto trestnou
činnosťou sa pohyboval v rozpätí 0,77 % – 6,18 %.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Literatúra
Burák, E,. Daňové plánovanie a optimalizácia sú spojené nádoby, Trend č.
28/2001
Ježková, R. Bieliková, Z.: Analýza podnikateľských názorov na podnikanie
v Žilinskom kraji, Ausppicia, 2010, č. 2, s. 85, ISSN 1214-4967
Harumová ,A., Kubátová K., Dane podnikateľských subjektov, 2006
Majchrák, J. Pecník, I. Pecníková, J. Daňové úniky – aktuálny ekonomickoprávny fenomén súčasnosti In: Politika, právo, ekonomika a společnost –
současnost a vize do roku 2025 : Zborník. – Kunovice: Evropský
polytechnický institut, 2008.
Martinez, J.C. 1995. Daňový únik.
Presperínová, M., Metodická pomôcka na odhaľovanie a dokumentovanie
trestnej činnosti v oblasti dane z príjmu a dane z pridanej hodnoty službou
kriminálnej polície, Prezídium PZ, Bratislava 2009
Szarková, M.: K otázkam obsahu a štruktúry právneho vedomia verejnosti, In:
Právne vedomie verejnosti v demokratickom štáte, zborník z vedeckého
seminára s medzinárodnou účasťou zo dňa 22.11.2011 na Akadémii PZ
v Bratislave, Bratislava 2011, ISBN 978-80-8054-518-5
Viktorynová, J. Bango, D. a kol. 2004. Metodika vyšetrovania trestných činov
II. Časť
114
prof. Ing. Jozef Stieranka, PhD.
Akadémia Policajného zboru Bratislava
Katedra kriminálnej polície
[email protected]
MEDZINÁRODNÉ OPATRENIA A NÁRODNÉ OPATRENIA
SLOVENSKEJ REPUBLIKY V BOJI PROTI DAŇOVÝM ÚNIKOM
Príspevok je publikovaný v rámci plnenia vedecko-výskumnej úlohy
VÝSK. č. 164 „Odhaľovanie daňových únikov a daňovej trestnej činnosti“
riešenej na Akadémii Policajného zboru v Bratislave. V poslednom období
narastá rozsah daňových únikov v Európe a vo svete všeobecne. Tieto sú
zakrývané daňovou optimalizáciou, agresívnym daňovým plánovaním
a podobne. Konečným dôsledkom je však neplatenie daní. Toto si
uvedomili všetky krajiny, vrátane medzinárodných organizácii a predkladajú rôzne akčné plány na elimináciu daňových únikov. Preto boli v rámci
výskumnej úlohy okrem iných skutočností analyzované aj opatrenia
prijaté tak na medzinárodnej úrovni, ako aj na národnej úrovni, ktoré si
dávajú za cieľ znížiť daňové úniky a zvýšiť daňové príjmy. Tieto
opatrenia sú naplánované na dlhšie časové obdobie, takže ich reálny efekt
je možné očakávať v horizonte niekoľkých rokov.
Kľúčové slová: daňové úniky, daňová optimalizácia, daňové plánovanie,
daňová kriminalita
Úvod
Ekonomickí odborníci v Európskej únii odhadujú, že každý rok sa v Európskej
únii stráca 1 bilión EUR na daňových podvodoch a daňových únikoch, čo
zodpovedá sume vo výške približne 2 000 EUR na každého európskeho občana
každý rok bez toho, aby sa v reakcii na to prijali zodpovedajúce opatrenia137.
Daňové úniky sú páchane sofistikovane a často krát sa využívajú rôzne legislatívne
medzery, nesúlady daňovej legislatívy v rôznych krajinách a podobne, ktoré však
majú za následok redukciu daňových príjmov alebo ich neplatenie vôbec. Takým
príkladom je konanie spoločnosti Apple. Táto spoločnosť čelí vyšetrovaniu zo
strany amerického senátu, ktorý spoločnosť obvinil z agresívneho vyhýbania sa
daniam. Podľa špeciálnej komisie daňové štruktúrovanie a využívanie offshorových
spoločností umožnilo firme vyhnúť sa v rokoch 2009 – 2012 zdaneniu ziskov v
137
http://ec.europa.eu/taxation_customs/resources/documents/taxation/tax_fraud_evasion/com_
2012_722_sk.pdf
115
USA v hodnote 44 mld. USD.138 Spôsob, akým Apple kryje svoje zisky pred daňami je
kreatívny, ale podľa daňových expertov sa v praktikách nadnárodných firiem nejedná
o nič unikátne. Apple vytvoril v Írsku dcérsku spoločnosť Apple Operations
International, ktorá je materskou spoločnosťou medzinárodnej obchodnej divízie Apple.
Medzi rokmi 2009 a 2012 vytvorila táto dcérska spoločnosť prostredníctvom
vnútropodnikových transakcií zisk v hodnote 30 mld. USD. Spoločnosť Apple
Operations International však za posledných 5 rokov nepodala žiadne daňové priznanie,
pretože jej nevyplývala táto povinnosť ani podľa írskych, ani podľa amerických
daňových zákonov. Je totižto založená v Írsku, no fyzicky je riadená manažmentom
z USA. Podľa írskej legislatívy sa za daňového rezidenta považuje spoločnosť, ktorá je
riadená alebo kontrolovaná z územia Írska. Naopak, americká legislatíva posudzuje
miesto podnikania podľa toho, kde je spoločnosť založená. Apple Operations
International využila nesúlad daňovej legislatívy a nemusela podávať daňové priznanie
ani v Írsku, ani v USA.139 Podľa vyjadrenia manažérov spoločnosti však iba využívajú
možnosti, ktoré im poskytuje platná daňová legislatíva na to, aby minimalizovali svoje
daňové náklady a tým zvýšili výnosy pre akcionárov. Či je to etické alebo zodpovedné k
ostatným daňovým poplatníkom v USA, zrejme manažment ani akcionárov Apple
nemusí zaujímať. Je starosťou vlád, aby vytvorili také pravidlá, ktoré podobné únikové
cestičky zatvoria.140 I vo väzbe na tento prípad v posledných mesiacoch výrazne rastie
tlak a kritika zo strany vlád a regulačných orgánov týkajúca sa daňových praktík
nadnárodných firiem. Popri škandále Apple sa v USA a Veľkej Británii vyšetrovali
alebo stále vyšetrujú firmy ako Microsoft, Hewlett-Packard, Amazon či Google. Vo
Veľkej Británii sú najväčšie audítorské spoločnosti podozrievané z nekalých praktík pri
ovplyvňovaní tvorby daňovej legislatívy na jednej strane a poskytovaním daňového
poradenstva podnikovej sfére na druhej strane.141
Potrebné je si uvedomiť, že v dnešnom ekonomicky globalizovanom svete
opatrenia na elimináciu daňových únikov prijaté jednou krajinou sú odsúdené na
zánik a neprinesú požadovaný a očakávaný efekt. Európsky parlament konštatoval,
že jednostranné opatrenia jednotlivých štátov sa v mnohých prípadoch ukázali ako
neúčinné, nedostatočné a v niektorých prípadoch na škodu veci. Mnohé členské
krajiny Európskej únie v rámci programov pomoci v posledných rokoch, po
138
http://www.cfo.sk/articles/oecd-uverejnil-akcny-plan-boja-proti-danovym-unikom#.
Ug8lM6zjmh0
139
http://www.cfo.sk/articles/oecd-uverejnil-akcny-plan-boja-proti-danovym-unikom#.
Ug8lM6zjmh0
140
http://www.cfo.sk/articles/oecd-uverejnil-akcny-plan-boja-proti-danovym-unikom#.
Ug8lM6zjmh0
141
http://www.cfo.sk/articles/oecd-uverejnil-akcny-plan-boja-proti-danovym-unikom#.
Ug8lM6zjmh0
116
zintenzívnení výberu daní a zrušení výhod v súlade s návrhmi Medzinárodného
menového fondu, Európskej centrálnej banky a Európskej komisie zaznamenali odchod
viacerých svojich väčších spoločností do iných krajín, aby využili nimi ponúkané
daňové výhody. V prípade Grécka Európka Komisia vyčíslila, že od začiatku roku 2012
bolo z Grécka presunutých až 60 miliárd EUR do švajčiarskych bánk.142
Z uvedených faktov vyplýva, že pre efektívny boj proti daňovým únikom je
nevyhnutný koordinovaný a „viackoľajový“ prístup na úrovni jednotlivých štátov, na
úrovni Európskej únie a na medzinárodnej úrovni. Môžem konštatovať, že takýto prístup
môžeme v poslednej dobe pozorovať, čo dokazujú konkrétne iniciatívy a opatrenia
Slovenskej republiky na národnej úrovni, organizácie OECD na medzinárodnej úrovni
a opatrenia Európskej rady, Európskej komisie a Európskeho parlamentu.
1. Opatrenia prijaté OECD
Na medzinárodnej úrovni boli prijaté opatrenia najmä organizáciou OECD,
ktorá v júli 2013 zverejnila Akčný plán boja proti znižovaniu daňového základu
a prelievaniu ziskov – Action Plan on Base Erosion and Profit Shifting ( ďalej
BEPS). Motívom na prijate BEPS je skutočnosť, že národné daňové legislatívy
v minulosti nestíhali držať krok s rýchlou globalizáciou a rozvojom digitálnej
ekonomiky a umožnili vznik medzier, ktoré nadnárodné korporácie využívajú na
neprimerané znižovanie daní. Súčasný medzinárodný daňový systém síce zabraňuje
dvojitému zdaneniu, zároveň však firmám dáva priestor na znižovanie alebo
neplatenie daní v žiadnej z dotknutých krajín. Opatrenia BEPS majú za cieľ
predchádzať znižovaniu daňového základu viacnásobným odpočítavaním rovnakých
nákladov a zneužívaniu bilaterálnych zmlúv. BEPS vytvára nástroje, ktoré umožnia
štátom zdaniť zisky prelievané do dcérskych spoločností sídliacich v zahraničných
daňových rajoch. Navrhované opatrenia majú zabezpečiť, aby sa vytvorený zisk
zdaňoval v krajinách, v ktorých sa vykonáva súvisiaca ekonomická činnosť
a pridaná hodnota. Systémy transferového oceňovania a bilaterálne zmluvy dnes
umožňujú firmám preliať zisk z krajiny, kde vykonávajú svoje výrobné a obchodné
aktivity napríklad využívaním transferov nehmotných aktív (napr. patentov a práv
duševného vlastníctva) alebo transferom rizík a kapitálu na zahraničné subjekty.
BEPS svojimi opatreniami vytvára podmienky na zvýšenie transparentnosti tým, že
sa od spoločností bude vyžadovať zverejňovanie ich praktík v oblasti daňového
plánovania a transferového oceňovania a zverejňovanie informácií v členení podľa
jednotlivých krajín, čo vládam umožní lepšie kontrolovať ich aktivity, tvorbu zisku
a daňovú povinnosť. Ďalšie opatrenia sú zamerané na riešenie zdaňovania tzv.
digitálneho podnikania, ktoré umožňuje cezhraničné obchodovanie s tovarmi a službami,
142
http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+REPORT+A72013-0162+0+DOC+XML+V0//SK
117
ktoré nespadá pod daňový režim žiadnej krajiny a firmám dovoľuje vykazovať
nezdanené zisky. BEPS obsahuje opatrenia celkom v pätnástich oblastiach ktoré
umožnia vládam jednotlivých štátov efektívnejšie bojovať proti daňovým únikom.
Navrhované opatrenia sa majú implementovať v priebehu najbližších 18 – 24
mesiacov.143 Rýchlosť implementácie Akčného plánu však bude závisieť od kooperácie
medzi jednotlivými krajinami a ich ochoty robiť kompromisy.
Akčný plán obsahuje 15 špecifických opatrení:
• riešenie daňových problémov digitálnej ekonomiky,
• neutralizácia daňových účinkov dosahovaných pomocou hybridných
inštrumentov,
• posilnenie CFC pravidiel,
• obmedzovanie znižovania základu dane prostredníctvom úrokových
nákladov a iných finančných nákladov,
• efektívnejšie postihovanie škodlivých daňových praktík, zohľadniť ich
transparentnosť a podstatu,
• zamedzenie zneužívaniu zmlúv o zamedzení dvojitého zdanenia,
• zamedzenie umelého obchádzania stálych prevádzkarní,
• zabezpečenie transferového oceňovania tak, aby oceňovania boli v súlade
s vytváraním hodnôt: nehmotný majetok
• zabezpečenie transferového oceňovania tak, aby boli v súlade s vytváraním
hodnôt: riziko a kapitál
• zabezpečenie transferového oceňovania tak, aby boli v súlade s vytváraním
hodnôt: iné vysoko rizikové transakcie
• zavedenie metódy na zber a analýzu informácií o škodlivom znižovaní
základov dane a opatrenia na jeho postihnutie.
• Požadovanie od daňových subjektov, aby odhalili svoje agresívne daňové
plánovanie,
• preverovanie a vyžadovanie transferovej dokumentácie,
• zefektívnenie mechanizmu riešenia sporov
• vyvinutie multilaterálneho nástroja.
2. Opatrenia prijaté Európskou úniou
Vzhľadom na zameranie tohto príspevku nebudem bližšie analyzovať
opatrenia slovenskej vlády, ani opatrenia OECD na boj proti daňovým únikom.
Pozornosť zameriam na opatrenia Európskej únie, ktorá v posledných rokoch prijala
množstvo iniciatív a nástrojov v rôznych oblastiach. Venovať sa budem analýze
143
Bližšie pozri webovú stránku http://www.cfo.sk/articles/oecd-uverejnil-akcny-planboja-proti-danovym-unikom#.Ug8lM6zjmh0
118
opatrení, ktoré Európska komisia predložila v konzistentnom materiáli na boj proti
daňovým únikom prijatým s názvom Akčný plán na posilnenie boja proti daňovým
podvodom a daňovým únikom (ďalej Akčný plán EK)144. Tento dokument
vypracovala a prijala Európska komisia v decembri 2012 a obsahuje viac ako 34
opatrení. Komisia v tomto akčnom pláne sumarizuje iniciatívy, ktoré už prijala skôr, ale
predkladá aj nové iniciatívy, ktorých prijatie a následná realizácia si budú vyžadovať
dlhší časový horizont. Akčný plán EK bol prijatý v súvislosti so strategickým cieľom
zníženia výpadkov v daňových príjmoch členských krajín Európskej únie do roku 2020
o polovicu. Akčný plán EK v podstate obsahuje praktické opatrenia, ktoré môžu priniesť
konkrétne výsledky pre všetky členské štáty a umožnia postupne vytvárať nové daňové
príjmy bez zvyšovania daňového zaťaženia, a to na úrovni niekoľko stoviek miliárd
ročne. Vytvárajú tiež „predpolie“ na vypracovanie komplexnej stratégie na zabránenie
výpadkov v daňových príjmoch v Európskej únii, založenej na konkrétnych
legislatívnych opatreniach. Opatrenia Akčného plánu EK majú rôzny charakter
a dotýkajú sa viacero oblastí, ktoré môžeme zhrnúť do:
• administratívnej spolupráce,
• výmeny informácií,
• daňového identifikačného čísla,
• daňového plánovania a daňovej optimalizácie,
• oblasti dane z pridanej hodnoty,
• daňovej disciplíny,
• oblasti iných príjmov.
Medzi opatrenia pre administratívnu spoluprácu môžeme zaradiť opatrenia,
ktoré Európska komisia už prijala a apeluje na ich efektívnejšie uplatňovanie
a opatrenia, ktoré navrhuje prijať. Európska komisia v Akčnom pláne EK
zdôrazňuje, aby členské štáty Európskej únie zabezpečili úplnú a efektívnu
implementáciu
tzv. nového rámca pre administratívnu spoluprácu, ktorý
predstavujú nové legislatívne nástroje145. Významným krokom v administratívnej
spolupráci k zamedzeniu daňových únikov je aj dohoda o zdaňovaní príjmu z úspor
144
http://ec.europa.eu/taxation_customs/resources/documents/taxation/tax_fraud_evasion/co
m_2012_722_sk.pdf
145
Bližšie pozri Smernicu Rady 2010/24/EÚ zo 16. marca 2010 o vzájomnej pomoci pri
vymáhaní pohľadávok vyplývajúcich z daní, poplatkov a ďalších opatrení (Ú. v. EÚ L 84,
31.3.2010, s. 1); nariadenie Rady č.904/2010 zo 7. októbra 2010 o administratívnej spolupráci a
boji proti podvodom v oblasti dane z pridanej hodnoty (Ú. v. EÚ L 268, 12.10.2010, s. 1);
smernica Rady 2011/16/EÚ z 15. februára 2011o administratívnej spolupráci v oblasti daní a
zrušení smernice 77/799/EHS (Ú. v. EÚ L 64, 11.3.2011,s. 1) a nariadenie Rady č. 389/2012/EÚ z
2. mája 2012 o administratívnej spolupráci v oblasti spotrebných daní a zrušení nariadenia (ES) č.
2073/2004 (Ú. v. EÚ L 121, 8.5.2012, s. 1).
119
so Švajčiarskom, Andorou, Monakom, Lichtenstajnskom a San Marínom. Na otvorenie
negociácií o dohodách s týmito susedskými krajinami Európska komisia už dostala
mandát.146 Ďalším opatrením v tejto oblasti je posilnenie spolupráce s agentúrami
Európskej únie, ako aj s inými orgánmi presadzovania práva, najmä orgánmi
zodpovednými za boj proti praniu špinavých peňazí, za spravodlivosť a sociálne
zabezpečenie. Spolupráca medzi agentúrami je základom na zaistenie účinného boja
proti daňovým podvodom a únikom, ako aj proti trestným činom súvisiacim s daňami.
Pri posilňovaní výmeny informácií môže zohrávať významnú úlohu Europol, a to svojím
prínosom k zisťovaniu a rozkladaniu organizovaných skupín páchajúcich trestnú
činnosť. Európska komisia v súlade s odporúčaniami finančnej akčnej skupiny (FATF)
na rok 2012 uvažuje o explicitnom uvádzaní daňových trestných činov ako
predikatívnych trestných činov v oblasti prania špinavých peňazí. Spolupráca by sa
okrem toho mohla uľahčiť aj prostredníctvom harmonizácie vymedzenia trestného činu
prania špinavých peňazí na úrovni Európskej únie vrátane sankcií.147 Prínosom by malo
byť aj zjednodušenie daňových auditov a vytváranie spoločných tímov z pracovníkov
daňovej správy viacerých štátov pri výkone daňových kontrol.
Európska komisia navrhuje do budúcnosti spoluprácu realizovať prostredníctvom jediného právneho nástroja pre administratívnu spoluprácu pri všetkých
druhoch daní, ktorý by sa používal namiesto štyroch rôznych nástrojov, ktoré sú v
súčasnosti k dispozícii.
V oblasti výmeny informácii Európska komisia prijala vykonávacie
nariadenie, v ktorom sa stanovujú štandardné formuláre, ktorými sa zvýši účinnosť
a efektívnosť výmeny informácií. Komisia pre tieto štandardné formuláre
vypracovala počítačovú aplikáciu vo všetkých jazykoch Európskej únie, ktorá je k
dispozícii členským štátom. Aj týmto opatrením sa má podporiť automatická
výmena informácií v daňových záležitostiach. Európska komisia vyvíja iniciatívy
vo vzťahu k OECD, aby tieto formuláre sa mohli uplatňovať aj mimo Európskej
únie. Zatiaľ sa to dotýka oblasti priamych daní a uvažuje sa aj o oblasti vymáhania
pohľadávok. Európska komisia vyvíja formuláre aj pre automatickú výmenu
informácii pri príjmoch z tantiémov, z produktov životného poistenia a pri
vlastníctve nehnuteľného majetku. Za týmto účelom Európska komisia má záujem
vyvinúť centrálne riešenie informačných technológií pre elektronické nástroje na
podporu výmeny informácií, čím by sa výrazne znížili náklady členských krajín
a zároveň výmena informácii by bola účinnejšia a rýchlejšia. Uvažuje tiež
o možnosti priameho prístupu k vnútroštátnym databázam v oblasti priamych daní.
146
http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-13-426_sk.htm
http://ec.europa.eu/taxation_customs/resources/documents/taxation/tax_fraud_evasion/ com_
2012_ 722_sk.pdf
147
120
S kvalitnou výmenou informácií úzko súvisí potreba správnej identifikácie
daňového subjektu a to prostredníctvom daňového identifikačného čísla (DIČ).
Národné DIČ sú však vytvorené na základe vnútroštátnych pravidiel, ktoré sa
významne odlišujú a sťažujú tretím stranám ich správne určenie a zaregistrovanie
zahraničných DIČ. Tiež sťažujú daňovým orgánom podávanie správ týkajúcich sa
týchto informácií ostatným daňovým jurisdikciám. Podľa názoru Európskej komisie
vytvorenie DIČ EÚ by mohlo predstavovať najlepšie riešenie na prekonanie súčasných
ťažkostí, ktorým čelia členské štáty pri riadnej identifikácii všetkých svojich
daňovníkov (fyzických a nefyzických osôb) zapojených do cezhraničných transakcií.
Či to bude jedinečné DIČ EÚ alebo by sa mal k existujúcim národným DIČ pridať
identifikátor EÚ, to je otázka, ktorá by sa mala ďalej skúmať. Tiež by sa mali preskúmať
prepojenia s ďalšími existujúcimi systémami registrácie a identifikácie Európskej únie.
Prvým krokom je aplikácia „DIČ na portáli EUROPA“, ktorá obsahuje vzory
oficiálnych dokladov totožnosti, ktoré obsahujú národné DIČ. Tým je daná tretím
stranám rýchla ľahká možnosť správne identifikovať DIČ v cezhraničných vzťahoch.
Opatrenia v oblasti daňového plánovania a daňovej optimalizácie sú ďalšou
významnou oblasťou, ktoré sú obsiahnuté v Akčnom pláne EK. Sú zamerané na
vytvorenie platformy pre dobrú správu v daňových záležitostiach, ktorá by mala
obsahovať odporúčania smerom k tretím krajinám, ktoré neuplatňujú ani minimálne
normy dobrej správy v daňových záležitostiach. Takéto krajiny sú vo všeobecnosti
považované za daňové raje. Tu je potrebné zdôrazniť, že stále nie je spoločný
postoj krajín Európskej únie na jasné určenie, krajín považovaných za daňové raje.
Na vytvorenie spoločnej definície daňových rajov vyzýva aj Európsky parlament,
ktorý navrhuje, aby definícia vychádzala z noriem OECD o transparentnosti a
výmene informácií, ako aj zo zásad a kritérií kódexu správania. V tejto súvislosti
odporúčajú, že právny systém by sa mal považovať za daňový raj vtedy, ak krajina
spĺňa niekoľko z nasledujúcich ukazovateľov:
• poskytuje výhody len pre nerezidentov alebo vo vzťahu k transakciám
vykonaným s nerezidentmi,
• výhody sú úplne izolované od domáceho trhu tak, aby neovplyvňovali
daňový základ v danej krajine,
• výhody sa poskytujú aj bez reálnej hospodárskej činnosti a podstatnej hospodárskej prítomnosti v rámci jurisdikcie, ktorá takéto daňové výhody ponúka,
• pravidlá pre stanovenie zisku v súvislosti s činnosťami v rámci nadnárodnej
skupiny spoločností sa líšia od medzinárodne uznávaných zásad, najmä
pravidiel, na ktorých sa dohodlo v rámci OECD,
• daňovým opatreniam chýba transparentnosť a právne predpisy sú uvoľnené
na administratívnej úrovni netransparentným spôsobom,
121
• jurisdikcia neukladá žiadne, alebo iba minimálne dane z príslušného príjmu,
• existujú v nej zákony alebo správne postupy, ktoré bránia účinnej výmene
informácií na daňové účely s inými vládami o daňových poplatníkoch, ktorí
využívajú žiadne alebo len minimálne zaťaženie, pričom porušujú predpisy
uvedené v článku 26 Vzorovej zmluvy OECD o dani z príjmu a z kapitálu,
• jurisdikcia vytvára netransparentné a utajené štruktúry, ktorými sa vytváranie
a fungovanie registrov spoločností a registrov koncernov a nadácií stáva
neúplné a netransparentné,
• jurisdikcia je vedená na zozname nespolupracujúcich krajín a území
Finančnej akčnej skupiny;148
Európsky parlament vo svojom uznesení z mája 2013 žiada Európsku
komisiu, aby do 31. decembra 2014 zostavila a vytvorila verejnú európsku čiernu
listinu daňových rajov. V tejto súvislosti vyzýva príslušné orgány, aby prijali
nasledovné opatrenia:
• pozastavili alebo ukončili platnosť existujúcich dohôd o dvojitom zdanení s
tými právnymi systémami, ktoré sa nachádzajú na tejto čiernej listine a aby
iniciovali dohody o dvojitom zdanení so štátmi, ktoré prestanú fungovať ako
daňové raje;
• zakázali prístup k verejnému obstarávaniu tovarov a služieb EÚ pre spoločnosti,
ktoré majú sídlo v určených jurisdikciách a zamietli im udelenie štátnej pomoci,
• zakázali prístup k štátnej pomoci a pomoci EÚ pre podniky, ktoré aj naďalej
vykonávajú operácie, do ktorých zapájajú subjekty patriace do jurisdikcií
zapísanými na čiernu listinu,
• preskúmali smernice o audite a účtovníctve, aby sa mohlo požadovať
samostatné účtovníctvo a audit ziskov a strát každej holdingovej spoločnosti
daného právneho subjektu EÚ, ktorý sa nachádza na čiernej listine,
• finančným inštitúciám a finančným poradcom v EÚ zakázali zakladať a
udržiavať dcérske spoločnosti a pobočky v jurisdikciách z čiernej listiny a aby
zvážili odňatie licencií európskym finančným inštitúciám a finančným
poradcom, ktoré udržiavajú pobočky a naďalej fungujú v takýchto jurisdikciách,
• zaviedli osobitný poplatok na všetky transakcie do jurisdikcií na čiernej
listine alebo z nich,
• zabezpečili zrušenie oslobodenia od dane pri zdroji pre jednotlivcov, ktorí
sú v týchto jurisdikciách nerezidentmi na daňové účely,
• preskúmali viacero možností, kedy sa v rámci EÚ neuzná právne postavenie
spoločností zriadených v nespolupracujúcich jurisdikciách,
148
http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+REPORT+A72013-0162+0+DOC+XML+V0//SK
122
• uplatňovali colné prekážky v prípadoch obchodovania s nespolupracujúcimi
jurisdikciami,
• posilnili dialóg medzi komisiou a Európskou investičnou bankou, aby sa
zabezpečilo zadržanie investícií pre projekty, príjemcov a sprostredkovateľov z jurisdikcií na čiernej listine;149
V rámci Európskej únie sa však vyskytujú aj názory, že vymedzenie daňových
rajov v súčasnej dobe už nie je aktuálne a že (polo)zákonné spôsoby na vyhýbanie sa
daňovým povinnostiam alebo ich obmedzovanie využívajú aj niekoré členské štáty
Európskej únie. Európska komisia má záujem riešiť aj tieto problémy okolo tohto tzv.
agresívneho daňového plánovania. Európska komisia zastáva názor, že je potrebné
zabezpečiť, aby sa bremeno zdanenia rozdelilo spravodlivo v súlade s možnosťami
jednotlivých vlád. Niektorí daňovníci môžu v súčasnosti využívať komplexné a niekedy
aj umelé úpravy, ktoré majú vplyv na presunutie ich daňovej základne do iných
jurisdikcií aj v rámci Európskej únie. Daňovníci pritom využívajú nesúlad medzi
vnútroštátnymi právnymi predpismi s cieľom zaistiť, aby určité príjmové položky zostali
kdekoľvek nezdanené, alebo aby využili rozdiely v daňových sadzbách. Príkladom
využívania agresívneho daňového plánovania sú skutočnosti, pri ktorých napríklad iba
výška transferov tzv. schránkových spoločností do Holandska a cez Holandsko sa
odhaduje na 8 000 miliárd EUR ročne.150
V oblasti dane z pridanej hodnoty (DPH) Európska komisia prijala už celý
rad nástrojov na elimináciu podvodov, od tzv.mechanizmu rýchlej pomoci proti
podvodom v oblasti DPH, cez možnosť voliteľného uplatňovania mechanizmu
prenesenia daňovej povinnosti v súvislosti s dodávkami určitého druhu tovaru
a služieb s vysokým rizikom podvodu až po EUROFISC, mechanizmus spolupráce
členských krajín Európskej únie na posilnenie administratívnej spolupráce v boji
proti organizovaným podvodom pri DPH, najmä typu karuselových podvodov.
Tieto opatrenia a nástroje sa darí postupne realizovať, aj keď s určitými
problémami. Spôsobené je to aj skutočnosťou, že súčasný systém DPH je ťažké
riadiť a že je zneužiteľný na páchanie podvodov. S cieľom zlepšiť riadenie DPH na
úrovni Európskej únie sa Európska komisia rozhodla vytvoriť fórum Európskej únie
v oblasti DPH. Na tejto platforme pre dialóg si zástupcovia veľkých, stredných a
malých podnikov a daňové orgány môžu vymieňať názory na praktické cezhraničné
aspekty správy DPH, ako aj identifikovať a rozoberať osvedčené postupy, ktoré by
mohli prispieť k zefektívneniu riadenia systému DPH s cieľom znížiť náklady na
dodržiavanie právnych predpisov a súčasne zaistiť príjmy z DPH. Na dosiahnutie
149
http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+REPORT+A7-20130162+0+DOC+XML+V0//SK
150
http://ec.europa.eu/taxation_customs/resources/documents/taxation/tax_fraud_evasion/com_
2012_ 722_sk.pdf
123
cieľov fóra Európskej únie v oblasti DPH Európska komisia v Akčnom pláne EK
vyzýva členské štáty, aby sa na ňom zúčastnili v čo najväčšej miere.151
Mechanizmus EUROFISC navrhuje Európska komisia rozšíriť tak, aby
zabezpečoval podobnú funkciu aj v oblasti priamych daní, najmä s cieľom zistiť
a vymieňať si informácie o trendoch a podvodoch v oblasti nepriamych daní
a agresívneho daňového plánovania.
Akčný plán EK veľkú časť opatrení venuje aj opatreniam v oblasti daňovej
disciplíny. Na zlepšenie daňovej disciplíny navrhuje, aby sa v každom členskom štáte
zriadilo jednotné kontaktné miesto, ktoré by daňovníkom vrátane nerezidentov
poskytovalo všetky druhy informácií, čím by sa uľahčili cezhraničné operácie a
odstránili daňové prekážky, vďaka čomu by sa dosiahla lepšia daňová disciplína.
Európska komisia chce zlepšiť a rozšíriť existujúci webový portál „Tax on EUROPA“ s
cieľom zlepšiť prístup k spoľahlivým informáciám o daniach pri cezhraničnom obchode.
Webový portál o daniach by chcela vybudovať podľa vzoru siete elektronickej justície
prístupnej na webovej stránke EUROPA. Tento projekt by sa mal realizovať
prostredníctvom postupných krokov, pričom prioritnou oblasťou je DPH. Prvý krok
bude preto zahŕňať vypracovanie časti DPH v rámci daňového webového portálu, ktorý
bude obsahovať pravidlá fakturácie uplatniteľné v členských štátoch. Jeho zámerom je
otvoriť webový portál členským štátom, ktoré chcú zverejniť ďalšie informácie
(napríklad daňové sadzby). Ďalší krok bude pozostávať z integrácie ďalších typov daní,
najmä priamych daní. Oblasť daňovej disciplíny chce Európska komisia posilniť aj tým,
že by zosúladila definície určitých druhov daňových trestných činov vrátane
administratívnych a trestných sankcií na všetky druhy daní. Európska komisia má tiež
ambície vypracovať spoločné metodiky a usmernenia na zlepšenie vzdelávacích
opatrení. Európska komisia navrhuje v Akčnom pláne EK vytvoriť tzv. európsky
kódex daňovníka, v ktorom by stanovila osvedčené postupy na zlepšenie spolupráce a
dôvery medzi daňovými správami a daňovníkmi, na zaistenie väčšej transparentnosti,
pokiaľ ide o práva a povinnosti daňovníkov, a na podporenie prístupu orientovaného na
služby. Zlepšením vzťahov medzi daňovníkmi a daňovými správami, zvýšením
transparentnosti daňových pravidiel, znížením rizika chýb, ktoré by mohli mať vážne
následky pre daňovníkov, podporou dodržiavania daňových predpisov a podporou
daňových správ členských štátov pri uplatňovaní kódexu daňovníka sa prispeje
k efektívnejšiemu výberu daní.152
151
http://ec.europa.eu/taxation_customs/resources/documents/taxation/tax_fraud_evasion/com_
2012_ 722_sk.pdf
152
Bližšie pozri Akčný plán EK na webovej stránke: http://ec.europa.eu/taxation_
customs/resources/documents/taxation/tax_fraud_evasion/com_2012_722_sk.pdf
124
3. Opatrenia Slovenskej republiky
Na národnej úrovni bol v Slovenskej republike vládou SR prijatý v máji 2012
Akčný plán v boji proti daňovým podvodom (ďalej Akčný plán), ktorý obsahuje
päťdesiat opatrení, ktorých realizácia je naplánovaná do troch etáp počnúc rokom
2012 až do roku 2016. Cieľom týchto opatrení je účinnou legislatívnou podporou,
ale aj sériou nástrojov operatívneho charakteru komplexne postihovať daňové
podvody, vrátane colných podvodov v oblasti priamych aj nepriamych daní.
V neposlednom rade sa kladie dôraz na koordináciu práce orgánov činných v
trestnom konaní, pretože inak trestný systém nemôže byť v boji proti daňovým
únikom účinný153. Opatrenia v Akčnom pláne boli nasmerované do oblastí
daňového práva, obchodného práva, finančného práva, trestného práva, ale aj do
oblastí operatívnych činností finančnej správy a operatívnych činností orgánov
činných v trestnom konaní.154
V súlade s opatreniami vyplývajúcimi z programového vyhlásenia ako aj
záväzkom voči EÚ vláda SR vypracovala a uznesením číslo 235/2012 schválila
Akčný plán boja proti daňovým podvodom, v ktorom prijala konkrétne opatrenia
na zabránenie možností páchať daňové podvody ale aj opatrenia na účinné
potrestanie týchto aktivít.
Cieľom týchto opatrení je účinnou legislatívnou podporou, ale aj sériou
nástrojov operatívneho charakteru:
• komplexne postihovať daňové podvody,
• zabrániť nekalým činnostiam pri zánikoch obchodných spoločností,
• zvýšiť zodpovednosť osôb, ktoré sú v čase predchádzajúcom zániku
spoločnosti ich štatutárnymi orgánmi,
• prehodnotiť efektivitu platnej právnej úpravy Trestného zákona a Trestného
poriadku,
• zaviesť nové skutkové podstaty daňových trestných činov .155
Celkom bolo v Akčnom pláne boja proti daňovým podvodom prijatých 50
opatrení, ktorých plnenie bolo rozdelené do troch časových období. Opatrenia boli
nasmerované do oblastí daňového práva, obchodného práva, finančného práva,
trestného práva, ale aj do oblastí operatívnych činností finančnej správy
a operatívnych činností orgánov činných v trestnom konaní.
OPATRENIA V OBLASTI DAŇOVÉHO PRÁVA
• zavedenie povinnosti skladať finančnú zábezpeku rizikovými osobami pri
registrácii DPH,
153
http://www.rokovania.sk/File.aspx/ViewDocumentHtml/Mater-Dokum-144566?prefixFile=m_
Bližšie pozri uznesenie Vlády SR č. 235 z 31. mája 2012
155
Internetový zdroj: http://www.vlada.gov.sk/programove-vyhlasenie-vlady-sr-na-roky2012-2016/ zo dňa 24.2.2013
154
125
• rušenie registrácie DPH osobám, ktoré sú nekontaktné, nekomunikujú so
správcom dane alebo si neplnia zákonné povinnosti,
• povinné mesačné zdaňovacie obdobie pre nových platiteľov DPH po dobu
12 mesiacov,
• zníženie počtu štvrťročných platiteľov DPH (zníženie hranice obratu na
povinné mesačné zdaňovacie obdobie),
• spoločné a nerozdielne ručenie za daň (dvaja platitelia DPH v reťazci,
pričom jeden daň do ŠR neodvedie a druhý si uplatňuje nárok na odpočet),
• povinná registrácia za platiteľa DPH pred prvým predajom nehnuteľnosti,
• rozšírenie mechanizmu tuzemského prenesenia daňovej povinnosti na
príjemcu plnenia,
• sprísnenie podmienok pre uplatňovanie osobitnej úpravy pri obchodovaní
s použitým tovarom (autobazáry),
• sprísnenie podmienok pre daňového zástupcu pri dovoze tovaru,
• zavedenie povinností preukazovania intrakomunitárnych dodávok tovaru,
• zníženie limitu pre doklad, ktorý slúži ako zjednodušená faktúra pri
hotovostných platbách cez ERP,
• zabezpečenie dane pri dovoze tovaru z tretích krajín,
• zavedenie režimu sprísneného daňového dohľadu nad rizikovými subjektmi,
• uzatváranie bilaterálnych zmlúv o výmene daňových informácií + aktualizácia
starých a uzatváranie nových zmlúv o zamedzení dvojitého zdanenia,
• analýza uskutočňovaných úhrad za tovary, služby a iné formy platieb
realizované daňovníkmi voči subjektom so sídlom podnikania v nespolupracujúcich, resp. OFF SHORE jurisdikciách,
• zavedenie povinnosti predkladať údaje o tuzemských dodávkach tovarov
a služieb správcovi dane elektronickou formou (súhrnný výkaz),
• zavedenie ratingu daňových subjektov a povinné uvádzanie stupňa ratingu
na daňových dokladoch.
OPATRENIA V OBLASTI OBCHODNÉHO PRÁVA
• spoločnosť s ručením obmedzeným si bude môcť založiť len osoba, ktorá
nemá daňové nedoplatky,
• prevod väčšinového obchodného podielu v spoločnosti s ručením
obmedzeným bude možný len na základe potvrdenia správcu dane, že ani
prevádzajúci spoločník ani nadobúdateľ väčšinového obchodného podielu
nemá daňové nedoplatky,
• zavedenie povinnosti správcu vkladu vložiť peňažné vklady spoločníkov
s.r.o. do štátnej pokladne,
126
• riešenie prípadov výmazov spoločností „ex offo“ (v prípade daňových
nedoplatkov alebo daňovej kontroly),
• zriadenie registra diskvalifikovaných osôb,
• zriadenie insolventného registra,
• prepracovanie fiduciárnych povinností členov štatutárnych orgánov
obchodných spoločností,
• sprísnenie podmienok v zákone o konkurze a vyrovnaní (lehota na vyhlásenie konkurzu pri predĺžení s dôsledkami majetkových postihov
a trestnoprávnych postihov štatutárnych orgánov spoločnosti),
• právny základ pre rozlíšenie dvoch typov s.r.o. – s povinným základným
imaním presahujúcim určitú sumu (napr. 25 tis. eur) a so základným imaním
1 euro ale sprísnenými podmienkami pre tvorbu a udržanie základného imania.
OPATRENIA V OBLASTI FINANČNÉHO PRÁVA A PRIEREZOVÝCH ČINNOSTÍ
• zavedenie povinnosti bezhotovostnej platby v obchodnom styku nad určitý
limit (10 tis. eur),
• právny základ pre možnosť použiť informácie získané medzinárodnou
spoluprácou finančných spravodajských jednotiek v daňovom konaní,
• On-line prístup finančného riaditeľstva do mýtneho systému,
• IT prepojenie stavebných a daňových úradov,
• spoločná platforma výmeny informácií medzi finančnou spravodajskou
jednotkou a povinnými osobami,
• zriadenie centrálneho registra účtov,
• zabezpečenie on line prístupu finančnej správy do evidencie CEMVO
(centrálny register motorových vozidiel) a databázy REGOB (register
obyvateľov).
OPATRENIA V OBLASTI TRESTNÉHO PRÁVA A OPERATÍVNYCH ČINNOSTÍ
ORGÁNOV ČINNÝCH V TRESTNOM KONANÍ
• obligatórne stanovenie trestu zákazu činnosti (na 5 – 10 rokov) pri spáchaní
„daňového trestného činu“,
• zavedenie novej skutkovej podstaty trestného činu „daňový podvod“,
• zavedenie novej skutkovej podstaty trestného činu „marenie výkonu správy
daní“,
• sprísnenie trestných sadzieb pri spáchaní „daňových trestných činov“
v značnom a veľkom rozsahu (+ zrušenie trestnosti pri škode malého
rozsahu do výšky 2 660 eur),
• zavedenie špecializácie súdov v oblasti daňovej trestnej činnosti,
• zabezpečenie majetkových nárokov štátu v trestnom konaní,
127
• zavedenie právnej zodpovednosti právnických osôb,
• analýza možnosti zavedenia inštitútu finančného vyšetrovania, ktoré by bol
OČTK povinný začať za presne vymedzených podmienok,
• analýza možnosti zavedenia v trestnom konaní ako jeden z obligatórnych
znakov dokazovanie majetkových pomerov páchateľa (vo väzbe na
prepadnutie majetku),
• komplexné prehodnotenie skutkových podstát „daňových trestných činov“
( s možnosťou zavedenia novej skutkovej podstaty trestného činu
„založenie podvodnej s.r.o.“),
• zriadenie špecializovaných tripartitných tímov (daňový špecialista, vyšetrovateľ, prokurátor) na riešenie závažnej daňovej trestnej činnosti.
• zmena organizačnej štruktúry PZ s cieľom vytvorenia špecializovaných
pracovísk pre boj so závažnou hospodárskou trestnou činnosťou.156
1.
2.
3.
4.
5.
Literatúra:
Oecd (2013), Action Plan on Base Erosion and Profit Shifting, OECD
Publishing., ISBN 978-92-64-20270-2
Stieranka, J.: Daňová optimalizácia verzus daňové úniky v Slovenskej
republike, In: Zborník vedeckých štúdií z medzinárodnej vedeckej konferencie
konanej v rámci vedeckovýskumnej úlohy „Odhaľovanie daňových únikov
a daňovej trestnej činnosti“ na Akadémii PZ v Bratislave, Bratislava 2012,
ISBN 978 -80 8054-550-5, s.29-39
Stieranka, J., Fecková, L.: Neobvyklé obchodné operácie ako indikátory
daňových trestných činov a daňových únikov, In: Zborník vedeckých štúdií
z medzinárodnej vedeckej konferencie konanej v rámci vedeckovýskumnej
úlohy „Odhaľovanie daňových únikov a daňovej trestnej činnosti“ na
Akadémii PZ v Bratislave, Bratislava 2012, ISBN 978 -80 8054-550-5, s.54-69
Stieranka, J.: Aktivity Európskej únie v boji proti daňovým únikom, In: Zborník
vedeckých štúdií z medzinárodnej vedeckej konferencie konanej v rámci
vedeckovýskumnej úlohy „Odhaľovanie daňových únikov a daňovej trestnej
činnosti“ evidovanej na Akadémii PZ v Bratislave pod č. 164, Plzeň 2013,
ISBN 978-80-7380-456-5, s. 37-53
Stieranka, J.: Akčný plán OECD ako nástroj boja proti daňovým únikom, In:
Zborník vedeckých štúdií z medzinárodnej vedeckej konferencie konanej
v rámci vedeckovýskumnej úlohy „Odhaľovanie daňových únikov a daňovej
156
Uznesenie vlády Slovenskej republiky č. 235/2012 k návrhu Akčného plánu boja proti
daňovým podvodom na roky 2012 až 2016
128
trestnej činnosti“ evidovanej na Akadémii PZ v Bratislave pod č. 164, Plzeň
2013, ISBN 978-80-7380-456-5, s. 59-67
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Internetové zdroje:
http://www.cfo.sk/articles/oecd-uverejnil-akcny-plan-boja-proti-danovymunikom#.Ug8lM6zjmh0
http://www.cfo.sk/articles/optimalizacia-dani-co-vymyslel-apple-a-covymyslia-vlady#.Ug806azjmh0
http://ec.europa.eu/taxation_customs/resources/documents/taxation/tax_fraud_
evasion/com_2012_722_en.pdf
http://www.rokovania.sk/Rokovanie.aspx/BodRokovaniaDetail?idMaterial=21
072
http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+
REPORT+A7-2013-0162+0+DOC+XML+V0//SK
http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-13-426_sk.htm
http://www.cfo.sk/articles/akcny-plan-oecd-a-mozny-dopad-na-danovesubjekty
http://sk.wikipedia.org/wiki/Globaliz%C3%A1cia
129
doc. JUDr. Vladimír ZOUBEK, CSc., LL.M., MBA
vedoucí katedry veřejnoprávních disciplín
Policejní akademie ČR v Praze
prof. JUDr. Ing. Viktor PORADA, DrSc., dr.h.c. mult.
rektor Vysoké školy Karlovy Vary
doc. JUDr. Eduard BRUNA, Ph.D.
Vysoká škola Karlovy Vary
TEORIE PRÁVA A BEZPEČNOSTNÍ VĚDA O BEZPEČNOSTI
EUROATLANTICKÉ CIVILIZACE
Středoevropský prostor jako součást euroatlantické civilizace musí
reagovat na postmoderní krizi západního liberálního kapitalismu, zejména
v ústavněprávní oblasti jusnaturální podstaty základních lidských práv a
svobod. Bezpečnostní a zejména policejní orgány jsou součástí bezpečnostní
komunity demokratického státu a jejich činnost secundum et intra legem
vychází z postulátů právní, bezpečnostní a policejní vědy.
Klíčová slova: Quae lex non prohibet debent permisa videri. „Z
pozitivňování“ jusnaturálního charakteru lidských práv. Analýza
postmoderních problémů lidských práv a globální bezpečnosti v právní a
bezpečnostní vědě.
Central Europe, as part of Euro-Atlantic civilization, must react to the
postmodern crisis of Western liberal capitelism, especially in the constitutional
branch of the iusnaturalist substance of fundamental human rights and
freedoms. Security and police authorities and bodies are part of the security
community of a democratic state and their „secundum et intra legem“ acitivity
is based on the postulates of legal, security and police sciences.
Key words: Quae lex non prohibet debent permisa videri. Making the
iusnaturalist character of human rights more positive. Analysis of the
ostmodern crisis concenring human rights and global security in legal and
security sciences.
§ 1. Právní principy
V průběhu věků se při používání práva vytvořila obecná pravidla, která jsou
uznávána jako zásady spravedlnosti, a to i tehdy, jestliže nejsou normativně
vyjádřena v daném právním řádu. Viktor Knapp157 uvádí, že tato pravidla, i když v
157
Knapp, Viktor. Teorie práva. Praha : C. H. Beck, 1996, s. 83 an.
130
pozitivním právu někdy nejsou bezvýjimečná, jsou velmi instruktivní a jsou
užitečnou pomůckou pro právní myšlení i pro vypěstování právního vědomí. Za
základní z nich lze považovat citovanou zásadu, že to, co není zákonem zakázáno,
je dovoleno.158 Krom toho jsou například uváděna některá pravidla další,
formulovaná zpravidla v jazyce latinském.159
„Pacta sunt servanda”. Smlouvy mají být dodržovány. Tato zásada se
někdy považuje za nejvyšší zásadu právní, resp. za nejvyšší přirozenou právní
normu, od které je odvozeno veškeré právo.160
„Nemo iudex in causa sua”. Nikdo nesmí být soudcem ve vlastní věci. Ve
sporu mezi dvěma musí vždy rozhodovat nezávislý třetí; tato zásada je obecná a je
i jednou z uznávaných zásad tzv. natural justice v anglickém právu.
„Neminem laedere”. Nikomu neškodit. Tato zásada, která už byla
zmíněna, znamená, že každý se má chovat tak, aby nerušil práva jiného (aby
nikomu nepůsobil újmu); v římském právu byla považována za jednu z tří
základních složek spravedlnosti. S touto zásadou myšlenkově souvisí zásada
Aequum est neminem cum alterius detrimento fieri locupletiorem
(Je spravedlivé neobohacovat se na úkor jiného).
„Suum cuique tribuere” nebo zkráceně „Suum cuique”. Dát každému,
což jeho jest, resp. ve zkrácené formě: každému, což jeho jest. Tato zásada
tvořila v římském právu další základní složku spravedlnosti. (Třetí její složkou
byla zásada Honeste vivere, tj. počestně žít, která ale není zásadou právní a do
pojmu spravedlnosti nepatří).
„Ignorantia iuris non excusat”. Neznalost zákona neomlouvá. Již
zmíněná zásada znamenající, že se nikdo nemůže zprostit odpovědnosti tím, že
neznal právo161.
158
čl. 2, odst. 3 Listiny základních práv a svobod.
Nutno zdůraznit, že právní principy jsou "obecnější" nežli normy, jsou součástí
jurisprudence, netvoří řád, mnohdy si odporují v jednotlivostech, nejsou mnohdy "psané v
právních pramenech", nejsou většinou "přímo použitelné" (práva a povinnosti z nich
nejsou přímo aplikovatelné) a jsou především interpretačními prostředky a vodítky ke
zjištění ratio iuris.
160
Též: Promissio boni viri est obligatio (pro česného člověka je slib závazkem).
159
131
„Audiatur et altera pars”. Je třeba vždy slyšet i druhou stranu. Základní
zásada řízení a rozhodování o každém sporu; v trestním řízení znamená, že nikdo
nemůže být odsouzen, aniž byl slyšen, tj. aniž mu byla dána možnost k obhajobě.
„Iustitia nemini neganda”. Spravedlnost nesmí být nikomu odepřena.
Znamená, že každý má právo, aby o jeho věci bylo po právu rozhodnuto.
„In dubio mitius”. V pochybnostech mírněji. Při rozhodování má být v
pochybnostech vždy rozhodnuto příznivěji pro toho, o kom se rozhoduje. V
trestním právu se dnes používá in dubio pro reo, tj. v pochybnostech ve
prospěch obžalovaného, což vyplývá z presumpce neviny.
„Ne bis in idem”. Nebo: „Bis de eadem re ne sit actio”. Ne dvakrát o
tomtéž. Nebo: O téže věci nesmí být dvakrát rozhodováno. Jedna ze základních
zásad jakéhokoliv právního procesu, zabezpečující právní jistotu, podle níž o věci
jednou pravomocně rozhodnuté nesmí být rozhodováno podruhé).162
„Nullum crimen, nulla poena, nullus processus criminalis sine lege”. Není
zločinu, není trestu, nestanoví-li tak zákon a jen podle zákona se může konat
trestní řízení.163 Základní zásady trestního práva zajišťující právní jistotu
obviněného, resp. obžalovaného. Poslední z nich se blíží právo na „due process of
law“ které tvoří jednu ze základních zásad ústavního práva USA.
„Quieta non movere”. (řecky: „Mé kinein akinéta”). Nehýbat tím, co je v
klidu. Tato zásada znamená, že nikdo nemá svémocně rušit pokojný stav.
Domnívá-li se, že má lepší právo, má se obrátit o jeho prosazení na soud či na jiný
k tomu příslušný státní orgán.
161
Vtipná a sarkastická je poznámka polského básníka a aforisty Stanislava Jerzy Lece:
"Neznalost práva nezbavuje odpovědnosti. Znalost však často." Též varianta: "Ignorantia legis
neminem excusat" (Neznalost zákona nikoho neomlouvá); "Ignorantia iuris neminem excusat,
ignorantia facti non nocet" (Neznalost práva nikoho neomlouvá, neznalost faktu neškodí).
162
Čl. 40, odst. 5 Listiny základních práv a svobod. Též v podobě: Nemo debet bis vexari
pro una et eadem causa. (Nikdo nemá být dvakrát stíhán pro jednu a tutéž věc.)
163
Čl. 39 Listiny základních práv a svobod.
132
§ 2. Strukturální krize liberálně demokratického kapitalismu: jde jen
o dočasnou finanční (ekonomickou) nahodilost, či o systémovou krizi?
Po pádu tzv. „komunismu“ mnozí lidé idealisticky očekávali, že opadne
nejen napětí ve světě, ale že nastane rychlý růst životní úrovně: závody ve zbrojení
(zdůvodňované vzájemným ohrožením obou protikladných táborů) mohly přece
konečně ustat. Navíc se otevřely nové ekonomické trhy.
Brzy se však ukázalo, že náklady na zbrojení letí paradoxně vzhůru, a ekonomika
v mnoha oblastech zabředává do deprese a pocit globální bezpečnosti mizí.
Dominantní otázkou „globalizace“ jest, zda „vítězný kapitalismus není na
stejné cestě jako nedávno zhroucený komunistický sen“.
Kapitalismus se vyvíjel dlouhou dobu v jakési nechtěné symbióze s konkurenčním
„komunismem“, s jehož krachem ztratil nejen alternativu-hybatele, ale i korigující
složku, neboť paradoxně právě v boji s ním se volky-nevolky humanizoval.
Podobně radikální úvahu nastínil i anglický politolog Timothy Garton Ash. Mluví
o strukturální krizi liberálně demokratického kapitalismu, který teď musí své
přednosti – tváří v tvář např. čínskému modelu – prokázat bez ideologické kamufláže,
což se mu zatím nedaří. I světově uznávaný ekonom Nouriel Roubini (mezi prvními
upozorňoval na možná rizika globální finanční krize) varoval před úskalími „sebedestrukce“ kapitalismu. Marx měl dle Roubiniho kus pravdy, když to před 150 lety
předvídal (i když se zmýlil v prognóze), že socialismus přinese lepší výsledky.
Nebezpečí hrozí zejména kvůli sílícím vnitřním rozporům systému. Ten kromě
ohromného bohatství plodí i rostoucí chudobu. Aby tržní ekonomika dobře
fungovala, je podle Roubiniho třeba opustit jak anglosaský model „laissez faire“,
který odmítá zásahy státu do ekonomiky, tak i superštědrý evropský sociální stát.
Problém však netkví pouze v neupřesněném dalším postupu, nýbrž i
v jakémsi ideologickém vakuu (připomínajícím i naší politickou scénu, která místo
slibovaného „odideologizování“ zabředla do anachronického „antikomunismu“ bez
výraznější vize do budoucnosti.
Proti čemu vlastně bojujeme dnes? Nikdo to nemůže s jistotou říci. Ale pokud
se tento kapitalismus nedokáže zreformovat sám, nastoupí nějaké autoritativní
hnutí, jež vyplní uprázdněný prostor po komunismu a ultranacionalismu, přičemž
půjde o hnutí protidemokratické – ať již otevřené, či skryté. Tento fenomén
pracovně nazývám „očekávání nového Antikrista“.
Znepokojivá úvaha navozuje varovnou historickou paralelu z doby před první
světovou válkou, kdy byl svět v podobné situaci. Horečné zbrojení omlouvané
zeměmi Dohody i Trojspolku jako obranné se snadno vymklo kontrole a ke světové
katastrofě pak stačily naprosto banální záminky. Výsledkem byla destrukce Evropy
a ztráta jejího velmocenského postavení.
133
Je však otázka, zda Spojené státy, které pak dominantní roli převzaly, nyní
usilují pouze o šíření liberální demokracie a nastolení otevřeného mezinárodního
pořádku, jak rád zdůrazňuje profesor Francis Fukuyama, anebo zda pod tlakem
průmyslových a zbrojních lobby obezřetně prosazují podobné cíle ve svých
zájmových aférách.
Jenže i Fukuyama už ve své poslední knize Původ politického řádu nakonec
připustil, že „liberální demokracie možná nevydrží věčně“.
Tyto úvahy budí nejen nadměrné zbrojení Spojených států a kontroverzní
války ale i účelově obrácená kritéria a pojmy.
Například z džihádistů, tedy bojovníků za mír v sovětsko-afghánské válce, jež
Ronald Reagan některé osobně vyznamenal, se zanedlouho, už v konfliktu s USA, stali
teroristé, ač jde často o tytéž skupiny mudžahedínů, které Američané sami vyzbrojili.
Pád komunismu vyvolal přehnaná očekávání i na středoevropské politické
scéně. Argument, že všechny problémy jsou pouze důsledkem neschopnosti
zdiskreditovaného režimu, vedl v řadě případů k jejich recidivě (viz zejména snaha
o „převálcování“ opozice a oponentů), tedy prosazování autoritářských prvků
vládnutí, stejně jako bezhlavé zadlužování či neřešení problémů romské menšiny.
To vše je pak vodou na mlýn různým extremistickým hnutím a jeho exponentům,
infiltrujícím i do institucí, které mají proti krajním projevům bojovat. Průzkumy pak
dokládají skepsi a apatii většiny národa, ohromeného nestydatou korupcí prolezlou až
do nejvyšších pater.
Politiku rozežírají korupce nepotismus a klientelismus. Nabývají systémové
podoby a ve-dou k privatizaci veřejné moci politicko-ekonomickými mafiemi v
pozadí. V rámci této klien-telistické demokracie je pak řešení vzrůstajících finančních a
hospodářských potíží nad síly vlád.
Sociologové – například Jan Keller ve své knize Tři sociální světy – poukazují
na další neblahý trend, na prudce narůstající nerovnost mezi lidmi. Keller v této
souvislosti hovoří o tom, že termín nerovnost nedostatečně vystihuje míru tohoto
fenoménu, a místo toho navrhuje termín nesouměřitelnost. Ve společnosti vedle
ostatních občanů – střední a nižší třídy – žije elitní skupina občanů, které se nemůže
dotknout to, co se ve společnosti děje, neboť astronomické příjmy jí umožňují žít
v jiném světě. Oč větší je tato nesouměřitelnost, o to víc narůstá počet lidí na okraji.
Tento feudální rys soudobé společnosti je frustrujícím výsledkem postupné
deregulace a privatizace státních institucí a veřejných služeb v rámci neoliberální
politiky posledních tří dekád.
Souběžně působí historicky bezprecedentní nástup Číny. Komunistickokapitalistická Čína ukazuje, že původní kapitalismus z éry prvotní akumulace, kdy
jsou lidská důstojnost, svoboda či sociální a zaměstnanecká práva obětována na trůn
drsné produkce zisku a výroba se mění v holé vykořisťování, není zapomenutý či
134
zcela překonaný. Dosud jsme žili v přesvědčení, že tato nelidská fáze kapitalismu
je nejen neetická, ale také neefektivní. Čína nás vyvádí z omylu. Tím se dostává
na pořad dne sociální stát a jeho vymoženosti, které prodražují západní
kapitalismus a činí ho méně konkurenceschopným ve srovnání s čínským způsobem.
Je otázka, zdali je vůbec možné sociální státy udržet bez jejich stále většího
zadlužování. To nahrává dnešním fundamentalistickým neoliberálům, kteří
v sociálním státu vidí hlavní zdroj většiny nesnází a snaží se ho zlikvidovat.
Frekventovaným vysvětlením stavu, v němž se západní svět nyní ocitá, je
kritika trhů, které svým chováním destabilizují celý finanční systém. Potíže pak
dopadají na jednotlivé státy a ty jsou tlačeny k tomu, aby do finančního systému
napouštěly peníze z vlastních rozpočtů. Kritika současných trhů přitom vyrůstá
nejen z levicově liberálních pozic, nýbrž překvapivě i od ostře pravicových
populistických směrů. Trhy, které mají globální charakter, zneužívají svého
postavení a diktují prostřednictvím mezinárodních finančních institucí,
ratingových agentur a největších bank národním státům takovou hospodářskou
politiku, který vyhovuje globálnímu kapitálu. Národní státy jsou víceméně
bezmocné, protože jejich opatření mají pouze regionální dopad. Jako klasický
příklad se uvádí to, když konkrétní stát zavede daňový systém nevyhovující
globálnímu kapitálu (vysoké daně) – ten ho ztrestá tím že z daného státu odejde do
státu, který mu vyjde vstříc.
Zejména z pravicových pozic je kritizována další příčina krize – zadlužování
států vinou korumpování voličů populistickou ekonomickou politikou, na níž
nejsou ve státní pokladně peníze. Tuto nezodpovědnou politiku prováděly jak
levicové, tak pravicové vlády. Fenomén zadlužování je spojen s nedokonalostí
demokratického systému založeného na nevelkých volebních intervalech. Politické
reprezentace v tomto systému upřednostňují krátkodobé volební cíle před
dlouhodobějšími strategiemi. Je snadné v rámci „svého“ volebního období utrácet
hlava nehlava, protože po příštích či přespříštích volbách, které pravděpodobně
vyhraje konkurence, si s dluhy bude muset poradit někdo jiný.
§ 3. Zásadní postmoderní otázky v právovědě a státovědě
Jak metodologicky interpretovat tyto světodějné procesy v mezích romanistiky,
vesternalistického právního vědomí, naší právovědy a státovědy? Co na to naše morálka,
náboženské normy a právní stát? Co na to naše „bezpečnostní jistoty“?
Česká a slovenská právní nauka je elementem středoevropské (rakouskouherské) právní kultury, sic ovlivněna na padesát let stalinismem (spíše na
východokřesťanském či byzanském pozadí). Lze si jen povzdechnout, že pro mladou
generaci studentů (kteří v podstatě neznají fundamentální otázky dějin jak obecných,
135
tak českých) je velmi obtížné v prvém až třetím semestru vysokoškolského studia
transferovat maximum státoprávních definic.
V globálním rozhledu (a v rámci širší vize budoucích jevů) je nutné zachytit
především aspekty multikulturální, tj. vést mladé vědce a studenty k vnímavosti
spektra daleko extenzivnějších souvislostí a názorových diskurzů a střetnutí, než v jakém
prostředí se narodily, žijí a komunikují na středním a vysokoškolském stupni vzdělávání.
Eklektické zkoumání vesternalistických státoprávních jevů je modernou definitivně
uzavřeno. Studium rozprostřenosti postmoderního multikulturálního vývoje v
globalizujícím se prostředí 21. století můžeme jen závidět našim studentům a
pokračovatelům. Diskurz o výsledku střetu západního právního vědomí (odkojeného
romanistikou a dnes tkvícího na pozici univerzalismu základních lidských práv a
svobod) s multicivilizační státoprávní a mezinárodněprávní realitou teprve začíná.
Světová vesnice spočívá v dialogu kultur a střetávání právních civilizací, nejen té
naší – euroatlantické – ale i dalších křesťanských (ortodoxně-východní a latinoamerické-hispánské), ale zejména islámské (sunnitské i šíitské) a středosvětové
(čínské, resp. konfuciánské, taoistické a buddhistické). To nemluvím i o dalších, např. o
indické (Bharat), subsaharské (africké), japonské, židovské a dalších.
Nutno zdůraznit, že fundamentálním postmoderním problémem je krize
morálky, resp. jevu, kdy morální standardy neexistují, či se běžně porušují a kdy
právo je jediným normativním systémem, či je dokonce bez morálky. Pokud
globalizace (velmi zjednodušeně) znamená, že bohatí bohatnou a chudí chudnou
(Sever-Jih), tak také se rozevírají nůžky vztahu mezi duchovními entitami,
(idealismem) a materiální objektivní realitou, včetně právní techniky a právních
metod řešení sporů.
Teoretický a právněfilozofický problém "modernity v právu" je dnes
pohříchu diskursem dogmatickým, či spíše toliko interpretačním. Moderní víra v
pokrok a vědu se otevřela ve vývoji právním zejména Deklarací práv člověka a
občana (1789) právněaxiologickou kvantifikací svobody, rovnoprávnosti164
(bratrství?) a též specifickým právním vztahem – občanstvím (který nevyplýval
z poddanství ani z kosmopolitismu, ale z nacionalismu tehdejších revolucí a vzniku
národních států v Evropě). Současná dominantní euroatlantická právní
civilizace165 (která v rámci právní geografie vzešla z myšlenek křesťanských a
aristotelismu ve filozofii, z práva římského jako svého právního podkladu a
Západořímské říše166 jako základu státoprávního), stejně jako globalizující se
164
Tj. rovnosti před zákonem a Bohem.
Z hlediska pramenů (forem) práva se opírá o právní kulturu angloamerickou a
kontinentální (francouzskou).
166
"první Řím".
165
136
svět, je již v postvestfálského období státní suverenity – v "postmodernitě v
právu": skepticismem, relativismem, multikulturalitou a zpochybňováním
světového řádu a mezinárodního pořádku, střetem právních civilizací, krizí
legitimity státní moci (governancí) a palčivostí globálních rizik včetně globální
bezpečnosti (počínaje extenzí mezinárodního terorismu, internacionalizací
organizovaného zločinu a konče např. absencí efektivní entity globálního řízení).
Relativizace nového tisíciletí typu "práva bez morálky", "morálky bez
principů" (není-li Bůh, je vše dovoleno), apod., ohrožuje samotnou identitu
doktrinálních právních konstrukcí budovaných po celá tisíciletí.
§ 4. Clash of Civilizations
Vedle F. Fukuyamy (End of History) je dnes na Západě stále diskutovaný a
probíraný S. Huntington (The Clash of Civilizations).
Nejpozoruhodnější předpovědí „civilizačních” (náboženských) střetů a válek
v podmínkách globalizace je stať S. Huntingtona Střet civilizací? zveřejněná
v časopise Foreign Affaires roku 1993. Podle S. Huntingtona sice zmizely staré
bloky, ale zůstaly a nově se zhodnotily odlišné civilizace. Civilizacemi pak
rozumí velké kulturní skupiny, které se vzájemně odlišují náboženstvím,
jazykem, zvyky a institucemi; civilizace je sourodá skupina sjednocená určitým
cílem. Platí tedy, že liberalismus zvítězil nad marxismem a že ideologie přestala být
zdrojem konfliktů mezi západními státy – avšak to neznamená, že skončily dějiny.
Právě civilizační rozdíly nahradily ideologické protiklady jako nejdůležitější
zdroj konfliktů mezi lidmi a státy. Mezi těmito civilizačními skupinami může
snadno vypuknout konflikt, neboť kulturní otázky, jako náboženství či sociální
tradice, jsou důležité a obtížně řešitelné prostřednictvím vyjednávání a
kompromisů. Konflikty nejpravděpodobněji vznikají kolem „linií kulturních
zlomů”, v místě dotyku odlišných civilizací. Tyto linie mohou mít podobu hranice
mezi státy, ale mohou také procházet uvnitř státu – a právě tyto linie mezi
civilizacemi představují „zápalné body krizí a krveprolití”167.
Huntington předvídá, že střety se budou odehrávat jednak na „mikroúrovni”
(v místech teritoriálního kontaktu mezi civilizacemi, a to formou boje o území), jednak
na „makroúrovni” (mezi „národními státy”, resp. vůdčími státy jednotlivých civilizací),
formou zvyšování vojenské a hospodářské moci a boje o kontrolu mezinárodních
institucí (např. OSN) a interpretace mezinárodního práva a pořádku.
Dominantní Huntingtonovou tezí je, že hlavním typem konfliktu v příštím
století bude konflikt mezi civilizacemi, a specificky konflikt mezi Západem a tzv.
muslimskokonfuciánskou civilizací. Zatímco v několika minulých stoletích byla
167
Huntington, S. The Clash of Civilizations? In Foreign Affairs, Summer 1993, s. 29.
137
typickým světovým konfliktem srážka mezi národními státy západní civilizace (a ještě
předtím srážky mezi jednotlivými monarchy), dnešní západní civilizace je již poměrně
homogenní a tudíž, zejména s koncem studené války, již nehrozí další vážná
střetnutí uvnitř naší civilizace. Na druhé straně se však bývalé koloniální oblasti
třetího světa osamostatnily, některé z nich dosáhly poměrně vysokého stupně
hospodářského vývoje a jejich vojenský potenciál stále roste. Výsledkem tohoto
trendu je, že řada států patřících k nezápadním civilizacím začíná vytvářet a
uplatňovat samostatnou globální politiku, která se stala hrozbou Západu.
Huntington rozlišuje osm hlavních civilizací v dnešním světě: západní,168
konfuciánskou (tj. čínskou),169 japonskou,170 muslimskou,171 hinduistickou,172 slovansko-pravoslavnou (do které ovšem nezahrnuje západoslovanské „katolické”
státy)173, latinskoamerickou174, africkou175, židovskou (judaistickou) a
buddhistickou. Přesněji jde o následující civilizace ze státoprávního hlediska:
1) Euroatlantická (Západ, západokřesťanská, "Svobodný svět", První Řím).
Státoprávní podklad: Západořímská říše.
2) Slovansko-pravoslavná (Východ, východokřesťanská, Ortodoxní, „Třetí
Řím“). Státoprávní podklad: Byzanská říše.
3) Islámská (muslimská, „muslimského národa“).
Státoprávní podklad:
„islámský stát“, islámská republika, chalífát.
4) Střet světa“ (konfuciánská & taoistická & buddhistická, čínská, Čínská lidová
republika). Státoprávní podklad : čínské císařství.
5) Hinduistická, (indická). Státoprávní podklad: Bhárat.
6) Japonská (zen-buddhistická & šintoistická). Státoprávní podklad: Japonské
císařství.
168
Tj. „Euroatlantická”, vzešlá historicky ze Západořímské říše, tvořící státy NATO (v čele
s USA), EU, plus Švýcarsko, Slovinsko, Slovensko, pobaltské státy, Chorvatsko; Austrálie a
Nový Zéland atd.
169
Čína (vč. okupovaného Tibetu, Sing-tingu, Vnitřního Mongolska) a včetně HongKongu a Tajwanu.
170
Japonské císařství, event. Korea atd.
171
Arabské a islámské státy v severní Africe, Středního východu; Pákistán, Malajsie,
Indonésie, Brunei; (dominantní státy: Egypt, Saudská Arábie, Irán), atd.
172
Indie, Nepál, Bhútán atd., event. též státy buddhistické (Srí Lanka, Nyanmar, Thajsko,
státy Indočínské, atd.
173
Rusko, Ukrajina, Bělorusko, ale též Rumunsko, Srbsko, Bulharsko, Řecko, Kypr,
Makedonie, Etiopie, atd.
174
Americké státy na jih od Rio Grande del Norte, dle Huntingtona státy hispánskoamerické (tzv. "Hispánci").
175
Např. Nigérie, Zimbabwe, Kenya, Jihoafrická republika, atd.
138
7) Africká (subsaharská, Sahelská, "černošského národa"). Státoprávní podklad:
čenošský kmenový stát.
8) Latinsko-Karibská (Latinskoamerická & Caribean, "hispánsko-americká").
Civilizaci Huntington definuje jako hierarchicky „nejvyšší kulturní společenství
lidí”, a civilizační vědomí jako „nejvyšší stupeň kultury identity”, který lidé znají.
Příslušnost ke stejnému jazyku, společná historie, náboženství, právní instituce176 a
sdílná tradice jsou těmi prvky, které přispívají rozhodujícím způsobem k definici
civilizace v Huntingtonově pojetí. V místech, kde probíhají dělící čáry mezi
civilizacemi bude docházet (a již dochází) k nejtěžším a nejkrvavějším konfliktům, které
by mohly přerůstat v mezicivilizační války. Současné boje na Balkáně, v Indii, v Izraeli,
na Kavkaze či v Africe jsou podle Huntingtona prvními symptomy nastávající globální
srážky mezi civilizacemi a jejich integrativní homogenizace.
Huntington uvádí šest důvodů, pro které dochází k mezicivilizačnímu konfliktu.
Za prvé, rozdíly mezi civilizacemi jsou podle něho mnohem zásadnější než
rozdíly v politické ideologii nebo praxi. Společné dějiny, jazyk, kultura, právní
tradice a hlavně náboženství vytvářejí civilizační vědomí, které je v ostrém
protikladu k hodnotám ostatních civilizací. Specifické pojetí náboženských,
státoprávních, společenských, rodinných nebo sexuálních vztahů je v každé civilizaci
hluboce zakořeněno, protože je organickým výsledkem dlouhodobého historického
procesu. Rozdílnost těchto postojů je zdrojem konfliktu tam, kde civilizace
přicházejí do tělesného styku.
Za druhé, díky moderní technologii telekomunikací se svět globalizuje a
přivádí tak civilizace do daleko častějšího a intimnějšího styku než v minulosti.
Vzájemný kontakt však vyvolává „obrannou reakci“ u civilizace, která cítí, že její
identita je ohrožena.
Za třetí, ekonomický proces globalizace oslabuje etnickou identitu
jednotlivých národních států; ta je pak často nahrazována náboženskou identitou
(tak vznikají různá fundamentalistická hnutí), což opět přispívá k růstu
civilizačního vědomí177.
Za čtvrté, politická, hospodářská a vojenská moc Západu vyvolává v ostatních civilizací přirozenou antipatii, která vede k formování a posilování lokální
civilizační identity.
176
K tomu zejména Klabouch, J. Transformace právních systémů a ekonomik ve věku
regionální a globální interdependence. XVIII. světový kongres International Association for
Philosophy of Law and Social Philosophy (IVR) v La Plata – Buenos Aires 1997 a XIX. v New
Yorku 1999. Právník, 1999, s. 377 an., dále zejména: KNAPP. Viktor. Velké právní systémy. Úvod do
srovnávací právní vědy. Praha : C. H. Beck, 1996, 248 s., ISBN 80-7179-089-3.
177
Blíže viz: Pospíšil, L. Etnologie práva. Teze ke studiu práva z mezikulturní perspektivy.
Praha : Set Out, 1997, 144 s., ISBN 80-902058-4-4.
139
Za páté, kulturní rozdíly mezi civilizacemi jsou zakotveny daleko organičtěji a
hlouběji než rozdíly politické, ideologické nebo hospodářské a nelze je tedy snadno
řešit nebo potlačovat.
Za šesté, hospodářská globální liberalizace má za následek vznik a růst
regionálních hospodářských center, která se pak stávají oporou lokálního
civilizačního vědomí. Kumulativním efektem těchto tendencí je nakonec podle
Huntingtona konfrontace mezi danými civilizacemi, vedoucí za jistých okolností až
k lokálnímu ozbrojenému konfliktu, který se může stát ohniskem globální
války.178.
Některé země, dodává Huntington, však nejsou dostatečně definované
vzhledem k jejich civilizační příslušnosti a probíhá v nich zápas o připojení
k jedné či druhé civilizaci. Jako příklady uvádí Rusko, Mexiko a Turecko.
Technokratické vrstvy jsou v těchto zemích obvykle nakloněny k připojení do
západního civilizačního okruhu, avšak široké masy obyvatelstva mají spíše tendenci
zachovávat svou původní civilizační identitu určenou hlavně nábožensky.
Huntington věnuje poměrně velkou pozornost konfliktům vznikajícími na
hranici mezi západní a muslimskou civilizací. Zdůrazňuje, že jejich původ lze
najít již v osmém století, kdy arabská invazní vlna byla zastavena teprve v bitvě u
Tours roku 732. Neustálý zápas mezi křesťany a muslimy během posledních třinácti
století dokládá křížovými výpravami, tureckou ofenzívou na Balkáně, evropským
kolonialismem s severní Africe a na Blízkém východě a konečně v minulém století
konflikty Západu s Libyí, Irákem, Alžírskem, Egyptem a Íránem.
Z této obecné analýzy geopolitické situace vyplývá pro Huntingtona jeden
hlavní závěr. Ačkoliv Západ je dnes v relaci k ostatním civilizacím na vrcholu moci
a je schopen „prosazovat své ekonomické zájmy a vnucovat ostatním zemím
hospodářskou politiku, která mu vyhovuje”, v blízké budoucnosti bude tato převaha
ohrožena vojenským a hospodářským vzestupem ostatních civilizací, zvláště
muslimské a konfuciánské. Toto tvrzení dokládá údajnou spolupráci mezi Čínou a
muslimskými státy na poli hospodářském, politickém a vojenském. Dochází tak
k novému závodu ve zbrojení, ve kterém obzvláště Čína neustále získává.
Huntington proto tvrdí, že „ústředním ohniskem konfliktu v nejbližší budoucnosti
bude vztah mezi Západem a několika muslimsko – konfuciánskými státy”.
178
Potvrzením rostoucí civilizační soudržnosti jsou okolnosti, které provázely války na
Balkáně, na Kavkaze a jinde. Západ se například postavil na stranu Chorvatů a Slovinců
v bývalé Jugoslávii, ale Rusové podporují Srby a muslimský svět pomáhá svým souvěrcům
v Bosně. Ve sporu o Karabach stojí Turci při Azerbajdžáncích, ale Rusové přejí Arménům. Na
druhé straně konflikty uvnitř civilizací nemají tak výbušný charakter a lze je urovnat snáze (např.
spor Ruska s Ukrajinu).
140
Pokud je tato analýza správná, Huntington doporučuje Západu několik
krátkodobých opatření:
• Spolupráce mezi státy západní civilizace by měla být prohloubena, zvláště
mezi její severo-americkou a evropskou větví (tzv. „transatlantická
strategická spolupráce“),
• Východoevropské a latinskoamerické státy by měly být přizvány k užší
spolupráci se Západem,
• Rusko a Japonsko by se měly stát spolehlivými spojenci Západu,
• Měly by se učinit kroky k omezení vojenské expanze muslimskokonfuciánských států a redukce západního vojenského potenciálu by měla být
zpomalena,
• Měly by být posíleny mezinárodní instituce jako např. Organizace
Severoatlantické smlouvy (NATO), Světová banka a Mezinárodní
měnový fond, které hájí západní hodnoty a zájmy,
• Vojenská převaha ve Středomoří, ve východní a jihozápadní Asii by měla
být udržována na alespoň současné úrovni.
Z dlouhodobého hlediska by se měl Západ chystat na udržení své celkové
politické, hospodářské a vojenské převahy ve světě, ale zároveň by se měl snažit o
pochopení filozofických a náboženských předpokladů ostatních civilizací, aby
byl schopen jim dostatečně čelit.179
§ 5. Analýza postmoderních problémů lidských práv a globální bezpečnosti
v právní a bezpečnostní vědě
Posuny vědního poznání, jsou v podstatě (velmi schematicky) dva:
1. Za prvé jde o zcela nový náhled na strukturu tak tradičního (rigidního)
předmětu jako je právní dogmatika, resp. právní teorie a právní filozofie. Prizmatem
„struktury právní vědy“, která je vázána na předmět právní regulace a na prameny
(formy) právní dochází k diferenciaci právních kultur na velké právní systémy a
druhy Common Law. To nové, chcete-li „postmoderní“, je v posunu právních kultur na
právní civilizace (tj. právního vědomí na civilizační vědomí), včetně míry (stupně)
Clash of Civilizations. Konkrétním výstupem (publikačním počtem) je pak upravená
struktura učebnice pro obor teorie práva180.
2. Druhý posun se týká ústavního režimu lidských práv, jak na právním
teritoriu česko-slovenském, resp. českém a slovenském (Listina základních práv a
179
K uvedené problematice odkazuji např. na Zoubek, Vladimír. Lidská práva –
globalizace – bezpeč-nost. Plzeň: Aleš Čeněk, 2008, 461 s. ISBN 978-80-7380-103-8
180
Zoubek, Vladimír. Právověda a státověda. Úvod do státovědního myšlení. Plzeň: Aleš Čeněk,
2010, 700 s. ISBN 978-80-7380-2394.
141
svobod, úst. zák. č. 23/1991 Sb. platí a je účinný pro oba dva státy stejně); dále i v
rámci europeizace, atlantizace a globalizace181. V každém případě střet civilizací,
který je umocněn postupující miltikulturalitou je chápán jako ohrožení univerzality
lidských práv, včetně řešení problémů omezení lidských práv, např. bojem proti
šíření fundamentálního terorismu (zejména islámského), či ústavním vymezením
zákazu náboženských symbolů ve veřejném prostoru.
§ 6. Realismus či pesimismus?
Z deklarované vize apologeta liberalismu F. Fukujamy Konce dějin a
posledního člověka zbyly trosky. Z mlhy se vynořují znepokojivé symptomy
ekonomické stagnace a finančního krachu euroatlantické civilizace svobodného
světa se stále sofistikovanějšími fintami mezinárodního zločinu a korupce elit,
neschopnosti zastavit násilí a skrytou chudobu ducha, globální xenofobii. Naděje se
nenaplnily, zbrojení a napětí neustává, spíše naopak. Bohatí stále více bohatnou,
chudí chudnou, což platí jak v národních státech, tak i globálně. Mizí střední třída
jako základna demokracie. Nelegitimní a nekontrolovatelné elity rozhodují o
všem. Neprůhledný netransparentní elitní, nelegitimní globální klub plutokratů,
mediokratů a militantů stále více ovládá nejen objektivní, ale i virtuální realitu.
Volby jsou stále formálnější a účast voličů mizivá.
Postmoderní duchovní a vědecká skepse v právovědě a státovědě realisticky
popisuje krizi západního myšlení, civilizačního myšlení, které je v kontrastu se
sílícím multikulturálním tlakem islámu, středu světa (čínským konfucionalismem),
hindskou kastovní společností a dalších vnějších vlivů multikulturálního světa.
V boji o duchovní a materiální dominanci a nadvládu není jednoznačného vítěze,
absentuje jednomyslně přijímaný legitimní subjekt globálního řízení. Není světový
stát, není světové právo, není globální řád mezinárodní (vyjma mezinárodního práva, ale
bez světového četníka, který by vymáhal a interpretoval normy mezinárodního práva).
Clash of Civilizations je pochmurná vize Huntingtona, která se nemusí naplnit při
prosazování univerzalismu nadnárodních ekonomických a finančních elit. Vědecké obci
je souzeno zabývat se otázkami „kdo, nebo co“ spasí postmoderní globalizující svět
střetávajících se civilizačních koncepcí.
Přibližný smysl sdělení papeže Benedikta XVI. pražského akademické obci ve
Vladislavském sále pražského hradu (27.9.2009), je přibližně tento:
„V současném světě a v současné době existují dvě největší zla:
1. sekularismus, voluntaristické ideologie, kdy stát (většinou totalitní) či
člověk (většinou egoistický), je chápán jako nejvyšší světová autorita. Přitom
Západ dal světu sekularitu (odbožštění státu), to ovšem znamená, že zavrhl Boha.
181
Viz zejména Zoubek, Vladimír. Lidská práva – globalizace – bezpečnost. Plzeň: A. Čeněk,
2007, 510 s. ISBN 978-80-7380-026-0, (2. vydání 2008, 461 s., ISBN 978-80-7380-103-8).
142
2. druhé největší zlo dneška (alespoň v té bohatší části světa) je všeobecný
příklon k relativismu, popírání Boha jako nejvyšší reality, k ateismu, který
diskvalifikuje naší civilizační vůli jiným kulturním okruhům, zvláště islámu.“
§ 7. Právní věda, vědy o kriminalitě, bezpečnostní a policejní věda
"Iurisprudentia est divianrum atque humanarum rerum notitia, isti atque
iniusti scientia."
(Právní věda je znalost věcí božských i lidských, rozlišování spravedlivého a
nespravedlivého)
Domitius Ulpianus (170 – 228), Digesta, 1, 1, 10, 2
Každá vědní disciplína se vymezuje svým předmětem (okruhem bádání resp.
objektem vědeckého zkoumání). Předmětem právní vědy je evidentně právo jako
konkrétní i abstraktní fenomén. Právní věda zkoumá především základní právní (i
státoprávní) principy, pojmy a instituty, rozpracovává teorie norem i realizaci
práva. Lze ji velmi schematicky lišit na právní filozofii a právní teorii.
Podle stupně konkrétnosti a specifikace zkoumaného předmětu lze strukturovat
právní vědu (právovědu) pro potřeby didaktické na několik oborů:
I. Právní vědy abstraktní (obecné); právní věda historická a právní
metodologie:
1. filozofie práva,
2. teorie práva,
3. vývoj právního myšlení (dějiny právních učení),
4. historie práva (zejm. právo římské182, obecné právní dějiny, dějiny práva v
českých zemích, atd.),
5. obecná komparatistika (srovnávací právní věda),
6. právní metodologie.
II. Speciální právní vědy vycházející z konkrétního právního systému
(např. českého práva), zejména:
1. věda ústavního práva (konstitucionalistika) a státověda,
2. věda správního práva,
3. věda finančního práva,
4. věda trestního práva,
5. věda občanského práva (civilistika) a rodinného práva,
6. věda obchodního práva a živnostenského práva,
7. věda pracovního práva,
8. věda práva sociálního zabezpečení,
9. věda mezinárodního práva soukromého,
182
resp. právní romanistika
143
10. speciální právní komparatistika a teorie interpretace práva,
11. další pokusy o vznik právních věd: právní archeologie, právní etologie,
právní biologie (v právu rodinném), teorie tvorby a ochrany životního prostředí,
věda o právu leteckém či námořním, právo lékařské, věda policejního práva atd.
III. Další obory právní vědy:
Vedle výše zmíněné právní historie183 (I.4.) zejména:
1. právní sociologie,
2. právní psychologie (a dále např. soudní psychologie),
3. právní politika (včetně politiky trestní či bezpečnostní),
4. teorie legislativy (tvorby práva) včetně legislativní techniky,
5. výzkum právního jazyka (právní sémantika) a právní (soudní, resp.
forenzní) rétorika,
6. právní logika,
7. právní informatika,
8. právní geografie,
9. právní etika, právní axiologie.
IV. Věda mezinárodního práva veřejného ius gentium (internacionalistika),
resp. i věda evropského práva (droit communautaire, droit europeén), europeistika
Do skupiny věd o kriminalitě lze podřadit:
1. kriminalistiku,
2. kriminální (a trestní) politiku,
3. kriminologii,
4. trestněprávní vědu (viz II.4.).
§ 8. Policejní věda v České republice a na Slovensku
Vycházejíc z principu relativního monopolu státu při ochraně osob a
majetku ve veřejném prostoru (zachovávaje ústavní limity jusnaturálního
charakteru lidských práv) stále větší úlohu spatřuji v transferu vědeckých poznatků
z oblasti formující se bezpečnostní a policejní vědy v České republice a
Slovenské republice.184
183
Blíže viz: Zoubková Ivana et al. Kriminologický slovník. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011, s.
216. ISBN 978-80-7380-312-4
184
Blíže viz: Porada, Viktor, Holcr, Květoň et al. Policejní vědy. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011.
345 s. ISBN 978-80-7380-314-8; Holocr, Květoň, Porada, Viktor et al. Policejné vedy. Úvod do
teorie a metodologie. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011. 242 s. ISBN 978-80-7380-329-2. Viz též recenzi
na tyto monografie: Zoubek, Vladimír (rec.) Česko-slovenský dualismus v pojímání policejních
a bezpečnostních věd významné monografie v předmětném zkoumání v jádru semiperiferii a
periferii právní vědy – primární posun. Karlovarská právní revue, roč. 8, č. 1, s. 109-116.
144
Zde právě prof. JUDr. Ing. Viktor PORADA, DrSc., dr.h.c.mult. výrazně
posunul meze vědeckého vhledu do multioborového nazírání.
Rozvoj každé konkrétní vědy je do jisté míry determinován představami o
jejím místě v systému vědního poznání. V historii policejních činností mělo a má i
v současné době řešení této otázky podstatný význam pro určení její funkce a úkolů
v trestním a správním řízení i při objasnění zdrojů těch poznatků, jejichž využívání
zvyšuje potenciál policejních prostředků a metod kontroly trestné a jiné
protispolečenské činnosti.
V současném období se výrazně zvyšuje potřeba nových vědeckých poznatků a
potřeba vědecké organizace policejní činnosti. Nové strukturální a funkcionální
dimenze policejní praxe vyžadují efektivní transfer vědeckých poznatků, který
funguje jako permanentní extenze a vzájemné ovlivňování vědeckých poznatků a
praktické činnosti. Jeho efektivnost je ovlivňována především úrovní reálného
využívání vědeckých poznatků v policejní a bezpečnostní praxi.
Transfer vědeckých poznatků do policejní praxe je aktualizovaný a
dynamizovaný následujícími potřebami185:
1. Potřeba adekvátně a včas reagovat na měnící se podmínky ve vývoji
bezpečnostní situace.
2. Potřeba komplexně a vědecky reagovat na procesy modernizace a
organizovanosti metod a prostředků ohrožujících bezpečnost občanů.
3. Potřeba v reálném čase identifikovat a řešit rozpory mezi dynamicky se
měnící situací a relativně stabilními přístupy jejího řešení.
4. Potřeba měnit postavení policie jako „služby občanům“.
5. Potřeba efektivněji využívat existující vědecké poznatky v policejněbezpečnostních činnostech a intenzivněji inovovat tradiční postupy.
6. Potřeba rychleji a důsledněji překonávat gnozeologické, osobnostní,
sociální a policejně odborné překážky, které vznikají v transferu vědeckých
poznatků.
Transfer vědeckých poznatků probíhá v proměnlivém a sociálně složitém
prostředí, které generuje množství různorodých policejně-bezpečnostních situací,
jejichž řešení je ovlivňováno řadou nejrůznějších faktorů:
• konkrétní úrovní konstituování a rozvoje policejních věd na národní a
mezinárodní úrovni,
• úrovní a stupněm institucionálního zabezpečení policejních věd (materiálního, personálního, finančního apod.),
• efektivností transferu vědeckých poznatků do profesních činností policistů,
především do řídící činnosti policejních manažerů,
185
Ibidem (viz pozn. předcházející!).
145
• připraveností vědeckého společenství policejních věd poskytovat policejní
praxi využitelné vědecké poznatky,
• připravenost subjektů policejní praxe systematicky přijímat, aplikovat a
využívat vědecké poznatky (na všech úrovních manažerských funkcí
ministerstva vnitra, policejního prezidia a dalších stupňů řízení policie),
• stupněm eliminace retardačních faktorů a bariér.
Je potřebné zkoumat nejen „technologické“ aspekty získávání vědeckých
poznatků, jejich gnozeologická omezení, ale také proces jejich realizace v konkrétní
policejní činnosti. Spíše však tušíme, že představy o možnostech efektivního
využívání vědeckých poznatků jsou povrchní, neúplné a zkreslovány vlivem
nejrůznějších skutečností. Současně lze také předpokládat, že nedostatečné jsou také
představy teoretické fronty o možnostech efektivního využívání vědeckých
poznatků v policejní praxi. Analyzovat skutečný stav a hledat jeho příčiny je
pochopitelně velmi důležité, ale také z mnoha důvodů značně obtížné teoreticky,
metodicky, časově i sociálně.
V současnosti je málo relevantních údajů, které by mohly vypovídat o
efektivnosti transferu vědeckých poznatků do policejní praxe. Proto je potřebné
postupně skládat mozaiku parciálních problémů, prohlubovat analýzu determinujících a ovlivňujících faktorů, formulovat a ověřovat hypotetická tvrzení a
postupně hledat metodicky uspokojivá řešení.
Všeobecně můžeme konstatovat, že neexistuje žádná právní či organizační
norma, která by v policejní organizaci explicitně nařizovala aplikovat vědecké
poznatky do policejní praxe. Uvedené konstatování jen umocňuje význam subjektů
transformace, jejich hodnotové orientace a pozitivní postoje potřebné pro
identifikaci vědeckých poznatků a jejich využívání v konkrétní policejní činnosti.
Autoři publikace na základě vlastních výsledků zkoumání předkládají:
1. Základní kategorie úvodu do teorie a metodologie policejních věd s cílem
připravit tak podmínky pro rozvíjení právě se konstitujícího nového vědního oboru.
V publikaci jsou proto nastíněny základní teoretické a metodologické přístupy, které
umožní následnou analýzu policejní profese, cílů a úkolů policie, bezpečnostních
situací a policejních (bezpečnostních) činností.
2. Dále předkládají ve formě modelové představy schéma o tom, jak vědecké
poznatky získávat, rozšiřovat, implementovat a transformovat do policejní praxe. Jde o
to pochopit a prozkoumat, jak se vědecké poznání a jeho výsledky prosazují do složitých
variant policejní praxe, analyzovat metodologické, metodické i konceptuální základy
procesu transformace vědeckých poznatků do základních struktur policejní organizace.
Předpokládáme, že obsah publikace přispěje k prosazení širšího užívání, rozšiřování a
posilování vědeckých poznatků v policejní činnosti.
146
Pohled přes horizont deseti let v procesu globalizace bezpečnějšího (?) světa
pochopení postmoderního, multicivilizačního charakteru informační společnosti
prostřednictvím ochrany a respektu základních práv a svobod, práva na osobní
bezpečnost a vymezování bezpečnosti státu je výzvou a vědeckým dobrodružstvím,
kterému se dostane policejní a právní vědě třetího tisíciletí. Globální bezpečnost
totiž vůbec nemusí determinovat univerzita lidských práv, ale v horizontu necelé
generace bude svět možná svědkem srážek a střetů civilizací, na které by mělo naše
vědecké vybavení adekvátně reagovat, chceme-li zachovat národní, kulturní a
civilizační identitu nejen České republiky, Slovenské republiky (a Evropy), ale i
suverenitu našich rozhodnutí.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Použitá literatura
Gerloch, Aleš, Hřebejk, Jiří, Zoubek, Vladimír. Ústavní systém České republiky.
Plzeň: Aleš Čeněk, 2013,.516 s. ISBN 978-80-7380-423-7.
Holcr, Květoň, Porada, Viktor et al. Policejné vedy. Úvod do teorie a
metodologie. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011. 242 s. ISBN 978-80-7380-329-2.
Porada, Viktor, Holcr, Květoň et al. Policejní vědy. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011.
345 s. ISBN 978-80-7380-314-8.
Zoubek, Vladimír. (rec.) Česko-slovenský dualismus v pojímání policejních a
bezpečnostních věd: významné monografie v předmětném zkoumání v jádru
semiperiferii a periferní právní vědy – primární posun. Karlovarská právní
revue, roč. 8, č. 1, s. 109 – 116.
Zoubek, Vladimír. Právověda a státověda. Úvod do právního a státovědního
myšlení. 1. vydání. Plzeň : Aleš Čeněk, 2010. 700 s. ISBN 978-80-7380-239-4.
Zoubek, Vladimír. Lidská práva – globalizace – bezpečnost. 2. upravené vydání.
Plzeň : Aleš Čeněk, 2008. 461 s. ISBN 978-80-7380-103-8
Zoubek, Vladimír. Postmoderní problémy lidských práv a globální bezpečnosti.
1. Vydání. Plzeň: Aleš Čeněk, 2004. 464 s. ISBN 80-86473-75-9.
147
JUDr. Renáta Ďurkechová
Externý doktorand PEVŠ, Bratislava
Advokátsky koncipient
RIADNE OPRAVNÉ PROSTRIEDKY
Riadne opravné prostriedky analyzujú súčasný právny stav tohto
trestno-procesného inštitútu, pričom autorka vychádza z právneho stavu ku
dňu 1.6.2013, t.j. zo zákona č. 301/2005 Z. z. v znení z. č. 236/2012 Z. z..
Hlavnou myšlienkou príspevku je poukázanie na dôležitosť tohto štádia
trestného konania z pohľadu jednotlivých oprávnených subjektov, ktorým
zákon priznáva právo využiť riadne opravné prostriedky v opravnom konaní.
V článku je využitá dostupná právna literatúra a právne predpisy
k danej tematike, časopisecká literatúra, ako aj dostupné internetové
zdroje a rozhodnutia Najvyššieho súdu Slovenskej republiky.
Kľúčové slová: riadne opravné prostriedky, sťažnosť, odvolanie, odpor,
rozsudok, uznesenie, trestný rozkaz.
The proper remedies analyzed the current legal status of the criminal
procedural Institute, the author follows the legal status of the day 1.6.2013, i.e.
of the Act. 301/2005 Z. z. as of. no. 236/2012 Z. z. The main idea of this paper
is pointing out the importance of this stage of the criminal proceedings from
the perspective of the individual beneficiaries that the law grants the right to
use the proper remedies in appeal proceedings. The paper using the available
legal literature and legislation on the subject and specialized journals, and
Internet resources available and the decision of the Supreme Court of the
Slovak Republic.
Keywords: ordinary repair remedy, complaint, appeal, repugnance,
sentence, decision, punishable order.
1. Opravné prostriedky všeobecne
“Kde je spoločnosť, tam je aj právo“ /“Ubi societas, ibi ius“/ – známy výrok
rímskeho filozofa Ciceróna.186
Právo funguje ako efektívny nástroj regulácie spoločenských vzťahov,
s možnosťou ich riešenia, stanovením relatívne presných oprávnení a povinností subjektov týchto vzťahov, pričom nedodržovanie určeného správania je kontrolovateľné
a postihnuteľné sankciou. Avšak ak má právo plniť svoju funkciu v reálnom živote, musí
za ním stáť moc presaditeľnosti a rovnako potrebuje aj garanciu štátnej moci. Štát je ten,
186
Ottová, E.: Teória práva. Bratislava, 2005. ISBN 80-7160-200-0. s. 50.
148
kto poskytuje právu mocenskú garanciu a subjektom práva musí umožniť, aby právom
regulované záležitosti vybavili v súlade s právom a k tomu im poskytnúť potrebnú
súčinnosť.187
V trestnom práve dochádza ku konfliktu medzi záujmom štátu na zistení
a potrestaní páchateľov trestných činov a záujmom jednotlivcov na dodržaní jeho
základných ľudských práv a slobôd.
Štátnu moc pri presadzovaní noriem trestného práva zabezpečujú orgány činné
v trestnom konaní – prokurátor, policajt a súd, ktorí sa usilujú dosiahnuť účel trestného
konania – náležite zistiť trestný čin a jeho páchateľa spravodlivo potrestať, na druhej
strane obvinený, ktorého záujmom je, aby mu nebola preukázaná vina, respektíve aby
bol zbavený viny, alebo aby jeho vina bola zmiernená. Nemožno pritom opomenúť ani
poškodeného a jeho nárok na náhradu škody, ako aj iné oprávnené osoby, ktorým
zákon priznáva právo podať riadny opravný prostriedok.
Riadne opravné prostriedky je názov príspevku, ktorého cieľom bude analýza
opravného konania, ako štádia trestného konania, ktorého účelom je preskúmanie
konkrétneho rozhodnutia a v prípade jeho nesprávnosti náprava rozhodnutia v záujme
účastníkov konania.188 Ďalej cieľom článku bude analýza jednotlivých riadnych
opravných prostriedkov na základe dokumentárnej a porovnávacej metódy tohto
procesného úkonu oprávnených osôb.
Pri rozhodovaní súdu, prokurátora alebo policajta aj pri vynaložení náležitej
zodpovednosti a profesionality nemožno vylúčiť omyly a chyby, ktoré môžu mať za
následok nesprávne rozhodnutie. Tieto rozhodnutia vážnym spôsobom zasahujú do
základných ľudských práv a slobôd, preto zákon musí umožniť v určitom štádiu
trestného konania preskúmanie jednotlivých konkrétnych rozhodnutí.
Aj Európsky dohovor v článku 2 Dodatkového protokolu č. 7 k Dohovoru
o ochrane ľudských práv a základných slobôd umožňuje každému, koho súd uzná
vinným z trestného činu, dať preskúmať výrok o vine alebo treste súdom vyššieho
stupňa.189 Rovnako Medzinárodný pakt o občianskych a politických právach
v článku 14 ods. 5 uvádza „Každý, komu sa dokázalo, že sa dopustil trestného činu,
má právo, aby dôkazy a rozsudok preskúmal vyšší súd“.
187
Bárány, E.: Moc a právo. VEDA – Vydavateľstvo Slovenskej akadémie vied. Bratislava, 1997.
ISBN 80-224-0482. s. 61.
188
Ivor, J., Záhora, J.: Repetitórium rekodifikovaného trestného práva. Piate vydanie. IURA
EDITION, 2009. ISBN 978-80-8078-297-9. s. 174.
189
Európsky dohovor o ochrane ľudských práv a základných slobôd /publikovaný vo vyhláške
209/1992 Z.z./.
149
Právo sa samo nepresadí a neexistuje právna istota bez právneho štátu, ktorý je
schopný a ochotný zachovávať právo, ako aj garantovať vysokú mieru jeho
zachovávania v spoločnosti.190
1.1. Základná charakteristika opravných prostriedkov
Opravný prostriedok je procesný úkon, ktorým sa začína opravné konanie,
a ktorým sa oprávnené osoby domáhajú preskúmania rozhodnutia súdu, prokurátora
alebo policajta z dôvodov uvedených v zákone.191
Podstatným a najdôležitejším znakom riadnych opravných prostriedkov je, že
ich možno podať iba proti rozhodnutiu, ktoré nenadobudlo právoplatnosť. Z toho
vyplýva jedna zo základných zásad trestného konania – prezumpcia neviny – čo
znamená, že každý, proti komu sa vedie trestné stíhanie, sa považuje za nevinného
do doby, kým súdom nie je vyslovená jeho vina odsudzujúcim rozsudkom, ktorý už
nadobudol právoplatnosť. Rovnako z tohto dôležitého znaku vyplýva skutočnosť,
že osobu, proti ktorej sa vedie trestné stíhanie nemožno označovať ako odsúdeného, ale iba ako obžalovaného alebo obvineného.
Zákon taxatívnym spôsobom vymedzuje okruh osôb oprávnených podať opravné
prostriedky, určuje lehoty, v ktorých je možné tieto prostriedky využiť, ako aj dôvody,
ktoré zakladajú oprávnenie na preskúmanie napadnutého rozhodnutia.
Platný Trestný poriadok č. 301/2005 Z. z. v znení neskorších predpisov,
zaraďuje medzi riadne opravné prostriedky:
a) sťažnosť proti uzneseniu (okrem uznesenia o začatí trestného stíhania)
/§ 185 a nasl TP./,
b) odvolanie proti rozsudku súdu prvého stupňa /§ 306 a nasl TP./,
c) odpor proti trestnému rozkazu /§ 355 a nasl. TP/.
Základným a nevyhnutným predpokladom na začatie opravného konania je
podanie opravného prostriedku. Zákon nevyžaduje žiadnu jeho osobitnú formu.
Vzťahujú sa naň všeobecné ustanovenia o podaní, ktoré sa vždy posudzuje podľa
obsahu, aj keď je nesprávne označené (§ 62 TP).
1.2. Opravné konanie
Je štádium trestného konania, ktorého účelom je preskúmanie konkrétneho
rozhodnutia a v prípade jeho nesprávnosti, náprava rozhodnutia v záujme
účastníkov konania.192 Nejedná sa o obligatórne štádium trestného konania a na jeho
začatie sa nevzťahuje zásada oficiality. Dispozičná zásada je typickým prejavom
190
Bárány, E.: Moc a právo. VEDA – vydavateľstvo Slovenskej akadémie vied.
Bratislava, 1997. ISBN 80-223-0482. s. 208.
191
Ivor, J., Záhora, J.: Repetitórium rekodifikovaného trestného práva. Piate vydanie.
IURA EDITION, 2009. ISBN 978-80-8078-297-9. s.175.
192
Ivor, J. a kol.: Trestné právo procesné. Druhé, doplnené a prepracované vydanie.
IURA EDITION, 2010. ISBN 978-80-8078-309-9. s. 695.
150
opravného konania, kedy oprávnená osoba môže podať opravný prostriedok,
výslovne sa ho vzdať alebo vziať späť.
Vychádza z práva dotknutej a oprávnenej osoby preskúmať napadnuté
rozhodnutie, spravidla nadriadeným orgánom, zabezpečujúci kvalitnejšie overenie
uvedeného rozhodnutia, a v prípade nesprávnosti jeho zrušenie a nahradenie iným
rozhodnutím alebo zmenu.
Jednotlivé opravné prostriedky sa líšia svojim charakterom a sú závislé od
rozhodnutia, proti ktorému smerujú.
Sťažnosťou možno napadnúť každé uznesenie policajta okrem uznesenia
o začatí trestného stíhania. Uznesenie súdu alebo prokurátora možno sťažnosťou
napadnúť len v tých prípadoch, v ktorých to zákon výslovne pripúšťa, a ak
rozhoduje vo veci v prvom stupni.193
Odvolanie je opravným prostriedkom proti rozsudku súdu prvého stupňa
s výnimkou rozsudku, ktorým súd prijme návrh na dohodu o vine a treste. Pre
odvolanie je charakteristické jeho zaradenie do odvolacieho konania ako
predposledného štádia trestného konania v konaní pred súdom.
Odpor proti trestnému rozkazu sa vzhľadom na novú systematiku Trestného
poriadku zaraďuje do časti, ktorá upravuje osobitné spôsoby konania. Charakteristické pre tento riadny opravný prostriedok je, že ak je odpor podaný v lehote
stanovenej zákonom a nebol vzatý späť, trestný rozkaz sa zo zákona ruší
a samosudca nariadi vo veci hlavné pojednávanie.
1.3. Osoby oprávnené podať opravný prostriedok
Zákon priznáva taxatívne vymenovaným oprávneným osobám právo podať
jednotlivé opravné prostriedky.
Sťažnosť môže podať osoba, ktorej sa uznesenie:
– priamo dotýka,
– dala na uznesenie návrh,
– proti uzneseniu súdu – prokurátor, a to aj v prospech obvineného,
– v prospech mladistvého obvineného, aj proti jeho vôli – zákonný zástupca,
obhajca, štátny orgán starostlivosti o mládež (teraz orgán sociálno-právnej
ochrany detí a sociálnej kurately), ako aj príbuzný v priamom rade,
– proti uzneseniu o väzbe a o ochrannom liečení v prospech obvineného môžu
podať sťažnosť aj osoby, ktoré by mohli podať v jeho prospech odvolanie.194
Odvolanie je oprávnený podať:
– prokurátor pre nesprávnosť akéhokoľvek výroku, /v prospech aj neprospech
obžalovaného/,
193
194
Trestný poriadok zákona č. 301/2005 Z. z. v znení neskorších predpisov – § 185 ods. 2.
Trestný poriadok zákona č. 301/2005 Z. z. v znení neskorších predpisov – § 186.
151
– obžalovaný pre nesprávnosť výroku, ktorý sa ho priamo týka, okrem výroku
o vine v rozsahu, v ktorom súd prijal jeho vyhlásenie, že je vinný alebo
vyhlásenie, že nepopiera spáchanie skutku uvedeného v obžalobe,
– poškodený /jeho splnomocnenec alebo zákonný zástupca, prípadne spoločný
zástupca poškodených/, pre nesprávnosť výroku o náhrade škody, /aj v neprospech len čo do povinnosti na náhradu škody/,
– zúčastnená osoba /jej zákonný zástupca alebo splnomocnenec/ pre nesprávnosť
výroku o zhabaní veci,
– v prospech obžalovaného – obžalovaný, prokurátor, príbuzní obžalovaného
v priamom rade,
– ak je obžalovaný pozbavený spôsobilosti na právne úkony alebo pri
obmedzení jeho spôsobilosti na právne úkony môžu v jeho prospech podať
odvolanie aj zákonný zástupca obžalovaného alebo jeho obhajca,
– štátny orgán starostlivosti o mládež (teraz orgán sociálnoprávnej ochrany
detí a sociálnej kurately) v prospech mladistvého, aj proti jeho vôli.
Odpor proti trestnému rozkazu môžu podať:
– obvinený /jeho obhajca/
– osoby oprávnené podať v jeho prospech odvolanie,
– prokurátor,
– poškodený proti výroku o náhrade škody /jeho splnomocnenec alebo
zákonný zástupca/ a
– zúčastnená osoba /jej splnomocnenec alebo zákonný zástupca/ proti
výroku, ktorým bolo uložené ochranné opatrenie.
1.4. Chyby rozhodnutia
Podstatné a závažné chyby rozhodnutia, ktoré porušujú zákon sa môžu týkať
meritórneho rozhodovania, a tieto chyby bývajú označované ako (error in
iudicando) – chyby v rozhodovaní. Medzi tieto „errory“ môžeme zaradiť:
a) skutkové chyby /error in facto/ , ktoré sa vyskytujú v prípadoch, keď súd, alebo
orgán činný v trestnom konaní nedostatočne alebo nesprávne zistil skutkový stav veci,
b) právne chyby /error in iure/, sú také chyby, pri ktorých súd, alebo orgán
činný v trestnom konaní skutkový stav zistil správne, avšak ho neposúdil v súlade
so zákonom, vzhľadom k tomu, že použil nesprávnu právnu kvalifikáciu,
alebo nesprávnosti procesného charakteru, ktorými sú:
c) procesné chyby /error in procedendo/ , pri ktorých súd alebo orgán činný
v trestnom konaní porušil procesné predpisy uložené Trestným poriadkom –
zákonom upravený postup uvedených orgánov.
Vzhľadom k tomu, že trestné konanie vykonáva ľudský činiteľ, nemožno
nikdy vopred vylúčiť nebezpečenstvo jeho pochybenia s následným nesprávnym
rozhodnutím, ktoré je v rozpore so zákonom, alebo nezodpovedá skutkovým
152
okolnostiam prípadu. Potreba nápravy takýchto rozhodnutí je daná nielen
objektívnymi predpokladmi chýb a omylov, ale aj subjektívnym záujmom osôb
zúčastnených na trestnom konaní.195
Opravné konanie je nepochybne dôležitým a neodmysliteľným štádiom
trestného konania vychádzajúce zo zákona, Ústavy SR ako aj z Dohovoru o ochrane
ľudských práv a základných slobôd /čl. 2 Dodatkového protokolu č. 7 a čl. 14 ods.
5 Medzinárodného paktu o občianskych a politických právach/.
Napriek skutočnosti, že orgány činné v trestnom konaní a najmä súd hodnotia
všetky okolnosti prípadu podľa svojho vnútorného presvedčenia, založeného na
starostlivom uvážení, logickom úsudku, odborných aj všeobecný skúseností, môžu sa vo
svojich záverečných rozhodnutiach mýliť. Potom orgán – spravidla vyššieho stupňa, na
základe podaného opravného prostriedku, pri preskúmaní napadnutého rozhodnutia,
môže buď rozhodnúť o zrušení takéhoto rozhodnutia a prikázaní veci orgánu prvého
stupňa, aby vo veci opätovne konal a rozhodol, alebo môže vydať nové rozhodnutie
zbavené chýb.
Opravné konanie zvyšuje záruky dosiahnutia účelu trestného konania, ako aj
ochrany občanov pred možnými následkami nesprávnych rozhodnutí. Zabezpečuje
jednotný výklad zákona a rozhodovanie o opravných prostriedkoch je
najdôležitejším procesným prostriedkom dozoru vykonávaným orgánom vyššieho
stupňa, usmerňujúcim činnosť podriadených orgánov činných v trestnom konaní.196
1.5. Zásady odvolacieho konania
Základné zásady trestného konania tvoria základ trestného práva procesného,
bez znalosti ktorých nie je možné pochopiť samotnú podstatu trestného konania
ako celku. Je zrejmé, že všetky jednotlivé zásady sa neuplatňujú vždy a v každom
štádiu trestného konania ani rovnakou mierou a ani intenzitou.
Tak je tomu aj pri opravných prostriedkoch, kedy sa základné zásady trestného
konania uplatňujú, avšak v modifikovanej podobe a spôsobom zaisťujúcim
dosiahnutia účelu trestného konania.
Ako už v úvode tejto kapitoly autorka spomenula, najdôležitejšou zásadou
celého trestného konania, a preto aj opravného konania, je zásada prezumpcie
neviny – tak, ako je uvedená v § 2 ods. 4 Trestného poriadku – každý, proti komu
sa vedie trestné konanie sa považuje za nevinného do doby, kým súd nevysloví
právoplatným odsudzujúcim rozsudkom jeho vinu.
195
196
Ivor, J. a kol.: Trestné právo procesné. IURA EDITION, 2006. ISBN 80-8078-101-X. s. 673.
Jelínek, J. a kol.: Trestní právo procesní. LEGES, 2010. ISBN 978-80-87212-30-1. s. 557.
153
Z tohto ustanovenia je zrejmé, že tato základná zásada je uplatniteľná len pri
riadnych opravných prostriedkoch, vzhľadom k tomu, že zákon pripúšťa aj tzv.
mimoriadne opravné prostriedky, ktoré možno za podmienok uvedených v zákone
uplatniť až keď napadnuté rozhodnutie nadobudlo právoplatnosť.197
Ďalšou zo všeobecných zásad opravného konania je zásada uvedená v § 2 ods.
7 Trestného poriadku – každý má nárok na prejednanie veci spravodlivo
a v primeranej lehote, pričom pri jednotlivých opravných prostriedkoch je ďalej
modifikovaná.
Neopomenuteľnou je aj zásada práva na obhajobu uvedenú v § 2 ods. 9
Trestného poriadku – každý, proti komu sa vedie trestné konanie, má právo na
obhajobu, pričom rovnako ako pri predchádzajúcej zásade sa aj táto uplatňuje
v závislosti od jednotlivých druhov opravných prostriedkov.
Zásada verejnosti – § 2 ods. 17 Trestného poriadku sa obvykle neuplatňuje pri
sťažnosti až na výnimky uvedené v zákone. Naopak pri odvolaní sa táto zásada používa
v širšom rozsahu a pri odporu proti trestnému rozkazu, zo zákona vyplýva – § 353 ods.
1 Trestného poriadku , že samosudca môže bez prejednania veci na hlavnom
pojednávaní vydať trestný rozkaz, pričom nemôže vykonávať neverejné zasadnutie.
Zásada oficiality § 2 ods. 6 Trestného poriadku, ako už autorka uviedla, sa
v opravnom konaní pri riadnych opravných prostriedkoch neuplatňuje, vzhľadom
k tomu, že procesný úkon, ktorým sa začína opravné konanie je plne v dispozícii
oprávnených osôb, ktorým zákon tuto možnosť priznáva. Zásada oficiality je
použiteľná pri mimoriadnych opravných prostriedkoch – konkrétne pri zrušení
právoplatných rozhodnutí v prípravnom konaní, kedy generálny prokurátor môže
rozhodnúť o zrušení tohto právoplatného rozhodnutia aj bez návrhu – § 364 ods. 2
Trestného poriadku.
Osobitne by sa autorka chcela pozastaviť u zásady kontradiktórnosti – § 2
ods. 14 Trestného poriadku, kedy k najširšiemu uplatňovaniu uvedenej zásady
dochádza v konaní pred súdom najmä na hlavnom pojednávaní a verejnom
zasadnutí. K použitiu tejto zásady v modifikovanej podobe dochádza aj pri
opravných prostriedkov, najmä odvolaní- § 326 Trestného poriadku.
Osobitné účinky opravných prostriedkov a princípy opravného konania
Opravný prostriedok, ako procesný úkon, vyvoláva určité účinky,
charakteristické pri preskúmaní rozhodnutí v záujme zachovania práva oprávnených
osôb na zvýšenie záruk zákonnosti rozhodovania, odstránenie prípadných chýb
a omylov pôvodného rozhodnutia, ako aj posúdenie predchádzajúcich postupov
orgánov činných v trestnom konaní a súdu.198
197
Ivor, J., Záhora, J.: Repetitórium rekodifikovaného trestného práva. Piate vydanie.
IURA EDITION, 2009. ISBN 978-80-8078-297-9. s. 177.
198
Ivor, J. a kol.: Trestné právo procesné. IURA EDITION, 2006. ISBN 80-8078-101-X.
s. 675.
154
Dva zásadné a základné účinky, ktoré opravný prostriedok vyvoláva sú:
a) devolutívny účinok opravného prostriedku a
b) suspenzívny účinok opravného prostriedku.
Devolutívny účinok opravného prostriedku vyjadruje, že o opravnom
prostriedku vo všeobecnosti rozhoduje nadriadený orgán, tzn. orgán iný ako ten,
ktorý rozhodoval v prvom stupni, a ktorého výsledkom bolo rozhodnutie
predmetného opravného konania. Uvedený účinok je charakteristický iba pri dvoch
riadnych opravných prostriedkoch, a to pri odvolaní a pri sťažnosti.
Devolutívny účinok neprichádza v úvahu u odporu proti trestnému rozkazu,
pretože jediným dôsledkom včas podaného odporu oprávnenou osobou je, že
trestný rozkaz sa zo zákona ruší a samosudca nariadi vo veci hlavné pojednávanie.
Devolutívny účinok sa najvýraznejším spôsobom prejavuje u odvolaní
a sťažnosti, pričom len o sťažnosti môže rozhodnúť v záujme zrýchleného konania
orgán, proti ktorého uzneseniu sťažnosť smeruje za predpokladu, že zmena
pôvodného uznesenia sa nedotkne práv inej strany a sťažnosti vyhovie v plnom
rozsahu. Ide o tzv. autoremedúru, čo môžeme považovať za osobitný spôsob
rozhodnutia v rámci opravného konania. Ak však ide o uznesenie policajta, ktoré
bolo vydané s predchádzajúcim súhlasom prokurátora alebo na jeho pokyn, môže
policajt sám sťažnosti vyhovieť len s predchádzajúcim súhlasom prokurátora.199
Je však pravdou, že v prípade, kedy o opravnom prostriedku rozhoduje
nadriadený orgán, prináša devolutívny účinok opravného prostriedku záruku väčšej
objektivity a kvality preskúmania, ako aj možnosť širšieho pohľadu a vyššej
odbornej úrovni týkajúcej sa konkrétneho rozhodnutia.
Suspenzívny účinok opravného prostriedku nie je obligatórnym dopadom
podania opravného prostriedku. V prípade jeho aktívneho účinku má za následok
odklad výkonu rozhodnutia, a to do doby pokiaľ nie je v opravnom konaní o tomto
opravnom prostriedku meritórne rozhodnuté. Podstatou tohto suspenzívneho účinku
je zabezpečenie a nezmarenie účelu opravného prostriedku, ktorý by bol
uskutočnením výkonu rozhodnutia zmarený, alebo v prípade nepriznania
odkladného účinku, by bola spôsobená nenapraviteľná ujma.200
V zásade platí, že odkladný účinok má každé odvolanie, s výnimkou uvedenou
v § 183 ods. 2 TP kedy „Odvolanie podané len poškodeným proti výroku o náhrade
škody a odvolanie podané len zúčastnenou osobou nebráni tomu, aby ostatné časti
rozsudku nadobudli právoplatnosť a boli vykonané. Ani odvolanie týkajúce sa len
niektorého z viacerých obžalovaných nebráni tomu, aby rozsudok u ostatných
obžalovaných nadobudol právoplatnosť a bol vykonaný“.
199
Trestný poriadok 301/2005 v znení neskorších predpisov – § 190 ods. 1.
Ivor, J. a kol.: Trestné právo procesné. Druhé, doplnené a prepracované vydanie. IURA
EDITION, 2010. ISBN 978-80-8078-309-9. s. 703.
200
155
Naproti tomu sťažnosť má odkladný účinok len v prípade, ak to zákon
výslovne ustanovuje.
V prípade odporu proti trestnému rozkazu, je zrejmé, že trestný rozkaz, ktorý
je jeho podaním zrušený, nemôže byť vykonaný.201
Medzi ďalšie špecifické zásady opravného konania patrí:
a) zákaz reformatio in peius (zákaz zmeny k horšiemu) a
b) beneficium cohaesionis (dobrodenie v súvislostiach) .
Zákaz reformatio in peius znemožňuje, aby zrušené rozhodnutie orgánu
prvého stupňa, ku ktorému došlo na základe podaného opravného prostriedku iba
v prospech obžalovaného alebo podaného samotným obžalovaným, bolo zmenené
odvolacím orgánom, alebo orgánom opätovne rozhodujúcim po vrátení veci na nové
konanie, v neprospech obžalovaného /v prípade odvolania/ alebo obvineného /v
prípade sťažnosti/.
To neplatí, ak odvolanie podal prokurátor v neprospech obžalovaného. Vtedy
môže odvolací súd zmeniť napadnuté rozhodnutie aj v neprospech obžalovaného,
alebo na základe odvolania poškodeného vo výroku o náhrade škody, ktorý uplatnil
nárok na náhradu škody.202
Rovnako toto ustanovenie nemožno použiť ani v prípade odporu proti
trestnému rozkazu, pretože ten sa nepodáva v prospech alebo neprospech
obvineného, ale je iba nástrojom k vyvolaniu hlavného pojednávania.203
Beneficium cohaesionis je upravené v § 324 Trestného poriadku, ktorý vyjadruje,
že ak je dôvod, na základe ktorého odvolací súd rozhodol v prospech niektorého
obžalovaného, musí rozhodnúť aj na prospech ďalšieho spoluobžalovaného alebo
zúčastnenej osoby, napriek tomu, že tieto odvolanie nepodali. Rovnako súd rozhodne
v prospech obžalovaného v prípade, ak je mu na prospech dôvod, pre ktorý rozhodol
v prospech zúčastnenej osoby.
Predpokladom postupu podľa zásady beneficium cohaesionis je, že o všetkých
obžalovaných bolo rozhodnuté v jednom konaní tým istým rozsudkom. Preto nie
je možné uplatniť uvedenú zásadu, ak súd rozhodne o veci spoluobžalovaného
samostatným rozhodnutím /R 22/2001/.
1.6. Základné princípy opravného konania
Vedľa uvedených osobitných účinkov a špecifických zásad opravných
prostriedkov treba uviesť aj základné princípy opravného konania, ku ktorým patria:
a) revízny princíp,
201
Jelínek, J. a kol. Trestní právo procesní. LEGES, 2010. ISBN 978-80-87212-30-1. s. 563.
Trestný poriadok zákona č. 301/2005 v znení neskorších predpisov – § 322 ods. 3.
203
Crha, L.: Trestní právo ročník 4 , č. 4/1999. Odpor v neprospěch obviněného – nepřesnost
komentářu s. 8 – 9.
202
156
b) kasačný princíp a
c) apelačný princíp.
Revízny princíp znamená v akom rozsahu je preskúmané napadnuté
rozhodnutie na základe podaného opravného prostriedku. Teória trestného práva
delí revízny princíp na:
– úplný revízny princíp – znamená, že orgán, ktorý rozhoduje o opravnom
prostriedku preskúma správnosť všetkých výrokov napadnutého
rozhodnutia, ako aj konania, ktoré tomuto výroku predchádzalo. Pritom nie
je podstatné, či oprávnená osoba na chyby /či už skutkové alebo právne/
v rozhodnutí upozornila. Z uvedeného vyplýva, že na to, aby orgán, ktorý
rozhoduje o opravnom prostriedku splnil revíznu povinnosť je dostačujúce,
že bol podaný riadny opravný prostriedok.204 Uvedený úplný revízny
princíp sa v slovenskom trestnom opravnom konaní pri riadnych opravných
prostriedkoch neuplatňuje.
– obmedzený revízny princíp – sa podľa slovenského trestného poriadku pri
riadnych opravných prostriedkoch uplatňuje pri sťažnosti aj pri odvolaní
a znamená, že orgán, ktorý rozhoduje o opravnom prostriedku preskúmava
správnosť len výrokov rozhodnutia, proti ktorým smeruje opravný
prostriedok, ako aj konanie, ktoré napadnutým výrokom predchádzalo.
Rovnako pri sťažnosti aj odvolaní platí, že či už uznesenie alebo rozsudok
napadnutý opravným prostriedkom len v niektorej časti týkajúcej sa
niektorej z viacerých osôb, o ktorých bolo rozhodnuté tým istým
rozhodnutím /uznesením, alebo rozsudkom/, preskúma odvolací orgán len
tú časť rozhodnutia a predchádzajúceho konania, ktorá sa týka tejto osoby
/§ 192 ods. 2 TP a § 317 ods. 3 TP/.
Zatiaľ čo revízny princíp vyjadruje rozsah v akom sa na základe opravného
prostriedku napadnuté rozhodnutie preskúmava kasačný a apelačný princíp
znamenajú spôsob akým možno vybaviť podaný opravný prostriedok.
Kasačný princíp – alebo princíp zrušovací, znamená, že orgán, ktorý rozhoduje o opravnom prostriedku pri zistení nesprávnosti konkrétneho napadnutého
rozhodnutia, toto rozhodnutie zruší a vec vráti orgánu, ktorý rozhodoval v prvom
stupni na jeho nové prejednanie.
Rovnako ako u predchádzajúceho princípu sa aj tento kasačný princíp vzťahuje
pri riadnych opravných prostriedkoch na sťažnosť /§ 194 ods. 1 písm. b)/ a
odvolanie / § 316 ods. 3)/, vzhľadom k tomu, že odpor proti trestnému rozkazu
vyvoláva jediný účinok a to nariadenie hlavného pojednávania /za predpokladu, že
odpor podala oprávnená osoba a v lehote stanovenej zákonom/.
204
Husár, E. a kol.: Trestné právo procesné. Tretie, prepracované vydanie. IURA
EDITION, 2003.
ISBN 80-89047-57-2. s. 209.
157
Ťažisko opravného trestného konania pri kasačnom princípe je vrátenie späť
na orgán prvého stupňa s tým, že pri odvolaní súd, ktorému bola vec opätovne
vrátená na prejednanie a rozhodnutie, je viazaný právnym názorom, ktorý vyslovil
vo svojom rozhodnutí odvolací súd, a je povinný vykonať úkony a dôkazy, ktorých
vykonanie odvolací súd nariadil.205
Z uvedeného je možné vyvodiť, že kasačný princíp sa uplatňuje najmä
v prípadoch neúplne alebo nedostatočne zisteného skutkového stavu, prípadne aj
nesprávneho právneho posúdenia veci.
Apelačný princíp – alebo tzv. reformatívny princíp, opätovne uplatnený pri
riadnych opravných prostriedkoch v prípade sťažnosti / § 194 ods. 1 psím. a)/
a odvolania / § 322 ods. 3/ znamená, že odvolací orgán, v prípade zistenia chybnosti
napadnutého rozhodnutia, tieto chyby sám napraví tak, že vynesie nové rozhodnutie
zbavené chýb.
Pri tomto apelačnom princípe, ťažisko zodpovednosti je prenesené na
nadriadený orgán, ktorý vychádza zo správne zisteného skutkového stavu, pričom
ho môže doplniť vlastným dokazovaním v opravnom konaní.
Na jednej strane tento princíp prináša hospodárnosť konania, na druhej strane
však nepripúšťa zákon proti takto zmenenému rozhodnutiu možnosť podať
odvolanie ako riadny opravný prostriedok.
Z tohto dôvodu sú v zákone kogentným spôsobom určené podmienky, kedy
odvolací súd nemôže rozhodnúť vo veci sám / § 322 ods. 4/.
V záujme zaistenia zákonnosti a práv osôb právoplatným rozhodnutím
dotknutých alebo oprávnených, za podmienok uvedených v zákone, možno uplatniť
tzv. mimoriadne opravné prostriedky, medzi ktoré teória trestného práva zaraďuje:
– zrušenie právoplatných rozhodnutí v prípravnom konaní
– obnova konania
– dovolanie.
Tieto mimoriadne opravné prostriedky, napriek dôležitosti tohto trestnoprocesného inštitútu, však nie sú témou príspevku, preto sa autorka uvedeným
mimoriadnym opravným prostriedkom venovať nebude.
2.Sťažnosť
2.1. Predmet, prípustnosť a účinok sťažnosti
Sťažnosť je riadnym opravným prostriedkom proti uzneseniu. Sťažnosť nie je
prípustná proti iným formám rozhodnutí orgánov činných v trestnom konaní ako sú
príkaz alebo opatrenie.206
205
206
Trestný poriadok zákona č. 301/2005 v znení neskorších predpisov – § 327 ods. 1.
Jelínek, J. a kol.: Trestní právo procesní. LEGES, 2010. ISBN 978-80-87212-30-1. s. 609.
158
Sťažnosťou možno napadnúť každé uznesenie policajta okrem uznesenia
o začatí trestného stíhania. Uznesenie súdu alebo prokurátora možno sťažnosťou
napadnúť len v tých prípadoch, v ktorých to zákon výslovne pripúšťa, a ak
rozhoduje vo veci v prvom stupni.207
Pripustenie sťažnosti v tak širokej škále uznesenia je nie len právo každého
domáhať sa preskúmania postupu alebo rozhodnutí policajta, ale aj zaistenie včasnej
nápravy prípadných nedostatkov alebo pochybení v prípravnom konaní. Vzhľadom
k dozornej právomoci prokurátora v prípravnom konaní, môže prokurátor zrušiť
nezákonné alebo neopodstatnené rozhodnutie policajta, alebo ho nahradiť vlastným
rozhodnutím. Proti takýmto rozhodnutiam je rovnako prípustná sťažnosť, ako proti
uzneseniu policajta.208
To však už neplatí pri uzneseniach prokurátora alebo súdu, ktoré možno
napadnúť sťažnosťou len v prípadoch, v ktorých to zákon výslovne pripúšťa
s podmienkou, že sa rozhoduje o veci v prvom stupni.
Tieto uznesenia možno rozdeliť do nasledovných dvoch skupín:
1) uznesenia, u ktorých z hľadiska ich dôležitosti je potrebné uplatniť princíp
dvojinštančnosti / napr. postúpenie veci – § 214, zastavenie trestného stíhania – § 215 a
§ 281, podmienečné zastavenie trestného stíhania – § 216 ods. 5, podmienečné
zastavenie trestného stíhania spolupracujúceho obvineného – § 218 ods. 3, postúpenie
veci – § 280, rozhodovanie o zmene spôsobu výkonu trestu – § 411, o prerušení výkonu
trestu – § 412, ďalej výkonov jednotlivých druhov alternatívnych trestov, jednotlivých
výkonov ochranných opatrení ako aj v prípade zahľadenia odsúdenia.
2) uznesenia, ktorých pochybenie možno napraviť iba neodkladnou zmenou,
najmä pri zásahoch do základných ľudských práv a slobôd /napr. rozhodnutie
o väzbe – § 83, o vyšetrení duševného stavu obvineného – § 148,209 konanie
o návrhu na zhabanie peňažnej čiastky a o návrhu na zhabanie majetku – 362a/.
Podmienka rozhodovania veci v prvom stupni je prelomená vo špecifických
prípadoch kogentne upravených v zákone /§185 ods. 3 – ods. 5 TP/:
1) proti uzneseniu predsedu senátu odvolacieho súdu, ktorým uložil poriadkovú
pokutu, je možno podať sťažnosť, o ktorej musí rozhodnúť iný senát tohto súdu,
2) proti uzneseniu odvolacieho súdu, ktorým bolo rozhodnuté o vzatí obvineného
do väzby, za rovnakej podmienky – že o nej rozhodne iný senát tohto súdu,
3) proti uzneseniu generálneho prokurátora iba v prípade uznesenia podľa
§ 191 o zaistení majetku; o tejto sťažnosti však rozhoduje Najvyšší súd.
207
Trestný poriadok zákona č. 301/2005 Z. z. v znení neskorších predpisov – § 185 ods. 3.
Ivor, J. a kol.: Trestné právo procesné. Druhé, doplnené a prepracované vydanie. IURA
EDITION, 2010. ISBN 978-80-8078-309-9. s. 733.
209
Ivor, J. a kol.: Trestné právo procesné. Druhé, doplnené a prepracované vydanie. IURA
EDITION, 2010. ISBN 978-80-8078-309-9. s. 733.
208
159
Odkladný účinok sťažnosti je upravený kogentným spôsobom v § 185 ods. 6 TP
s tým, že tento odkladný účinok /suspenzívny/ nastáva len vtedy, ak to zákon výslovne
ustanovuje. Preto musím súhlasiť s názorom profesora Záhory, uvedenom v Justičnej
revue, č. 58 o nejednotnosti a určitej nedôslednosti spracovateľa návrhu Trestného
poriadku pri uvádzaní odkladného účinku – sťažnosť má odkladný účinok v súlade
s kogentným ustanovením /§ 185 ods. 6 TP/ – napr. § 29 ods. 2, § 70 ods. 3, § 253 a iné.
V niektorých ustanoveniach Trestný poriadok nejednotne uvádza – „sťažnosť nemá
odkladný účinok“ – napr. § 508 ods. 1, § 520 ods. 2., napriek tomu že toto potvrdenie
vyplýva zo všeobecného ustanovenia v § 185 od. 6 Trestného poriadku.210
Sťažnosť sa vždy podáva proti rozhodnutiu toho orgánu, proti uzneseniu
ktorého smeruje, a to v lehote do troch dní od oznámenia uznesenia (§ 179 ods. 1
TP spoj. S § 187 ods. 1 TP), ktoré sa robí buď vyhlásením v prítomnosti toho,
komu treba toto uznesenie oznámiť, alebo doručením uznesenia. Z tohto
všeobecného ustanovenia o zachovaní lehoty pre podanie sťažnosti zákon
v špecifických prípadoch určuje výnimky :
1) sťažnosť proti uzneseniu týkajúceho sa rozhodnutia o nevzatí do väzby,
alebo o prepustení zatknutého obvineného na slobodu (§ 83 ods. 2 TP) – v tomto
prípade je stanovená lehota pre podanie sťažnosti prokurátorom – ihneď po
vyhlásení uznesenia,
2) sťažnosť proti uzneseniu podľa § 204 ods. 1 TP , kedy sa jedná o konanie
tzv.– skráteného vyšetrovania, vtedy sa musí podať sťažnosť do skončenia tohto
skráteného vyšetrovania.
Zákon ďalej upresňuje, že v prípade, ak sa oznamuje uznesenie obvinenému,
jeho zákonnému zástupcovi, alebo obhajcovi, vtedy začína plynúť lehota od toho
oznámenia, ktoré bolo urobené najneskoršie (§ 187 ods. 1, druhá veta).
Ak podľa zákona môžu podať sťažnosť proti uzneseniu osoby oprávnené, v prospech obvineného, ich lehota na podanie sťažnosti sa končí tým istým dňom ako obvinenému. Toto však neplatí pre prokurátora, pretože jemu plynie lehota vždy samostatne.
2.2. Dôvody sťažnosti a vzdanie sa sťažnosti
Dôvody na podanie riadneho opravného prostriedku – sťažnosti, ktorými
možno napadnúť každé uznesenie policajta /okrem uznesenia o začatí trestného
konania/ a uznesenia súdu alebo prokurátora len v zákonom stanovených prípadoch,
sú nasledovné:
– nesprávnosť niektorého výroku uznesenia,
– zrejmý rozpor výroku s odôvodnením, alebo
– porušenie ustanovení o konaní, ktoré uzneseniu predchádzalo (§ 189 TP).211
210
Záhora, J.: Opravné prostriedky v trestnom konaní. Justičná revue, 58, 2006, č. 10, s. 1387.
Ivor, J., Záhora, J.: Repetitórium rekodifikovaného trestného práva. Piate vydanie.
IURA EDITION, 2009. ISBN 978-80-8978-297-9. s. 176.
211
160
Vzhľadom k tomu, že sa jedná o riadny opravný prostriedok, zákon umožňuje,
aby sťažnosť obsahovala aj nové skutočnosti alebo dôkazy, ktoré v prvostupňovom
konaní neboli známe.
Analogicky zo zákonného ustanovenia vyplýva, že ak sťažnosť podáva
obvinený, poškodený, oznamovateľ, tlmočník, znalec, alebo príbuzní v priamom
rade, súrodenec, osvojiteľ, osvojenec, manžel, druh, nemusí byť odôvodnená. Ak
však takú sťažnosť podáva prokurátor, štátny orgán starostlivosti o mládež (teraz
orgán sociálnoprávnej ochrany detí a sociálnej kurately), alebo obhajca za
obvineného alebo vo vlastnom mene, vtedy musí byť sťažnosť aj odôvodnená. To
však neplatí, ak sťažnosť podáva prokurátor proti uzneseniu o nevzatí obvineného
do väzby ( § 189 ods. 3 TP).
Zákon oprávnenej osobe umožňuje výslovne sa sťažnosti vzdať, alebo môže
podanú sťažnosť vziať späť, pod podmienkou, že k tomu došlo výslovne, a to
najneskôr do uplynutia lehoty na podanie sťažnosti. V prípade ak vezme sťažnosť
späť, môže tak urobiť do doby kým sa o sťažnosti nerozhodlo.212
Ak podáva sťažnosť prokurátor, môže ju vziať späť aj jeho nadriadený
prokurátor. Je zrejmé, že v prípadoch, ak sťažnosť nepodá sám obvinený, ale
v prospech obvineného túto sťažnosť podá osoba oprávnená, alebo ak za obvineného
sťažnosť podá zákonný zástupca, alebo obhajca, v takom prípade zákonodarca chráni
záujmy oprávneného tak, že vtedy môže byť späť vzatá sťažnosť len s výslovným
súhlasom obvineného.
Vzhľadom k osobitnému postaveniu prokuratúry, môže prokurátor podanú
sťažnosť vziať späť aj bez súhlasu obvineného. Pre zachovanie zákonnej lehoty na podanie sťažnosti, plynie obvinenému nová lehota na podanie riadneho opravného prostriedku – sťažnosti a to od doby, kedy bol upovedomený, že sťažnosť bola vzatá späť.
3. Odvolanie
3.1. Základná charakteristika odvolania, rozsah a dôvody odvolania
Odvolanie je riadnym opravným prostriedkom proti rozsudku súdu prvého
stupňa, ktoré má odkladný účinok vo vzťahu k právoplatnosti a vykonateľnosti
/§306 TP/. Odvolacím konaním je realizovaný záväzok Slovenskej republiky,
vyplývajúci zo záväzných medzinárodných zmlúv – konkrétne ustanovenia čl. 2
Protokolu č. 7 Dohovoru o ochrane ľudských práv a základných slobôd a čl. 14 ods. 5
Medzinárodného paktu o občianskych a politických právach, podľa ktorých má
každý, koho súd uzná vinným z trestného činu, právo na preskúmanie výroku o vine
a treste súdom vyššieho stupňa.213
212
Husár, E. a kol.: Trestné právo procesné. Tretie, prepracované vydanie. IURA
EDITION, 2003. ISBN 89-89047-57-2. s. 232.
213
Langer, P.: Trestne právní revue. Ročník 6 č. 5/2007. s. 128.
161
Charakteristickým a najpodstatnejším znakom, ktorý dáva odvolaniu
výnimočné postavenie, je predmet preskúmania – rozsudok súdu prvého stupňa –
ako výsledok hlavného pojednávania, ktorý ešte nenadobudol právoplatnosť,
s výnimkou rozsudku súdu o dohode o vine a treste /§ 334 TP/.
Význam odvolania spočíva najmä v skutočnosti, že ak by oprávnená osoba,
najmä obžalovaný, nepodala odvolanie, napriek tomu, že sa vnútorne nestotožňuje
s rozsudkom súdu prvého stupňa, znamenalo by to pre obžalovaného, po uplynutí
zákonnej lehoty na podanie odvolania, nástup posledného štádia trestného konania –
výkon právoplatného odsudzujúceho rozsudku.
Odvolanie zabezpečuje preskúmanie správnosti a zákonnosti rozsudku ako aj
konania, ktoré mu predchádzalo, v záujme zachovania základných ľudských práv
a slobôd pri rešpektovaní základných zásad trestného konania.
Pri tomto významom opravnom prostriedku sa uplatňuje, rovnako ako pri sťažnosti
a odporu dispozičná zásada, v rámci ktorej sa oprávnené osoby domáhajú preskúmania
rozsudku, ktorý bol vydaný súdom prvého stupňa a ešte nenadobudol právoplatnosť.
Pri odvolaní sa uplatňujú všetky špecifické zásady opravného konania – t.j.
kasačný princíp s apelačnými prvkami, obmedzený revízny princíp s výnimkou, ak
by chyby, ktoré neboli odvolaním vytýkané, by odôvodňovali podanie dovolania
podľa § 371 ods. 1 TP.214 Pri odvolaní sa uplatňuje devolutívny aj suspenzívny
účinok ako aj princíp beneficium cohaesionis a zákaz reformatio in peius.
Čo sa týka rozsahu odvolania, možno napadnúť:
a) všetky výroky, proti ktorým môže oprávnená osoba podať odvolanie /§ 307
a § 308 TP/,
b) skutočnosť, že taký výrok urobený nebol /§ 307 ods. 2 TP/, ako aj
c) porušenie ustanovenia o konaní, ktoré predchádzalo rozsudku, za
podmienky, ak toto
porušenie mohlo spôsobiť, že výrok je nesprávny, alebo že chýba /§ 307
ods. 2 TP/ – procesné chyby (error in procedendo).
V zásade platí, že odvolanie podáva oprávnená osoba na súde, ktorý
rozhodoval v prvom stupni proti rozsudku, ktorý napadá týmto riadnym opravným
prostriedkom, v lehote do 15 dní od oznámenia rozsudku. Významnou zmenou,
oproti začiatku plynutia lehoty v porovnaní s Trestným poriadkom č. 141/1961 Zb.,
kedy lehota na podanie odvolania začala plynúť od doručenia odpisu rozsudku
a bola osemdňová, dnešná právna úprava síce poskytuje 15 dňovú zákonnú lehotu
na podanie odvolania, avšak s tým rozdielom, že táto lehota začne plynúť od
oznámenia rozsudku, pod podmienkou, že sa rozsudok vyhlásil v prítomnosti
osoby, ktorej sa má doručiť. Ak osoba, ktorej sa má rozsudok doručiť nebola
214
Ivor, J. a kol.: Trestné právo procesné. Druhé, doplnené a prepracované vydanie. IURA
EDITION, 2010. ISBN 978-80-8078-309-9. s. 714.
162
prítomná pri jeho vyhlasovaní, vtedy tejto neprítomnej oprávnenej osobe začne
plynúť lehota na podanie odvolania až od doručenia rozsudku /§ 309 ods. 1 TP/.
Čo sa týka okamihu oznámenia, alebo doručenia rozsudku, jedná sa o veľmi
závažnú zmenu, vyplývajúcu z obsahu odvolania, ktoré musí obsahovať podstatné
náležitosti, ktorými sú:
– výroky, proti ktorým odvolanie smeruje,
– konanie, v prípade ak smeruje aj proti konaniu, ktoré rozsudku prechádzalo,
– odôvodnenie – ak podáva odvolanie prokurátor, za obžalovaného obhajca,
alebo za poškodeného a zúčastnenú osobu ich splnomocnenec
– v prospech, alebo neprospech obžalovaného, ak podáva odvolanie prokurátor.
Z tohto ustanovenia je zrejmé, že ak podávajú odvolanie prokurátor, obhajca,
alebo splnomocnenec, musí zo zákona obsahovať aj odôvodnenie, pričom písomné
vyhotovenie rozsudku musí súd vo väzobných veciach urobiť do 10 pracovných
dní a v ostatných veciach až do 30 pracovných dní od jeho vyhlásenia /§ 172 ods.
3 TP/. Prokurátor, obhajca alebo splnomocnenec, ak sú prítomní pri vyhlásení
rozsudku musia podať odvolanie s riadnym odôvodnením do 15 dní od vyhlásenia,
bez ohľadu na skutočnosť, že písomné vyhotovenie rozsudku im bude doručené, ak
sa jedná o väzobnú vec /minimálne v čase dlhšom ako 14 kalendárnych dní/,
v ostatných veciach /až minimálne po 42 kalendárnych dňoch/.215
Lehoty na podanie odvolania plynú jednotlivým osobám rozdielne:
1) obžalovanému, jeho obhajcovi a zákonnému zástupcovi plynie lehota od
toho oznámenia, ktoré bolo urobené najneskoršie /§ 309 ods. 2 TP/,
2) štátnemu orgánu starostlivosti o mládež (dnes orgán sociálnoprávnej ochrany detí a sociálnej kurately) plynie lehota samostatne /§ 309 ods. 3 TP/,
3) samostatne plynie vždy lehota aj prokurátorovi,
4) osobám, ktoré sú oprávnené podať odvolanie v prospech obžalovaného /§
308 ods. 2 TP – okrem prokurátora/, končí lehota na podanie odvolania tým istým
dňom ako obžalovanému /§ 309 ods. 4 TP/.
3.2. Konanie na súde prvého stupňa a konanie na odvolacom súde
Skutočnosť, že oprávnená osoba podáva odvolanie na súde, ktorý rozhodoval
v prvom stupni, a proti ktorého rozhodnutiu smeruje, má za následok, že prvotné
úkony odvolacieho súdu, vykonáva práve tento prvostupňový súd. Sú to formálne
záležitosti, avšak potrebné, pretože slúžia ako podklad pre rozhodnutie
nadriadeného odvolacieho súdu.
Vzhľadom k tomu, že odvolanie má zásadne devolutívny účinok, Trestný
poriadok ustanovuje, ktorý súd pôsobí ako odvolací voči prvostupňovým súdom.
Proti rozsudku okresného súdu rozhoduje o odvolaní krajský súd a o odvolaní proti
rozsudku Špecializovaného trestného súdu rozhoduje Najvyšší súd /§ 315 TP/.
215
Záhora, J.: Opravné prostriedky v trestnom konaní. Justičná revue, 58, 2006, č. 10. s. 1388.
163
Základnou úlohou prvostupňového súdu je zabezpečiť, aby podané odvolanie bolo
doručené všetkým stranám, ktoré by mohli byť priamo dotknuté rozhodnutím
o odvolaní.
Zároveň s tým musia byť ostatné strany upovedomené o ich oprávnení na vyjadrenie sa k predmetnému odvolaniu, a po uplynutí zákonnej lehoty na podanie odvolania
všetkým oprávneným stranám predloží prvostupňový súd spisy odvolaciemu súdu.
Odvolací súd rozhoduje o odvolaní na verejnom zasadnutí /§ 326 ods. 1 TP/;
pričom Trestný poriadok určuje, kedy odvolací súd môže rozhodnúť aj na neverejnom
zasadnutí.
Ak odvolací súd vykonáva verejné zasadnutie, na ktorom rozhoduje o odvolaní,
vždy na tomto verejnom zasadnutí musí byť prítomný prokurátor. Obhajca
obžalovaného musí byť prítomný na verejnom zasadnutí v tých zákonom určených
prípadoch, v ktorých musí byť prítomný aj na hlavnom pojednávaní /§ 326 ods. 3 TP/.
Odvolací súd preskúma zákonnosť a odôvodnenosť napadnutých výrokov
rozsudku, ktoré boli napadnuté odvolaním, ako aj správnosť postupu konania, ktoré
napadnutým výrokom predchádzalo. Vzhľadom k tomu, že pre odvolanie je
charakteristický obmedzený revízny princíp, neprihliada odvolací súd na iné chyby
ako na tie, proti ktorým bolo podané odvolanie s tou výnimkou, že by tieto chyby
boli dôvodom na podanie dovolania podľa § 371 ods. 1 TP.
Zrušenie napadnutého rozsudku odvolacím súdom a jeho vrátenie na ďalšie
potrebné prejednanie a rozhodnutie súdom prvého stupňa (tzv. kasačný princíp) je
aplikované v nasledujúcich prípadoch:
1) ak súd rozhodol v nezákonnom zložení, alebo
2) obžalovaný nemal obhajcu, pričom išlo o prípad povinnej obhajoby, alebo
3) ak hlavné pojednávanie bolo vykonané v neprítomnosti obžalovaného, hoci
na to neboli splnené zákonné podmienky (§ 316 ods. 3 TP).
Pre odvolací súd platí aj skutočnosť, že ak zruší napadnutý rozsudok len vo
výroku o náhrade škody, a pritom nerozhodne vo veci sám rozsudkom,
poškodeného odkáže na občianske súdne konanie, alebo na konanie pred iným
príslušným orgánom (§ 329 TP).
Vrátenie veci súdu prvého stupňa by malo prichádzať do úvahy iba vtedy, ak
bude potrebné opakovať hlavné pojednávanie, alebo ak bude nutné uskutočniť
rozsiahle a obťažné dokazovanie. Kasačný princíp by pri odvolaní mal byť použitý
len v tom prípade, ak dôkazy získané pred súdom prvého stupňa nebudú dávať
dostatočný obraz o skutkovom stave, ale aj v tých prípadoch, keď zákon umožňuje
vrátiť vec súdu prvého stupňa. Odvolací súd musí zvážiť účelnosť takéhoto postupu,
najmä s ohľadom na rozsah potrebného doplnenia dokazovania; pričom vrátenie
veci by mal odvolací súd voliť iba ako krajnú možnosť.216
216
Langer, P.: Trestne právni revue – roč. 6, č. 5 (2007), s.130.
164
Zásadne platí pravidlo, že ak odvolací súd zruší, hoci len sčasti výrok o vine,
vždy súčasne zruší aj celý výrok o treste, ako aj ďalšie výroky, ktoré majú vo
výroku o vine svoj podklad (§ 321 ods. 2 a 3 TP).
Bez toho, aby zrušil napadnutý rozsudok, môže odvolací súd vec vrátiť súdu
prvého stupňa v prípadoch, ak niektorý výrok v tomto napadnutom rozsudku chýba,
alebo ak je neúplný. Súčasne prikáže súdu prvého stupňa, aby o chýbajúcom výroku
rozhodol, alebo aby neúplný výrok doplnil (§ 322 ods. 2 TP).
Napriek tomu, že odvolanie má odkladný účinok, nie je v rozpore s týmto
ustanovením, ak odvolanie podané len poškodeným proti výroku o náhrade škody
a odvolanie podané len zúčastnenou osobou nebráni tomu, aby ostatné časti
rozsudku nadobudli právoplatnosť a boli vykonané. Ani odvolanie týkajúce sa len
niektorého z viacerých obžalovaných nebráni tomu, aby rozsudok u ostatných
obžalovaných nadobudol právoplatnosť a bol vykonaný, pričom uplatnenie zásady
beneficium cohaesionis nie je prekážkou jeho vykonateľnosti.217
4. Odpor proti Trestnému rozkazu
Odpor proti trestnému rozkazu je špecifickým riadnym opravným
prostriedkom, pri ktorom sa neuplatňujú osobitné zásady typické pre riadne opravné
prostriedky a s tým spojené opravné konanie.
Tento osobitný riadny opravný prostriedok je upravený v tretej časti Trestného
poriadku – nazvanom Súdne konanie, a to v siedmej hlave – Osobitné spôsoby
konania – štvrtý diel v § 355 – § 357 TP.
V praxi stačí k podaniu odporu stručná veta oprávnenej osoby „podávam
odpor“ proti konkrétnemu trestnému rozkazu.218 Oproti sťažnosti a odvolaní po
podaní odporu proti trestnému rozkazu sa nevykonáva typické opravné konanie.
Rozhoduje o ňom samosudca v tom smere, že preskúmanie odporu, je
zamerané na splnenie zákonných požiadaviek ktorými sú:
1) odpor bol podaný oprávnenou osobu,
2) nebol podaný oneskorene,
3) odpor nebol vzatý späť alebo
4) oprávnená osoba sa vzdala práva podať odpor a obvinený súčasne vyhlásil,
že nesúhlasí, aby odpor podala v jeho prospech iná oprávnená osoba, dňom vzdania
sa práva podať odpor /§ 356 ods. c) TP/.
Odpor je iba nástrojom na vyvolanie hlavného pojednávania, ktoré nariadi
samosudca, ak bol odpor podaný včas, oprávnenou osobou a nebol vzatý späť,
pričom zákon dáva samosudcovi aj ďalšie zákonné oprávnenia ako rozhodnúť
217
Ivor, J. a kol.: Trestné právo procesné. Druhé, doplnené a prepracované vydanie. IURA
EDITION, 2010. ISBN 978-80-8078-309-9. s. 723.
218
Crha,L.: Odpor v neprospěch obviněného – nepřesnost komentářú? Článok časopisu
(XCA) APZ-BA. Trestní právo roč. 4 č. 4(1999) s. 9.
165
o odpore proti trestnému rozkazu, a to v závislosti od splnenia podmienok, kedy
môže samosudca odmietnuť odpor, alebo trestný rozkaz zrušiť a konanie zastaviť.
Zo zákona /§ 353 ods. 5 písm. b) TP/ je neprípustné vydať trestný rozkaz proti
mladistvému, ak v čase jeho vydania mladistvý nedovŕšil osemnásty rok svojho
veku, preto neprichádza ani v úvahu podanie odporu štátnym orgánom starostlivosti
o mládež (orgánom sociálnoprávnej ochrany detí a sociálnej kurately), tak ako je to
v prípade odvolania alebo sťažnosti.
Odpor sa podáva na súde, ktorý trestný rozkaz vydal, a to v lehote do ôsmich
dní od jeho doručenia. Prokurátorovi, poškodenému (jeho zákonnému zástupcovi
alebo splnomocnencovi) proti výroku o náhrade škody a zúčastnenej osobe (jej
zákonnému zástupcovi alebo splnomocnencovi) proti výroku o uloženom
ochrannom opatrení plynie lehota samostatne.
Osobám, ktoré sú oprávnené podať odpor v prospech obvineného, končí lehota
na jeho podanie tým istým dňom ako obvinenému. Ak sa však trestný rozkaz
doručuje obvinenému ako aj jeho obhajcovi, vtedy plynie lehota na podanie odporu
od toho doručenia, ktoré bolo urobené neskôr (§ 355 ods. 1 TP).
Vzhľadom k tomu, že opravné konanie nie je obligatórnym štádiom trestného
konania, platí aj pri tomto riadnom, /špecifickom/ opravnom prostriedku, odporu
proti trestnému rozkazu, že je plne dispozitívnym úkonom oprávnenej osoby.
Dispozitívnosť oprávnenej osoby nie je vyjadrená len jej právom podať odpor, ale
aj výslovným vyhlásením obvineného, alebo osôb oprávnených podať v jeho prospech
odvolanie, poškodeného, zúčastnenej osoby alebo aj prokurátora, že sa vzdávajú práva
podať odpor proti trestnému rozkazu. Uvedené osoby, okrem poškodeného majú rovnako právo výslovným vyhlásením vziať podaný odpor späť, a to opätovne až do okamihu, kým prokurátor neprednesie obžalobu na hlavnom pojednávaní. Takto urobené
vyhlásenie tvorí zákonnú prekážku opätovného podania odporu (§355 ods. 8. TP).
Ak chcú vziať riadne podaný odpor späť osoby uvedené v § 308 ods. 2 TP –
príbuzný v priamom rade, súrodenec, osvojiteľ, osvojenec manžel alebo druh, môžu
tak urobiť len s výslovným súhlasom obvineného (§ 355 ods. 8 posledná veta TP).
Vzhľadom k tomu, že sa jedná o špecifický riadny opravný prostriedok, pri
ktorom neexistuje tzv. prieskumné konanie, ale je iba nástrojom na vyvolanie
hlavného pojednávania, je vždy na riadnom uvážení oprávnenej osoby podať odpor,
alebo nie. Trestným rozkazom možno uložiť len určité druhy trestov, ktoré sú
obmedzené aj ich hornou hranicou.
Ak nebol podaný odpor oprávnenou osobu v zákonnej lehote, nebol vzatý späť
a ani nenastala skutočnosť, že sa oprávnená vzdala svojho práva podať odpor za
súčasného vyhlásenia obvineného, že nesúhlasí, aby odpor v jeho prospech podala iná
oprávnená osoba, dňom vzdania sa práva podať odpor, vtedy sa trestný rozkaz stane
právoplatným a za podmienky, ak tento zákon neustanovuje niečo iné, aj vykonateľným
/§ 356 TP/.
166
5. Záver
Využitie riadneho opravného prostriedku je právom oprávnenej osoby
a rozhodnutie o podaní alebo nepodaní opravného prostriedku je ponechané na
slobodnej vôli oprávneného.
Účelom opravného prostriedku nie je iba ochrana osôb pred možnými
následkami nesprávnych rozhodnutí, ich preskúmanie a v prípade nesprávnosti ich
zrušenie a nahradenie novým rozhodnutím, avšak zároveň je cestou – prostriedkom
k podaniu sťažnosti na Európsky súd pre ľudské práva v prípadoch, keď dôjde
k porušeniu základných ľudských práv a slobôd.
Podmienkou prípustnosti podania sťažnosti na Európsky súd pre ľudské práva
je vyčerpanie všetkých vnútroštátnych riadnych, mimoriadnych ako aj ústavných
prostriedkov ochrany práva, pri zachovaní lehôt ako aj faktu, že prípadná sťažnosť
nesmie byť anonymná.
Rovnako v prípade mimoriadneho opravného prostriedku – dovolania je
podmienkou pre všetky oprávnené osoby /okrem ministra spravodlivosti/
predchádzajúce podanie riadneho opravného prostriedku, o ktorom už bolo
právoplatne rozhodnuté v rámci odvolacieho konania.
Opravné konanie, s využitím riadnych opravných prostriedkov, ako štádia
trestného konania, prispieva k upevňovaniu zákonnosti, k ochrane práva a nie
k ochrane štátnej moci pred občanmi.
Ako pri všetkých činnostiach, pri ktorých pôsobí ľudský faktor /ktorý vo svojej
podstate nie je neomylný/, tak ani v prípade opravného konania nemusí byť vždy
učinené správne /spravodlivé/ rozhodnutie. Právny štát umožňuje vo výnimočných
prípadoch, za podmienok uvedených v zákone, napadnúť právoplatné rozhodnutie
použitím mimoriadnych opravných prostriedkov.
Spravodlivý proces, ktorého štádiom je aj opravné konanie, je trvalo precizovaný
judikatúrou Ústavného súdu Slovenskej republiky, judikatúrou Európskeho súdu pre
ľudská práva a nepochybne aj Najvyšším súdom Slovenskej republiky.
Právny štát a „panstvo práva“ nikdy neboli prirodzeným poriadkom vecí, ktorý
vznikal mimo ľudského vedomia, ale sú výsledkom organizovaného uplatňovania
ľudskej inteligencie.219
1
2
Literatúra
Európsky dohovor o ochrane ľudských práv a základných slobôd /publikovaný
vo vyhláške č. 209/1992 Zb./.
Medzinárodný pakt o občianskych a politických právach /publikovaný vo
vyhláške č 120/1976 Zb./.
219
Bárány, E.: Moc a právo. VEDA – Vydavateľstvo Slovenskej akadémie vied. Bratislava,
1997. ISBN 80-224-0482. s. 218.
167
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
Ústava Slovenskej republiky č. 460/1992 Z. z. v znení neskorších ústavných
zákonov.
Bárány, E.: Moc a právo. VEDA – Vydavateľstvo Slovenskej akadémie vied.
Bratislava, 1997. ISBN 80-224-0482.
Ottová, E.: Teória práva. Bratislava, 2005. ISBN 80-7160-200-0.
Ivor, J. a kol.: Trestné právo procesné. Druhé, doplnené a prepracované
vydanie. IURA EDITION, 2010. ISBN 978-80-8078-309-9.
Ivor, J. a kol.: Trestné právo procesné. IURA EDITION, 2006. ISBN 80-8078101-X.
Císařová, D. a kol.: Trestní právo procesní. 4. aktualizované a přepracované
vydání. LINDE Praha, 2006. ISBN 80-7201-594-X.
Jelínek, J. a kol.: Trestní právo procesní. 1. vydání podle novelizované právní
úpravy účinné od 1.1.2010. Nakladatelství LEGES, 2010. ISBN 978-80-87212-30-1.
Husár, E. a kol.: Trestné právo procesné. Tretie, prepracované vydanie. IURA
EDITION, 2003. ISBN 80-89047-57-2.
Ivor, J., Záhora, J.: Repetitórium rekodifikovaného trestného práva. Piate
vydanie. IURA EDITION, 2009. ISBN 978-80-8078-297-9.
Ivor, J., Záhora, J.: Repetitórium rekodifikovaného trestného práva. Druhé, doplnené a prepracované vydanie. IURA EDITION, 2007. ISBN 978-80-8078-140-8.
Siman, M., Slašťan, M.: Primárne právo Európskej únie. 3. vydanie.
EUROIURIS, 2010. ISBN 978-80-89406-06-7.
Hejda, J. a kol.: Vybraná témata kriminalistiky a trestního práva.
OECONOMICA – Praha, 2007. ISBN 978-80-245-1163-4.
Šimák, J., Tolar, J., Ružek, A., Dolenský, A.: Trestní řád a předpisy souvisící.
ORBIS-Praha, 1953.
Minárik, Š. a kol.: Trestný poriadok – Stručný komentár. ISBN 80-8078-085-4.
IURA EDITION, Bratislava, 2006.
Čentéš, J. a kol.: Trestný poriadok s komentárom. Žilina, 2006. ISBN 80-8893148-7.
Kolektív autorov: Trestný poriadok s rozsiahlym komentárom a judikatúrou.
NOVÁ PRÁCA, 2009. ISBN 978-80-89350-08-7.
Šišková, N.: Dimenze ochrany lidských práv v Evropské unii. LINDE PRAHA,
a.s. 2008. ISBN 978-80-7201-710-2.
Svák, J.: Ochrana ľudských práv. Poradca podnikateľa, 2006. ISBN 80-88931-51-7.
Holcr, K. a kol.: Kriminológia. IURA EDITION, 2008. ISBN 978-80-8078-206-1.
Pikna, B.: Evropský prostor svobody, bezpečnosti a práva (prizmatem
Lisabonské smlouvy). LINDE Praha, 2010. ISBN 978-80-7201-114-6.
Ivor, J. a kol.: Trestné právo hmotné. Všeobecná časť 1. IURA EDITION, 2006.
ISBN 80-8078-099-4.
168
24 Ivor, J. a kol.: Trestné právo hmotné. Osobitná časť 2. IURA EDITION, 2006.
ISBN 80-8078-099-4.
25 Záhora, J.: Rekodifikácia trestného práva – Doterajšie poznatky a skúsenosti.
Poradca podnikateľa, 2008. ISBN 978-80-89363-03-2.
26 Ďurkechová R.: Riadne opravné prostriedky. Rigorózna práca, Bratislava 2011,
Paneurópska vysoká škola.
27 Zákon č. 301/2005 Z. z. Trestný poriadok v znení neskorších predpisov.
28 Zákon č. 300/2005 Z. z. Trestný zákon v znení neskorších predpisov.
29 Zákon č. 757/2004 Z. z. o súdoch a o zmene a doplnení niektorých zákonov.
30 Zákon č. 153/2001 Z. z. o prokuratúre v znení neskorších predpisov.
31 Zákon č. 291/2009 Z. z. o Špecializovanom trestnom súde.
32 Zákon č. 40/2009 Sb. – trestní zákonník
33 Záhora, J.: Opravné prostriedky v trestnom konaní. Justičná revue, 58, č.
10/2006.
34 Justičná revue. Judikatúra súdov Slovenskej republiky č. 2/2008 Trestné právo.
35 Langer, P.: Trestne právní revue. Ročník 6 č. 5/2007.
36 Crha, L.: Odpor v neprospěch obviněného – nepřesnost komenářú. Článok
časopisu (XCA) APZ-BA. Trestní právo roč. 4 č. 4(1999).
37 Ľalík, T.: Vplyv judikatúry Európskeho súdu pre ľudské práva na rozvoj
ľudských práv v Slovenskej republike. Justičná revue, ročník 61, č. 12/2009.
38 Mazák, J.: K rozsahu přezkumné povinnosti odvolacího soudu. Trestne právní
revue. Ročník 8, č. 4/2009.
39 http://www.epi.sk/Domov/Default.aspx
40 http://www.epi.sk/Main/Default.aspx?Template=~/Main/TArticles.ascx&phCon
tent=~/JD/FulltextAdvanced.ascx&pgid=5
41 http://www.epi.sk/Zbierka-zakonov-CR/Default.aspx
42 http://www.epi.sk/Odborne-clanky/Default.aspx
43 http://www.epi.sk/Main/Default.aspx?Template=~/Main/TArticles.ascx&phCon
tent=~/JD/FulltextAdvanced.ascx&pgid=4
44 http://www.justice.gov.sk/h.aspx?pg=r30&htm=http://www.justice.gov.sk/stat/1
0/index.htm
169
JUDr. Renáta Ďurkechová
Externý doktorand PEVŠ, Bratislava
Advokátsky koncipient
DÔVODY VÄZBY, NAHRADENIE VÄZBY
Hlavnou myšlienkou článku je hľadanie vyváženosti medzi ochranou
spoločnosti pred páchanými trestnými činmi a na druhej strane ľudské
práva a osobná sloboda jednotlivca, kedy inštitút väzby závažným spôsobom
zasahuje do základných ľudských práv a slobôd.
Podstatná časť príspevku je venovaná aplikačnej praxi dôvodov väzby
a nahradenia väzby Európskeho súdu pre ľudské práva a Ústavného súdu
Slovenskej republiky.
Súčasťou práce je zhodnotenie prepojenia väzby, zákonnosti postupu
sudcov pri ochrane ľudských práv a základných slobôd a ochrane spoločnosti.
Kľúčové slová: dôvody väzby, nahradenie väzby, úteková väzba, kolúzna
väzba, preventívna väzba, nahradenie väzby zárukou, sľubom, dohľadom, peňažná
záruka, ochrana spoločnosti, osobná sloboda a ľudské práva jednotlivca.
The main idea of the article is finding a balance between protecting
society from criminal acts committed on the other hand, human rights and
personal freedom of the individual, which links institute seriously
interferes with the fundamental human rights and freedoms.
A substantial portion is devoted to practical application due to binding
and replace links European Court of Human Rights and the
Constitutional Court of the Slovak Republic. Part of this work is to
evaluate the interconnection links legality of judges in the protection of
human rights and fundamental freedoms and the protection of.
Keywords: Reasons of custody, replacement of custody, escape of the
custody, collusion of custody, prevention of custody, the replacement of
custody by guarantee promise, view, monetary guarantee, protection of the
society, personal freedom and individual human rights.
1. Inštitút väzby, charakteristika
Demokracia a ľudské práva sú základom právneho štátu, ktorého úlohou je
prirodzené ľudské práva právne zakotviť, organizačne zabezpečiť a poskytnúť im
právnu ochranu.220 Stali sa predmetom medzinárodnej úpravy a právo na osobnú
220
Ottová, E.: Teória práva. Bratislava 2005. ISBN 8O-7160-200-0. s. 62.
170
slobodu a bezpečnosť je obsiahnuté v základnom univerzálnom systéme ochrany
ľudských práv v rámci OSN, najmä v Medzinárodnom pakte o občianskych
a politických právach /čl. 9/, ďalej v Dohovore o ochrane ľudských práv a základných slobôd /čl. 5/ a v neposlednom rade právo na osobnú slobodu a bezpečnosť
zakotvuje aj Ústava Slovenskej republiky v čl. 17.
Inštitút väzby je jedným zo zaisťovacích prostriedkov, ktorým sa obvinený na
základe rozhodnutia súdu dočasne zbavuje osobnej slobody, s cieľom dosiahnuť účel
trestného konania – náležite zistiť trestný čin a spravodlivo potrestať jeho páchateľa.
Väzba je zásadne opatrením fakultatívnej povahy a jej charakteristickými
predpokladmi sú:
– dočasnosť,
– odôvodnenosť,
– primeranosť,
– prezumpcia neviny.
Podľa názoru autorky sa jedná o najzávažnejší zásah do základných
ľudských práv a slobôd, vzhľadom ku skutočnosti, že obvinený je dočasne
pozbavený osobnej slobody bez predchádzajúceho spravodlivého súdneho procesu,
bez právoplatného rozhodnutia súdu.
Pri naplňovaní inštitútu väzby jednoznačne vystupuje do popredia základná otázka:
„Ochrana spoločnosti pred kriminalitou a riadne fungovanie trestného práva
alebo osobná sloboda jednotlivca?“
Preto je nevyhnutná správna a vyvážená právna úprava väzby a jej následná
realizácia, o ktorej koná a rozhoduje súd a v prípravnom konaní na návrh
prokurátora sudca pre prípravné konanie.
A práve pri konaní a rozhodovaní o väzbe je súd alebo sudca pre prípravné konanie
vždy nositeľom a reprezentantom verejnej moci, ale na druhej strane nemožno
opomenúť, že sa jedná nepochybne o ľudský faktor a jeho povinnosťou je vykonávať
svoju funkciu podľa najlepšieho presvedčenia, v súlade s ústavou, ústavnými zákony a
medzinárodnými zmluvami, ktorými je Slovenská republika viazaná.
Preto sudca musí mať nie iba potrebné teoretické znalosti a vedomosti,
praktické skúsenosti, ale aj cit pre spravodlivosť, tak ako uviedol J. Drgonec:
„základom výkladu práva v právnom štáte je zdravý rozum“.221
Základným medzinárodným dokumentom, ktorý má vplyv na postup
príslušných slovenských orgánov rozhodujúcich o väzbe je Dohovor o ochrane ľudských
práv a základných slobôd /ďalej Európsky dohovor alebo Dohovor/ z ktorého článok
5 smeruje k ochrane slobody pred svojvoľným zatknutím alebo uväznením.
221
Svák, J., Cibulka, Ľ., Klíma, K. Ústavné právo Slovenskej republiky. ISBN 978-8088931-87-4. s. 429.
171
Pozbavenie slobody musí byť dočasné, jej účelom je predvedenie pred
príslušný súdny orgán, musí existovať dôvodné podozrenie zo spáchania trestného
činu, ak je to dôvodné a potrebné k zabráneniu spáchania trestného činu alebo
zabráneniu úteku po jeho spáchaní.
Každý kto je pozbavený osobnej slobody „musí byť ihneď predvedený pred
sudcu alebo inú úradnú osobu splnomocnenú zákonom na výkon súdnej moci a má
právo, aby jeho vec bola prejednaná v primeranej lehote, alebo byť prepustený
počas konania. Prepustenie sa môže podmieniť zárukou, že sa takáto osoba dostaví
na pojednávanie.“222
Prepustenie z väzby alebo jej nahradenie na základe záruky je len možnosťou a nie
oprávnením osoby pozbavenej osobnej slobody. Pri posudzovaní opodstatnenosti väzby
ako nevyhnutného opatrenia k dosiahnutiu účelu trestného konania a v prípade možnosti
voľby, by mala mať záruka prednosť pred pokračovaním väzby.
Väzba, býva označovaná ako „ultimo ratio,“ /krajné a výnimočné opatrenie/,
a preto je zákonnou povinnosťou každého policajta, prokurátora, sudcu pre
prípravné konanie ako aj súdu skúmať v každom úseku trestného stíhania, či
dôvody väzby naďalej trvajú či sa zmenili alebo pominuli.
Pre absolútnu väčšinu obvinených, dočasne pozbavených osobnej slobody vzatím
do väzby, táto predstavuje mimoriadne nepriaznivý zásah do základných ľudských práv,
s negatívnymi dôsledkami v spoločenskom, rodinnom aj sociálnom prostredí.223
2. Väzba – jeden z prostriedkov zaistenia osôb
K úspešnému vykonaniu trestného konania je potrebné zabezpečiť prítomnosť
konkrétnych osôb na jeho jednotlivých úkonoch a v rôznych štádiách. Zaistenie
osôb na účely trestného konania možno uskutočniť len spôsobom, ktorý umožňuje
zákon – najmä platný a účinný Trestný zákon a Trestný poriadok, Ústava
Slovenskej republiky a Medzinárodné zmluvy o ľudských právach a základných
slobodách, ktoré boli ratifikované a vyhlásené spôsobom ustanoveným zákonom,
ktoré majú prednosť pred zákonmi.224
Zabezpečenie osôb sa môže zaistiť len procesnými úkony, v súlade so
zákonom, ktoré však nepochybne znamenajú zásah do občianskych práv a slobôd.225
222
Európsky dohovor o ochrane ľudských práv a základných slobôd /publikovaný vo vyhláške
209/1992 Z.z./
223
Ivor, J.: Zaistenie osôb v trestnom konaní. IURA EDITION, 1997. ISBN 80-88715-34-2.
s. 128.
224
Ústava Slovenskej republiky č. 460/1992 Zb. v znení neskorších ústavných zákonov – čl. 7
ods. 5.
225
Ivor, J. a kolektív: Trestné právo procesné. IURA EDITION, 2006. ISBN 80-8078101-X. s. 300.
172
Tieto úkony predstavujú obmedzenie osobnej slobody, ktorá patrí k najzákladnejším ľudským právam.
V súčasnosti najprepracovanejším systémom ochrany ľudských práv je
Európsky regionálny systém ochrany ľudských práv a jeho základný normatívny
dokument – Dohovor o ochrane ľudských práv a základných slobôd.
Problematika osobnej slobody a bezpečnosti, s ktorou je spojené zaistenie osôb
pre trestné konanie, je upravená predovšetkým v čl. 5 tohto Dohovoru. V tomto
článku 5 sú presným a taxatívnym spôsobom uvedené všetky podmienky, za
ktorých môže byť jednotlivec pozbavený osobnej slobody.
Výpočet podmienok je v zásade pozitívny a doplnený je negatívnym vymedzením v čl. 1, Dodatkového protokolu č. 4 – Zákaz uväznenia pre dlh.226
V súlade s týmto Dohovorom, Ústavou Slovenskej republiky a podľa platnej
úpravy Trestného poriadku, medzi prostriedky zaistenia osôb patria tieto
nasledujúce úkony:
– predvolanie,
– predvedenie,
– zabezpečenie svedka,
– zadržanie,
– obmedzenie osobnej slobody osoby pristihnutej pri čine,
– príkaz na zatknutie,
– medzinárodný zatýkací rozkaz,
– európsky zatýkací rozkaz a
– väzba.
Väzba ako trestno-procesný inštitút, ktorý najzávažnejším spôsobom zasahuje
do občianskych práv a slobôd, má svoje oprávnenie, pretože jej účelom je zaistiť
prítomnosť obvineného na trestnom konaní a tým zabezpečiť, aby nedošlo
k mareniu trestného konania. K tomu, aby mohla byť väzba uplatnená, musí spĺňať
základné podmienky – dočasnosť, odôvodnenosť, právo obvineného byť ihneď
predvedený pred sudcu, alebo inú úradnú osobu splnomocnenú zákonom na výkon
súdnej právomoci.227
Ďalej má obvinený právo byť súdený v primeranej lehote, alebo byť
prepustený na slobodu, má právo, aby jeho vec bola prednostne prejednaná.
Bez dôvodov väzby, určených v zákone, alebo bez materiálneho
predpokladu väzby, nemôže byť obvinený pozbavený osobnej slobody.
V uvedenej platnej právnej úprave existujú tzv. klasické dôvody väzby –
útekovej, kolúznej a preventívnej.
226
227
Svák, J.: Ochrana ľudských práv. Poradca podnikateľa, 2006. ISBN 80-88931-51-7. s. 258.
Svák, J.: Ochrana ľudských práv. Poradca podnikateľa, 2006. ISBN 80-88931-51-7. s. 303.
173
Považujeme za potrebné opätovne zdôrazniť, že väzba nemá povahu sankcie,
ani trestu a neplní ani funkciu výchovného opatrenia.
Rovnako aj tento Trestný poriadok osobitným spôsobom a najmä veľmi citlivo
pristupuje k väzbe mladistvého, tak ako to je uvedené v § 339 TP:
„Aj keď existujú dôvody väzby podľa § 71, smie byť obvinený mladistvý
vzatý do väzby, len ak nemožno účel väzby dosiahnuť inak.“
Dôvody väzby sú povinní obligatórne skúmať všetky zákonom uvedené orgány
počas celého obdobia trestného konania, či tieto dôvody sú relevantné na začiatku
trestného stíhania a sú tak dôvodom pre vzatie do väzby, a či skutočne naďalej
pretrvávajú aj v ďalšom období.
Vzhľadom k tomu, že sa jedná o najzávažnejší zásah do základných ľudských
práv a slobôd, je kladený na orgán rozhodujúci o väzbe – v našom právnom
poriadku je to súd v konaní pred súdom a v prípravnom konaní sudca pre prípravné
konanie – veľké bremeno zodpovednosti a súdna prax predpokladá nie len
existenciu dôvodov väzby, ale aj ich preukázateľnosť:
Platná právna úprava by mala predstavovať moderný trestný proces. Pričom
táto právna úprava by mala byť v súlade s Ústavou Slovenskej republiky, s
platnými medzinárodnými dokumenty, ktorými je Slovenská republika viazaná
a ochraňovať predovšetkým základné ľudské práva a slobody.
V súlade s týmito požiadavkami rozhoduje o väzbe súd v konaní pred súdom
a sudca pre prípravné konanie na návrh prokurátora v prípravnom konaní. Sú
uzákonené dôvody väzby ako aj podmienka dočasnosti.
Avšak súčasný Trestný poriadok v prípade, ak sa vedie trestné stíhanie pre
obzvlášť závažný zločin alebo z dôvodu obťažnosti veci, umožňuje súdu rozhodnúť
o predĺžení väzby, pričom celková lehota väzby v prípravnom konaní spolu
s väzbou v konaní pred súdom nesmie presiahnuť šesťdesiat mesiacov.
Autorka nie je presvedčená, že aj napriek dôvodom, ktoré Trestný poriadok
uvádza na predĺženie väzby, možno hovoriť o nevyhnutnom čase trvania väzby.
„Odobrenie vyše štvorročnej väzby navracia trestné procesné právo do doby
predhistorickej doktríny LOMBROSO.“228
Rovnako množstvo sťažností či na Ústavný súd Slovenskej republiky alebo na
Európsky súd pre ľudská práva, pre porušenie základných ľudských práv a slobôd,
týkajúcich sa neodôvodnenosti alebo dočasnosti väzby, dávajú tušiť, že nie vždy sa
darí naplniť všetky zákonné ustanovenia.
Platná úprava Trestného poriadku upravuje štyri prostriedky, ktoré má súd
v konaní pred súdom, alebo sudca pre prípravné konanie k dispozícii v prípade
nahradenia väzby.
228
Svák, J.: Ochrana ľudských práv. Poradca podnikateľa, 2006. ISBN 80-88931-51-7. s. 317.
174
Týmito možnosťami sú:
– záruka záujmového združenia občanov alebo dôveryhodnej osoby,
– písomný sľub obvineného,
– dohľad probačného a mediačného úradníka a
– peňažná záruka.229
Snahou nahradenia väzby je hľadanie nových, účinných a najmä miernejších
prostriedkov, umožňujúcich individuálny prístup v každej trestnej veci a ku
každému obvinenému. Tento postup musí byť v súlade s Európskym dohovorom
ochraňujúcim základné ľudské práva a slobody a súčasne taký, ktorý by zabezpečil
dosiahnutie účelu trestného konania.
Tieto spôsoby nahradenia väzby prichádzajú v úvahu len ak sú dané dôvody
väzby útekovej alebo preventívnej. Trestný poriadok nepripúšťa použitie týchto
miernejších prostriedkov v prípade tzv. kolúznej väzby.
3. Aktuálne aplikačné problémy uplatňované pri dôvodoch väzby
a nahradenia väzby
Podľa čl. 127 ods. 1 ústavy Ústavný súd rozhoduje o sťažnostiach fyzických
osôb alebo právnických osôb, ak namietajú porušenie svojich základných práv alebo
slobôd, alebo ľudských práv a základných slobôd vyplývajúcich z medzinárodnej
zmluvy, ktorú Slovenská republika ratifikovala a bola vyhlásená spôsobom
ustanoveným zákonom, ak o ochrane týchto práv a slobôd nerozhoduje iný súd.
Podľa čl. 127 ods. 2 ústavy ak ústavný súd vyhovie sťažnosti, svojím
rozhodnutím vysloví, že právoplatným rozhodnutím, opatrením alebo iným
zásahom boli porušené práva alebo slobody podľa odseku 1 (...). Ústavný súd môže
zároveň vec vrátiť na ďalšie konanie (...).
Podľa čl. 17. ods. 1 ústavy osobná sloboda sa zaručuje.
Podľa čl. 17. ods. 2 ústavy nikoho nemožno stíhať alebo pozbaviť slobody
inak, ako z dôvodov a spôsobom, ktorý ustanoví zákon (...).
Podľa čl. 17. ods. 5 ústavy do väzby možno vziať iba z dôvodov a na čas
ustanovený zákonom a na základe rozhodnutia súdu.
Podľa čl. 5 ods. 1 Dohovoru každý má právo na slobodu a osobnú bezpečnosť.
Nikoho nemožno pozbaviť slobody okrem nasledujúcich prípadov, pokiaľ sa tak
stane v súlade s konaním ustanoveným zákonom (...).
Podľa čl. 5 ods. 3 Dohovoru každý, kto je zatknutý alebo inak pozbavený
slobody v súlade s ustanovením odseku 1 písm. c) tohto článku, musí byť ihneď
predvedený pred sudcu alebo inú úradnú osobu splnomocnenú zákonom na výkon
229
Ivor, J. a kolektív: Trestné právo procesné. IURA EDITION, 2006. ISBN 80-8078-101-X.
s. 331.
175
súdnej právomoci a má právo byť súdený v primeranej lehote alebo prepustený
počas konania. Prepustenie sa môže podmieniť zárukou, že sa dotknutá osoba
ustanoví na pojednávanie.
Podľa čl. 5 ods. 4 Dohovoru každý, kto bol pozbavený slobody zatknutím (...), má
právo podať návrh na konanie, v ktorom by súd urýchlene rozhodol o zákonnosti jeho
pozbavenia slobody a nariadil prepustenie, ak je pozbavenie slobody nezákonné.
V zmysle čl. 17 ods. 5 Ústavy, resp. čl. 5 ods. 1 Dohovoru nemôže byť titulom
pre držanie vo väzbe znamenajúce obmedzenie osobnej slobody len skutočnosť, že
bola podaná obžaloba, bez toho, aby sa o ďalšom trvaní väzby výslovne konajúcim
súdom rozhodlo ešte pred tým, než uplynie lehota, na ktorú bola väzba
v prípravnom konaní naposledy predĺžená (I. ÚS 6/02).
4. Aplikačná prax Európskeho súdu pre ľudské práva
Vysoké zmluvné strany Európskeho dohovoru sa zaviazali poskytnúť ochranu
ľudským právam každému, kto podlieha ich jurisdikcii.
Toto právo prináleží nielen jednotlivcom, ale aj mimovládnym organizáciám
alebo skupinám osôb, ktoré sa považujú za poškodené v dôsledku porušenia práv
priznaných Dohovorom alebo jeho protokolmi.
Pozitívne vymedzenými podmienkami prijateľnosti oznámenia v konaní pred
Európskym súdom pre ľudské práva sú:
– vyčerpanie všetkých vnútroštátnych právnych prostriedkov nápravy a
– podanie oznámenia v rámci šesťmesačnej lehoty odo dňa prijatia konečného
rozhodnutia vnútroštátnym orgánom.
Naopak, nemožno prijať sťažnosť, ktorá je anonymná, alebo totožná so
sťažnosťou už predtým prerokovanou Európskym súdom /pokiaľ neobsahuje žiadne
nové skutočnosti/ alebo takú sťažnosť, ktorá už je predmetom iného
medzinárodného vyšetrovacieho alebo zmierovacieho konania.230
Jednotlivé štáty majú zakázané vytvárať sťažovateľom prekážky v prístupu
k štrasburským orgánom ochrany práva ako aj v komunikácii s nimi.
Prípad Brogan a ostatní c. Spojené kráľovstvo (rozhodnutie z 29.
novembra 1988) – sa týkal štyroch sťažovateľov, podozrivých z terorizmu, ktorí
argumentovali, že ich pozbavenie slobody, nebolo v súlade s čl. 5 ods. 1 písm. c)
Európskeho dohovoru.
Namietali porušenie článku 5 ods. 3 Dohovoru, pretože neboli zatknutí pre
podozrenie z trestného činu a účelom ich zatknutia nebolo ani predvedenie pred
príslušný súdny orgán.
230
Klučka, J., Mazák, J. a kol.: Základy Európskeho práva. Bratislava, 2004. ISBN 808078-005-6. s. 292.
176
Títo sťažovatelia boli v roku 1984 zadržaní na základe zákona o prevencii
terorizmu. V sťažnosti boli uvedené výhrady na porušenie viacerých článkov
Európskeho dohovoru.
Komisia vo svojej správe konštatovala, že situácia, v ktorej sa sťažovatelia
nachádzali v súvislosti s osobitnými problémami týkajúcimi sa vyšetrovaní
teroristických trestných činov, a že zadržanie počas štyroch alebo piatich dní vo
výnimočných prípadoch by bolo možné pokladať za obdobie kompatibilné
s požiadavkou bezodkladnosti, obsiahnutej v čl. 5 ods. 3 Európskeho dohovoru.231
Súd, na rozdiel od Komisie, pri rozhodovaní o tejto sťažnosti uviedol, že
vyšetrovanie teroristických trestných činov nepochybne vytvára osobitné problémy.
Avšak zároveň konštatoval, že rozsah voľnosti pri výklade a aplikácii pojmu „bez
odkladu“ je veľmi obmedzený.
Ak by tieto osobitné problémy mali byť dôvodom zadržania po tak dlhý čas,
bez toho, aby zadržané osoby boli predvedené pred sudcu alebo iný súdny orgán,
došlo by k širokému výkladu významu slov „bez odkladu“, ktorý by sa stal
neprijateľným z dôvodu oslabenia procesnej záruky garantovanej čl. 5 ods. 3
Európskeho dohovoru.
V tomto prípade Európsky súd vyjadril nesúlad postupu vnútroštátnych
orgánov s Dohovorom a rozhodol, že došlo k porušeniu čl. 5 ods. 3 Dohovoru,
napriek skutočnosti, že zadržanie a dĺžka zadržania boli inšpirované legitímnym
cieľom, chrániť spoločnosť pred terorizmom.
Európsky súd vyslovil niekoľko porušení prípadov, kedy osoba, u ktorej
odpadli dôvody väzby, musí byť okamžite prepustená na slobodu.
Práve termín okamžite bol dôvodom niekoľkých rozhodnutí Európskeho súdu
pre porušenie čl. 5 ods. 1 Dohovoru.
V prípade Labita c. Taliansko /rozhodnutie zo dňa 6. apríla 2000/ sťažovateľ
tvrdil, že bol nezákonne zadržaný po dobu dvanástich hodín nasledujúcich po rozhodnutí
o zbavení viny.232 Vláda odôvodňovala svoj postup po vyhlásení rozhodnutia o zbavení
viny potrebnými formalitami, sprevádzajúcimi prepustenie zadržaného na slobodu,
najmä overením prípadných ďalších dôvodov väzby.
Súd bral do úvahy, že je potrebná určitá lehota na vybavenie formalít
potrebných pre výkon rozhodnutia o prepustenie na slobodu, avšak táto lehota musí
byť skrátená na minimum.
V tomto prípade bolo zadržovanie po takú dlhú dobu spôsobené neprítomnosťou
zamestnanca väzenského registra. Táto skutočnosť nemohla byť dôvodom na zadržiavanie p. Labitu vo väznici, a preto bolo Súdom konštatované porušenie čl. 5 ods.1
Európskeho dohovoru.
231
232
Svák, J.: Ochrana ľudských práv. Poradca podnikateľa, 2006. ISBN 80-88931-51-7. s. 306.
Svák, J.: Ochrana ľudských práv. Poradca podnikateľa, 2006. ISBN 80-88931-51-7. s. 283.
177
Podobne Súd rozhodol aj v iných prípadoch nezákonného držania vo väzbe.
V prípade Bojinov c. Bulharsko /rozhodnutie zo 7. októbra 2004/ bol sťažovateľ
ponechaný naďalej vo väzbe aj po zložení kaucie.
Súd rovnako ako v predchádzajúcom prípade uznal, že časové oneskorenie pri
výkone rozhodnutia o prepustení na slobodu je nevyhnutné, ale je potrebné ho
obmedziť na čo najkratší interval. V tomto prípade bolo vydané nariadenie
o prepustení sťažovateľa na slobodu dňa 4. 6. 1998 o 9 hod. 15 minúte, pričom
k jeho prepusteniu došlo až nasledujúceho dňa 5. 6. 1998. Vláda neposkytla presný
chronologický časový sled svojich úkonov, preto Súd nemohol prijať tvrdenie, že
ustanovenia Dohovoru porušené neboli.
Neodmysliteľnou súčasťou väzby je, aby stále existovalo dôvodné podozrenie
zo spáchania trestného činu konkrétnou osobu. Odôvodnenosť väzby je častým
kritériom pri rozhodovaní Súdu o porušení článku 5 ods. 3 Európskeho dohovoru.
Vo veci Stôgmuller c. Rakúsko /rozsudok zo dňa 10. novembra 1969/ sa
Súd zaoberal sťažnosťou, na základe ktorej potom pravidelne potvrdzoval
skutočnosť, že ak odpadne dôvodné podozrenie zo spáchania trestného činu,
akékoľvek ďalšie trvanie väzby je v rozpore s čl. 5 ods. 3 Dohovoru. Toto platí aj za
predpokladu, že naďalej existuje dôvodné podozrenie zo spáchanie trestného činu,
avšak nemôže tento jestvujúci fakt byť jediným dôvodom väzby.
V prípade Kudla c. Poľsko /rozhodnutie z 26. októbra 2000/ sťažovateľ
žiadal Súd o prešetrenie jeho odôvodnenosti väzby, vzhľadom k tomu, že jej
dôvodom bolo nerešpektovanie lehoty, ktorá mu bola ustanovená na predloženie
lekárskeho potvrdenia a druhým dôvodom bolo neoznámenie adresy, na ktorú mali
byť adresované súdne zásielky.
Tieto dve skutočnosti postačovali súdom na to, aby sťažovateľa vzali do väzby
z dôvodu, že sa bude vyhýbať spravodlivosti /útekova väzba/. Súd v Štrasburgu
uznal opodstatnenosť vzatia do väzby, ale len na začiatku, kedy tento dôvod
mohol byť dostatočne relevantným, ale v priebehu konania, uvedené skutočnosti už
neboli dostačujúce pre ďalšie trvanie väzby.
„Počas dvoch rokov a štyroch mesiacov zbavenia slobody vnútroštátne súdy
neuviedli žiadne nové skutočnosti, ktoré by nasvedčovali tomu, že riziko úteku
zostalo aktuálne po celú dobu.“233
Súd v danom rozhodnutí dospel k záveru, že vnútroštátne súdy vo svojich
odôvodneniach týkajúcich sa dôvodov väzby neuviedli žiadne nové skutočnosti,
ktoré by nasvedčovali tomu, že riziko úteku trvalo po celú dobu a neboli dostatočné
na ospravedlnenie pokračovania sťažovateľovho obmedzenia osobnej slobody, čím
došlo k porušeniu čl. 5 ods. 3 Európskeho dohovoru.
233
Svák, J.: Ochrana ľudských práv. Poradca podnikateľa, 2006. ISBN 80-88931-51-7. s. 313.
178
5. Aplikačná prax Ústavného súdu Slovenskej republiky
Európsky dohovor, ktorým je Slovenská republika viazaná, ako aj nálezy
Ústavného súdu Slovenskej republiky I. ÚS 100/2004 a I. ÚS 239/2004, pripúšťajú
možnosť prepustenia z väzby počas konania podmieneného zárukou s odkazom na
čl. 5 ods. 3 druhej vety Dohovoru.234
Podľa čl. 154c ods. 1 Ústavy, medzinárodné zmluvy o ľudských právach
a základných slobodách, ktoré Slovenská republika ratifikovala a boli vyhlásené
spôsobom ustanoveným zákonom pred nadobudnutím účinnosti ústavného zákona
č. 90/2001 Z. z., ktorým sa mení a dopĺňa Ústava Slovenskej republiky č. 460/1992 Zb.
v znení neskorších predpisov, sú súčasťou jej právneho poriadku a majú prednosť
pred zákonom, ak zabezpečujú väčší rozsah ústavných práv a slobôd.
Z ustanovení Dohovoru o ochrane ľudských práv a základných slobôd
uvedených v čl. 5 ods. 3 v aplikácii na doterajšiu judikatúru, ktorá sa postupne
vytvárala vyplýva, že prepustenie obvineného z väzby na základe záruky je len
možnosťou, a nie oprávnením osoby pozbavenej osobnej slobody. Uplatňuje sa
nielen v prípade tzv. útekovej väzby, ale je možné ňou nahradiť aj väzbu
realizovanú na základe iných dôvodov.
V rozpore s Dohovorom by bolo, ak by vnútroštátne právo úplne vylučovalo
v prípade niektorých trestných činov možnosť záruky (Caballero c. Spojené
kráľovstvo z 8. februára 2000, S. B. C. c. Spojené kráľovstvo z 19. júna 2001).
Samotný výklad pojmu „záruka“ v zmysle čl. 5 ods. 3 Európskeho dohovoru
má svoj autonómny obsah, ktorý je nezávislý od terminológie používanej vo
vnútroštátnom práve. Zárukou sa rozumie akýkoľvek prostriedok, ktorý pripúšťa
vnútroštátne právo, zároveň je miernejší ako obmedzenie osobnej slobody a pritom
je spôsobilý zabezpečiť účasť obvineného na pojednávaní.
Trestný poriadok Slovenskej republiky pozná štyri miernejšie prostriedky,
nahradzujúce väzbu:
– nahradenie väzby zárukou /§ 80 ods. 1 písm. a)/
– nahradenie väzby sľubom /§ 80 ods. 1 písm. b)/
– dohľadom probačného a mediačného úradníka /§ 80 ods. 1 písm. c)/ a
– peňažnú záruku /§ 81 ods. 1/.
Nález Ústavného súdu Slovenskej republiky I. ÚS 200/04 /z 8. októbra 2004/
/Právo na prepustenie z väzby na záruku v prípade kolúznej väzby/
V tomto náleze Ústavný súd Slovenskej republiky rozhodol o porušení čl. 5
ods. 3 Dohovoru o ochrane ľudských práv a základných slobôd, ako aj čl. 17 ods. 1,
234
Minárik, Š. a kol.: Trestný poriadok – Stručný komentár. ISBN 80-8078-085-4. IURA
EDITION, Bratislava, 2006. s. 272.
179
2 a 5 Ústavy Slovenskej republiky tým, že uznesením príslušného okresného súdu
v spojení s uznesením príslušného krajského súdu nebolo rozhodnuté o alternatívnej žiadosti sťažovateľa o prepustenie z väzby na základe sľubu.
Sťažovateľ v danom prípade namietal, že aj keď požiadal iba alternatívne
o nahradenie väzby sľubom v prípade nevyhovenia žiadosti o prepustenie z väzby,
všeobecné súdy túto alternatívu meritórne vôbec neskúmali.
Ako vyplynulo z argumentácie okresného súdu, jednalo sa o prípad väzby
kolúznej v zmysle § 67 ods. 1 písm. b) Trestného poriadku s poukazom na ustanovenie § 73 ods. 1 TP, kedy v takomto prípade vôbec nemožno nahradiť väzbu
prijatím sľubu. Toto konštatovanie bolo potvrdené aj krajským súdom, že prijatie
sľubu v danom prípade je vylúčené priamo zo zákona.
V skutočnosti však čl. 5 ods. 3 Dohovoru vylučuje, aby bolo zákonom obmedzené právo byť prepustený počas konania na záruku. Vzhľadom na ustanovenie čl.
154c ods. 1 Ústavy mali všeobecné súdy prednostne aplikovať čl. 5 ods. 3 Dohovoru a nie Trestný poriadok, vzhľadom k tomu, že Dohovor zaručuje väčší rozsah
práva ako vnútroštátne právo.
Hoci Trestný poriadok možnosť nahradenia kolúznej väzby sľubom
vylučuje, ustanovenie druhej vety čl. 5 ods. 3 Dohovoru to umožňuje. Všeobecné
súdy preto boli povinné aplikovať pri rozhodovaní o alternatívnej žiadosti sťažovateľa
namiesto ustanovenia § 73 ods. 1 a 3 Trestného poriadku druhú vetu čl. 5 ods. 3 Dohovoru. Súčasne mali všeobecné súdy alternatívnu žiadosť meritórne preskúmať. Ak
tak neurobili, porušili tým čl. 5 ods. 3 Dohovoru o ochrane ľudských práv
a základných slobôd, ako aj č. 17 ods. 1, 2 a 5 Ústavy Slovenskej republiky.
Nález Ústavného súdu Slovenskej republiky I. ÚS 239/04 /z 26. októbra 2005/
/Právo na prepustenie z väzby na záruku v prípade kolúznej väzby/
Rovnako ako v predchádzajúcom rozhodnutí aj v tomto náleze Ústavný súd
konštatoval porušenie práva sťažovateľa podľa čl. 5 ods. 3 Dohovoru o ochrane
ľudských práv a základných slobôd a čl. 17 ods. 1, 2 a 5 Ústavy Slovenskej republiky tým, že všeobecné súdy /príslušný okresný súd a príslušný krajský súd/
nerozhodli o alternatívnej žiadosti sťažovateľa o nahradenie väzby sľubom.
V tomto prípade sa takisto jednalo o dôvody kolúznej väzby, kedy sťažovateľ
žiadal o prepustenie z väzby na slobodu a pre prípad nevyhovenia o nahradenie
väzby sľubom. Ani okresný súd a ani krajský súd sa žiadosťou meritórne
nezaoberali, vzhľadom na zákonom stanovené vylúčenie možnosti prijať písomný
sľub ako náhradu za „kolúznu“ väzbu.
Vzhľadom na prednosť Dohovoru pred ustanoveniami Trestného poriadku bolo
povinnosťou všeobecných súdov meritórne sa zaoberať príslušnou sťažnosťou
a rozhodnúť o nej po preskúmaní všetkých hmotnoprávnych a procesných podmienok.
180
Ústavný súd sa v tomto náleze opieral o svoje predchádzajúce rozhodnutie I.
ÚS 100/04, kde uviedol, že tak záruku podľa § 73 ods. 1 písm. a) Trestného
poriadku, ako aj sľub podľa § 73 ods. 1 písm. b) Trestného poriadku a napokon aj
peňažnú záruku podľa § 73a ods. 1 TP treba považovať vzhľadom na sledovaný
účel za záruku v zmysle čl. 5 ods. 3 druhej vety Dohovoru.
„Pre stanovenie rozsahu a ochrany určitého základného práva alebo slobody je
teda právne významný aj rozsah a obsah základného práva alebo slobody podľa
medzinárodných dohovorov, ak je nimi Slovenská republika viazaná. Ústavu SR
nemožno vyložiť spôsobom porušujúcim medzinárodné záväzky štátu“ (rozhodnutia
Ústavného súdu SR sp. zn. PL. ÚS 5/93; sp. zn. II. ÚS 94/95 alebo II. ÚS 48/97).
Aj v tomto prípade všeobecné súdy porušili právo sťažovateľa podľa čl. 5
ods. 3 Dohovoru a čl. 17 ods. 1, 2 a 5 Ústavy SR tým, že nebolo rozhodnuté
o alternatívnej žiadosti sťažovateľa o nahradenie väzby sľubom.
V oboch nálezoch podľa názoru Ústavného súdu došlo k úplnému odopretiu
práva sťažovateľov na rozhodnutie o alternatívnej žiadosti o prepustenie z väzby
na základe sľubu vzhľadom k tomu, že oba sťažovatelia boli už medzičasom
prepustení na slobodu, pričom o prepustení z väzby rozhoduje všeobecný súd vždy
s účinkami pro futuro (nález I. ÚS 87/04).
Z rozhodnutí Ústavného súdu I. ÚS 100/2004 a I. ÚS 239/2004 vyplýva, že
tieto záruky treba považovať vzhľadom na sledovaný účel za záruku v zmysle čl. 5
ods. 3 druhej vety Európskeho dohovoru.
Ústavný súd Slovenskej republiky vo svojich nálezoch postupoval v súlade
s Európskym dohovorom a v záveroch pripustil eventualitu nahradenia väzby
miernejším prostriedkom aj vtedy, keď sú dané dôvody tzv. kolúznej väzby.
Predpokladáme, že nielen pre autorku je nepochopiteľné, prečo zákonodarca
nerešpektoval nálezy Ústavného súdu SR pri tvorbe rekodifikovaného Trestného
poriadku zákona č. 301/2005 Z. z. a neaplikoval tieto závery ani v súčasnej platnej
právnej úprave?
Nález III. ÚS 79/02 – Preskúmanie zákonnosti väzby /zo dňa 21. augusta 2002/
Jedná sa o nález ústavného súdu na základe sťažnosti, ktorá namieta porušenie
práva podľa čl. 5 ods. 4 Dohovoru o ochrane ľudských práv a základných slobôd
v súvislosti s ustanoveniami čl. 5 ods. 1 písm. c) a ods. 3.
Samotné dôvodné podozrenie zo spáchania trestného činu môže byť len
dočasným väzobným dôvodom pre obmedzenú dobu. Ak má väzba trvať aj
naďalej, musí k tomuto základnému predpokladu pristúpiť ďalší dostatočný
a zákonný dôvod, pričom kompetentné orgány sú povinné vo väzobnej veci postupovať s náležitou starostlivosťou.
Najvyšší súd Slovenskej republiky pri preskúmaní zákonnosti väzby sťažovateľa
postupoval nedôsledne, zameral sa len na dôvodnosť podozrenia zo spáchaného
trestného činu a nepreskúmal komplexne všetky procesné a hmotné námietky.
181
Vzhľadom k tomu, že sťažovateľ sa nachádzal vo väzbe už takmer tri roky,
samotné dôvodné podozrenie, že spáchal závažný trestný čin nemohlo byť titulom pre
ďalšie pokračovanie väzby. Tá by bola opodstatnená a zákonná len vtedy, ak by
k tomuto dôvodnému podozreniu pristúpila aj niektorá z ďalších skutočností
odôvodňujúcich väzbu (obava z úteku, kolúzie alebo pokračovania v trestnej činnosti).
Ústavný súd Slovenskej republiky sa pri svojom rozhodovaní opieral
o judikatúru Európskeho súdu pre ľudské práva a to napr. rozsudky: Wemhoff v.
Nemecko z 27. júna 1968, Séria A, č. 7, str. 24-25, § 12; Ringeisen v. Rakúsko zo
16. júla 1971, Séria A, č. 13, str. 42, § 104; Letellier v. Francúzsko z 26. júna 1991,
Séria A, č. 207, §35; Punzelt v. Česká republika z 25. apríla 2000, č. 31315/96, § 73
a iné prípady.
Podľa vtedajšieho právneho poriadku upraveného novelou zák. č. 177/1993 Z.
z., väzba podľa § 67 ods. 2 TP predstavovala prelom tým, že samotný základ mohol
byť pre väzbu postačujúci, musí však ostať v súlade s medzinárodnými záväzkami,
že takýto stav môže byť len dočasný.
Ústavný súd Slovenskej republiky v tomto prípade rozhodol, že Najvyšší súd
Slovenskej republiky porušil právo sťažovateľa podľa čl. 5 ods. 4 Dohovoru, tým,
že nedôsledne preskúmal zákonnosť väzby.
Nález I. ÚS 13/06 – Ďalšie trvanie väzby /zo dňa 11. apríla 2006/
Uvedený prípad sa zaoberá povinnosťou všeobecného súdu rozhodovať
o dôvodnosti ďalšieho trvania väzby urýchlene a prednostným spôsobom. Pokiaľ
vo väzobných veciach vznikne potreba odoslať spis inému orgánu, musí všeobecný
súd zabezpečiť jeho kópiu.
Ústavný súd Slovenskej republiky riešil danú sťažnosť, keď krajský súd
nemohol v určitom čase rozhodnúť o prepustení z väzby, pretože nemal k dispozícii
spis, a preto také konanie musí byť pričítané na jeho vrub (mutatis mutandis Toth c.
Rakúsko z 12. decembra 1991, § 77).
Sťažovateľ namietal, že konaním krajského súdu bolo porušené ustanovenie čl.
5 ods. 4 Dohovoru o ochrane ľudských práv a základných slobôd na urýchlené
rozhodnutie o zákonnosti väzby.
Toto ustanovenie Dohovoru zaručuje osobám pozbaveným slobody právo
iniciovať konanie, v ktorom môžu spochybniť zákonnosť pozbavenia slobody.
Zároveň im dáva právo, aby po začatí konania bolo súdom urýchlene rozhodnuté
o zákonnosti pozbavenia slobody a nariadené jeho ukončenie, ak sa preukáže ako
nezákonné (Rehbock c. Slovinsko, rozhodnutie z 28 novembra 2000; Vodeničarov
c. Slovenská republika, rozsudok z 21. decembra 2000, § 33 – 36).
Z nepochybných dôkazov, ktoré mal Ústavný súd k dispozícii, jednoznačne
vyplývali skutočnosti, ktoré potvrdzovali, že konanie o žiadosti sťažovateľa trvalo
celkovo štyri mesiace a desať dní.
182
Na základe objektívne jestvujúcich a uvedených faktov, Ústavný súd poukázal
na to, že krajský súd mal reálnu možnosť rozhodnúť o žiadosti sťažovateľa vrátane
doručenia písomného vyhotovenia uznesenia v lehote troch týždňov, čo by podľa
požiadaviek čl. 5 ods. 4 Dohovoru s ohľadom na okolnosti prípadu, bolo možné
považovať za prijateľné.
Vzhľadom na nedôsledný postup krajského súdu najmä tým, že po vrátení
spisu nenariadil termín neverejného zasadnutia ešte pred konaním hlavného
pojednávania, ale aj tým, že po odoslaní spisu najvyššiemu súdu, nevyhotovil jeho
kópiu, Ústavný súd dospel k záveru, že došlo k porušeniu práva sťažovateľa na
urýchlené rozhodnutie o dôvodnosti väzby podľa čl. 5 ods. 4 Dohovoru.
Nález I. ÚS 115/07 – Rozhodovanie o väzbe /z 23 októbra 2007/
„Samotná skutočnosť, že vo veci bola podaná obžaloba, nie je postačujúca na
splnenie kritéria zákonnosti súdnej väzby v zmysle čl. 5 ods. 1 Dohovoru o ochrane
ľudských práv a základných slobôd, a teda nemôže bez príslušného súdneho
rozhodnutia odôvodniť ďalšie trvanie väzby.“
Sťažovateľ vo svojom podaní žiadal Ústavný súd o vydanie uznesenia, že
krajským súdom bolo porušené jeho základné právo na osobnú slobodu, tak ako je
uvedené v čl. 17 ods. 5 Ústavy Slovenskej republiky, v súvislosti s predĺžením
lehoty trvania väzby v prípravnom konaní.
Krajský súd konštatoval, že pretrváva obava, že v prípade prepustenia z väzby
na slobodu bude obvinený pokračovať v páchaní trestnej činnosti, najmä činnosti
toho istého druhu, ktorá je trestnou činnosťou obzvlášť závažnou.
Ďalej z podania sťažovateľa vyplynula skutočnosť, že pracovné vyťaženie ako
aj rozsah spisového materiálu a náročnosť veci boli dôvodmi, ktoré prokurátorovi
neumožňovali včas vypracovať a podať obžalobu, a na základe týchto argumentov
prokurátor žiadal o predĺženie lehoty väzby.
Tieto tvrdenia krajský súd akceptoval, pričom sa jednalo už o tretie predĺženie
väzby. Na rozdiel od tohto, okresný súd nepovažoval obťažnosť veci ani pracovnú
vyťaženosť prokurátora za závažný dôvod, pre ktorý nie je možné vec v prípravnom
konaní ukončiť.
Napriek všetkému prokurátor podal obžalobu včas, a zároveň s týmto podaním
predložil súdu aj návrh o predĺženie väzby. Prokurátor môže navrhovať
predlženie väzby len v prípravnom konaní, podaním obžaloby okresnému súdu
stratil prokurátor aktívnu legitimáciu žiadať o predĺženie väzby.
„O väzbe rozhoduje všeobecný súd vždy s účinkami pro futuro. Nie je teda
možné rozhodovať o väzbe so spätnou účinnosťou (mutatis mutandis I. ÚS 88/04, I.
ÚS 100/04).“
S prihliadnutím na uvedené rozhodujúce skutočnosti Ústavný súd vyslovil vo
svojom uznesení, že krajský súd porušil základné právo sťažovateľa na osobnú
183
slobodu tak ako je to uvedené v čl. 17 ods. 5 Ústavy Slovenskej republiky
v súvislosti s predĺžením lehoty trvania väzby v prípravnom konaní.
Nález I. ÚS 108/2008 – Rozhodovanie o žiadosti o prepustenie z väzby
/z 18. septembra 2008/
Ústavný súd Slovenskej republiky v danom prípade rozhodoval o sťažnosti pre
porušenie základného práva priznaného čl. 17. ods. 2 Ústavy Slovenskej republiky
a práva priznaného čl. 5 ods. 4 Dohovoru o ochrane ľudských práv a základných slobôd.
Toto porušenie, ako uvádzal sťažovateľ, bolo spôsobené postupom okresného
súdu a krajského súdu tým, že nerozhodli o žiadosti o prepustenie z väzby, resp.
o nahradenie väzby písomným sľubom, ako aj porušenie práva na urýchlené
rozhodnutie o zákonnosti väzby.
Žiadosť o prepustenie z väzby a žiadosť o nahradenie väzby sľubom, boli
založené na zásadne odlišných dôvodoch, a preto bolo povinnosťou súdu o tejto
žiadosti konať a rozhodnúť.
Súčasne sťažovateľ namietal, že o jeho žiadosti o prepustenie z väzby ani
okresný súd ani krajský súd nerozhodli urýchlene a o nahradení väzby písomným
sľubom nerozhodli vôbec.
Aj keď počas konania na okresnom súde bolo potrebné rozhodovať o námietke
zaujatosti podanej sťažovateľom, Ústavný súd považoval celkovú dobu
rozhodovania o žiadosti o prepustenie z väzby za neprimerane dlhú.
Rovnako bolo zo spisu zrejmé, že s nedostatočnou starostlivosťou v danej veci
postupoval aj krajský súd, keď sťažovateľ výslovne poukázal na nesprávny postup
okresného súdu.
„S ohľadom na uvedené, ako aj na nemožnosť kontroly väzby v krátkych
intervaloch v dôsledku postupu súdov zúčastnených v tomto konaní, Ústavný súd
konštatuje, že celkovú dĺžku tohto rozhodovania o väzbe nemožno akceptovať ani
z hľadiska doterajšej judikatúry Ústavného súdu, ani z hľadiska kritérií, ktoré
uplatňuje Európsky súd pre ľudské práva.“
Ako vyplynulo z uznesení Ústavného súdu, konanie o žiadosti sťažovateľa
neprebehlo urýchlene a nebolo v ňom rozhodnuté o celom rozsahu podanej sťažnosti, a to tak okresným súdom, ako aj krajským súdom, čím došlo k porušeniu čl. 5
ods. 4 Dohovoru a čl. 17. ods. 2 Ústavy SR.
Nález IV. ÚS 346/2008 – Nahradenie väzby dohľadom probačného
a mediačného úradníka /zo 16. decembra 2008/
Ústavný súd pri rozhodovaní vychádzal z výkladu, ktorý uplatňuje Európsky
súd pre ľudská práva k pojmu „záruka“ podľa čl. 5 ods. 3 Dohovoru o ochrane
ľudských práv a základných slobôd a inštitútov tomu zodpovedajúcich uvedených
v platnom právnom poriadku Slovenskej republiky v § 80 ods. 1 a § 81 ods. 1
Trestného poriadku.
184
V danom prípade právny zástupca sťažovateľa v mene sťažovateľa ako
obvineného výslovne žiadal o alternatívu, aby jeho prepustenie z väzby na slobodu
bolo nahradené dohľadom probačného a mediačného úradníka.
Vo svojej sťažnosti namietal porušenie ľudských práv a základných slobôd
v tom, že je povinnosťou príslušného súdu zaoberať sa aj možnosťou nahradenia
väzby dohľadom probačného a mediačného úradníka a rozhodnúť o nej. Ak tak
neurobí, poruší tým základné právo sťažovateľa podľa čl. 17. ods. 1, 2 a 5 Ústavy
Slovenskej republiky ako aj jeho právo podľa čl. 5 ods. 3 Dohovoru o ochrane
ľudských práv a základných slobôd.
Z uvedeného vyplýva, že sťažovateľ žiadal okresný súd o prepustenie z väzby
na slobodu, v čom mu aj bolo vyhovené. Avšak prokurátor podal proti tomuto
rozhodnutiu sťažnosť, krajský súd uznesením prvostupňové uznesenie zrušil
v celom rozsahu, žiadosť sťažovateľa o prepustenie z väzby zamietol a zároveň
neprijal ani jeho písomný sľub ani ponúknutú peňažnú záruku. Možnosťou nahradenia väzby dohľadom probačného a mediačného úradníka, uvedenou v príslušnej
žiadosti, sa krajský súd vôbec nezaoberal a ani o nej nerozhodol.
Krajský súd svoj postup odôvodňoval tým, že ponuku dohľadu probačného
a mediačného úradníka ako náhradu sťažovateľovej väzby podpísal len jeho
obhajca. Preto krajský súd o tejto žiadosti nerozhodol.
Pri dohľadu probačného a mediačného úradníka ako náhrady väzby,
zákon explicitne nevyžaduje ani písomný sľub obvineného ani jeho súhlas
v písomnej forme.
„Z uvedeného je zrejmé, že alternatívnou žiadosťou sťažovateľa, resp. jeho
právneho zástupcu, sa krajský súd nezaoberal vôbec a ani o nej nerozhodol, hoci
v okolnostiach prípadu to bolo jeho povinnosťou, čím došlo k odopretiu práva
sťažovateľa na rozhodnutie o jeho alternatívnej žiadosti o nahradení väzby dohľadom
probačného a mediačného úradníka, a tým krajský súd porušil základné právo
sťažovateľa podľa čl. 17. ods. 1, 2 a 5 Ústavy ako aj právo podľa čl. 5 ods. 3 Dohovoru.
Judikatúra Európskeho súdu pre ľudské práva vychádza z dlhoročnej
rozhodovacej činnosti a nálezy Ústavného súdu Slovenskej republiky, ako je zrejmé
z uvedených príkladov, sa striktne opierajú o túto judikatúru Európskeho súdu.
Všeobecné súdy rozhodujú najmä o vine a o treste, ale aj o ďalších otázkach
v predsúdnom konaní a v konaní pred súdom.235 Rozhodujú o potrestaní páchateľa
či už vo forme výkonu trestu odňatia slobody, ako najzávažnejšej forme trestu,
alebo o iných druhoch trestu upravených v § 32 Trestného zákona, alebo
o ochrannom opatrení, ktoré súd ukladá na základe zákona v záujme ochrany
spoločnosti a prevencie.
235
Ivor, J. a kol.: Trestné právo procesné. IURA EDITION, 2006. ISBN 80-8078-101-X. s.104.
185
Ústavný súd je garantom ochraňujúcim ľudské práva, pričom rozhoduje
o sťažnostiach fyzických osôb alebo právnických osôb, ak namietajú porušenie
svojich ľudských práv a základných slobôd.
Európsky súd pre ľudské práva, zriadený na zabezpečenie plnenia záväzkov
Dohovoru, je poslednou inštanciou, ku ktorej sa môžu jednotlivci, mimovládne
organizácie alebo skupiny osôb obrátiť so sťažnosťou, ak sa považujú za poškodené
na svojich právach, ktoré im Dohovor priznáva.
Zásluhou prepracovaného európskeho regionálneho systému ochrany ľudských
práv tento systém nie je rigidný, ale naopak rozvíjajúci sa celok, ktorý je stále
doplňovaný novými nástrojmi a obohacovaný súdnou praxou.236
6. Záver
Do základných práv a slobôd osôb v prípadoch dovolených zákonom možno
zasahovať len v miere nevyhnutnej na dosiahnutie účelu trestného konania, pričom
treba rešpektovať ich dôstojnosť.
Vzájomné prepojenie väzby, zákonnosti, postupu sudcov pri ochrane ľudských
práv a základných slobôd, ochrane spoločnosti a verejného poriadku...
Tieto jednotlivé činnosti nemožno od seba oddeliť. Sú navzájom blízke
a prepojené – tvorba zákonov, vyvážená a právna úprava väzby, jej následná
realizácia, činnosť policajtov, všeobecných súdov a nepochybne aj Ústavného súdu
a Európskeho súdu pre ľudská práva.
K čomu by bol excelentný sudca, vykladajúci zákony a iné všeobecne záväzné
predpisy podľa svojho najlepšieho vedomia a svedomia, keby boli zlé zákony, ktoré
by neposkytovali dostatočnú ochranu slobôd a práv občanov?
Možno preto tento najzávažnejší zásah do základných ľudských práv a slobôd,
ktorým inštitút väzby je, patrí k tak často meneným a novelizovaným a býva
predmetom mnohých diskusií odbornej, ale i laickej verejnosti.
Autorka nie je presvedčená, že laická verejnosť vie dostatočným spôsobom
rozlišovať medzi osobou odsúdenou k výkonu trestu odňatia slobody a osobou
vzatou do väzby, medzi obvineným a odsúdeným. Určite nie je v poriadku, ak
občan automaticky, v prípade, ak je osoba podozrivá zo spáchania trestného činu,
následne obvinená a vzatá do väzby, vidí zločinca.
Ako bolo uvedené v rámci problémov aplikačnej praxe Ústavný súd vo svojich
nálezoch I. ÚS 100/2004 a I. ÚS 239/2004, pripustil možnosť nahradenia kolúznej
väzby miernejším prostriedkom /zárukou, dohľadom, sľubom, peňažnou zárukou/.
236
Šišková, N.: Dimenze ochrany lidských práv v Evropské unii. LINDE PRAHA, a. s.,
2008. s. 110.
186
Táto možnosť bola súčasťou veľkej novely Trestného poriadku, pripravovanej
Ministerstvom spravodlivosti Slovenskej republiky v roku 2008. Vo svojom návrhu
z jesene 2008 jednou zo zmien bolo: „v § 80 ods. 1 sa vypúšťajú slová písm. a) alebo c)“
a rovnako: „v § 81 ods. 1 v prvej vete sa vypúšťajú slová písm. a) alebo c).“
Keby sa toto pôvodne pripravované znenie stalo súčasťou platnej právnej
úpravy, dnes by Trestný poriadok bol v súlade s nálezmi Ústavného súdu
Slovenskej republiky ako aj s judikatúrou Európskeho súdu pre ľudská práva.
Trestno-procesný zaisťovací inštitút väzby – jeho dôvody a nahradenie väzby
sa nevyhol zásadným zmenám, odrážajúcim novú systematiku zákonov, ktorá v
prvom rade ochraňuje človeka a jeho základné práva a slobody.
Cieľom nie je nájsť a vytvoriť dokonalú právnu úpravu, pretože to je
nemožné, ale aspoň sa priblížiť k optimu, ktoré by poskytovalo záruky a právne
istoty občanom demokratického štátu.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
Literatúra
Európsky dohovor o ochrane ľudských práv a základných slobôd /publikovaný
vo vyhláške 209/1992 Z. z./.
Ústava Slovenskej republiky č. 460/1992 Z. z. v znení neskorších ústavných
zákonov.
Ottová, E.: Teória práva. Bratislava 2005. ISBN 80-7160-200-0.
Svák, J., Cibulka, Ľ., Klíma, K.: Ústavné právo Slovenskej republiky –
Všeobecná časť. Poradca podnikateľa, 2008. ISBN 978-80-88931-87-4.
Ivor, J.: Zaistenie osôb v trestnom konaní. IURA EDITION, 1997. ISBN
80-88715-34-2.
Vojáček, L.: Skripta „Dejiny Slovenského práva II.“ BVŠP, 2006.
Šimák, J., Tolar, J., Ružek, A., Dolenský, A.: Trestní řád a předpisy souvisící.
ORBIS-PRAHA, 1953.
Strážnická, V., Šebesta, Š.: Človek a jeho práva. Bratislava, JUGA 1994.
Jelínek, E., Kemlink, V., Kunc, J., Přenosil, G., Přichystal, V., Tolar, J.: Trestný
poriadok a predpisy s ním súvisiace. SLOVENSKÉ VYDAVATEĽSTVO
POLITICKEJ LITERATÚRY, BRATISLAVA, 1958.
Tolak, J. a kol.: Trestný poriadok – komentár. OSVETA-BRATISLAVA, 1963.
Záhora, J.: Rekodifikácia trestného práva – Doterajšie poznatky a skúsenosti.
ISBN 978-80-89363-03-2. Bratislavská vysoká škola práva, 2008.
Ivor, J., Záhora, J.: Repetitórium rekodifikovaného trestného práva. IURA
EDITION, 2007. ISBN 978-80-8078-140-8.
Svák, J.: Ochrana ľudských práv. Poradca podnikateľa, 2006. ISBN 80-88931-51-7.
Kolektív autorov: Trestný poriadok s rozsiahlym komentárom a judikatúrou.
NOVÁ PRÁCA, 2009. ISBN 978-80-89350-08-7.
187
15 Ivor, J. a kolektív: Trestné právo procesné. IURA EDITION, 2006. ISBN
80-8078-101-X.
16 Minárik, Š. a kol.: Trestný poriadok – Stručný komentár. ISBN 80-8078-085-4.
IURA EDITION, Bratislava, 2006.
17 Čentéš, J. a kol.: Trestný poriadok s komentárom. Žilina, 2006. ISBN 80-8893148-7.
18 Klučka, J., Mazák, J. a kol.: Základy Európskeho práva. Bratislava, 2004. ISBN
80-8078-005-6.
19 Šišková, N.: Dimenze ochrany lidských práv v Evropské unii. LINDE PRAHA,
a.s., 2008.
20 Ivor, J. a kolektív: Trestné právo hmotné. Všeobecná časť 1. IURA EDITION,
2006. ISBN 80-8078-099-4.
21 Ďurkechová, R.: Dôvody väzby, nahradenie väzby, Diplomová práca Bratislava
2010. Bratislavská vysoká škola práva.
22 Zákon č. 87/1950 Sb. o trestním řízení soudním.
23 Zákon č. 64/1956 Sb. o trestním řízení soudním.
24 Zákon č. 141/1961 Sb. o trestním řízení soudním.
25 Zákon č. 300/2005 Z. z. Trestný zákon v znení neskorších predpisov.
26 Zákon č. 301/2005 Z. z. Trestný poriadok v znení neskorších predpisov.
27 Vládny návrh zákona 793 http://www.nrsr.sk/Default.aspx?sid=zakony/
cpt&ZakZborID=13&CisObdobia=4&ID=793.
28 Rozhodnutia Ústavného súdu Slovenskej republiky – internetová stránka
29 http://www.concourt.sk/zbierka.do?id_submenu=f&rok=0&&lang=s.
Т.І. Біленко
д. філ.н., професор,
Дрогобицький державний педагогічний
університет імені Івана Франка
СВІТОГЛЯДНО-ПРАВОВІ ЗАСАДИ ДІАЛОГУ
У КОМУНІКАТИВНОМУ ПРОЦЕСІ ХРОНОТОПУ
Оскільки кожне слово може мати не одне значення, є потреба для
викладу теми з’ясувати важливість аспектів того чи того терміна. Часто
науковці і практики дискутують щодо вмісту понять “діалог”, “спілкування” і
“комунікація”, одні твердять, що вони є синонімами, інші доводять, що
комунікація є процесом однонаправленим, бо збагачує інформацією лише того
188
партнера, який її отримує, а спілкування постає міжсуб’єктною взаємодією, де
скривджених нема. Діалог здебільшого визнають досконалою формою мовленнєвої взаємодії, успіх якої значною мірою залежить від рівня культури та
світоглядно-моральних засад суб’єктів. Діалог миттєво налаштовує на спілкування двох, причому спілкування в живому вербальному контакті цієї миті, але
він має продовження і після закінчення безпосереднього спілкування, бо партнери
розійшлися зміненими, не тими самими, що починали розмову. Діалог – це таке
спілкування, в перебігу якого постає нова структурна цілісність позитивного
спрямування: це взаємодія двох суб’єктивностей, які – кожна наявною в ній
мірою – зачерпнули з матеріального та духовного довкілля те, що могли утримати, і, пропустивши крізь цензуру соціально визнаних норм, запропонували
одна одній для обміну.
Філософський енциклопедичний словник пише про право, що це система
загальнообов’язкових норм і відносин, яка охороняється засобами державного
впливу, включаючи примусові заходи. Реальний зміст і соціальне призначення
правових функцій зумовлені формою і характером державного устрою,
економічними відносинами та відношеннями власності, які склалися в суспільстві. Ще в античні часи почали формуватися дві основні теорії: природного
права і позитивістська. Перша твердить, що правові принципи, закони, норми
зумовлені природою людини, тобто незалежні від будь-яких соціальних умов і
держави; друга, навпаки, доводить їхню соціальну зумовленість, залежність
від різних особистісних або суспільних чинників. Сучасне право діалектично
поєднує обидві теорії, шануючи невідчужувані права людини.
Хронотоп, тобто часопростір, впливає на значення слова, адже воно ніколи не може бути байдужим до інших слів, вжитих у контексті. Наповнення
слів змінюється під тиском соціальних реалій, міжетнічних взаємин, релігії,
культури, освіти, міграційних процесів, належності людини до певної соціальної верстви тощо. Ліна Костенко пише, що слова страшні, “коли вони мовчать,
/ коли вони зненацька причаїлись, / коли не знаєш, з чого їх почать, / бо всі
слова уже були чиїмись”. Іван Франко, викриваючи лицемірних “патріотів”,
які нібито вболівали за долю рідної землі, кидав таке звинувачення: “Ти, брате, любиш Русь, / як хліб, як кусень сала / я ж гавкаю раз в раз, / аби вона не
спала” Ті самі слова вживають щирі патріоти і зрадники, святі і грішники, але
наповнення у тих словах різне.
Взаєморозуміння в культурному діалозі (в багатьох аспектах – у діалозі
культур, у діалозі поколінь однієї культури, в діалозі сучасників в одній культурі
тощо) передбачає збереження самодостатності, незнищенності кожного з
учасників. Багато важить рівень спілкування: партнери можуть бути 1) співвідносними, тобто взаємно відповідними, рівними між собою – за статусом,
189
ерудицією, вихованням, за культурою спілкування, приблизно з однаковими
моральними рисами; 2) вони можуть мати різну ерудицію, і цю різницю
необхідно враховувати при спілкуванні (зауважу, що цей факт може ретельно
приховуватись, оскільки престижно мати відповідну ерудицію, можна дбати про
маскування її відсутності; це вводить в оману і завдає шкоди діалогу, бо це буде
розмова двох, що не можуть порозумітися); 3) має значення також рівень виховання і стан вихованості, навички – або відсутність їх – культури спілкування,
адже включення до розмови під впливом миттєвого збудження почутим словом
без урахування цілісності думки, неконтрольована імпульсивність не сприяє
порозумінню і плідним контактам; 4) не можна також оминути ролі моральних
засад партнерів, бо в разі їхнього протистояння треба докласти зусиль іще й на
те, щоби уникнути конфронтації.
Специфіка діалогу в контексті права полягає в наявності примусу, тобто
такого обмеження дій суб’єкта, яке оберігає інтереси інших людей (або й
держави) від можливої злочинної сваволі. Цей діалог – не на рівних, бо одна
сторона має можливість вимагати від іншої певних дій або забороняти їх. Той
примус чинний не завжди, а лише тоді, коли суб’єкт планує протизаконні дії і
прагне реалізувати їх. Перебіг такого діалогу передбачений спеціальною
процедурою захисту членів суспільства. Dura lex, sed lex. Незгода із нормами
закону не звільняє людину від виконання тих норм, тут діалог набуває нових
рис: наперед відомо, що примусу не можна уникнути, але конфлікту може не
бути. Загалом сутність діалогу полягає в досягненні спільної думки, до якої
партнери просуваються, зберігаючи толерантність і взаємоповагу. Цей процес
обміну думками рівноправних передбачає узгодження
позицій, певні
пόступки, а стосовно правових засад цього не може бути.
У Давньому Римі визнавали: “Ius est ars boni et aequi” (право є мистецтво
добра і справедливості). Ця правдива засада велить пильнувати, щоб чинні
норми права не застаріли, їх треба коригувати відповідно до змін у житті
суспільства.
У спілкуванні загалом, а в діалозі та діалогових формах особливо потрібна
ретельність щодо правильного вживання слова. Кумедні казуси трапляються при
перекладі з іншої мови, коли некомпетентність, легковажність чи недбалість
даються взнаки. Деяким словам особливо “не таланить”. “Якість” часто беруть
для перекладу російського слова “качество”. Чи добре? Залежить від контексту.
Вираз “Он работал в качестве консультанта” не можна перекладати так: “Він
працював у якості консультанта”, має бути “консультантом”. Дуже шкодять
культурі мовлення суржик і вживання модних чужих слів, зміст яких мовцеві
невідомий. Для успішного перебігу діалогу має бути дотримана вимога не
вживати жодного слова, якого не можу пояснити.
190
О.Ю. Бочко
к. е. н., доц.
Львівський університет бізнесу і права
ОЦІНКА ЕФЕКТИВНОСТІ МАРКЕТИНГОВИХ КОМУНІКАЦІЙ
В СІЛЬСЬКОГОСПОДАРСЬКИХ ПІДПРИЄМСТВАХ
В сучасних умовах ринкової економіки для сільськогосподарських підприємств важливим є використання комплексу маркетингових комунікацій, що
забезпечує ефективність просування товарів від виробника до кінцевого
споживача. При цьому визначення оцінки рівня маркетингових комунікацій як
складової частини ефективності роботи підприємства є важливим завданням.
Оцінку ефективності маркетингової комунікаційної діяльності
підприємств доцільно здійснювати в такі етапи:
І етап – проведення ревізії, ситуаційного аналізу стану комунікаційної
діяльності підприємства;
ІІ етап – встановлення планових величин і стандартів, визначення необхідного комунікаційного інструментарію для кожної групи товарів, кожного
цільового сегменту ринку;
ІІІ етап – визначення розміру витрат, необхідних для бажаного ефекту
комунікацій;
ІV етап – розрахунок економічного та комунікативного ефекту від застосування комунікаційного інструментарію;
V етап – вимірювання фактично досягнутих результатів за певний період
часу (тиждень, місяць, квартал, рік);
VІ етап – порівняння отриманих результатів з плановими величинами та
витратами;
VІІ етап – аналіз комунікативної та економічної ефективності комплексних маркетингових комунікацій [3, с.10].
Зазначимо, що проходження вищевказаних етапів повинно бути безперервним та потребує постійного практичного вдосконалення і застосування нових
видів комунікацій для поширення інформації про товари, акції, знижки тощо.
Ефективність маркетингової комунікаційної діяльності пропонуємо
визначати використовуючи формулу:
Ek =
Kт
Зк
(1)
де Кт – кількість проданого товару через канал, грн.; Зк – затрати на формування каналу, грн.
191
При цьому також доцільно враховувати і канали поширення комунікацій
такі як, телебачення, радіо, газети, журнали, рекламні щити (bill boards), пряме
адресне розсилання рекламних матеріалів поштою (direct mail), телемаркетинг, тощо. Кожен з каналів володіє своїми перевагами та обмеженнями,
своїми особливостями по засобу донесення інформації, а тому необхідне їх
системне використання.
Для обґрунтування правильності використання каналів розповсюдження
інформації Ілляшенко С.М. пропонує здійснювати аналіз каналів комунікацій
за наступними критеріями: охоплення; доступність; вартість; керованість;
авторитетність; первісність [1, с.115].
Для вибору ефективних каналів маркетингових комунікацій необхідно
створювати засоби комбінації рекламних каналів шляхом порівняння реакції
покупців та вибору найбільш оптимального поєднання товарів. Отже,
комунікаційний вплив реклами зумовлює потенційних споживачів здійснити
покупку, а ефективність маркетингових комунікацій залежить від ступеня
комунікаційного впливу [2, с.241].
Обґрунтування правильності вибору маркетингових комунікацій
забезпечує підвищення рівня їх ефективності, сприятиме покращенню іміджу
та роботи підприємства загалом.
Список літератури
1. Ілляшенко С. М. Управління інноваційним розвитком: проблеми, концепції,
методи: навч. пос. / Ілляшенко С. М. – Суми: ВТД «Університетська
книга», 2003. –278 с.
2. Касян С. Я. Ефективність впливу маркетингових комунікацій на поведінку
споживачів / Касян С. Я., Крицька Т. Є / Економічний простір. –
№ 63. –
2012. – С. 237-243.
3. Яловега Н. І. Формування системи маркетингових комунікацій на
підприємствах споживчої кооперації автореф. дис. на здобуття наукового
ступеня канд. екон. наук : спеціальність 08.00.04 – економіка та управління
підприємствами (за видами економічної діяльності) / Яловега Н. І. –
Полтава, 2008. – 24 с.
192
В.Й. Шишко
здобувач,
Львівський університет бізнесу та права
ЗМІСТ АДМІНІСТРАТИВНО-ПРАВОВОЇ ПРИРОДИ
СЛУЖБОВОЇ ІНФОРМАЦІЇ
Одним із важливих видів публічноправових таємниць є службова
інформація. Пунктом 3 ст.21 Закону “Про інформацію” [1] встановлено, що
“порядок віднесення до службової інформації, а також порядок доступу до неї
регулюються законом”. Попри це, жодного єдиного порядку віднесення
інформації до службової інформації не встановлено ні цим Законом, ні
Законом “Про доступ до публічної інформації” [2], ні ще якимось законом.
Закон “Про публічну інформацію” лише повторює “відповідно до закону”.
Відсутність відповідного Закону про службову інформацію значно ускладнює
процес її як визначення і захисту, так і формування її правової природи.
З метою з’ясування сутності адміністративно-правової природи службової інформації визначимо її ознаки:
1. Наявність документованої форми – ця ознака конфіденційної інформації
випливає з її легального визначення, а також положень Закону Про доступ до
публічної інформації (ст. 9). Документована форма передбачає наявність матеріального носія із зафіксованою на нім інформацією, а також наявність на
матеріальному носієві, реквізитів, що дозволяють інформацію ідентифікувати.
Документована форма не виключає зміни способів її закріплення – це можуть
бути і паперові, і електронні, а також інші матеріальні носії інформації.
2. Недопустимість віднесення до службової інформації загальнодоступних відомостей. Дана ознака виходить із п. 4 ст. 21 Закону Про інформацію і
означає, що не можуть бути віднесені до службової інформації зведення про
законодавчі акти, що встановлюють правовий статус органів публічної влади,
громадян, громадських організацій тощо; відомості про надзвичайні ситуації,
відомості, необхідні для безпечного постачання функціонування населених
пунктів, виробничих об'єктів, безпеки громадян і населення в цілому;
документи, що містять інформацію про діяльність органів державної влади та
органів місцевого самоврядування; про використання бюджетних коштів та
інших державних і місцевих ресурсів (окрім відомостей, віднесених до
державної таємниці); документи, що нагромаджуються у відкритих фондах
архівів, бібліотек, інформаційних системах органів державної влади, органів
місцевого самоврядування, суспільних об'єднань, що становлять суспільний
інтерес і необхідні в процесі реалізації прав, свобод та обов'язків громадян.
193
3. Особлива значущість службової інформації. Цю ознаку можна назвати
«детермінантою конфіденційності», яка і викликає необхідність обмеження
доступу до такої інформації. Значущість службової інформації обумовлена її
використанням в публічних цілях – для забезпечення державного управління, в
приватних цілях – для реалізації та захисту прав фізичних і юридичних осіб, для
отримання прибутку тощо. Разголошення даної інформації може завдати збитку
як і в державних, так і в приватних інтересах, отже, «детермінанта конфіденційності» – це можливість, яка за допомогою обмеження доступу до даних відомостей, дає змогу захистити інформаційні права суб'єктів відповідних правовідносин.
4. Наявність засобів охорони і захисту службової інформації –юрисдикційних, не юрисдикційних (організаційних, технічних, криптографічних) ознак
службової інформації. Дані засоби слугують для забезпечення їнформаційної безпеки суб'єктів, що використовують службову інформацію на законній підставі.
5. Обмеженість доступу до службової інформації – ознака, яка вказує на
можливість здобуття даної інформації лише уповноваженими суб'єктами, лише в
певному порядку, в межах і в обсязі, встановлених чинним законодавством.
6. Обмежений міжвідомчий обмін службовою інформацією, здійснюваний
органами виконавчої влади. Даний обмін здійснюється в порядку і обсязі,
встановленому законодавством, а також згодою між органами державної влади.
Слід зазначити, що дані ознаки взаємно обумовлені, характеризують
службову інформацію виключно в сукупності. Наприклад, відсутність
документованої форми не дає можливості організації охорони і захисту
службової інформації, відсутність її значущості для суб'єктів інформаційних
правовідносин позбавляє сенсу її охорони, захисту тощо.
Дослідження змісту адміністративно-правової природи службової інформації, що функціонує у сфері діяльності державної влади, продовжимо з виділення наступних категорій суб'єктів. Перша категорія – це суб'єкти, що є
джерелами службової інформації, яка надходить в органи державної влади. До
них відносяться фізичні і юридичні особи, інші суб'єкти права, що надають
службової інформацію в обов'язковому порядку або на добровільній основі.
Друга – суб'єкти, наділені владними повноваженнями в адміністративній сфері. Це державні службовці та інші особи, правомочні формувати і використовувати інформаційні ресурси, що містять службову інформацію. Серед
даної категорії, на думку автора, можна виділити наступні групи:
– суб'єкти, наділені правомочністю з використання службової інформації в
процесі діяльності органу державної влади для прийняття і реалізації
управлінських рішень, а також правомочністю із здійснення внутрівідомчого і міжвідомчого інформаційного обміну даними відомостями;
194
– суб'єкти, що забезпечують режим конфіденційності в процесі використання отриманої інформації. До даної групи відносяться посадові особи, наділені повноваженнями із забезпечення інформаційної безпеки, у тому числі
співробітники служб інформаційної безпеки органів державної влади;
– суб'єкти, які забезпечують контроль і нагляд з дотриманням законності в
процесі створення і використання інформаційних ресурсів, що містять
конфіденційну інформацію. Окрім посадових осіб, що здійснюють внутрівідомчий контроль і нагляд за забезпеченням інформаційної безпеки органів виконавчої влади, до даної групи відносяться спеціально уповноважені посадові особи: співробітники Служби безпеки України, що здійснюють контроль та перевірку за дотриманням законодавства про захист
службової інформації, співробітники Державної служби спеціального
зв’язку, які здійснюють контроль за використанням криптографічних засобів захисту інформації;
– суб'єкти – оператори автоматизованих інформаційних систем, які
здійснюють надання послуг з формування і (або) обслуговування
масивів, баз, банків даних, розробці і впровадженню засобів програмного забезпечення у сфері діяльності державної влади, у тому числі в
процесі реалізації відповідних договірних відносин;
– суб'єкти, наділені квазісудовими повноваженнями (це органи державної влади, посадові особи) із залучення в позасудовому порядку до
дисциплінарної, адміністративної відповідальності осіб, що вчинили
протиправні діяння відносно інформаційних ресурсів, що містять
службову інформацію, а також відносно прав осіб, що надали її в
органи державної влади.
Таким чином, виходячи з даного дослідження можемо дати наступне
визначення службової інформаціі, як документована інформація, яка циркулює в органах державної влади, доступ до якої обмежений, захищається
законодавством та не містить загальнодоступних відомостей. Збирання,
порядок і обсяг використання, міжвідомчого інформаційного обміну
службовою інформацією визначається законодавством.
Список використаних джерел
1. Про інформацію : Закон України від 02.10.1992 № 2657-XII. –
[Електронний ресурс]. – Режим доступу: http://zakon.rada.gov.ua/cgibin/laws/main.cgi?nreg=2657-12.
2. Про доступ до публічної інформації : Закон України вiд 13.01.2011 №
2939.
–
[Електронний
ресурс].
–
Режим
доступу:
http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=2939-17
195
М.Я. Вирста
к. е. н.,
Львівський університет бізнесу та права
БЕЗПЕКА БАНКІВСЬКИХ ОПЕРАЦІЙ
На даний час банківські операції набули широкого розповсюдження у
повсякденному житті. Банківські операції мають бути безпечними для
клієнтів, фізичних та юридичних осіб. Необхідно виявляти усі помилки
комп’ютерних програм та працівників банку, які, інколи зумисне, проводять
непотрібні для клієнта овердрафти по картках, знімають гроші з карток без
дозволу власника картки, не проводять вкладні операції, видають вклади
стороннім особам без паспорта.
Інколи трапляються несумлінні банківські працівники, які видають
кредити особам по чужих паспортах і роблять різні викрадення банківських
ресурсів і грошей клієнтів, вкладників. Клієнт не повинен втрачати власні
заощадження, вклади, кошти і тому є фонд гарантування вкладів при
банкрутствах банків. Важливо в банківській практиці не плутати поняття
вклади населення і депозитні операції, банківські операції.
Банківські операції – операції банків по залученню грошових коштів, та їх
вкладання в позички, цінні папери і послуги, випуску в обіг і вилучення з нього
грошей, здійснення розрахунків, фінансування та кредитування, капітальних
вкладень. Вклади – заощадження, котрі вкладені готівкою або шляхом безготівкового перерахування з зазначенням терміну збереження. Вкладник має право
одержати такий вклад повністю чи частково в будь-який час. Депозитні операції –
це операції комерційних банків по залученню грошових коштів у внески і їх
вкладення. Пасивні депозитні операції – це залучення коштів підприємств,
установ і населення у внески на терміни і до запитання. Внески – грошові кошти
готівкою або у безготівковій формі в національній або іноземній валюті, що
передані в банк на користь власника на певних умовах.
Поняття депозити є більш ширше, а вклад – простіше для розуміння клієнта і
банків. Депозити – це: внески грошових коштів юридичних і фізичних осіб у
банки, записи у банківських книгах, що підтверджують певну вимогу клієнтів до
банку, передані на зберігання в кредитні установи цінні папери та інше.
Варто усвідомлювати, що поки не будуть прийняті нові правила гри і не
будуть створені нові банки, розміщення своїх грошей на депозит в Україні
просто не виправдано, це небезпечне і безперспективне заняття. Вже сьогодні
є кілька чесних малих банків, в які можна сміливо вкладати свої гроші,
оскільки там існує механізм контролю за своїми вкладеннями і 100% гарантії
196
повернення своїх коштів. Одним словом, ці банки використовують механізм
зворотного забезпечення депозиту. Пам'ятаєте, – раніше, купуючи машину в
кредит, Вас примушували віддавати в заставу банку свою квартиру, або
власне автомобіль знаходився в заставі, так от, чесні банки, яким нічого приховувати, сьогодні, приймаючи Ваш депозит, дають Вам гарантію у вигляді
конкретного майна на суму Вашого внеску. Однак поки що є проблема: ці
банки не зацікавлені в освоєнні великого обсягу коштів, оскільки їхні проекти
не такі численні і для їхньої реалізації досить невеликої кількості вкладників,
але їх приклад повинен стати основним при розробці механізму виходу з
кризи банківської системи і кризи довіри до банків у цілому. Сьогодні саме ці
банки готові приймати внески у твердій валюті, бо їхні інвестиційні проекти
дозволять їм одержувати тверду валюту від продажу продукції, виробленої на
фінансованих ними виробництвах, в той час як інші банки змушені залучати
дорогий гривневий ресурс в надії на те, що ним можна буде вдало спекульнути на валютному ринку, що в остаточному підсумку призведе до неминучої
інфляції і девальвації національної валюти в найближчій перспективі.
У нашій державі прийнято допомагати хворим і убогим, а здоровим і сильним прийнято ставити палиці в колеса, от і сьогодні ми рятуємо безнадійні банки
і не даємо працювати іншим здоровим учасникам банківського ринку, що може,
не настільки могутні, але сильні в еволюційному плані, як нова еволюційна гілка
передбачає диктат інтересів вкладника, а не зарозумілого банкіра, адже
капіталізм це коли музику замовляє той, хто платить за неї гроші, а не навпаки.
З описаного зробимо висновок, що безпека вкладних, кредитних, готівкових, безготівкових операцій є важливою для клієнтів банків, вони цінують свою
фінансову безпеку. Банки мають надсилати листи клієнтам з чітким написом термінів вкладів, депозитів, кредитів. Працівники банків мають працювати чесно, не
обманювати клієнтів і тоді стабільність банківської системи буде гарантовано.
197
Л.А. Гачак-Величко
викладач,
Львівський університет бізнесу та права
ПРАВОВЕ ВИХОВАННЯ ЯК ЗАСІБ ПРОФІЛАКТИКИ
ПРАВОПОРУШЕНЬ СЕРЕД НЕПОВНОЛІТНІХ
Вперше поняття «правове виховання» в науковій літературі з'явилося у
1969 році і означало цілеспрямований, систематичний вплив на особистість
для формування правової свідомості, розвитку правових почуттів, вироблення
навичок і звичок правомірної поведінки [1, с. 6]. Характеризуючи поняття
«правове виховання», слід виділити таких його чотири аспекти. По-перше,
правове виховання ґрунтується на точнім знанні правових фактів і явищ. Знання
закону – перша і основна умова правового виховання. Проте просте засвоєння
тих чи інших норм права нерідко буває нейтральним процесом, якщо правові
факти і явища не відібрані з певних позицій, якщо їх вивчення належним чином не
організоване, якщо вони не виховують особистість у потрібному для суспільства
напрямі. По-друге, для нормального функціонування закону і суспільства, його
поваги і неухильного, добровільного виконання всіма громадянами необхідне
виховання не тільки поваги до права, до закону, але й до органів міліції, суду,
прокуратури, а також до осіб, які стоять на охороні законів. По-третє, виховуючи
нетерпиме ставлення до антисуспільних проявів, не слід зводити таке виховання
до формування такого ставлення до людини, яка вчинила проступок. Почетверте, правове виховання не можна зводити лише до формування правової
свідомості особистості. Правосвідомість, як частина світогляду людини,
відображає тільки ті явища, які регулюються нормами права, включаючи
почуття громадянськості і високої відповідальності особистості за свої вчинки і
поведінку [1, с. 6–7].
Профілактика правопорушень виконує виховну функцію, оскільки її
призначення не в примусі, а в переконанні, мета якого є виховати таку особу,
яка б не допустила вчинення протиправних діянь.
Важливим засобом профілактики правопорушень серед молоді є її правове виховання, складовою частиною якого є правова освіта. Методологічне
забезпечення такої важливої сфери життєдіяльності суспільства як правова
освіта покликані здійснювати філософія та соціологія правової освіти.
Соціологія правової освіти визначає певні стандарти виховання людини у
правовому полі, формує необхідні вимоги до правомірної поведінки членів
суспільства. В свою чергу вияснити процеси формування особистості молодої
людини, її правового виховання, як надзвичайно важливої проблеми,
198
допомагає філософія, яка, будучи формою суспільної свідомості, виробляє
цілісний погляд на світ, місце і призначення людини у світі [2, с.177].
Правове виховання учнівської молоді є необхідним компонентом ранньої
профілактики відхилень у їх поведінці, тобто проведення виховної роботи на
стадії формування основних рис характеру, відношень із середовищем.
Спостереження класних керівників переконують, що у 98 відсотків важких
учнів і правопорушників восьмих – одинадцятих класів середньої школи несумлінне ставлення до навчання і відхилення у поведінці були помітно виражені вже у початковій школі, вчителі якої не змогли виправити їх поведінку
[3, с. 6–7].
Потребують внесення змін програми загальноосвітніх шкіл (гімназій,
ліцеїв), що стосуються вивчення учнями предмету «Основи правознавства», а
також курсу «Практичне право». Вивчення правознавства має починатися з
початкових класів і тим чи іншим чином викладатися протягом усього періоду
навчання у школі. Учні повинні усвідомлювати важливість своїх знань і вміти
застосовувати їх у повсякденному житті.
Для більш професійного викладання права у школах повинні бути викладачі
з вищою юридичною освітою, здатні на професійному рівні не тільки передавати
правові знання, а й формувати відповідне ставлення до права.
На сьогоднішній день позитивним є те, що деякі навчальні заклади організовують правове навчання учнів шляхом проведення в школах тижнів
правових знань, тематичних бесід, вечорів запитань і відповідей, вікторин та
олімпіад з права, індивідуальної виховної та профілактичної роботи з учнями,
схильними до вчинення правопорушень.
Не можна не погодитися із думкою Андросюка В. Г., що така форма правового виховання молоді виконує триєдину функцію: навчати, пропагувати,
виховувати [4, с.11].
Принциповим у правовому вихованні неповнолітніх є питання, з якого віку
можна доводити до свідомості дітей суть основних правових норм. Важливим
аргументом на користь введення правового виховання у школі, починаючи з
молодших класів, є ставлення до цього питання видатного українського педагога
А. Макаренка. Він підкреслював, що саме школа повинна з першого ж дня
ставити до учня тверді, незаперечні вимоги суспільства, озброювати дитину
нормами поведінки, щоб вона знала, що можна і чого не можна, що похвально
і що не похвально.
Добре відомо, що молодші школярі суворіше, ніж дорослі, дотримуються
правил гри і дитячого кодексу поведінки (не бреши, не доноси, не будь
жадібним, не будь боягузом). На ці риси почуття справедливості дітей і слід
спиратися у правовому вихованні молодших школярів. Принципи правосуддя
199
цілком доступні дітям 8–10 років, треба тільки використовувати відповідні
сюжетні приклади [1, с. 28].
У методичних рекомендаціях Міністерства освіти України з питань
правового виховання школярів пропонується правове виховання учнів "здійснювати поетапно, починаючи з молодшого шкільного віку і продовжувати
протягом усіх шкільних років молодої людини". Якихось заперечень чи сумнівів
серед учених, які займаються проблемами правового виховання учнівської молоді, щодо можливості розпочати його з молодшого шкільного віку, немає. Ми
цілком погоджуємося з думками цих авторів, бо фактично у людини з дитячих
років закладаються елементи правових знань. Адже дитині вже у сім ї, дитячому
садочку і тим більше, починаючи з першого року навчання, доводиться
стикатися з певними правилами поведінки, вибирати певне ставлення до них:
бути чемною, чесною, справедливою, поважати старших, цінити працю інших,
не ображати слабших.
Правове виховання учнів молодших класів спрямоване на досягнення
таких цілей: по-перше, воно забезпечує формування необхідних правових уявлень школярів, виховує на основі правових знань повагу до закону, розуміння
необхідності його дотримання; по-друге, допомагає стримувати учнів з
нестійкими моральними та правовими уявленнями від скоєння негативних
вчинків і правопорушень. У першому випадку об'єктом правового виховання є
всі молодші школярі. У другому – правове виховання спрямоване на учнів,
для яких характерне відхилення в поведінці [1, с. 40].
Одним з важливих моментів правового виховання учнів є розкриття
перед ними "перспектив" тих, хто порушує правові норми. Школярі повинні
насамперед зрозуміти, що останні вже покарали себе, бо перейшли межі дозволеного. Вчені-юристи довели, що смертність серед тих, хто з дитинства став
на хибний шлях, у десять разів вища, ніж серед нормальних неповнолітніх
(хтось загинув у колонії або нетверезим потрапив під колеса автомобіля, хтось
наткнувся на лезо ножа «приятеля»). Учням варто намалювати картину їх
можливого "скачування" по похилій площині, аж до спеціального закладу. З
урахуванням цього треба схвалити профілактичну користь «екскурсій» важковиховуваних та й звичайних школярів до виховно-трудових колоній. У свій
час мені доводилось самому приймати такі «делегації» в колонії і спостерігати, яке враження справляє на учнів ознайомлення з умовами життя і
діяльності колоністів. До того ж понад 90 відсотків останніх заявляли: якби я
знав, що на мене тут чекає, то не вчинив би злочину [5, с. 53].
Попередження правопорушень серед неповнолітніх /тобто учнівська
молодь/ реалізуються через:
а) індивідуалізацію педагогічних засобів профілактичного впливу;
200
б) контроль з боку педагогічного колективу в навчально-виховному
процесі;
в) вияв разом з правоохоронними органами джерел негативним впливів і
шкідливих умов життя та відпочинку підлітка;
г) забезпечення умов соціальної адаптації неповнолітніх, що знаходяться
в шкідливих умовах з криміногенної точки зору;
д) педагогічні заходи щодо роботи з неповнолітніми правопорушниками;
е/ допомога в адаптації тим неповнолітнім, що прибули після перебування в
спеціалізованих установах.
Систему педагогічних заходів профілактики правопорушень слід класифікувати за трьома групами:
1) ті, що забезпечують ліквідацію для певної категорії неповнолітніх
таких умов життя та діяльності, які можуть стати причиню правопорушення;
2) ті, що забезпечують доцільність в організації позаурочного та позашкільного відпочинку учнівської молоді;
3) ті, що реалізують завдання перевиховання і соціальної адаптації так
званих «важких» підлітків, поведінка яких є іноді протиправною, забезпечення для них нормальних умов життя та діяльності [6, с. 151].
Система педагогічних засобів профілактики правопорушень передбачає і
індивідуальну роботу з підлітками, які схильні до пpoтиправної діяльності.
Завдання педагогічних заходів з профілактики правопорушень всіх випадках –
розвивати і закріплювати нормальний статус учні повернути втрачений
інтерес до навчання /пізнавальної діяльності сформувати здорову структуру
інтересів і потреб. Таким чином, мова не йде про разові заходи, а про система
включення неповнолітнього в творчий життєвий процес, яке перед ліквідацію
конфліктної ситуації між підлітком і соціальним сере, вишем та у відтворенні
для учнів перспективи розвитку, почуття соціальної відповідальності у противагу соціальній інфантильності. Слід надмірно не захоплюватись заходами
масового характеру в цьому процесі індивідуальної роботи з неповнолітніми.
Отже, за сучасних умов існує потреба у цілеспрямованій систематичній
правовиховній роботі серед молоді, особливо серед учнівської молоді, від якої
залежатиме майбутнє нашої держави. А для цього необхідний єдиний
дієздатний орган, який об'єднав і координував би зусилля всіх державних і
громадських організацій і спрямовував їх на здійснення правовиховної і
профілактичної роботи.
Література
1. Фіцула М. М. Правове виховання учнів:
М. М. Фіцула – К. : ІЗМН, 1997. – 148с.
201
Методичний
посібник
/
2. Арендт Г. Становище людини. Пер. з анг. – М. Зубрицької. – Львів, 1999, –
С. 177.
3. Оржеховська В. М. Профілактика правопорушень серед неповнолітніх.
Навчально-методичний посібник / В. М. Оржеховська – К. : ВіАн, 1996. – 352 с.
4. Андросюк В.Г., Ромашко А.В. Педагогика и психология в деятельности
органов внутрених дел. Часть общая: Учебное пособие. / В. Г. Андросюк.,
А. В. Ромашко – Киев, 1988, с.11.
5. Фіцула М. М. Виховати в учнів повагу до закону // Право України / М. М.
Фіцула – 1997. – № 2. – С. 51–54.
6. Правовиховна робота у школі. Навчально-методичний посібник / за заг.
ред. З. Л. Береговського. – Івано-Франківськ: ОІППО, 2005. – 176 с.
В. Зінчук
ОСОБЛИВОСТІ ПОЛІТИЧНИХ ВПЛИВІВ МАС-МЕДІА
НА АУДИТОРІЮ.
Сучасне наукове бачення політичного впливу мас-медіа на аудиторію,
яка складається з громадян, що потенційно є учасниками виборів, і за рахунок
чого (політичного впливу) і відбувається політична соціалізація особи, ґрунтується на трьох ключових концепціях: визначення порядку денного, спрямування уваги аудиторії (priming) та використання стандартних форм
(framing) [1].
Те, що ЗМІ здатні впливати на формування порядку денного, відомо
впродовж десятиліть. Б.Коген окреслив цю ідею таким чином: засоби масової
інформації не завжди можуть досягти бажаного результату, підказуючи нам,
що думати (яким чином аналізувати (сприймати) і які робити з цього висновки
(приймати рішення), але вони "беззастережно досягають успіху", підказуючи,
"про що ми маємо думати" (що саме аналізувати, обговорювати) [2, c. 57].
Американські дослідники масових комунікацій і перш за все МакКамбc та Шоу
емпіричним шляхом довели гіпотезу, згідно з якою питання, яким засобам
масової інформації приділяють багато уваги, розглядаються публікою як найважливіші в масштабах нації [3, c. 12-35]. Хоча Д. МакКвейл у своєму фундаментальному огляді висловив кілька серйозних критичних зауважень з приводу
коректності причинно-наслідкових зв'язків у цих дослідженнях, можна вважати
доведеним, що ЗМІ допомагають сформувати політичний порядок денний як
окремим особам, так і суспільству загалом [4, с. 56].
202
Концепція "спрямування уваги аудиторії" (prіmіng) є подальшим розвитком ідеї, за якою, спрямовуючи увагу аудиторії на певні питання та події або
ж відвертаючи її від інших, засоби масової інформації допомагають аудиторії
зорієнтуватися у політичних реаліях. Концепція "спрямування уваги" передбачає, що ЗМІ впливають не лише на те, які питання мають бути у центрі
уваги аудиторії, але й на те, як аудиторія має оцінювати варіанти політичного
вибору [5, c. 22-30]. Оскільки люди не можуть звертати і не звертають увагу
на всю інформацію, яку вони отримують, їх оцінка ефективності діяльності
політиків чи окремих політичних питань зазвичай будується на аналізі кількох
головних тем та евристичних схем. Оцінка політиків виборцями залежить від
того, що перше спадає їм на думку, "від тих сегментів та фрагментів політичної пам'яті, що доступні у певний момент". У такий спосіб добір засобами
масової інформації певних питань для висвітлення у новинах впливає на критерії, за якими виборці, наприклад, оцінюють роботу уряду: "Якщо телебачення робить наголос на матеріали, присвячені питанням національної
оборони, люди оцінюватимуть ефективність роботи президента переважно за
тим, як він, на їхню думку, забезпечує стан національної оборони; якщо
перевага віддаватиметься матеріалам, що стосуються рівня інфляції, люди
оцінюватимуть президента за тим, наскільки він здатний із нею впоратися й
утримувати ціни на низькому рівні тощо" [6, с. 114-115].
Якщо концепції формування порядку денного і спрямування уваги
аудиторії стосуються того, чи висвітлюватиметься певне політичне питання за
допомогою ЗМІ, то концепція використання стандартних форм (framіng)
характеризує не менш важливий аспект: як саме ці політичні новини подаватимуть. Концепція стандартних форм перегукується з поняттям "запрограмованого тлумачення". Її було запозичено з американської школи етнометодології і вперше застосовано у новаторській праці Тачмена, присвяченій
соціальному конструюванню новин [7, с. 54-62]. Концепція використання
стандартних форм є кроком уперед порівняно з концепцією формування
порядку денного. Малоймовірно, щоб процес добору тем здійснювали так,
немовби існує якесь заздалегідь задане "меню" з подій, джерел питань, у
рамках якого має здійснюватися вибір. Радше журналістика застосовує набагато складніший процес створення певних форм подання новин, який сам по
собі справляє певний вплив на аудиторію. Ці форми є "тривалими зразками, за
аналогією з якими відбуваються процеси пізнання, інтерпретації, представлення, добору, розстановки наголосів та виключення з розгляду певних
моментів і за допомогою яких упорядники символів зазвичай організовують
подання новин" [8, с. 7].
Деякі науковці, як зазначає дослідник П.Сорлін, робили спроби визначити принципи поєднання (своєрідний генеральний сюжет), який пов'язує
203
докупи різні форми та "запрограмовані варіанти тлумачення" у рамках окремого інформаційного матеріалу [9, с. 41]. Прихильники британської журналістської школи розглядають інформаційні матеріали як результат впливу
"культурних орієнтирів", які передбачають, що суспільне життя розділене на
низку окремих сфер (спорт, політика, економіка тощо); при цьому вважають, що
суспільство складається з окремих індивідів, які самостійно контролюють власну
долю і несуть відповідальність за власний вибір і власні дії. Це суспільство за
природою схильне до консенсусу, має ієрархічну і централізовану структуру; а
деякі події і суспільні сфери є важливішими, ніж інші [10, с. 13-22]. Американські дослідники вирізняють певні "вічні цінності" журналістики у США:
етноцентризм, альтруїстичну демократію, відповідальний капіталізм, пасторальне зображення життя в провінції, індивідуалізм та помірність [11, с. 44-45].
Загалом, зауважують дослідники Б. Островська та Р. Вішньовський,
науковці, які займаються проблемами стандартних форм, вважають, що новини підтримують і сприяють зміцненню фундаментальних цінностей. Основну
їх увагу зосереджено не на тому, як стандартні форми можуть впливати на
громадян, а на соціологічних аспектах виробництва новин та моделях подання
змісту [12, с. 87]. Натомість Ш. Ієнгар впровадив нескладне, але доволі плідне
розмежування форм на "епізодичні" та "тематичні". Епізодичні форми зазвичай мають вигляд орієнтованих на події повідомлень, що піднімають питання
суспільного значення на підставі конкретних прикладів (наприклад, розповідаючи про тяжке становище окремих позбавлених житла людей). Тематичні
форми, навпаки передбачають висвітлення суспільних питань у загальнішому
або абстрактному контексті (як, наприклад, безробіття та нестача за доступними цінами житла). Емпіричні дослідження Ієнгара показують, що використання різних видів стандартних форм у телевізійних новинах по-різному
впливає на розподіл у свідомості людей відповідальності за ті чи інші
політичні питання: “Використання епізодичних форм призводить до того, що
у свідомості людей відповідальність покладається на окремих осіб, натомість
тематичні форми спричиняють зміщення відповідальності у бік суспільних
інституцій. Оскільки телевізійні новини здебільшого застосовують епізодичні
форми, їхній вплив зазвичай призводить до того, що у свідомості людей
відповідальність за соціальні явища переноситься на самі жертви або на
окремих злочинців а не на масові політичні сили і, отже, загалом ефект
використання стандартних форм має проелітний характер” [13, с. 15-16]. На
думку Ієнгара, телевізійні новини, наприклад, сприяють обмеженню демократичної відповідальності політиків у США, оскільки заважають громадянам
бачити зв'язок між соціальними проблемами та суспільними структурами і
політикою уряду.
204
Враховуючи вибудувану нами у попередніх підрозділах структуру політичної соціалізації, у Схемі 4 графічно зобразимо розширену структуру з
урахуванням участі агентів політичної соціалізації у процесі, акцентуючи увагу на інституті соціалізації, який відіграє основну роль у нашому дослідженні –
засобах масової інформації та трьох ключових концепціях їх діяльності:
визначенні порядку денного, спрямування уваги аудиторії та використання
стандартних форм.
Три концепції сучасного наукового бачення політичного впливу масмедіа на аудиторію, розроблені західними дослідниками, на нашу думку, в сучасній Україні доповнюються специфікою суспільних відносин у пострадянській
державі. Кожна з концепцій великою мірою є прийнятною для українських
реалей, однак, враховуючи рівень політичної культури українських громадян,
який ще не сягнув рівня західних демократій, на нашу думку, вплив засобів
масової інформації виявляється, здебільшого, не як результат наполегливої
пропагандистської роботи медійних організацій, а, навпаки, як побічний продукт
прийнятого у цих організаціях способу опрацювання та подання новин масовій
аудиторії. Прямий вплив пропагандистських кампаній, навіть якщо їх проводять
цілеспрямовано, у будь-якому разі виявляється обмеженим. Медіа впливають на
сприйняття українцями політичного світу, скоріше, не ретрансльованою
інформацією, а силою її повторювання, що властиво ЗМІ.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Література
Крос К., Гакет Р. Політичні комунікації та новинні засоби масової
інформації у демократичних країнах: конкуруючі підходи. – [Цит. 2013, 07
грудня]. – Доступний з: <http://soc-gw.univ.kiev.ua/PUBLICAT/SOC/
POLCOM/content.htm>.
Kunczik M., Zipfel A. Wprowadzenie do nauki o dziennikarstwie i
komunikowaniu. – Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2000. – 298 s.
Thompson J. Media i nowoczesnoњж: spoіeczna teoria mediуw // tі. Izabela
Mielnik. – Wrocіaw: "Astrum". – 2001. – 259 s.
McQuail D. Mass Communication Theory: An Introduction // Third edition. –
London: Sage Publications, 1994. – 276 p.
Ociepka B., Ratajczak M. Media i komunikowanie polityczne. – Wrocіaw,
2000. – 283 s.
Iyengar Sh. Is Anyone Responsible? How Television Frames Political Issues. –
Chicago: University of Chicago Press, 1991. – 308 p.
Widzieж, myњleж, byж. Technologie mediуw / red. A. Gwуџdџ. – Krakуw,
2001. – 317 s.
205
8.
9.
10.
11.
12.
13.
Gitlin T. The Whole World is Watching: Mass Media in the Making and Unmaking
of the New Left. – Berkeley: University of California Press, 1980. –143 p.
Sorlin P. Mass media. – Wroclaw, 2000. – 346 s.
The Media in Western Europe. – London, 2001. – 405 p.
Zassoursky Y. Media for The Open Society. – Moscow, 2001. – 248 p.
Dobek-Ostrowska B., Wiszniowski R. Teoria komunikowania publicznego i
politycznego. – Wrocіaw: "Astrum", 2001. – 243 s.
Ichilov O. Citizenship and Citizenship Education in a Changing World. –
London: The Woburn Pres, 1998. – 316 p.
УДК 342(100)(075/8)
М.І. Камінський
викладач,
юрид. факультет
Львівський університет бізнесу та права
ІДЕЙНІ ВИТОКИ ТА КРИЗОВІ ЯВИЩА ЄВРОІНТЕГРАЦІЇ
Євроінтеграція та Євросоюз беруть свої витоки від ідейного громадськополітичного руху, що отримав назву пан’європейського руху, і який
організаційно оформився як “Пан’європейський союз (Pan European Union)”.
Рух, спрямований на об’єднання всіх європейців в сильній Європі, яка
спроможна ефективно просувати свої інтереси та ідеали у світі. Подаються
відомості про історичні постаті, що були у витоках руху, про ґенезу самого
руху та становлення Європейського Союзу. Коротко описується системна
конституційна криза Євросоюзу.
До 2005 року окреслився перший етап у становленні ЄС. Етап піднесення, який перейшов у кризову фазу. 15 грудня 2001 р. рішенням
Європейської Ради сформовано Європейський Конвент для вироблення
спільної Конституції ЄС. Розроблено проект Договору про запровадження
Конституції для Європи (ДКЄ). Узгоджений главами держав та урядів текст
ДКЄ підписаний 29 жовтня 2004 р, в Римі. Вже в процесі підготовки тексту
ДКЄ виникли суперечності між державами – членами. Великобританія була
проти перетворення ЄС на федерацію і тому добилася усунення слово “федеративний” з ДКЄ, а малі держави – члени були проти запровадження інституту президента ЄС. Головне розходження було щодо принципів майбутнього
державного устрою ЄС.- федеративного чи конфедеративного. У підсумку
206
було знайдено інституційно-політичну модель ЄС, яку можна умовно
визначити як своєрідну “федерацію національтних держав” або “федерація без
федеративної держави”. Ця модель має такі ключові особливості: поділ або
спільне здійснення повноважень між європейським і національним рівнями
влади; подвійне громадянство Союзу й держав-членів; поєднання процедур
одноголосного і мажоритарного (кваліфікованою більшістю держав-членів)
ухвалення рішень. ДКЄ складалося з Преамбули, 448 статей, з 6 додаткових
протоколів та декларацій і Хартії основних прав. Хартія встановляє перелік
прав – від права на житья до права на страйк. У ч. IV ДКЄ містилися прикінцеві положення: утворюваний Союз оголошувався правонаступником Євросоюзу та Європейського Співтовариства. Здавалося, що проблем з ратифікацією
не буде. Насправді, під час референдуму (2005 р.) у Франції 55 % виборців
проголосували “проти ”. В Нідерландах “проти”- 62 %. В червні 2005 р. на саміті
ЄС вирішено продовжувати ратифікацію після проведення роз’яснювальної
компанії. Однак з 12 держав, які ще не проводили ратифікацію вісім ( Велика
Британія, Данія, Ірландія, Польща, Португалія, Фінляндія, Швеція і Чехія)
вирішили утриматися і перенести референдум в часі, піддавши критиці ДКЄ.
Критикувалося все, що свідчило про намір перетворити Союз на федеративну
державу, зокрема конституційна символіка: гімн, прапор і посада міністра закордонних справ ЄС. Після доопрацювання Договору ті держави-члени які
проводили ратифікацію в парламентах ратифікували його. Але цю ратифікацію
ще належало підписати президентами вказаних держав. Залишилися держави, де
ратифікація мала проводитися на загально народному референдумі (Ірландія і
Данія). Ці держави, підтримувані Польщею та Великою Британією, висунули
вимогу про зміну тексту Хартії основних прав. Заявлено, що Хартія не може
мати юридично зобов’язуючого характеру в питаннях суспільної моралі, якщо це
суперечить національному законодавству, що захищає суспільну мораль, сім’ю й
людську гідність. Передбачалося включення норм про добровільний вихід із
Союзу та перегляду договорів ЄС. З цих міркувань, у червні 2008 р., громадяни
Ірландії на референдумі проголосували проти договору. Президент Польщі
заявив, що не підпише ратифікований польським сеймом Договір враховуючи
ірландське голосування.
З провалом прийняття Проекту Конституції вирішено відмовитися, на
даному етапі, від прийняття Конституції а взамін вирішено укласти Договір,
який би забезпечив міжнародну правосуб’єктність ЄС. В червні 2009 р. Європейська рада пішла на суттєві поступки Ірландії. Погоджено, що Лісабонський
договір не буде зазіхати на конституційне законодавство Ірландії у таких
сферах, як податки, питання безпеки, , право на життя, родину та освіту
(проблеми абортів, евтаназії, одностатевих шлюбів та аморальних проявів
207
масової культури). В результаті компромісу 2 жовтня 2009 р. в Ірландії 67 %
населення проголосували “за” Договір. 10 жовтня його підписав президент
Польщі Лех Качинський. Останньою країною, що ратифікувала договір, була
Чехія, президент якої В.Клаус підписав договір 3 листопада 2009 р.. Договір
набув чинності з 1 грудня 2009 р.
Євросоюз отримав міжнародну правосуб’єктність. У питанні розширення
Союзу прийняте положення що зобов’язувало країни, які вступають в ЄС, поважати його цінності. Передбачено можливість виходу з Союзу: після того, як держава
повідомляє про вихід, визначаються умови виходу. Договір закріпив чітку інституційну структуру ЄС, органами якого є: Європейський парламент, Європейська
рада, Рада міністрів, Європейська комісія, Суд. Договором передбачено зростання
ролі Європейського парламенту. Європарламент разом з Радою міністрів отримали право схвалювати законодавчі акти національних парламентвів в сферах
юстиції, безпеки та імміграційної політики. Національні парламенти отримали
право на внесення пропозицій до текстів законодавчих актів. Якщо третина
парламентів буде проти запропонованого законопроекту, його відправляють на
доопрацювання в Єврокомісію, за якою зберігається функція розробки законопроектів. Визначені сфери де на зміну одноголосного голосування запроваджується голосування кваліфікованою більшістю. Набуття чинності Лісабонського
договору зміцнило легітимність Єросоюзу та його авторитет на міжнародній
арені. Союз перетворюється на монолітну наддержавну організацію.
Завершується стаття ознайомлення з аналітичною працею прем’єрміністра Бельгії, пана Гі Ферхофштадта під заголовком “Сполучені Штати
Європи. Маніфест для нової Європи”. Ця праця цікава тим, як конституційна
криза Євросоюзу розуміється одним із чільних діячів європейської інтеграції. Гі
Ферхофштадт обґрунтовує тезу, що головною причиною кризи слід вважати не
визначеність ситуації в умовах альтернативного вибору політичного напрямку
розвитку між федерацією та конфедерацією – шлях, за яким мала б йти Європа.
Література
1. Право Європейського Союзу: Навч. посібник / за аг. ред.. Р.А. Петрова. –
К.: Істина, 2009. – 376 с.
2. Копійка В.В. Європейський Союз на сучасному етапі: структурні зміни та
стратегія розвитку / В.В.Копійка, Т.І.Шинкаренко, М.А. Миронова. – К.:
Знання, 2010.-94с.(Бібліотека товариства “ Знання ”. Серія “ Міжнародна ”;
2010, №5).
3. Копійка В.В. Україна та Європейський Союз / В.В. Копійка, В.А. Мажола,
Н.М. Весела. – К.: Знання, 2012. – 78 с. – ( Бібліотека товариства “ Знання”.
Серія “Міжнародна ”)
208
Вишняков А. Наднаціональність в праві Європейського Союзу:
Goetterdammerung Європи чи переосмислення права? // www.
comparativelaw. kiev. ua/ ukr_publikaz.html. 2006.
5. Гі Ферхофштадт. Сполучені Штати Європи. Маніфест для нової Європи /
пер. з англ..- К.: “ К.І.С ”., 2007. – 68 с
6. Процак О., Прихода Я. Абетка Європейського Союзу. – Львів: Літопис,
2006. – 72 с.
4.
Р.П. Качур
здобувач
Львівського університету бізнесу та права
ЗАПРОВАДЖЕННЯ ІНСТИТУТУ ПРИСЯЖНИХ В УКРАЇНІ
ЯК НЕОБХІДНІСТЬ РЕФОРМУВАННЯ СУДОВОЇ СИСТЕМИ
УКРАЇНИ
Участь народу у здійсненні правосуддя, особливо у формі суду присяжних, було ключовим елементом історичних реформ кримінального судочинства в Європі та інших країнах.
Історичні та політичні причини, які вимагали участі народу в судочинстві,
особливо виділяють роль такої участі в контролі над судовою владою. Суд
присяжних здатний захистити від деяких тенденцій, що виникають в суддівському корпусі, які можуть підірвати справедливу систему оцінки кримінальної
відповідальності і покарання, таких як: (1) можлива залежність суддів від органів
виконавчої влади або від політичних партій, (2) надмірна залежність суддів від
суспільної думки, (3) у суспільстві з серйозними класовими, етнічними або
соціальними протиріччями – належність суддів до правлячого класу, основної
етнічної групи або соціальної еліти; (4) формалізація при відправленні правосуддя або професійна деформація суддів в результаті багаторічної судової
практики; (5) надмірна бюрократизація судової влади, що виражається, наприклад, у прийнятті судових рішень під впливом бажання піднятися службовими
сходами; (6) надлишковий судовий формалізм у процесі, практиці і мові
судочинства [1, с. 115-16.].
На підтвердження цьому, як свідчить аналіз історії існування суду
присяжних, на території сучасної України до 1864 року російські суди були
підпорядковані провінційним губернаторам, загальновідомим своєю корумпованістю, і які вершили правосуддя на користь тих, хто запропонував найвищу
209
ставку, як на аукціоні. Реформою 1864 року була закладена основа для формування реально незалежного судового корпусу з довічним посадовим терміном
і введений суд присяжних, який був додатковою гарантією звільнення суддів з
контролю з боку виконавчої і місцевої влади. Однак декрет про суди від 7
грудня 1917 поклав кінець незалежної судової влади, а суд присяжних був в
кінцевому рахунку замінений змішаної судовою колегією, що складалася з
одного професійного судді, який обирався місцевими партійними чиновниками на п'ятирічний термін, і двох "народних засідателів", які також обирались контрольованими комуністичною партією колективами робітників, селян
чи житлових товариств.
З набуттям чинності новим Кримінальним процесуальним кодексом
України в Україні впроваджено інститут присяжних, коли обвинувачені у
вчиненні злочинів, за які передбачено довічне позбавлення волі, отримали
право клопотати про здійснення кримінального провадження щодо них судом
присяжних у складі двох професійних суддів та трьох присяжних, склад яких
формується Державною судовою адміністрацією за поданням місцевих рад.
Проте, за своїм внутрішнім змістом він є частково "модернізованим"
радянським інститутом "колегіального" здійснення правосуддя за участю
народних засідателів.
Разом з тим, відповідно до частини першої та четвертої статті 124
Конституції України [2] правосуддя в Україні здійснюється виключно судами.
Народ безпосередньо бере участь у здійсненні правосуддя через народних
засідателів і присяжних.
Таким чином, невід’ємним правом народу України є можливість обирати
справедливий суд – суд присяжних. Положення про участь у здійсненні правосуддя в Україні присяжних і народних засідателів було введено ще 1996 році
Конституцією України. Але не дивлячись на те, що Закон «Про судоустрій і
статус суддів» від 7 липня 2010 року закріпив існування інституту суду
присяжних та визначив їх правовий статус, механізму реалізації та функціонування даного інституту досі не було закріплено ні в кримінальному, ні в
цивільному судочинстві. Новий КПК встановив наступні випадки участі
присяжних в кримінальному провадженні:
– в суді першої інстанції щодо злочинів, за вчинення яких передбачено
довічне позбавлення волі, – судом присяжних у складі двох професійних суддів та трьох присяжних (за клопотанням обвинуваченого);
– в кримінальному провадженні стосовно кількох обвинувачених, – стосовно всіх обвинувачених, якщо хоча б один з них заявив клопотання
про такий розгляд.
210
Визначення присяжних для судового розгляду нині здійснюється автоматизованою системою документообігу суду з числа осіб, які внесені до списку
присяжних.
Список присяжних затверджується один раз на два роки і переглядається
в разі необхідності за поданням територіального управління Державної судової
адміністрації України.
Цікаву думку висловлює російська дослідниця H.В. Радутная яка зазначає,
що процес формування складу присяжних можна досліджувати у двох аспектах –
судоустрійному, що включає критерії підбору присяжних, складання та затвердження їхніх списків, і судовиробничому – комплектування колегії присяжних засідателів щодо конкретної справи [3, с. 9]. Зважаючи на наявність прогалин лише стосовно судоустрійного аспекту формування складу суду присяжних, необхідно зосередити особливу увагу на визначеній проблемі.
Присяжний, на нашу думку, – це спостерігач та контролер за тим, наскільки аргументовано обвинувачення та захист розгорнуть свою позицію, наскільки
якісно було проведено досудове слідство. Присяжний засідатель стоїть на заваді
проведенню слідства з недоліками, адже рівень вимог до збору та фіксації доказів в рамках досудового слідства значно вищий, аніж у звичному для нас суді.
Існування інституту присяжних прямо пов'язане з прийняттям нового
Кримінально-процесуального кодексу, який має передбачити процесуальні
моменти, пов'язані з відправленням правосуддя за участю суду присяжних. На
сьогодні точка зору щодо існування суду присяжних не має переконливої
більшості прихильників. Це пов'язано з низкою факторів, серед яких необхідність значних витрат на його забезпечення, відсутність обізнаності громадян з
таким інститутом, а так само опір тих, кого влаштовує існування чинної
судової системи.
Справжнє внутрішнє переконання присяжних щодо винуватості підсудного може бути вироблено лише на основі всіх безпосередньо досліджених у
суді доказів, доводів, встановлених на їх основі обставин справи, що розглядається. Якщо їх недостатньо для встановлення істотних обставин справи і
формування внутрішнього переконання присяжних щодо винуватості підсудного, то присяжні не мають права ані за законом, ані за совістю визнавати
підсудного винним.
Саме тому вердикт присяжних не є свавільним. Відсутність мотивації
вердикту присяжних пов'язана з тим, що присяжні в процесі слухання,
вивчивши докази та аргументи сторін, приймають внутрішньо вмотивоване
рішення, на підставі совісті та здорового глузду. Під час слухання присяжні
оцінюють співвідношення також діяння з правом природнім.
211
Варто відмітити, що в Законі України «Про судоустрій і статус суддів»
[4], зокрема в ст. 59, чітко визначені вимоги до присяжного: присяжним може
бути громадянин України, який досяг тридцятирічного віку і постійно проживає на території, на яку поширюється юрисдикція відповідного суду.
Безсумнівно, така система відбору присяжних досить зручна, проте, ми
впевнені, недостатньо ефективна в умовах вітчизняної дійсності. В країні, де
більшість населення не знає основ юридичної науки, не володіє належним рівнем
правової культури, небезпечно ввіряти життя і долю людини в руки людей, які є
випадковими і до того ж складають лаву присяжних з примусу. Виходячи із таких
міркувань ряд науковців є досить категоричними в своїх висловлюваннях щодо
суду присяжних. Наприклад, А.Наумов припускає, що суд присяжних може стати
шкідливим механізмом у машині правового та державного регулювання, адже
«суд присяжних здатний корегувати закон» [5, с.26]. Справа ускладнюється ще й
тим, що від присяжних не потрібні мотивування обвинувального вердикту.
Тому відбір кандидатів у присяжні, на наш погляд, повинен здійснюватися відповідно до порядку виборів у будь-який з органів державної влади,
тобто необхідно удосконалити організацію виборчої системи, адже випадкова
помилка може мати незворотні наслідки.
Таким чином, термінове запровадження "справжнього, народного" суду
присяжних особливо актуальне і з огляду на особливо репресивну спрямованість правоохоронних органів останнім часом, непрозорість добору та призначення суддів, судів різних юрисдикцій, залежність суддів, особливо з набранням чинності Законом України "Про судоустрій і статус суддів", неодноразові
нарікання на необхідність реформування судової системи України з боку
європейських офіційних організацій, вимог щодо виконання Україною взятих
на себе міжнародних зобов'язань.
1.
2.
3.
4.
5.
Список використаних джерел:
Стівен К. Тейман. Тези про роль народної участі в реформі кримінального
процесу, 2001-2002 St. Louis-Warsaw Transatlantic L. J. 115-16.
Конституція України. Прийнята Верховною Радою України 28 червня
1996 року // Відомості Верховної Ради України. – 1996. – №30 – Ст. 141.
Радутная Н.В. Суд присяжных в континентальнойсистеме права //
Российская юстиция. – 1995. – № 1. – С.8-12.
Про судоустрій і статус суддів : Закон України від 7 липня 2010 року
N 2453-VI // Відомості Верховної Ради України вiд 22.10.2010 – 2010 р.,
№ 41, / № 41-42; № 43; № 44-45 /, стор. 1468.
Наумов А. Суд как орган борьбы с преступностью, а прокуратура – как
институт общего надзора // Российская юстиция. 2002. – № 1. – С. 24-29.
212
Р.І. Крамар
к. ю. н.
Львівський університет бізнесу та права
БЕЗПЕКОВА ПОЛІТИКА В ГАЛУЗІ ЕНЕРГЕТИЧНИХ РЕСУРСІВ
Енергетична безпека є невід’ємною складовою економічної і національної безпеки, необхідною умовою існування і розвитку держави. У сучасному
розумінні гарантування енергетичної безпеки – це досягнення стану технічно
надійного, стабільного, економічно ефективного та екологічно прийнятного
забезпечення енергетичними ресурсами економіки і соціальної сфери країни, а
також створення умов для формування і реалізації політики захисту національних інтересів у сфері енергетики.
Розвиток енергетики має вирішальний вплив на стан економіки в державі
та рівень життя населення. Енергетика повинна перейти на ефективне забезпечення сталого розвитку економіки. Забезпечення економіки та соціальної
сфери країни основними видами енергоносіїв і сировинними ресурсами для
потреб хімічної та металургійної промисловості покладається на паливноенергетичний комплекс України (ПЕК) .
Максимально вільний доступ до енергетичних ресурсів та їх раціональне
використання є основою сталого розвитку економіки України та її конкурентоспроможності.
Висока енергоємність ВВП в Україні є наслідком суттєвого технологічного відставання більшості галузей економіки від рівня розвинутих країн,
незадовільної галузевої структури національної економіки, негативного впливу
„тіньового” сектора, зокрема, імпортно-експортних операцій, що об’єктивно
обмежує конкурентоспроможність національного виробництва і лягає важким
тягарем на економіку – особливо за умов її зовнішньої енергетичної залежності. На відміну від промислово розвинутих країн, де енергозбереження є
елементом економічної та екологічної доцільності, для України – це питання
виживання в ринкових умовах та входження в європейські та світові ринки.
Для цього підлягає розв’язанню проблема збалансованого платоспроможного
попиту як на внутрішньому так і зовнішньому ринках, а також диверсифікації
імпорту паливно-енергетичних ресурсів.
Механізми реалізації політики енергоефективності – це певний вид політичних дій чи ринкових інтервенцій, що зумовлюють зменшення енергоспоживання
та заохочують виробництво енергоефективних товарів та послуг [4, с. 300].
213
Важливим для енергетичної безпеки країни є питання власності енергетичних об’єктів. У державній власності необхідно зберегти атомні та
гідроелектростанції, підземні сховища газу, магістральні і міждержавні електромережі, нафто-, газопроводи та диспетчерське управління ними.
Залучення в розвиток ПЕК зовнішніх інвестицій є необхідною передумовою виведення вітчизняного ПЕК на якісно новий рівень.
Мета і завдання державного регулювання визначені у Енергетичній стратегії України на період до 2030 р. та ін.. програмних документах. На сьогодні
цілями державного регулювання енергоефективності є: збільшення ВВП
України за рахунок економічно-ефективного розвитку ПЕК; створення умов
для надійного та якісного задоволення попиту на енергетичні продукти; підвищення енергетичної безпеки держави; підвищення ефективності споживання та використання енергопродуктів; зменшення техногенного навантаження
на навколишнє середовище і забезпечення цивільного захисту у сфері техногенної безпеки ПЕК [2].
Більш конкретними цілями є: підвищення енергоефективності виробництва
на 25 % до 2015 р. та до 50 % до 2020 р. порівняно з базовим роком шляхом
впровадження ресурсозбереження в енергетиці та галузях, що споживають
енергію і енергоносії; збільшення обсягу використання відновлюваних і
альтернативних джерел енергії на 25 % до 2015 р. та на 55 % до 2020 р. від
базового рівня [1, с. 27].
Відповідно до законодавства, основними принципами державної політики у
сфері енергозбереження є: створення державою економічних і правових умов
заінтересованості в енергозбереженні юридичних та фізичних осіб; здійснення
державного регулювання на основі застосування економічних, нормативнотехнічних заходів управління; пріоритетність вимог енергозбереження; наукове
обґрунтування стандартизації та нормування використання паливно-енергетичних ресурсів; створення енергозберігаючої структури матеріального виробництва; обов'язковість державної експертизи з енергозбереження; популяризація
переваг енергозбереження; поєднання методів економічного стимулювання та
фінансової відповідальності; встановлення плати за прямі втрати і нераціональне
використання енергетичних ресурсів; міждержавне співробітництво та ін. [3].
Принципи державного регулювання визначаються метою та особливостями державного управління енергоефективністю. Вони є визначальними для
методів і технології впливу, тобто, принципи визначають які методи і як
мають використовуватися.
Для України питання енергетичної безпеки є нині головною умовою її
існування як самостійної держави.
214
Досягнення енергетичної безпеки неможливе без виявлення чинників, дія
яких може негативно позначитися на розвиткові паливно-енергетичного
комплексу.
1.
2.
3.
4.
Список літератури
Булгакова М. Енергозбереження в Україні: правові аспекти і практична
реалізація / М. Булгакова, М. Приступа. – Рівне : О. Зень, 2011. – 56 с.
Енергетична стратегія України на період до 2030 року // Режим
доступу:http://mpe.kmu.gov.ua/fuel/control/uk/doccatalog/list?currDir=50358
Закон України «Про енергозбереження» // Відомості Верховної Ради. –
1994. – N 30. – ст. 283
Цапко-Піддубна О. І. Аналіз механізмів реалізації політики енергоефективності / О. І. Цапко-Піддубна // Науковий вісн. НЛТУ України. – 2009. –
Вип. 19.11. – С. 300–311.
Н. М. Крукевич
викладач кафедри обліку і аудиту
ПВНЗ “Львівський університет бізнесу та права”
О.Б. Врублевська
Студентка 3 курсу ПВНЗ “Львівський університет бізнесу та права”
Напрям підготовки: 030508 “Фінанси і кредит”
ПОРІВНЯННЯ УКРАЇНСЬКОГО ТА ЄВРОПЕЙСЬКОГО ПЛАНУ
РАХУНКІВ БУХГАЛТЕРСЬКОГО ОБЛІКУ
Для забезпечення єдності, порівняння й узагальнення облікових даних
необхідно, щоб господарські операції відображалися однаково на рахунках
бухгалтерського обліку підприємств незалежно від форм власності, організаційно-правових форм і видів діяльності, а також виділених на окремий баланс
філій, відділень та інших відособлених підрозділів юридичних осіб. Такої
єдності досягаються за допомогою єдиної системи рахунків бухгалтерського
обліку і єдиних вимог до неї.
План рахунків – це система, сукупність упорядкованих бухгалтерських
рахунків для відображення господарських операцій і накопичення бухгалтерської інформації про діяльність підприємства, необхідної користувачам для
прийняття рішень.
215
Порівняємо європейську, а особливо італійську та українську методики
складання плану рахунків бухгалтерського обліку. Розглянувши основні
відмінності та встановимо переваги і недоліки двох систем.
Найпершою відмінністю в бухгалтерській системі України та в
італійській (яка відповідає європейським стандартам) є те, що у вітчизняній
системі план рахунків є чітко передбачений законодавством та впорядковано
відображає наявність та рух окремих видів та засобів, джерел утворення,
господарських процесів і результатів діяльності. [1]
В Італії така чітка законодавча постанова відсутня. Кожне підприємство
визначає свій власний план рахунків на момент складання статуту підприємства,
зазначаючи ті чи інші рахунки згідно власних потреб їх використання.
Для початку розглянемо європейську, а зокрема італійську, бухгалтерську
систему, де діюча законодавча база дає вказівку обов’язкового складення плану
рахунків, задля найбільш ефективної і полегшеної можливості подальшого заповнення річного балансу і формування подальшого звіту доходів та прибутків
суб’єкта господарювання.
Чітка структура плану рахунків передбачена законодавством лише для
підприємств, що здійснюють свою діяльність у банківській, або страховій сфері.
Таким чином, для підприємств інших галузей план рахунків відображає
список усіх рахунків, які має намір використовувати підприємство для своїх
подальших довгострокових записів. Зазвичай перед рахунком вказується код,
так званий «код рахунку», який використовується для ідентифікації рахунку в
розрахунковій комп’ютерній програмі підприємства. Усі ці коди відрізняються у різних підприємствах. [3]
Оскільки організація плану рахунків є довільною, можна за власним
вибором обрати назву та кількість рахунків до внесення в план рахунків.
Загалом, структура плану поділяється на дві категорії рахунків – аналітичні
рахунки, з яких походять бухгалтерські записи, та синтетичні рахунки – які
створюють однорідні групи аналітичних рахунків.
В усіх випадках, з метою якнайкращої організації бухгалтерської
діяльності підприємства передбачається також нумерація кожного окремого
рахунку та подальша їх класифікація, згідно потреб підприємства.
Отож, план рахунків можна поділити на три основні категорії: список
рахунків економічного характеру, балансового характеру і так званих порядкових рахунків. Всі ці рахунки обслуговуються таким чином, який міг би
дозволити детальний аналіз кожного адміністративного факту підприємства і
загалом усіх економічних подій, що відбулись в установі.
Теоретично план рахунків є цілком довільним до формування, однак на
практиці, підприємства мають тенденцію діяти згідно вже передбаченої,
216
врівноваженої та оперативної схеми, яку приймають більшість установ,
додаючи лише власні коди рахунків, оскільки така вже розроблена дієва схема
спрощуватиме та забезпечуватиме їм полегшене розроблення обов’язкового
балансу, що відповідає європейським директивам.
Відповідно до вище зазначеної, здебільшого прийнятої схеми, по-окремі
елементи плану рахунків організовані згідно ієрархічної структури трьох
рівнів. Вони в свою чергу поділяються на так звані «мастер», «рахунки» та
«підрахунки», або «група», «рахунок» та «підрахунок». [4]
В кінцевому результаті, складений план рахунків, який містить список
усіх рахунків, які на практиці підприємство буде використовувати у власній
бухгалтерській діяльності затверджуються і вносити подальші зміни у нього
не дозволяється. План рахунків має бути продумано з першого разу, ретельно
та раціонально.
Переходячи до розгляду української методики складання плану рахунків
насамперед варто зазначити, що існує чітко встановлена структура, затверджена
наказом Міністерства фінансів України від 30.11.1999 №291 (з відповідними
змінами та доповненнями), в якій передбачено план рахунків бухгалтерського
обліку активів, капіталу, зобов'язань і господарських операцій підприємств та
організацій, а також інструкцію з їхнього застосування.
План рахунків – це систематизований перелік найменувань і кодів рахунків та субрахунків бухгалтерського обліку, що використовується для відображення діяльності підприємства, установи, організації.
План рахунків бухгалтерського обліку є переліком рахунків і схем
реєстрації та групування на них фактів фінансово-господарської діяльності
(кореспонденція рахунків) у бухгалтерському обліку. У ньому за десятковою
системою наведені коди (номери) й найменування синтетичних рахунків (рахунків першого порядку) й субрахунків (рахунків другого порядку). Першою
цифрою коду визначено клас рахунків, другою – номер синтетичного рахунка, третьою – номер субрахунку. Котирування документів первинного обліку,
ведення регістрів бухгалтерського обліку здійснюється із застосуванням
щонайменше коду класу й коду синтетичного рахунка.[2]
У встановленому плані рахунків визначено дев’ять класів балансових
рахунків (призначенні для господарських операцій) і рахунків позабалансових
– нульового класу (передбачених для відображення інформації, що немає
впливу на активи чи пасиви).
Субрахунки використовуються підприємствами, виходячи з потреб
управління, контролю, аналізу й звітності, та можуть ними доповнюватися
введенням нових субрахунків (рахунків другого, третього порядків) із
затвердженням кодів (номерів) субрахунків цього Плану рахунків.
217
Варто зазначити, що загальний обсяг рахунків передбачений законодавством на практиці не цілком використовується. Бухгалтери користуються
лише рахунками, що найкраще відображають господарські операції
підприємства.
Аналізуючи переваги і недоліки однієї та іншої системи ми можемо
зазначити за перевагу європейській системі, що підприємства володіють
більшою автономією у організації власної бухгалтерської системи. Зокрема
те, що вони створюють лише рахунки, які будуть їм потрібними у процесі
господарської діяльності.
В той же час, це може обернутись значним недоліком при ймовірному
необхідному ревізійному контролі, оскільки з підприємства у підприємство
змінюється план рахунків, їхнє найменування та нумерування.
Тому, з іншого боку, український ретельно передбачений план рахунків,
хоч і може становити недолік тим, що містить елементи, які не завжди
використовуються тими чи іншими підприємствами, та все ж являє собою
значну перевагу одноманітності системи, де ні план рахунків, ні їх найменування, ні класифікація, ні нумерація не змінюються суб’єктами господарювання, тим самим дає можливість спростити облік, аналіз контроль і ревізію
на підприємствах. А як відомо коректне ведення обліку, якісний аналіз,
правильний контроль та ревізія запорука успіху підприємства.
Кожна з представлених систем має позитивні, і негативні аспекти як і з
позиції суб’єкту господарювання, так і з позиції установи, яка в праві
здійснювати необхідний контроль.
Відтак, не можливо установити котрий з двох представлених варіантів
краще б підходив до використання. Залишається тільки зазначити, що в обох
країнах план рахунків займає важливу роль для найоптимальнішого впорядкування системи рахунків та відображення наявності чи руху засобів, а отже
має використовуватись відповідно до свого організаційного призначення.
1.
2.
3.
4.
Список використаних джерел:
Линь В.С., Гливенко В.В. Бухгалтерський облік в Україні основи та
практика: видання 2008 року
Швець В.Г. Теорія бухгалтерського обліку: Підручник. – К.: Знання, 2004. –
447 с.
Ragioneria applicata e pubblica: видання 2010 року / E. Astolfi, L.Negri
Corso modulare di economia aziendale: видання 2010 року / F.Fortuna,
F.Ramponi, A.Scucchia.
218
Н.М. Крукевич
викладач кафедри обліку і аудиту
Р.М. Скриньковський
викладач кафедри демографії, трудових відносин і соціальної політики
Б.О. Кошовий
ст. викладач кафедри фінансів та кредиту
ПВНЗ “Львівський університет бізнесу та права”
ПРОБЛЕМИ, ЩО ЗУМОВЛЮЮТЬ ПОГІРШЕННЯ
ЛІКВІДНОСТІ ПІДПРИЄМСТВА
Результатом формування і реалізації фінансової політики будь-якого підприємства має бути його стабільний фінансовий стан, здатність розвитку у
майбутньому. Однією із найважливіших (ключових) характеристик фінансового стану підприємства, крім прибутковості, фінансової незалежності та
ділової активності, є ліквідність.
В результаті аналізування інформації у праці за проблемою [1–5], однозначно необхідно погодитись з позиціями науковців [6, с. 308], що під
ліквідністю підприємства необхідно розуміти його здатність розраховуватися
за своїми фінансовими зобов’язаннями за рахунок наявних активів, що
можуть бути використані для погашення боргів.
З огляду на вищевикладене та як свідчать результати досліджень, ключовими проблемами, що можуть зумовити кризи ліквідності підприємства є
[7, с. 169]:
– недоотримання “золотого правила фінансування” діяльності суб’єкта
господарювання;
– незадовільна фінансова результативність в системі “інформація –
ресурс – час”;
– значна залежність від кредиторів;
– незадовільна структура капіталу;
– незадовільна робота з дебіторами;
– невиправдане накопичення запасів готової продукції та матеріальних
цінностей на складах;
– надання незабезпечених товарних кредитів;
– високий рівень кредиторської заборгованості;
– дефіцит грошових засобів; накопичення боргів тощо.
219
Звідси випливає важливий висновок: усунення вищевказаних проблем
сприятиме нейтралізації цих криз у відповідних сферах та покращенню рівня
ліквідності підприємства (параметру його фінансового стану).
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Список використаної літератури:
Литвин Б.М. Фінансовий аналіз: [навч. посібн.] / Б.М. Литвин, М.В. Стельмах. – К.: “Хай-Тек Прес”, 2008. – 336 с.
Аналіз фінансового стану виробничої та комерційної діяльності
підприємства: [навч. посібн.] / Шило В.П., Верхоглядова Н.І., Ільіна С.Б.,
Темченко А.Г., Брадул О.М.. – К.: Кондор, 2005 р. – 240 с.
Вовк В. Ліквідність та платоспроможність: економічна суть та експертна
оцінка / В. Вовк, О. Бугай // Галицький екон. вісник. – 2011. –№3(32). –
С. 169 – 173 – (фінансово-обліково- аналітичні аспекти).
Василенко Л.П. Фінанси підприємства у схемах і таблицях: [наочн. навч.
посіб.] / Л.П. Василенко, Л.В. Гут, О.П. Оксеєнко. – К.: Дакор, 2006. – 344 с.
Михайлюк О. Як читати і аналізувати фінансову звітнісь: [посібн. для
членів нагляд. рад та керівн. АТ] / О. Михайлюк. – Міжн. Фін. Корпорація. – 2004. – 108 с.
Фінансова діяльність підприємств: [підручн.] / Бандурка О.М., Коробков М.Я., Орлов П.І., Петрова К.Я. – [2-ге вид., перероб. і доп.]. – К.:
Либіль, 2002. – 384 с.
Мельник О.Г. Системи діагностики діяльності машинобудівних
підприємств: полікритеріальна концепція та інструментарій: [моногр.] /
О.Г. Мельник. – Львів: Вид. Львів. політехн., 2010. – 344 с.
С.Я. Лібрук-Ліпкевич
к. іст. н., старший науковий
співробітник
Львівський університет бізнесу та права
ДЖЕРЕЛА ФІНАНСОВОГО ЗАБЕЗПЕЧЕННЯ ЕКОЛОГІЧНИХ
ПРОГРАМ НА ЗАСАДАХ КІОТСЬКОГО ПРОТОКОЛУ
Від країн, які готуються до вступу в Європейський Союз, потрібні
розробки й впровадження організаційних структур, які б відповідали вимогам
ЄС щодо екологічних норм. Для проведення такої роботи на основі положень
регламенту 761/2001 була розроблена програма “Програма управління
220
навколишнім середовищем і аудитом” для країн Центральної й Східної Європи,
впровадження якої є добровільним. Відповідно до цієї програми кожна держава
при розробці власної програми завжди може враховувати специфічні умови, які
діють в цій країні. Через специфіку свого становища та зважаючи на гнучкі
механізми Кіотського протоколу Україна має змогу використовувати скорочення
викидів парникових газів не тільки з метою покращення екологічної ситуації, а й
для поліпшення свого економічного стану.
Спільне впровадження дозволяє країнам брати собі у залік скорочення
викидів, які утворилися б в результаті інвестування у скороченні викидів у
інших країнах і можуть бути предметом передачі еквівалентної кількості
“одиниць скорочення викидів” між двома країнами.
Відповідно до Кіотського протоколу Україні потрібно стимулювати
підприємства до зниження викидів парникових газів. Внаслідок такої
діяльності утворювати квоти на викиди, якими держава може торгувати на
світовому ринку.
Ідея запровадження систем торгівлі викидами парникового газу полягає у
такому: законодавчо встановлюється гранична межа зовнішнього впливу на
довкілля викидів парникових газів, розробляється ефективний механізм
розподілу та торгівлі дозволами на викиди між учасниками системи торгівлі,
які, виходячи із власних міркувань прибутковості, виконують свої природоохоронні зобов’язання.
Виходячи з специфічної галузевої структури та енергоємності національної економіки, важливо не тільки охопити сектори промисловості, що мають
найбільші викиди парникових газів, але й врахувати особливості їхнього
розвитку на регіональному рівні. Одним із секторів економіки, який характеризується найбільшими викидами парникових газів, є паливно-енергетичний
комплекс в цілому і вугільна промисловість зокрема.
Проблема фінансування проектів може бути вирішена за рахунок реалізації
гнучких механізмів Кіотського протоколу. Тобто іноземний інвестор інвестує
кошти у впровадження комплексів з утилізації шахтного метану, а одержані
одиниці скорочення викидів парникового газу зараховує на свій рахунок.
Також здійснення аналогічних проектів може відбуватися за рахунок
кредитів міжнародних організацій.
Існують і інші шляхи скорочення викидів парникових газів. Одним з них
може бути використання альтернативних відновлювальних джерел енергії.
Найбільш ефективним напрямком розвитку альтернативної енергетики є
вітроенергетика. У світі подібна практика використовується досить широко,
так, існує навіть “велика вітроенергетична вісімка”, до складу якої входять
Німеччина, Іспанія, США, Данія, Індія, Нідерланди, Англія, Китай.
221
В силу специфіки кліматичних умов та розподілу вітропотенціалу
України промислове виробництво електроенергії доцільно розвивати у прибережних районах Чорного та Азовського морів, у Львівській, Івано-Франківській та Донецькій областях. Це надасть змогу до 2020 року розраховувати на
покриття 10-11% загальної потреби в електроенергії, подальше збільшення
виробництва якої можливо лише за рахунок вітропотенціалу центральних та
північних районів, для яких найбільш перспективним буде використання міні- та
мікро- вітроенергетичних установок, перш за все внаслідок обмеженості загально річного рівня вітропотенціалу, а також низької собівартості електроенергії.
Отже Кіотським протоколом до Рамкової конвенції ООН визначено три
гнучкі механізми, а саме: торгівля квотами на викиди парникових газів,
спільне впровадження та механізм чистого розвитку. Умови та інструменти
реалізації цих механізмів залежать від рішення певної країни.
Ґрунтуючись на тому, що регіони України мають поряд з іншими галузеві
особливості, слід підходити диференційовано до вибору тих чи інших засобів
реалізації позначених механізмів Кіотського протоколу.
Для промислових регіонів джерелом і способом одержання квот на
викиди парникових газів є реконструкція очисних споруд та утилізація
шахтного метану. Для інших регіонів збільшення квот на викиди парникових
газів можливе через розвиток вітроенергетики.
В.В. Готра
к. е. н.,
доцент кафедри економіки підприємства
Ужгородський національний університет
Я.С. Максимчук
викладач
Львівський університет бізнесу та права
КЛЮЧОВІ ФАКТОРИ ЕКОНОМІЧНОЇ БЕЗПЕКИ ПІДПРИЄМСТВА
ТА ЇЇ СКЛАДОВІ
Процес становлення ринкової економіки в Україні посилює конкуренцію,
яка стає основним механізмом регулювання господарського процесу. На
сучасне підприємство впливають зміни, що відбуваються як у зовнішньому,
так і у внутрішньому середовищі та характеризуються нестабільністю, і вимагають швидкої реакції підприємств. За даних умов по новому розглядаються
222
питання управління підприємством та особливого значення набуває проблема
забезпечення його економічної безпеки.
Поняття економічної безпеки пройшло чимало переосмислень у зв’язку зі
зміною умов зовнішнього середовища і з урахуванням факторів, які зумовлюють процеси управління. Вперше термін «економічна безпека» з’явився на
Заході у зв’язку з загостренням проблеми обмеженості ресурсів [9]. У сучасній вітчизняній науковій літературі з цієї проблематики єдиної думки
відносно формулювання поняття «економічна безпека» у макроекономічному
аспекті не існує. Так, Г. Дарнопих визначає економічну безпеку як стан національної економіки, який забезпечує економічний суверенітет, економічне
зростання, підвищення добробуту в умовах міжнародної економічної залежності [5]. А Н. Капустін дає визначення «економічної безпеки» як кількісної
та якісної характеристики економічних властивостей системи з погляду її
здатності до самовиживання та розвитку в умовах дестабілізуючої дії
непередбачуваних та важкопрогнозованих зовнішніх і внутрішніх факторів
[7]. Інший підхід пропонує С. Глущенко, визначаючи економічну безпеку як
здатність підприємства до ефективного функціонування у ситуації ризику [4].
Відповідно до Указу Президента України «Про Стратегію національної
безпеки України» [2], визначено принципи, пріоритетні цілі, завдання та
механізми забезпечення життєво важливих інтересів особи, суспільства і
держави від зовнішніх і внутрішніх загроз.
У Стратегії національної безпеки України для її економічної складової
головну мету сформовано через критерій прийнятого рівня забезпечення
економічної безпеки. Цей критерій є комплексним показником, що інтегрує у
собі рівень конкурентоспроможності, можливість підтримання сталого розвитку, стан продуктивності виробництва та зайнятості населення, які, своєю
чергою, є результатом узагальнення сукупності показників, що формуються
на відповідних рівнях ієрархії «дерева цілей» [1].
З точки зору сьогоднішнього наукового апарату найбільш виваженим
можна вважати визначення економiчної безпеки держави як загальнонацiонального комплексу заходiв та механiзмів протидiї внутрiшнiм і зовнiшнiм
загрозам, використання якого дає змогу досягнути та підтримувати стабiльний
розвиток економіки держави [8].
Виділяють дві групи факторів, що впливають на економічну безпеку:
1. Зовнішні чи екзогенні (незалежні від діяльності підприємства);
2. Внутрішні чи ендогенні (залежні від діяльності підприємства).
В свою чергу зовнішні фактори поділяються на три підгрупи, а саме:
соціально-економічні, ринкові та інші фактори, що залежать від специфіки
223
підприємства. До внутрішніх відносять фактори зумовлені виробничою
діяльністю, інвестиційною та фінансовою діяльністю.
З позиції ризик-менеджменту забезпечення економічної безпеки підприємства передбачає регулювання таких основних моментів: безпеки менеджменту
і кадрів; безпеки культури; безпеки інформації і прийняття рішень; безпеки
виробництва; юридичної безпеки; фінансової безпеки; безпеки проведення
розвідки [6].
До головних складових економічної безпеки підприємства належать: політико-правова безпека; техніко-технологічна; ресурсна; екологічна; інтелектуальна;
соціальна; інформаційна; силова; фінансова безпека; безпека праці [3].
Отже, економічна безпека підприємства є мірою гармонізації у часі і
просторі економічних інтересів підприємства з інтересами пов’язаних з ним
суб’єктів зовнішнього середовища, що діють поза межами підприємства.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Література
Закон України «Про основи національної безпеки України» вiд 19.06.2003
№ 964-IV // Відомості Верховної Ради (ВВР). – 2003. – № 39. – С. 351.
Указ Президента України «Про Стратегію національної безпеки України» від
12.02.2007 № 105/2007 // Стратегічна панорама. – 2007. – № 1. – С. 5–12.
Варналій З. Проблеми та шляхи забезпечення економічної безпеки України /
З. Варналій // Економіка і управління. – 2001.№1. – С.18-29.
Глущенко С.В. Управління фінансовим ризиком і економічна безпека
підприємства. /С.В. Глущенко // Наукові праці ДоНТУ. – 2002. – Вип.47. –
С.22-29.
Дарнопих Г. Сучасні проблеми економічної безпеки України // Вісник
Академії правових наук України. – 1998. – № 1. С.142-150.
Євдокимов Ф.І., Федорова Н.В. Оцінка економічної безпеки підприємства
та її планування./ Ф.І. Євдокимов, Н.В. Федорова // Вісник технологічного
університету Поділля. – 2000. – №4(4.2). – С.108-110.
Капустін Н. Економічна безпека галузі і фірми. Н. Капустін // Бізнесінформ. – 1999. – №11-12. – С. 45-47.
Кириченко О. А. Проблеми управління економічною безпекою суб’єктів
господарювання : монографія / О. А. Кириченко, В. С. Сідак, С. М. Лаптєв
та ін. – К. : УЕП «Крок», 2008. – 401 с.
Коженовскі Л. Управління безпекою // Актуальні проблеми економіки. –
К.:НАУ,2003. – №1(30). – С.147-154.
224
Л.С. Матлай
к. іст. н.,
Львівський університет бізнесу та права
ҐЕНДЕРНИЙ ВИМІР ЗОВНІШНЬОЇ ПОЛІТИКИ
(на прикладі Іспанії)
У 1995 році, в Китаї, відбулася Всесвітня конференція, яка оголосила
основним завданням ХХІ століття – залучення жінок до участі у прийнятті
рішень на всіх владних рівнях. У підсумковому документі цього міжнародного заходу вперше були використані слова “ґендер” та “комплексний ґендерний підхід”. Спеціальна сесія Генеральної Асамблеї ООН “Жінки в 2000 році:
рівність між чоловіками та жінками, розвиток і мир в ХХІ столітті” розглянула ініціативи та окреслила подальші кроки щодо досягнення ґендерного
паритету у соціальних відносинах. Надалі, у цьому ж році, Лісабонський саміт
європейських держав, підтримуючи Пекінську декларацію, наголосив на
подальшому розвитку ґендерної рівності у зовнішній політиці та політиці
розвитку і закликав до пропорційного представництва чоловіків та жінок у
економічній, фінансовій, соціальній та політичній сферах, оскільки це
призводить до покращення інноваційної і більш ефективної організаційної
культури. Зрештою, у Рекомендації № 3 від 12 березня 2003 року, Кабінетом
міністрів Ради Європи державам-членам ЄС “Про забезпечення представництва чоловіків та жінок у процесі прийняття політичних і суспільних
рішень”, чітко наголошується на необхідності досягнення ґендерного балансу
у всіх сферах життєдіяльності [1; 2; 3].
Слід зазначити, що зміни в ґендерних ролях досить часто відбуваються у
відповідь на зміни природних, економічних або політичних умов та заходи
структурної перебудови суспільства. Так відбувалося в Іспанії, яка у післяфранкістський період розпочала демократичні перетворення, розбудову
громадянського суспільства. Ґендерна рівність стала одним із важливих
чинників демократизації країни. Стаття 14 Конституції Іспанії (1978 року)
проголосила рівні права чоловіків та жінок і відсутність дискримінації за
ознакою статі [4]. Зауважимо, що право іберійських жінок брати участь у
виборах було законодавчо затверджено лише у 1977 році.
Рівність між чоловіками і жінками є універсальним правовим принципом
Конвенції про ліквідацію всіх форм дискримінації жінок, прийнятої Генеральною Асамблеєю ООН у грудні 1979 року та ратифікованої Іспанією у 1983 р.
Прийняттям Органічного закону 3/2007 від 22 березня 2007 року щодо забезпечення ефективної рівності чоловіків і жінок, були запущені всі політичні
225
механізми державного сприяння реальній рівності між статями [5]. Головне
нововведення цього закону полягало в запобіганні дискримінації та прогнозуванні активної політики щодо дотримання принципу рівності іспанських
жінок і чоловіків у здійсненні конституційних прав. Зокрема, законом визначено принцип збалансованого представництва жінок і чоловіків у виборчих
списках та посадових призначеннях у центральному уряді, урядах іспанських
автономій. Цей принцип почали активно використовувати також у сфері
міжнародних відносин та зовнішньої політики.
Відомий російський професор, фахівець в галузі міжнародних відносин
Т.Зонова вказує, що Радянська Росія першою порушила ґендерну заборону на
професію дипломата. У 1922 році торгове представництво, а з 1923 року і
дипломатичне представництво в Норвегії очолила Олександра Колонтай. У
1926 році її відправили послом СРСР в Мексику, а в 1930 році – в Швецію, де
вона залишалася на чолі посольства до 1945 року [6].
В Іспанії лише у 1936 році жінкам було дозволено перебувати на дипломатичних посадах, згодом це рішення було cкасовано. У післяфранкістський
період – знову поновлено. Дипломатична служба парламентської монархії
значно поповнилася представницями слабкої статі на початку ХХІ століття. У
цьому була безумовна заслуга віце-президента урядового кабінету, очолюваного Хосе Родрігесом Сапатеро – Марії Терези Фернандес де Вега, яка
обіймала посаду у 2004–2010 рр. Як висококваліфікований юрист, вона
натхненно захищала права жінок у всіх сферах життя, активно просуваючи в
католицькому суспільстві політику ґендерної рівності. При іспанському МЗС
був створений навіть пост спеціального посла з просування політики гендерної рівності.
Зараз Іспанія посідає друге місце в Європі за представництвом жінок в
органах виконавчої влади. Після парламентських виборів 2011 року до
Генеральних Кортесів потрапило 124 представниці слабкої статі (загальна
кількість 350 парламентарів). Намагаючись розвивати ґендерну політику в системі державного управління, новий прем’єр-міністр М.Рахой, який приступив до
виконання своїх обов’язків у грудні 2011 року, призначив міністрами чотирьох
жінок, що становить 28,5 % всього урядового складу. Втім, за уряду
Х.Сапатеро цей показник був значно вищим – 52,2% [7].
Першою жінкою – керівником зовнішньополітичного відомства Іспанії в
урядовому кабінеті Хосе Марії Аснара стала Ана Паласіо (2002–2004 рр.). На
цей пост її було призначено 9 липня, а вже 11 липня 2002 року марокканські
солдати висадилися на безлюдному острові Перехіль, який у відповідності із
взаємною домовленістю Іспанії та Марокко мав залишатися демілітаризованим і незаселеним, оскільки щодо юридичного статусу острова між країнами
226
не досягнуто угоди. В односторонньому порядку марокканці порушили
існуючий статус-кво території, заявивши вимоги суверенітету над островом,
не попередивши іншу сторону про можливу висадку. Іспанія назвала
військову окупацію острова недружнім актом, який не відповідає двосторонньому Договору про дружбу та співпрацю ( названий документ з 1991 року
регулював відносини між обома країнами). Слід сказати, що Іспанія намагалася вирішити питання дипломатичними методами, однак, Марокко розпочало будівництво військових казарм на острові. Варто наголосити, що Ана
Паласіо, на початку своєї діяльності глави зовнішньополітичного відомства,
всіляко намагалася виступати в ролі миротворця. Міністр напередодні іспанської військової операції мала довгу телефонну розмову з Мухамедом Бенаїссою, своїм марокканським колегою і, фактично, приспала пильність останнього мирними розмовами. 17 липня іспанці силою витіснили марокканців зі
спірної території. Перша закордонна поїздка в якості міністра відбулася 22
липня 2002 року – Ана Паласіо прибула до Рабату, де провела напружену
зустріч з Мухамедом Бенаїссою. Міністра закордонних справ Іспанії прийняли
холодно. Глава зовнішньополітичного відомства Марокко не міг змиритися з
фактом, що доводиться спілкуватися на рівних із жінкою. До честі Паласіо,
вона вела себе гідно і мужньо. Покладені на неї функції щодо відновлення
миру, іспанський міністр виконала із спокійною гідністю, толерантністю і
наполегливістю. Перемовини відбувалися за посередництва США. В
офіційній заяві після закінчення переговорів, сторони схвалили погодження
про поновлення та підтримку на острові Перехіль положення, яке існувало до
липня 2002 року, тобто острів залишать обидві сторони конфлікту. Згодом,
виступаючи перед національним парламентом, Ана Паласіо дала аналіз подіям
на острові Перехіль, констатувавши, що до проведення іспанської військової
операції були задіяні всі засоби мирного переконання, важелі економічного та
політичного тиску на Рабат [8]. Міністр запропонувала розглядати операцію
своїх військових як самозахист. Втім, Мадрид за декілька годин до висадки
десанту відкликав з Рабату свого посла Фернандо Аріаса Сальгадо, що
дипломатичною мовою засвідчило прояв невдоволення станом двосторонніх
відносин. Паласіо постійно підтримувала телефонний зв'язок з держсекретарем США Коліном Пауелом, який виступив як гарант-посередник під час
переговорів з королем Марокко Мухамедом VI.
11 грудня 2002 року відбулися перші після конфлікту на острові Перехіль
перемовини глав МЗС Іспанії та Марокко. Вони проходили важко – сторонам
не вдалося домовитися про поновлення дипломатичних відносин у повному
обсязі. Міністри вирішили продовжити переговори в наступному році. По закінченню зустрічей високопосадовці виступили із заявою, в якій продемонстрували
227
готовність надати позитивний характер взаємовідносинам, орієнтуючись на
майбутнє і базуючись на глибокому та відкритому діалозі, який сприятиме
спробам поновити довіру між країнами. Візит Ани Паласіо до Рабату проходив в іншій обстановці. Вона мала аудиєнцію з королем, зустрілася з
прем’єр-міністром Дрісом Йету, снідала з Мохамедом Бенаїссою і обідала в
останнього вдома. Іспанський міністр заслужила повагу офіційних представників сусідньої мусульманської держави своєю рішучістю, вмінням вести
переговори, наполегливістю у досягненні зовнішньополітичних завдань,
невтомному захисту національних інтересів.
Лише наприкінці січня 2003 року король Марокко Мухамед VI вирішив
повернути в Мадрид свого посла Абдессалама Барака. До речі, повідомлення
про це рішення з’явилося у пресі після зустрічі монарха в палаці в Агадирі з
главою зовнішньополітичного відомства Іспанії Аною Паласіо. Мадрид не забарився із відповіддю – в Рабат повернувся посол Іспанії Фернандо Аріас
Сальгадо. Покращанню відносин між сусідами сприяло також рішення Марокко дозволити (як виключення) рибальство у марокканських водах постраждалим в результаті екологічної катастрофи рибалкам Галісії. Міністр
закордонних справ Іспанії висловила вдячність за це від імені короля Іспанії
та глави урядового кабінету Хосе Марії Аснара.
Варто додати, що молодша сестра Ани Паласіо – Лайола Паласіо – була
міністром сільського господарства та рибальства Іспанії, згодом виконувала
обов’язки віце-президента Єврокомісії, комісара з енергетичних питань та
транспорту. Пост міністра закордонних справ та співробітництва Іспанії
обіймала і Тринідад Хіменес (2010–2011 рр.).
Наприкінці 2010 року Міністерство закордонних справ і співробітництва
повідомило, що державна дипломатична служба Іспанії представлена 130
посольствами. Число жінок-дипломатів збільшилося до 23% від загальної
кількості дипломатів [9]. Парламентська монархія бере участь у роботі більше
ніж ста міжнародних організацій та конференцій, має постійні представництва
в ООН, ЄС, Раді Європи, Північноатлантичному альянсі, ОБСЄ, ЮНЕСКО,
ОАД, Святому Престолі, Мальтійському ордені, а також у міжнародних організаціях у Женеві та Відні. Поряд з чоловіками в дипломатичному корпусі
плідно працюють іспанські жінки – дипломати, достойно захищаючи національні інтереси своєї держави.
Варто додати, що за ініціативою Іспанії у 2009 році був створений Фонд
ООН з питань ґендерної рівності (установчий внесок Королівства в цей фонд
становив 75 мільйонів доларів), який активно працює над програмами
розширення економічних можливостей жінок та їх участі у політичному житті
громад на місцевому або національному рівнях.
228
Безперечно, зовнішньополітична практика інституцій Іспанії не позбавлена ґендерних стереотипів і жінкам надалі важко реалізуватися в традиційно
чоловічих галузях діяльності – дипломатії, безпеці та обороні. Втім, зрушення
до ґендерної рівності повільно, але неухильно, відбуваються.
Для України, яка намагається інтегруватися в європейську та міжнародну
спільноту, надзвичайно важливо дотримуватися міжнародних стандартів у
забезпеченні рівних прав та можливостей чоловіків і жінок, використовуючи
досвід західних держав, зокрема, Королівства Іспанії.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Література
Пекінська
декларація.[Електронний
ресурс].
–
Режим
доступу:http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=995_507
http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=995_661
http://europa.eu
Испания. Конституция и законодательные акты. – Прогресс, 1982. –351 с.
Ley Orgánica 3/2007, de 22 de marzo, para la igualdad efectiva de mujeres y
hombres // Boletín Oficial del Estado, núm. 71 de 23 de marzo de 2007. –
P. 12611 – 12645.
Зонова Т. Гендерный фактор в политике и дипломатии [Електронний
ресурс] / Т.Зонова // Международные процессы. Том 9, № 2(26). Май–
август 2011. – Режим доступу: http://www.intertrends.ru/twenty/009.htm.
http//moncloa.es
Сomparecencia de la Ministra de Asuntos exteriores, Ana Palacio Vallelersundi,
ante la comision conjunta de Asuntos exteriores del Congreso, para informar
sobre las conversaciones mantenidas con el ministro de Asuntos exteriores de
Marruecos y las relacones hispano marroquies // BOCG,num.544,24 de julio de
2002.
El Mundo. – 3 de octubre de 2010.
229
Н.Є. Михайличенко
кандидат філологічних наук,
Львівський університет бізнесу та права
КУЛЬТУРА МОВЛЕННЯ ЯК ЗАСІБ ФОРМУВАННЯ
ПРОФЕСІЙНИХ ЯКОСТЕЙ ЖУРНАЛІСТА
«Чим яскравіша мовна індивідуальність,
тим повніше вона відображає
мовні якості суспільства».
(О. Потебня)
У сучасному світі розвинутих інформаційних технологій комунікація стає
багатогранною, всеохопнішою, різноплановою. Змінюються естетичні впливи,
ширшими стають можливості використання виражальних засобів.
Культура мовлення як складова загальної культури особистості є
важливою ознакою інтелігентної людини. Сучасна система підготовки теле- та
радіожурналістів потребує вдосконалення. Поліпшити незадовільну ситуацію
можна лише шляхом подолання байдужості, перешкод та амбіцій.
Мова є одним із чинників самовиявлення і світосприйняття нації, важливим показником її життєздатності й духовності. Чистота мови – це суворе
дотримання мовних та мовленнєвих норм сучасної української літературної
мови в галузі вимовляння та слововживання. Культура мови, естетика мовної
комунікації завжди й у кожного народу була складовою ідеалу людської
краси. «Не може бути гарною людина, в якої голос грубий, різкий, крикливий,
інтонації агресивні, наступально-зачіпливі, а часом виринають і вульгарні,
лайливі слова». Саме в слові остаточно виявляється характер людини, її ставлення до оточення, вихованість, людяність, чуйність, такт, простота, скромність. «Бути здоровим – значить відчувати радості життя, найважливішою з
них є спілкування з людиною»237.
Високої мовної довершеності досягає той журналіст, який багато працює
над оволодінням мовою, прагне правильно говорити, виявляти у мовленні –
усному та писемному – свою індивідуальність. Високість душі прямо
пов’язана з із високістю думки, слова й вчинку. Вибір кожного слова потребує
від мовця-комунікатора великої уваги, прояву індивідуального мовленнєвого
стилю й риторичного образу. Тобто журналіст проявляє себе й тут як творча
людина.
237
Сагач Г. Лінгвістичні аспекти культури ділової людини // Галика Сагач. Вибрані
твори: В 5 т. Т. 3: Ділова риторика; «Добротословіє». – Рівне: ППДМ, 2006. – С. 119.
230
На сьогодні мовна ситуація в Україні характеризується наявністю
суржику – ворога нашої рідної мови і з яким потрібно боротися. Від поняття
суржику потрібно відрізняти поняття двомовності – вільне володіння двома
мовами, що є якістю освіченої людини. Українські мовознавці зробили вже
значний внесок для подолання цього негативного явища. Зокрема, сприяли
появі «Антисуржика» (уже два видання – 1994, 2011 роки)238 та створили
комп’ютерний тренажер до «Антисуржика». Будь-яка людина може перевірити та навчитися правильній вимові та слововживанню. Проте перш за все вона
повинна усвідомити, що говорити правильно і чисто дуже важливо, адже
гарна мова є ознакою духовно свідомої людини, краси її внутрішнього світу.
А убогість мовлення є ознакою убогості духу.
Професійні якості майбутнього журналіста потрібно формувати без відриву від виховання естетичної спрямованості його особистості. Адже недоліки естетичного виховання журналістів негативно проявляються на їхньому
духовному розвиткові, призводять до прояву однобокості в розумінні мистецтва, природи. Мова є знаряддям та матеріалом створення культурних
цінностей. Бездуховність, відсутність культури загальної та комунікативної
звужує можливості успішної реалізації особистістю власних життєвих намірів,
тому що спричиняє виникнення численних конфліктів, взаємного непорозуміння, неприязні, відчуження. Тому одним із важливих завдань мовної освіти
сьогодення повинні стати виховання культури, формування інтелекту, розвиток повноцінних мовленнєвих здібностей у процесі розв’язування життєвих
проблем, формування вмінь розв’язувати їх засобами мови.
Однією з ознак культури мовлення журналіста повинна бути її естетичність – естетична привабливість мови, вдале використання естетичних потенцій
мови (тон, темп, звучність, інтонація); наявність образних висловів, приказок,
прислів’їв, доречних фразеологічних зворотів, цитат; поєднання вербальних та
невербальних (жести, міміка, рухи, поза) засобів спілкування (Кардаш).
Критеріями естетичного ставлення до мови є: 1) мовна грамотність;
2) естетичне чуття мови (розуміння мистецтва слова); 3) натхнення, що мобілізує
інтелектуальні можливості; 4) асоціативність естетичного сприймання; 5) творча
уява; 6) розвиненість форм естетичної свідомості: ідеалу, смаку, потреб, оцінки;
7) вияв індивідуальності, пов’язаний зі становленням особистості.
Для підвищення мовної естетичної культури журналістів вважаємо за
необхідне дотримуватися таких вимог: ставитися з повагою до національної
238
Антисуржик. Вчимося ввічливо поводитись і правильно говорити / [О. Сербенська,
М. Білоус, Х. Дацишин та ін.] ; за заг. ред. О. Сербенської : навч. посібник. – 2-ге вид.,
доповн. і перероб. – Львів : ЛНУ імені Івана Франка, 2011. – С. 13.
231
мови українського народу; бути уважними до кожного слова; читати твори
українською мовою; прислухатися до мовлення інших людей; тренувати
пам’ять; володіти нормами літературної мови; виробити свій мовний стиль, в основі якого правильна вимова і бездоганне володіння позамовними засобами.
Ознаками естетичного слова є: правильність, чистота, різноманітність,
точність, логічність, послідовність, виразність, образність, доречність, доступність, достатність, дієвість.
Отже, професійними якостями журналіста є не лише відповідальність,
креативність, творчість, театральність, уміння зацікавити, але й його
мовленнєва привабливість та чистота.
В.В. Новіков
декан юридичного факультету
Львівського університету бізнесу та права
СУДОВЕ РІШЕННЯ ЯК АКТ ЗАХИСТУ ПРАВ ЛЮДИНИ
Правові основи здійснення судової влади закладено у Конституції України,
яка у ст. 124 встановлює, що правосуддя в Україні здійснюється виключно
судами, судочинство здійснюється Конституційним Судом України та судами
загальної юрисдикції, судові рішення ухвалюються судами іменем України і є
обов'язковими до виконання на всій території України! Із змісту цих конституційних норм випливає, що судове рішення будь-якого суду є актом
реалізації державної судової влади, офіційним документом, правозастосовчим,
процесуальним актом, який містить державно-владне, індивідуально-конкретне розпорядження щодо застосування норм права по справі, що розглядається
судом і спрямована на захист прав і законних інтересів громадян.
Про значення судових рішень для захисту прав і свобод людини,інтересів
організацій, підприємств та держави свідчить те, що щороку до суду
надходить близько 10 млн звернень (подань, клопотань, позовних заяв, заяв,
скарг). Однією із засад судочинства Конституція України (ст. 129) закріпила
принцип обов'язковості судових рішень, який знайшов своє подальше
відображення у Законі України від 7 липня 2010 р. «Про судоустрій і статус
суддів» та процесуальних кодексах. Але, незважаючи на це, єдиний підхід
щодо розуміння цього принципу у вітчизняному законодавстві відсутній.
Універсальність тлумачення вказаної засади має важливе не лише теоретичне,
а й практичне значення, оскільки в контексті практики Європейського Суду з
232
прав людини обов'язковість судових рішень виступає однією із організаційноправових гарантій доступності правосуддя та характеризує судову владу не
лише з процесуального, а й з організаційного боку. Щодо цього вкрай важливими стають проблеми реалізації у судовій практиці конституційних засад
судочинства. Суд, здійснюючи правосуддя у цивільних, господарських, адміністративних, кримінальних справах та справах конституційного провадження
з метою охорони та захисту прав та законних інтересів фізичних та юридичних осіб, інших суб'єктів правовідносин, вирішує по суті різноманітні
питання, пов'язані з визнанням наявності чи відсутності тих чи інших прав та
обов'язків, присудженням майна, встановленням фактів, які мають юридичне
значення, тощо. Така багатогранність діяльності суду, його повноважень у
вітчизняному судочинстві призвела до різноманітності видів судових актів,
які суд ухвалює в процесі здійснення правосуддя. Тобто судові органи
України ухвалюють різні за назвою і правовим змістом рішення. Разом із тим
серед науковців відсутнє єдине розуміння поняття судового рішення, що
обумовлюється використанням у різних видах вітчизняного судочинства
відповідно до чинного процесуального законодавства різних назв правозастосовчих актів, що приймаються судами на різних стадіях судового процесу.
Слід зазначити, що комплексні наукові дослідження з окресленої проблематики в Україні майже відсутні. Окремі питання, які побічно торкаються
тематики цього дослідження, відображені у наукових працях як радянських,
так і сучасних українських та зарубіжних фахівців з різних галузей права,
зокрема, С.С. Алєксєєва, В.Г. Гончаренка, М.А. Гурвіча, Т.Н. Добровольської,
Л.H. Завадської, C.JI. Лисенкова, В.Т. Маляренка, Д.Я. Малєшина, І.Є. Марочкіна, М.М. Міхеєнка, O.P. Михайленка, В.Т. Нора, М.П. Омельченко, Д.М. Притики, В.М. Савицького, А.О. Селіванова, B.C. Смородинського, C.B. Фесенка,
С.Я. Фурси, М.Й. Штефана та ін. Грибильников A.B. зробив спробу системного
аналізу поняття судового рішення як акту державної судової влади відповідно
до норм Конституції України [1, с.80]. Чинний Цивільний процесуальний
кодекс України містить нові види рішень суду в цивільному процесі, і сам
термін «судове рішення» набув дещо нового значення. На сьогоднішній день
суттєві зміни в процесуальному законодавстві викликані прагненням законодавця вдосконалити процес судового захисту прав і законних інтересів громадян та пристосувати національне законодавство до вимог світових та європейських стандартів, що потребує вироблення нових підходів до класифікації
рішень суду та пристосування існуючих до правових реалій сьогодення. Перш
за все, для вирішення питання щодо класифікації рішень суду в цивільному
процесі України необхідно зупинитись на розмежуванні таких понять, як
«рішення суду» і «судове рішення». Незважаючи на очевидну зовнішню
233
подібність цих понять, вони мають різний зміст, визначений чинним цивільним процесуальним законодавством. Поняття «судове рішення» є ширшим за
змістом, оскільки включає як рішення суду, так і інші акти правосуддя, такі як
ухвала суду і судовий наказ, визначені в законі як форми судових рішень
(ст. ст. 95, 208 ЦПК України). Так, у науковій літературі зазначається, що термін «рішення» використовується іноді як узагальнюючий відносно всіх
процесуальних актів, які ухвалюються судовими органами, тобто в значенні
суджень суду у всіх питаннях, віднесених до його компетенції незалежно від
форми його вираження [2, с. 204]. Використання терміна «судове рішення» як
узагальнюючого для всіх актів суду є характерним не тільки для цивільного
процесуального законодавства. Така сама ситуація існує і в господарському
процесі, і в адміністративному, і в кримінальному. Такий стан речей можна
пояснити прагненням законодавця уніфікувати термінологію, яка використовується в різних видах судочинства щодо до актів судової влади. Проте
ситуацію, зазначає І.В. Андронов, коли практично одне й те саме найменування використовується для позначення родового і видового понять, не можна
вважати вдалою. Термін «рішення» традиційно використовується в цивільному процесуальному праві стосовно актів суду, якими вирішується справа по
суті, і він не повинен застосовуватися до інших актів, які не мають подібних
властивостей, до таких, наприклад, як ухвали суду. Крім того, плутанина в
термінології може призвести до різного тлумачення тих чи інших норм
закону. Більш коректним для визначення родового поняття, що застосовується
до всіх актів правосуддя в цивільному про цесі слід вважати термін
«постанови суду», який використовується в науці цивільного процесуального
права [2, с. 205]. Погоджуючись з тим, що використання одного найменування
для позначення родового і видового понять не можна вважати вдалим, важко
погодитись з тим, що термін «рішення» традиційно використовується в
цивільному процесуальному праві стосовно актів суду, якими вирішується
справа по суті, і він не повинен застосовуватися до інших актів, які не мають
подібних властивостей, оскільки цей термін використовується не тільки
стосовно судових актів цивільного процесуального судочинства, а й судових
актів адміністративного, господарського, конституційного та кримінального
судочинства. Відповідь на це питання на доктринальному рівні визначена у
Великому енциклопедичному словнику, де проведено розмежування понять
«судове рішення» і «рішення суду» [3, с. 781, 870]. Тут визначено, що судове
рішення – універсальна назва акта, що постановляє суд на будь-якій стадії
розгляду справи, в будь-якому виді провадження (ст. 11 Закону України «Про
судоустрій України»).
234
Процесуальне законодавство передбачає вимоги до форми і змісту
судового рішення. Воно має бути викладене письмово, а за змістом
відповідати вимогам, зазначеним у законі, підписане усім складом суду, що
брав участь у його постановленні. За колегіального розгляду справи суддя,
який не згодний з рішенням, після його підписання має право викласти свою
окрему думку у письмовій формі, що долучається до справи. Судове рішення
у порядку, який встановлено у законі, може бути оскаржене до апеляційних та
касаційних судів. Закон України «Про доступ до судових рішень» (2006)
визначає порядок доступу до судових рішень та ведення Єдиного державного
реєстру судових рішень [3, с. 870]. Тобто судове рішення є поняттям, що
узагальнює усі рішення всіх судів, незалежно від виду судочинства.
На відміну від судового рішення, зазначає В. І. Шишкін, рішення суду –
один з видів судового рішення, яке постановляють суди України за розглядом
справ по суті у конституційному, цивільному, господарчому, адміністративному та кримінальному судочинстві [3, с. 781]. Конституційний Суд України
за підсумками розгляду справи за конституційним поданням на своїх пленарних засіданнях постановляє рішення Конституційного Суду України щодо
конституційності законів та інших правових актів Верховної Ради України,
актів Президента України, актів Кабінету Міністрів України, правових актів
Верховної Ради Автономної Республіки Крим (ст. 13, 51, 61 Закону «Про
Конституційний Суд України», 1996).
Загальні суди, які здійснюють судочинство відповідно до норм Цивільного процесуального кодексу України ухвалюють: у першій інстанції рішення
місцевого суду – за розглядом справи по суті (ст. 208, 209, 215 ЦПК); в
апеляційній інстанції рішення апеляційного суду – у разі скасування рішення
суду першої інстанції і ухвалення нового рішення по суті чи зміни рішення
(п. 2 і 3 ч. 1 ст. 307, ст. 309, ч. 2 ст. 314, ст. 316 ЦПК); в касаційній інстанції
рішення касаційного суду – у разі скасування судових рішень попередніх
інстанцій і ухвалення нового рішення по суті чи зміни оскаржених рішень, не
передаючи справу на новий розгляд (п. 5 ч. 1 ст. 336, ст. 341, 343, ч. 2 ст. 344,
ст. 346 ЦПК); рішення Верховного Суду України у провадженні у зв'язку з
винятковими обставинами, за яким Верховний Суд має право скасувати судове
рішення попередніх інстанцій і ухвалити нове рішення по суті чи змінити
оскаржені рішення, не передаючи справу на новий розгляд (п. 5 ч. 1 ст. 358
ЦПК). Спеціалізовані суди, які діють і здійснюють судочинство відповідно до
норм Господарського процесуального кодексу України, за підсумками
розгляду справи по суті ухвалюють лише у першій інстанції – рішення
місцевого господарського суду (ст. 82 ГПК). У цивільному і господарському
235
судочинстві судові рішення по суті правових вимог поділяють на види про:
присудження, визнання, перетворення правовідносин.
Залежно від способу вирішення правових вимог визначають альтернативні чи факультативні рішення. Альтернативні рішення встановлюють можливі,
точно визначені способи реалізації рішення, які передбачені нормами матеріального права. За факультативним рішенням відповідач зобов'язаний до
виконання певних дій, а у разі неспроможності їх вчинення одночасно
визначається інший спосіб виконання. Законодавство передбачає вимоги до
форми і змісту рішення суду. Воно має бути викладене письмово, а за змістом
відповідати вимогам, які зазначені у законі, підписане усім складом суду, що
брав участь у його ухваленні. При колегіальному розгляді справи суддя, який
не згоден з рішенням, після його підписання має право викласти свою окрему
думку у письмовій формі, що долучається до справи. За змістом рішення суду
має чотири частини: вступну, в якій зазначаються найменування суду, справи,
сторін, дата ухвалення рішення, прізвища судді (суддів), прокурора, представників сторін та інших осіб, які брали участь у засіданні; описову, в якій
міститься стислий виклад вимог позивача, відзив на позовну заяву, клопотань,
пояснень і заяв сторін, їх представників та інших учасників процесу, опис дій,
що здійснив суд; мотивувальну, в якій суд зазначає обставини справи, причини виникнення спору, докази, на підставі яких суд дійшов суті рішення, і
мотиви відхилення інших доказів, норми закону, які суд застосував,
розв'язуючи спірні правовідносини; резолютивну, в якій має бути відображено
присуд щодо задоволення або незадоволення позовних вимог у відповідному
обсязі, взаємні компенсаційні зобов'язання, умови, способи і обов'язки сторін
щодо виконання рішення, розподіл судових витрат. Рішення суду у порядку,
який встановлений у законі, може бути оскаржене до апеляційного та касаційного суду. Вирішуючи спір, суд діє від імені України. У цьому виявляється
публічний характер рішення як владного акта. За змістом ст. 124 Конституції
України її положення про те, що судові рішення ухвалюються судами іменем
України, стосується рішень суду першої інстанції, ухвал суду касаційної
інстанції, ухвал і постанов суду наглядової інстанції, якими здійснюється
правосуддя (вирішуються вимоги по суті, скасовується або залишається без
зміни рішення суду та ухвали чи постанови вищого суду, що стосуються суті
вирішення справи). Ці положення Конституції України не поширюються на
ухвали, що стосуються руху справи, збирання доказів, відмови у прийнятті
заяви або її поверненні, припинення провадження, закриття справи, залишення заяви без розгляду тощо. Підсумовуючи викладене, можна дійти висновку,
що судове рішення є поняттям універсальним, родовим, яке включає в себе
вироки у кримінальних справах, рішення у цивільних, господарських справах,
236
постанови в адміністративних справах, рішення Конституційного Суду України, а також постанови та ухвали суду (судді). Залежно від виду судочинства
судові рішення розмежовуються на види: судові рішення в цивільному
судочинстві, судові рішення в господарському судочинстві, судові рішення в
адміністративному судочинстві, судові рішення в кримінальному судочинстві
та судові рішення в конституційному судочинстві, що відповідає конституційному їх визначенню, передбаченому ч. 5 ст. 124 Конституції України.
1.
2.
3.
Список використаних джерел
Грибальников А.В. Конституційно-правові основи судового рішення як акту
судової державної влади / Грибальников А.В.//Вісник Дніпропетровського
університету імені Альфреда Нобеля. – 2011. – №1(1) 8, с.80-84.
Андронов І.В. Питання класифікації рішень суду в цивільному процесі
України / І.В. Андронов // Університетські наукові записки. – 2006. – №3 4(19-20),с.204-207.
Великий енциклопедичний юридичний словник / за ред.. акад..НАН України
Ю.С. Шемшученка.-К.:ТОВ «Видавництво «Юридична думка»,2007.
Б.А. Омельчук
к .і. н.
Львівський університет бізнесу і права
СИСТЕМА ЗОВНІШНЬОЇ БЕЗПЕКИ
В ГАЛИЦЬКІЙ ЗЕМЛІ У XVI–XVII СТ.
(на прикладі пам’яток оборонного будівництва Львівщини)
Період втрати Україною своєї незалежності у XVI–XVII ст. відзначався посиленням суттєвим зовнішньої загрози з боку південних сусідів – турків та татар.
Спроби зупинити цей натиск не мали великих успіхів. Тому єдиним
дієвим засобом захисту від цих нападів стали замки.
До наших днів з різним ступенем збереженості дійшли сотні пам’яток XVI–
XVII ст., які дають уявлення про укріплення міст, замки і палаци, оборонні двори
та інкастельовані сакральні споруди різних конфесій. Свого часу вони стали
свідками як доленосних для усього українського етносу, так і локальних, менш
значущих подій, що знаходять своє місце на сторінках військової історії краю:
збройних конфліктів і воєн, нападів загонів турецьких і татарських можновладців,
народних повстань, шляхетських сутичок та ін.
237
Вивчення оборонного будівництва XVI–XVII ст. викликане сучасними
потребами удосконалення військово-патріотичного виховання, розвитку
вітчизняної воєнно-історичної науки та необхідністю поглиблення знань про
героїчне минуле нашої Вітчизни.
Згадані фортифікаційні споруди, які є важливою складовою матеріальної
культури українців, містять достовірну інформацію про рівень розвитку
виробничих і соціальних відносин, адже споруджували їх, як правило, тутешні
майстри з місцевих матеріалів, використовуючи при цьому давніші народні
традиції будівництва (від виготовлення будівельних матеріалів до застосування традиційної метричної системи). Поєднання захисних можливостей
укріплень західноєвропейського зразка і досягнень військово-будівельної справи
княжої доби об’єктивно сприяло захисту населених пунктів, підвищувало їх
обороноздатність.
Зацікавленість історією оборонного зодчества доби середньовіччя та
нового часу закономірно зростає. За роки незалежності України відбулися поважні наукові форуми, важливі питання військової історії розглядаються на
сторінках наукових та науково-популярних праць, краєзнавчих нарисах і спеціальних періодичних виданнях. Проте, через фінансову кризу сповільнюються темпи консерваційних та реставраційних робіт на пам’ятках оборонного зодчества. Особливо помітно це на прикладі Підгорецького замку на Львівщині, реставрація якого триває вже близько півтора десятка років, а кінця цім
роботам досі не видно. Зависла у повітрі, також, справа відбудови дерев’яного
замку XIII–XVI ст. в Тустані. Ця пам’ятка, що повстала внаслідок будівельної
активності у часи князя-короля Данила Галицького, багато сотень років успішно захищала населення від нападів татар та угорців.
Подібно, на місці давніших українських городищ та замчищ у XVI–XVII ст.
повставали десятки інших укріплень, які склали той оборонний щит
Львівської землі, що не давав можливість татарам в повній мірі збирати тут
ясир. Внаслідок появи чисельних державних та шляхетських замків татарам
довелося перебудувати свою стратегію набігів в напрямі уникання кам’яних
оборонних споруд (замків), побудованих на важливих військово-стратегічних
шляхах. Наявність оборонних споруд як осередку ефективного опору і плацдарму для переслідування ворога, що повертається з ясиром, було суттєвим
фактором зміни напряму походів татар.
Перспективність розгляду тематики оборонних укріплень XVI–XVII ст.
зумовлена в першу чергу багатою джерельною базою, що тривалий час чекала
свого дослідника. Врахування здобутків попередньої історіографії та накопичення
нових даних визначає потребу їх об’єктивного аналізу на сучасному науковому
рівні.
238
Актуальність теми дослідження зумовлена ще й тією обставиною, що в
українській історіографії наприкінці ХХ ст. стала помітною тенденція до розгляду
проблематики, пов’язаної з історією оборонного будівництва. Частково це
пояснюється тим, що в українській марксистській історіографії ця діяльність
розглядалася надто поверхово. Багато положень, що сформувалися під впливом
упереджень ідеологічного характеру, стали на заваді об’єктивного дослідження
ролі оборонного будівництва в історичному процесі, позаяк переважно вони
пов’язані з можновладними силами та структурами. Історики, зосередившись на
вивченні історії селянства і робітників, майже перестали звертати увагу на
питання участі князів, королів, шляхти, самоврядних міських органів у оборонному будівництві.
Воєнно-оборонна тематика, отже, виступає одним із важливих напрямків історичних студій, що потребує постановки і вивчення питань динаміки оборонного
кам’яного будівництва, ролі фортець, замків, оборонних дворів та інкастельованих
споруд у військових подіях, особливо під час набігів орд татарських і турецьких
можновладців.
Насамкінець зауважимо, що, незважаючи на довголітню традицію вивчення
оборонного будівництва доби середньовіччя, все ж мусимо констатувати, що воно
дуже поверхово і однобічно досліджене на регіональному ґрунті, в тому числі й на
теренах сучасної Львівщини. Відсутність такого роду праці, у якій слід встановити
як спільні риси, так і локальну своєрідність історичної еволюції кам’яного оборонного будівництва, спонукало нас звернутися до історії споруд цього призначення на “татарських шляхах”.
Серед важливих пам’яток, які належним чином не зберігаються та, практично, не досліджені можна назвати замок Гербуртів у Добромилі, Острозьких у
Старому селі та багато інших.
Саме завдяки цих непохитним твердиням Україна змогла примножити свій
демографічний потенціал, що в подальшому визначило її успіхи у боротьбі за
відновлення державної незалежності у XX ст.
239
Г.Б. Павлишин
Львівський університет бізнесу та права
СИСТЕМА ЕКОНОМІЧНОЇ БЕЗПЕКИ УКРАЇНИ
В КОНТЕКСТІ СТРАТЕГІЇ ПОЛІТИКИ БЕЗПЕКИ
На сьогоднішній день сфера забезпечення економічної безпеки потребує
додаткового регулювання. Відтак доцільно дослідити систему економічної
безпеки України. Стаття 17 Конституції України передбачає що найважливішою функцією держави є забезпечення економічної безпеки. [1] У науковій
літературі під економічною безпекою розуміють такий стан національної економіки, який дозволяє зберігати стійкість до внутрішніх і зовнішніх загроз і
здатний задовольняти потреби особи, суспільства, держави. [ 2, 3]
Національна економіка України містить такі складові: макроекономічна,
фінансова, зовнішньоекономічна, інвестиційна, науково-технологічна, енергетична, виробнича, демографічна, соціальна, продовольча безпека.
Саме тому, забезпечення економічної безпеки передбачає:
– дієвий захист права власності, оптимізація податкового навантаження
на бізнес, удосконалення регуляторного і корпоративного законодавства, обмеження монополізму і сприяння конкуренції, підвищення
ефективності регулювання фінансових і товарних ринків; створення на
цій основі сприятливих умов для підприємництва та інвестування,
скорочення матеріальних витрат в економіці та обмеження тіньової
господарської діяльності;
– підвищення ефективності використання державних коштів, забезпечення дієвого державного контролю за діяльністю суб'єктів природних
монополій, прозорості використання ними фінансових ресурсів, ефективності цінової і тарифної політики;
– забезпечення сталості фінансової системи, гнучкості валютного курсу
гривні, розширення кредитної підтримки економіки, зміцнення довіри
до фінансових установ;
– мінімізація негативного впливу на економіку зовнішньої кон'юнктури
та наслідків світової фінансово-економічної кризи;
– посилення дієвості захисту внутрішнього ринку від несумлінної конкуренції з боку підприємств-монополістів та постачальників імпортної
продукції;
– підвищення ефективності державного контролю за діяльністю підприємств, що мають стратегічне значення для економіки та безпеки
держави;
240
– оптимізація структури та обсягу зовнішнього боргу, недопущення
неконтрольованого відпливу капіталу за межі держави;
– стимулювання підвищення технологічного рівня української економіки, розвитку національної інноваційної системи та інноваційної
активності підприємств. [3]
До основних реальних та потенційних загроз національній безпеці в
економічній сфері на сучасному етапі законодавство відносить:
– істотне скорочення внутрішнього валового продукту, зниження інвестиційної та інноваційної активності і науково-технічного та технологічного потенціалу, скорочення досліджень на стратегічно важливих
напрямах інноваційного розвитку;
– ослаблення системи державного регулювання і контролю у сфері економіки;
– нестабільність у правовому регулюванні відносин у сфері економіки, в тому числі фінансової (фіскальної) політики держави;
– відсутність ефективної програми запобігання фінансовим кризам;
– зростання кредитних ризиків;
– критичний стан основних виробничих фондів у провідних галузях
промисловості, агропромисловому комплексі, системах життєзабезпечення; загострення проблеми підтримання в належному технічному
стані ядерних об'єктів на території України;
– недостатні темпи відтворювальних процесів та подолання структурної деформації в економіці;
– критична залежність національної економіки від кон'юнктури зовнішніх ринків, низькі темпи розширення внутрішнього ринку;
– нераціональна структура експорту з переважно сировинним характером та низькою питомою вагою продукції з високою часткою доданої вартості;
– велика боргова залежність держави, критичні обсяги державних зовнішнього і внутрішнього боргів;
– небезпечне для економічної незалежності України зростання частки
іноземного капіталу у стратегічних галузях економіки;
– неефективність антимонопольної політики та механізмів державного регулювання природних монополій, що ускладнює створення
конкурентного середовища в економіці;
– критичний стан з продовольчим забезпеченням населення;
– неефективність використання паливно-енергетичних ресурсів, недостатні темпи диверсифікації джерел їх постачання та відсутність
241
активної політики енергозбереження, що створює загрозу енергетичній
безпеці держави;
– "тінізація" національної економіки;
– переважання в діяльності управлінських структур особистих, корпоративних, регіональних інтересів над загальнонаціональними. [4]
Дослідження системи економічної безпеки України показало, що
оскільки економічна безпека є матеріальною основою для всіх інших складових національної безпеки, то потребує досконалої нормативно – правової
бази, яка б належним чином регулювала взаємовідносини між суб'єктами національної економічної безпеки, визначала їхні права, обов'язки та відповідальність. Зокрема, доцільно розробити Закон «Про економічну безпеку
України», а також Концепцію законодавства у сфері економічної безпеки та
відповідну Програму підготовки нормативно-правових актів, пов'язаних із
забезпеченням економічної безпеки.
1.
2.
3.
4.
Література:
Конституція України.28 червня 1996 р.: К.: Велес, 2011. – 48с.
Шлемко В.Т., Бінько І.Ф. Економічна безпека України: сутність і напрями
забезпечення: монографія / В.Т. Шлемко, І.Ф. Бінько. – К. : НІСД, 1997, –
144с.
Закон України «Про основи національної безпеки» [Електронний
ресурс]://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/964­15
Стратегія національної безпеки України « Україна у світі, що
змінюється». Затверджено Указом Президента України від 12 лютого
2007 року №105 (в редакції Указу Президента України від 8 червня
2012року №389/2012).
Р.В. Пинда
к. е. н., доцент, докторант,
Інститут регіональних досліджень НАН України
РЕГІОНАЛЬНА ПОЛІТИКА РОЗВИТКУ РЕГІОНАЛЬНИХ
БУДІВЕЛЬНИХ КЛАСТЕРІВ В УКРАЇНІ
Якщо концептуальні рішення відносно важливості та рамкових параметрів нормативно-правового і планово-методичного забезпечення державної
політики розвитку регіональних будівельних кластерів приймаються на
242
вищому рівні державного управління, то її безпосередня реалізація та впровадження здійснюється в регіонах та місцевому рівні.
Це потребує формування інституціонального базису, створення сприятливих умов для їх утворення і в подальшому розвитку, організації повноцінної
системи підтримки, обслуговування та захисту з боку регіональних і місцевих
органів влади. Відтак, важливо виробити стратегічні завдання регіональної
політики розвитку будівельних кластерів в регіонах України. Необхідність їх
обґрунтування обумовлена зростанням ролі будівельної галузі у всіх сферах
регіонального розвитку, потребою у впровадженні сучасних інноваційних
технологій як в будівельному виробництві, так і в системі його управління.
Розвиток регіональних будівельних комплексів в сучасних умовах потребує
більш удосконалених механізмів управління, здатних не лише критично якісно покращити фінансово-економічний стан галузі та збільшити обсяги будівельних робіт, але й об’єднати, генерувати та підтримати розвиток суміжних
видів економічної діяльності та покращити якість життя населення.
Своєю чергою представникам влади, відповідальним за розвиток регіональних будівельних кластерів, потрібно визначитися з потенційними перспективами
їх створення, стратегією функціонування, концепцією формування та залучення
необхідного інвестування; оцінити потенційних учасників кластеру, створити
відповідну інфраструктуру, впровадити інтеграційні інструменти взаємодії та
сформувати організаційні механізми функціонування і розвитку.
Інвестиційна підтримка на різних етапах становлення регіональних будівельних кластерів може бути державною, приватною чи державно-приватною, здійснюватися через різні фінансові інституції (асоціації, венчурні
фонди, фонди прями інвестицій, корпоративні венчурні інвестори, інвестиційні компанії, банки), передбачати пряме (здебільшого податкове) та опосередковане стимулювання (через інвестиційні та амортизаційні пільги.
Інституціональною основою створення і функціонування інвестиційноінноваційних площадок може виступати технопарк як система навчальних,
науково-дослідних, інвестиційних та інноваційних комплексів, що забезпечують адаптивну підготовку висококваліфікованих працівників, інженернотехнічного персоналу для будівельної галузі регіону, виконання науководослідних та проектно-конструкторських робіт і їх комерціалізації.
Отже, регіональна політика розвитку регіональних будівельних кластерів
являє собою сферу діяльності з управління економічними, фінансовими, інвестиційними, соціальними, науково-технічними, виробничими, екологічними та
іншими аспектами системного створення, а також дієвого та ефективного розвитку мережі територіальних інтегрованих структур (кластерів) та інституціонального забезпечення їх функціонування відповідно до державної
243
концепції, стратегічних та тактичних планових (програмних) документів. Її
головною метою є створення умов для взаємовигідної (для учасників кластеру, працівників, суспільства, галузі, національного господарства та держави)
інтеграції підприємств будівельної сфери та елементів функціональної і
допоміжної інфраструктури за для максимальної реалізації економічного
потенціалу галузі на регіональному рівні, забезпечивши таким чином істотний
внесок у зміцнення конкурентоспроможності національної економіки.
Першочерговими заходами для досягнення цього стратегічного завдання
є формування нормативно-правової, нормативно-методичної та нормативнотехнічної бази реалізації регіональних програм розвитку будівельних кластерів, розробка механізму інфраструктурного забезпечення, реконструкція
діючих виробництв будівельних матеріалів, конструкцій та комплектуючих
для забезпечення планових завдань зі зростання обсягів будівельних робіт та
послуг, розвиток інвестиційних та фінансових інструментів, організація
підготовки та перепідготовки кадрів, стимулювання впровадження нових
технологій у будівельному комплексі регіону.
До механізмів, що можуть застосовуватися при реалізації регіональної
політик розвитку будівельних кластерів належать: популяризація інтегрованих систем, організаційні заходи влади, забезпечення інформаційного обміну,
державне фінансування проектів, сприяння у формуванні мереж співробітництва, усунення бюрократичних перешкод співпраці, ресурсне забезпечення
діяльності кластерів та їх учасників, сприяння розвитку технопарків та бізнесінкубаторів.
Зауважимо, що наступним етапом (після кластеризації) національного
проекту розвитку будівельної галузі має стати системне міжрегіональне
будівельне співробітництво.
Літуратура
1. Державна регіональна політика України : Монографія / за ред. З. С. Варналія. – К.: НІСД, 2007. – 768 с.
2. Іщук С. О. Кластеризація економіки: зарубіжний досвід у контексті перспектив для України / Іщук С. О. / Соціально-економічні проблеми сучасного періоду України. Кластери та конкурентоспроможність прикордонних регіонів. –
Зб. наук. праць. – Вип. 3 (71) / НАН України. Ін-т регіональних досліджень;
Редкол.: Відп. ред.Є. І. Бойко. – Львів, 2008. – С.209-2012.
3. Асаул А. Н. Закономерности и тенденции развития современного
предпринимательства: Кластеры – сетевые территориальне. –
Інтернет-ресурс Адміністративно-управлінського порталу [Режим
доступу] : http://www.aup.ru/books/m76/.
244
Ю. В. Пинда
к. е. н.,
доцент кафедри фінансів та кредиту
Львівського університету бізнесу та права
РОЗВИТОК БУДІВЕЛЬНОГО КОМПЛЕКСУ У КОНТЕКСТІ
РЕАЛІЗАЦІЇ СТРАТЕГІЧНИХ ПРІОРИТЕТІВ ДЕРЖАВНОЇ
ПОЛІТИКИ
В умовах кризових явищ та нестабільності розвитку економіки, погіршення макроекономічних показників та відчутного зниження рівня життя населення особливого значення набувають питання посилення конкурентоспроможності пріоритетних для державного розвитку галузей та господарських
комплексів. Важливо визначити пріоритетні види економічної діяльності
економіки, які першочергово потребують конструктивних змін, оскільки вони
є базовими та мають суттєвий вплив на соціально-економічний розвиток
країни та її регіонів. До них, без сумніву, відноситься будівництво та суміжні
галузі. Забезпечення розвитку будівельного комплексу є стратегічним завданням з огляду на його участь у створенні основних фондів інших галузей економіки, а також забезпеченні населення одним з первинних суспільних благ –
житлом.
Підприємства та організації будівельного комплексу функціонують в
умовах ринкових відносин, де ринок будівельної продукції до кінця 2008 р.
постійно розвивався і зумовлював зростання конкуренції між його учасниками, появу нових форм взаємовідносин та інструментів управління суб’єктами
ринку. Проте сьогодні відсутній єдиний загальний ринок для всіх учасників
виробництва будівельної продукції, що пов’язано з багатьма її специфічними
ознаками. Кожен учасник будівельного комплексу функціонує в умовах конкуренції з підприємствами чи організаціями того ж напряму діяльності (ринку
сировинних ресурсів, будівельних матеріалів, конструкцій, обладнання; фінансовому ринку; проектних робіт; підрядних робіт; ринку нерухомості).
Існує вагомий вплив на діяльність будівельних підприємств факторів
макросередовища – неадекватність державної політики, нормативно-правової
бази вимогам ринку, високий рівень інфляції тощо. Спостерігаються також
такі негативні тенденції: посилення боротьби за владу та конкуренції між
різними державними органами за право прийняття рішень у сфері регулювання ринку нерухомості; поширення “державного підприємництва” – лобіювання чиновниками інтересів тих чи інших підприємств, що дестабілізує ринок,
245
стримує приплив іноземних інвестицій та призводить до збільшення рівня
трансакційних витрат.
Підвищення конкурентоспроможності будівельного комплексу потребує
переходу від консервативних підходів адаптації та мобілізації до стратегії
модернізації та подальшого росту на основі інноваційного підходу, в рамках
якого проходить селекція ефективних інститутів та інструментів соціальноекономічного розвитку. Ефективна реалізація стратегічних рішень щодо
посилення конкурентоспроможності продукції будівельного комплексу, як на
рівні підприємства, так і вищих органів ієрархії управління потребує обов’язкового врахування внутрішніх та зовнішніх факторів впливу, а також специфічних особливостей будівельного комплексу чи окремих територій.
Сучасні умови господарювання підприємств будівельного комплексу
вимагають встановлення нових підходів до управління, контролю, організації
мотивації в будівництві та удосконалення його інституційного забезпечення,
яке повинно формуватися на чітко визначеній методологічній основі та мати
виважену обґрунтовану структуру. Наявність ефективних інститутів сприяє
зменшенню затрат учасників ринку на домовленості між собою та забезпечення їх виконання.
Невід’ємною складовою інституційного забезпечення будівельного комплексу повинна стати ефективна регуляторна політика та система нормативноправового, організаційно-економічного, фінансового регулювання діяльності
контрагентів будівельного комплексу, а також розробка органами місцевої та
центральної влади низки заходів щодо стабілізації стану у цій сфері, з врахуванням потреб в енергозбереженні, із урахуванням економічних, інституційних, організаційних та соціальних складових стимулювання енергоощадності на регіональному рівні.
Література
1. Асаул А.Н. Феномен инвестиционно-строительного комплекса или сохраняется строительный комплекс страны в рыночной экономике : [монографія] :
[Елек. рес.] / А.Н. Асаул. – Режим доступу: http://www.aup.ru/books/m65/.
2. Данильченко Є.П. Про деякі політекономічні аспекти аналізу конкурентоспроможності будівельного комплексу України / [Є. П. Данильченко, І. А. Островський, О. А. Шекшуєв]. – Харків : ХНАМГ. – № 77, 2007. – С. 147-150.
3. Жилин А.Н. Особенности становлення и функционирования современных промышленно-строительных комплексов : автор. дис. на соискание
ученой степени канд. эк. наук : спец. 08.00.05 “Экономика и управление
народным хозяйством (строительство)” / Алексей Николаевич Жилин.
Москва, 2001. – 22 с.
246
4. Інформаційний портал будівельної галузі. С-портал: [Електронний ресурс] /
Режим доступу: http://www.info-build.com.ua/about.php.
5. Клюев А. Хозяйственный механизм межотраслевого строительного
комплекса / А. Клюєв. – Л.: Изд-во Ленинградского ун-та, 1986. – с.41.
Є.К. Пирожак
к. е. н, доцент
Львівський університет бізнесу та права
ФОРМУВАННЯ ТА РОЗВИТОК ТРУДОВОГО ПОТЕНЦІАЛУ
УПРАВЛІНСЬКИХ КАДРІВ В УМОВАХ РИНКОВИХ ВІДНОСИН
Серед важливих чинників, що впливають на ефективність функціонування
підприємств, знаходиться трудовий потенціал управлінських кадрів. Прогресивні
тенденції економічного розвитку України можна забезпечити шляхом розвитку
здатності працівників системи управління підприємствами ефективно реагувати
на об’єктивні процеси ускладнення внутрішнього і зовнішнього середовища.
Без адекватної оцінки трудового потенціалу управлінських кадрів, його
формування та безперервного розвитку, визначення факторів, що впливають
на нього, не можна розробити програму удосконалення управлінської діяльності. За цих умов існує нагальна потреба у розробці сучасних підходів до
формування та розвитку трудового потенціалу управлінських кадрів з метою
забезпечення більш високого професійного рівеня та вищої конкурентоспроможності господарських суб’єктів.
Формування трудового потенціалу професійних кадрів управління – це
процес становлення трудового потенціалу професійних керівників і фахівців,
що відповідає вимогам соціально-економічних систем.
Найбільшої ефективності у формуванні трудового потенціалу управлінських кадрів можна досягти при забезпеченні системного застосування таких
принципів: самоврядування, особистісний підхід, колективність, єдність
навчання і виховання, професіоналізм, безперервність, якість, пріоритетність
та обов’язковість, гнучкість, самостійність, диференцийність, ефективність.
Виділяючи формування трудового потенціалу управлінських кадрів як важливий елемент реалізації тактичних та стратегічних цілей організації, необхідно
звернути увагу на професійний розвиток управлінських кадрів як основу
оновлення та збагачення трудового потенціалу.
На основі дослідження різних підходів до побудови процесу професійного
розвитку управлінських кадрів можна констатувати, що якісна зміна кадрів
247
управління, відбувається у результаті зовнішнього впливу та з ініціативи самого
управлінського працівника, для забезпечення відповідності до умов діяльності,
які постійно змінюються. Це безперервний процес цілісного розвитку особистості – суб’єкта управлінської діяльності, що дозволяє перемістити предмет
управлінської діяльності до нового якісного стану. Безперервність при цьому
означає багатократний вплив на трудовий потенціал управлінських кадрів з метою формування додаткових якісних характеристик управлінської компетентності, що забезпечують розвиток організації.
Серед першочергових завдань використання ефективних методів оцінювання трудового потенціалу управлінських кадрів знаходиться необхідність
реалізації на практиці підходів кадрового менеджменту. Критерії оцінювання
управлінського персоналу мають постійно змінюватись в залежності від економічної ситуації у державі, регіоні, враховувати специфіку суб’єкта господарювання, стан внутрішнього та зовнішнього середовища. Одночасно існує
велика кількість суб’єктивних переваг осіб, які приймають кадрові рішення.
Тобто оцінювання стану трудового потенціалу управління та його прогнозування на перспективу мають здійснюватись з урахуванням факторів як
об’єктивного, так і суб’єктивного характеру.
На основі узагальнення існуючих наукових підходів можна запропонувати визначення трудового потенціалу управлінських кадрів як сукупності
фізичних властивостей, теоретичних знань, практичного досвіду та індивідуальних особливостей управлінських працівників та особистісних можливостей
мотивовано здійснювати цілеспрямований вплив на використання та розвиток
потенціалу працівників у відповідності до стратегічної мети функціонування
організацій у ринковому середовищі. Трудовий потенціал управлінських кадрів є
складним та багатоструктурним соціально-економічним утворенням і містить
такі якісні компоненти: психофізіологічний, особистісний і професійнокваліфікаційний.
Проведене дослідження формування та розвитку трудового потенціалу
управлінських кадрів у сучасних організаціях дозволило виділити чинники,
що визначають можливість адаптації трудового потенціалу управлінських
кадрів до сучасних вимог менеджменту людських ресурсів: особисті характеристики управлінців, тактика і стратегія менеджменту людських ресурсів,
наявність організаційної культури, командна робота, внутрішньофірмова
підготовка керівників.
Список літератури:
1. Ревва А.Н. К вопросу использования трудового потенциала в период
перехода к рыночным отношениям // Экономические проблемы и
перспективы стабилизации экономики Украины: Сб. научн. тр. / НАН
248
Украины. Ин-т экономики промышленности; Редкол.: А.И. Амоша (отв.
ред.) и др. – Донецк, 1997. – с. 134 – 137.
2. Управління трудовим потенціалом / [Васильченко В.С., Гриненко А.М.,
Грішнова О.А., Керб Л.П.]. – Навч. посіб. – К: КНЕУ, 2005. – 403 с.
3. Янковська Л.А. Оптимізація трудового потенціалу в системі менеджменту
персоналу промислового підприємства // Актуальні проблеми економіки. –
2006. – № 9. – с. 200–203.
Н.Н. Пойда-Носик
к. е. н., доцент
кафедри фінансів і банківської справи,
Ужгородський національний університет
ТЕОРЕТИЧНІ ОСНОВИ РОЗРОБКИ КОНЦЕПЦІЇ
ФІНАНСОВОЇ БЕЗПЕКИ АКЦІОНЕРНОГО ТОВАРИСТВА
Тема управління фінансовою безпекою бізнесу стає все більш популярною. Про це свідчать не тільки численні семінари та публікації, а й практика
провідних зарубіжних компаній. Багато корпоративних компаній (у першу
чергу, акціонерних товариств) неодноразово стикаються з необхідністю
створення ефективних систем захисту власності та фінансових інтересів від
різного роду загроз, які генеруються внутрішнім та зовнішнім середовищем.
Це зумовлює актуальність поглиблення теоретичних підходів до управління
ефективністю системи фінансової безпеки корпоративних підприємств, методів їх практичної реалізації та організаційного забезпечення подібної системи.
Саме розробка деталізованої, розгорнутої концепції є початком формування
ефективної системи фінансової безпеки.
Як відомо, концепція визначається як система поглядів, ідей, цільових
установок, пронизаних єдиним, визначальним задумом, провідною думкою,
що містить постановку і шляхи вирішення виявлених проблем. До будь-якої
концепції існують такі вимоги:
1. Конструктивність. Така вимога буде визнана реалізованою, якщо в
концепції знайде відображення: початковий стан об'єкта, на перетворення
якого спрямована концепція; стан об'єкта, досягнутий в результаті реалізації
концепції; заходи, необхідні для досягнення сформульованих у концепції
цілей; кошти, необхідні і достатні для досягнення поставлених цілей; джерела
ресурсного забезпечення, що використовуються в ході реалізації концепції;
249
механізм реалізації концепції, тобто способи (методи) використання виділених коштів і ресурсів.
2. Інтегрованість. Мається на увазі, що концепція ФБ повинна бути
складовою концепції економічної безпеки та відповідати цілям загальної
концепції фінансового розвитку компанії.
3. Відкритість. Розроблена концепція повинна давати можливість в її
рамках реагувати на зміну умов реалізації концепції і вносити корективи в
реалізацію у разі їх необхідності.
Вищевказані вимоги диктують в якості обов'язкової умови включення в
логічну структуру концепції наступних позицій:
1) виявлення об'єкта і предмета захисту в системі фінансової безпеки,
визначення їх сутності;
2) чітке формулювання ролі концепції і завдань, які вирішуються при її
реалізації;
3) виділення умов, необхідних і достатніх для реалізації концепції, і
зіставлення їх з реально існуючими;
4) визначення кола заходів, що забезпечують необхідний рівень фінансової безпеки акціонерного товариства (АТ) при реалізації концепції, а також
шляхів їх здійснення;
5 ) формулювання критеріїв успішності заходів по розробці концепції, а
також по оцінці результатів її реалізації.
Концепція фінансової безпеки акціонерного товариства повинна мати
вигляд офіційно затвердженого документу, в якому відображена система поглядів, вимог і умов організації заходів фінансової безпеки власників компанії.
Орієнтовна структура концепції може мати наступний вигляд:
I. Опис проблемної ситуації у сфері фінансової безпеки підприємства.
Цей опис включає: перелік потенційних і реальних загроз безпеки, їх класифікація і ранжування; аналіз причин і факторів зародження загроз; оцінку
ймовірних негативних наслідків реалізації загроз для підприємства.
II. Механізм забезпечення фінансової безпеки. На думку автора, цей механізм
доцільно розглядати як сукупність чітко визначених дій суб’єктів забезпечення
фінансової безпеки по створенню надійних умов гарантування захисту об’єкту
фінансової безпеки від негативного впливу внутрішніх і зовнішніх загроз.
Розробка такого механізму повинна базуватися на визначенні цілей, завдань,
функцій і принципів забезпечення фінансової безпеки та використанні відповідного інструментарію (методів, важелів, форм, засобів забезпечення) для
досягнення основної мети системи ФБСП. Розробка механізму може включати
в себе: визначення об'єкта і предмета безпеки підприємства; формулювання
політики і стратегії безпеки; визначення цілей, завдань та принципів
250
забезпечення ФБ; вибір критеріїв і показників оцінки рівня ФБ; створення
оргструктури з управління системою фінансової безпеки компанії.
III. Заходи з реалізації заходів безпеки. Цей етап передбачає: визначення
суб'єктів ФБ та їх ролі; розрахунок коштів та визначення методів забезпечення
безпеки; здійснення контролю та оцінки процесу реалізації концепції.
Важливу роль при розробці концепції фінансової безпеки суб’єктів підприємництва займає також стратегія, суть якої зводиться до формування
довгострокових цілей безпечного розвитку, вибору найбільш ефективних
шляхів їх досягнення, а також адекватного коригування форм та способів
захисту інтересів при зміні умов функціонування суб’єктів господарювання
внаслідок впливу зовнішніх факторів. Стратегія фінансової безпеки має бути
орієнтована на розробку і послідовне здійснення заходів щодо закріплення і
розвитку позитивних процесів і подолання негативних тенденцій у сфері
фінансових відносин. При цьому мають бути визначені найближчі цілі цієї
стратегії та механізми їх реалізації.
Необхідно мати на увазі, що найбільш повне уявлення про систему
фінансової безпеки АТ можна отримати після вивчення офіційно прийнятих
документів по концепції безпеки підприємства, комплексної програми забезпечення безпеки підприємства та планів підрозділів підприємства з реалізації
цієї програми. Сформована на науковій основі система фінансової безпеки АТ
є організаційною основою створення відокремленого структурного підрозділу –
служби фінансової безпеки.
Ж.В. Семчук
к. е. н,
доцент кафедри фінансів та кредиту
ПВНЗ “Львівський університет бізнесу та права”
ОСНОВНІ ПРОБЛЕМИ, ЩО ЗУМОВЛЮЮТЬ ЗНИЖЕННЯ РІВНЯ
РЕНТАБЕЛЬНОСТІ ПІДПРИЄМСТВА
Ефективність функціонування підприємств зазвичай оцінюється за
допомогою фінансових індикаторів. Сьогодні науковці налічують декілька
сотень фінансових індикаторів (від вузькоспеціалізованих до інтегральних).
Результатом комерційної діяльності підприємства є прибуток (перевищення
сукупних доходів над сукупними витратами; відображає ефективність підприємницької діяльності), а ступень прибутковості суб’єкта господарювання
характеризує його рентабельність. В таких умовах виникає необхідність у
251
наведенні переліку основних (ключових) проблем, які можуть спричинити
кризи прибутковості.
В результаті аналізування літературних джерел та практики функціонування підприємств, однозначно необхідно погодитись з позиціями науковців
А.Г. Загороднього та Г.Л. Вознюка [1, с. 492], що рентабельність – виражений
у відсотках відносний показник прибутковості, який характеризує (відображає) ефективність витрат підприємства загалом або ефективність виробництва
окремих видів продукції (товарів, технології). Рівень рентабельності обчислюється як відношення величини прибутку, отриманого за певний період часу
(рік, квартал, місяць), до середньої за цей період вортості засобів виробництва
чи до загальної величини витрат на виробництво.
З огляду на вищевикладене та як свідчать результати досліджень, ключовими проблемами, що можуть зумовити кризи прибутковості підприємства
є [2, с. 169; 3 – 7]:
1) зростання собівартості продукції за незмінності ринкових цін на неї;
2) несприятливе співвідношення цін та собівартості;
3) невиправдане коригування цін (зниження або підвищення);
4) низький попит на продукцію підприємства;
5) низькі обсяги реалізації;
6) збитковість окремих структурних підрозділів;
7) невигідні для підприємства ціни на ресурси;
8) відсутність на підприємстві належного контролю за використанням
ресурсів;
9) високі процентні ставки;
10) неефективний менеджмент;
11) неефективна маркетингова політика;
11) нераціональна виробничо-адміністративна структура підприємства;
12) наявність збитків, отриманих від інших видів діяльності (інвестиційної, фінансової) тощо.
Усунення вищезазначених проблем сприятиме (ключові аспекти, напрями):
1) нейтралізації цих криз у відповідних сферах;
2) покращенню рівня рентабельності підприємств.
1.
2.
Список використаної літератури:
Загородній А.Г. Фінансово-економічний словник / А.Г. Загородній, Г.Л.Вознюк. – Львів: Вид. Нац. ун-ту “Львівська політехніка”, 2005. – 714 с.
Мельник О.Г. Системи діагностики діяльності машинобудівних підприємств: полікритеріальна концепція та інструментарій: [монографія] /
О.Г. Мельник. – Львів: Видавництво Львівської політехніки, 2010. – 344 с.
252
3.
4.
5.
6.
7.
Василенко Л.П. Фінанси підприємства у схемах і таблицях: [наочн. навч.
посіб.] / Л.П. Василенко, Л.В. Гут, О.П. Оксеєнко. – К.: Дакор, 2006. – 344 с.
Фінанси підприємств: [підручн.] / Кер. авт. кол. і наук. ред. проф. А.М. Поддєрьогін. – [3-тє вид., перероб. та доп.]. – К.: КНЕУ, 2001. – 460 с.
Михайлюк О. Як читати і аналізувати фінансову звітнісь: [посібн. для
членів наглядових рад та керівників акціонерних товариств] / О. Михайлюк. – Міжнародна Фінансова Корпорація. – 2004. – 108 с.
Бець М.П. Планування рентабельності виробництва / Бець М.П. // Економіка України. – 2007. – №2. – С. 40–45.
Алєксєєнко В. Рентабельність підприємства в умовах трансформації
ринкових процесів / В. Алєксєєнко // Економічний вісник університету. –
Переяслав-Хмельницький, 2010. – Вип. 14. [Електронний ресурс]. – Режим
доступу: http://archive.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/Evu/2010_14/Alekseenko.pdf
Ю.І. Семчук
викладач кафедри судоустрою, прокуратури та адвокатури
Р.М. Скриньковський
викладач кафедри демографії, трудових відносин і соціальної політики
ПВНЗ “Львівський університет бізнесу та права”
КОНЦЕПЦІЯ ФОРМУВАННЯ
НАЦІОНАЛЬНОЇ БЕЗПЕКИ УКРАЇНИ
Сьогодні не існує чіткого та комплексного визначення сутності національної безпеки. Відповідно до позиції екс-заступника Секретаря Ради національної
безпеки і оборони України С. Пирожкова, “національна безпека – це система
державних та суспільних гарантій, що забезпечують стабільний розвиток
нації, захист базових цінностей та інтересів, джерел духовного і матеріального
добробуту від зовнішніх та внутрішніх загроз” [1; 2, с. 82]. За визначенням Генерального прокурора України В. Пшонки, “захищеність життєво важливих інтересів людини і громадянина, суспільства і держави, за якої забезпечується стабільне виявлення, попередження та нейтралізація реальних і потенційних загроз
національним інтересам, становить зміст національної безпеки” [3, с. 6].
Згідно з методологічним підходом, враховуючи [1–3], національна безпека – це комплексна категорія (або поняття), що має трирівневу структуру і
підпорядковується закономірностям функціонування та розвитку, які властиві
складним системам. Зважаючи на характер і рівень загроз, проблеми
253
нацбезпеки можна вирішити завдяки поєднання таких вимірів: національний;
регіональний; глобальний. Для ефективного забезпечення національної безпеки важливою є наступна умова: вищезазначені виміри національної безпеки
повинні бути синхронізованими та підсилювали один одного з точки зору
ефективності і результативності (або в системі “інформація – ресурс – час”).
Крім цього, зважаючи на особливості формування основних принципів та
створення відповідних механізмів забезпечення національної безпеки України
в умовах соціальних трансформацій, враховуючи [3; 4, с. 10 – 11], її доцільно
розглядати з позиції таких основних рівнів (об’єкти національної безпеки):
безпеки людини (А), суспільства (В), держави (С) і та підтримання їх оптимального стану шляхом створення необхідних умов для реалізації життєво
важливих інтересів. Тобто, національна безпека – рівень захищеності, який
забезпечує добробут людини, стабільність суспільства, суверенітет та територіальну цілісність держави. Концепція формування національної безпеки
України представлено на рис. 1.
А
Умовні позначення:
Е – національна безпека України;
А – безпека людини і громадянина;
В – безпека суспільства;
С – безпека держави
E
В
C
Рис. 1. Концепція формування національної безпеки України
Джерело: на підставі [1 – 6; 7, с. 152; 8]
Відповідно до ЗУ “Про основи національної безпеки України” суб’єктами
забезпечення національної безпеки України є [8]: Президент України;
Верховна Рада України; Кабінет Міністрів України; Рада національної безпеки
і оборони України; міністерства та ін. центральні органи виконавчої влади;
Національний банк України; суди; прокуратура України; місцеві державні
адміністрації та органи місцевого самоврядування; Збройні Сили України,
Служба безпеки України, Служба зовнішньої розвідки України, Державна
254
прикордонна служба України та ін. військові формування; громадяни України,
об’єднання громадян.
З рис. 1 очевидно, що важливий критерій цього поняття полягає у наступному: взаємна відповідальність людини, суспільства та держави лежить в
основі забезпечення безпеки, де останнє повинно перебувати в центрі уваги
державної політики національної безпеки України. Враховуючи інформацію у
[3; 5; 6; 8], в системі забезпечення національної безпеки лежить організована
державою у рамках законодавства узгоджена діяльність сукупності соціальних
суб’єктів (державних органів, громадських організацій, окремих громадян та
ін.) щодо захисту національних інтересів, попередження та подолання загроз.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Список використаної літератури:
Пирожков С. Національна та регіональна безпека: погляд України / С. Пирожков // Нова безпека. – 2003. – квітень. – С. 9.
Федуняк С. Національна безпека України в контексті сучасних процесів у
Європі та на пострадянському просторі / C. Федуняк // Матер. конф.
випускників програм наукового стажування у США [“Національна безпека
України”], (Чернігів, 16-19 вересня 2004 р.). – К.: Стилос, 2004. – С. 81–89.
Пшонка В. Роль прокуратури в забезпеченні національної безпеки України /
В. Пшонка // Вісник Національної академії прокуратури України. – 2011. –
2 – С. 5 – 10.
Дзьобань О.П. Національна безпека в умовах соціальних трансформацій
(теоретико – методологічний аналіз): дис. ... д-ра філос. наук: 21.03.01 /
О.П. Дзьобань. – К., 2005. – 383 с.
Даніл’ян О.Г. Національна безпека України: сутність, структура та напрямки реалізації: [навч. посібн.] / О.Г. Даніл’ян, О.П. Дзьобань, Х.І. Панов. – Х.:
Фоліо, 2002. – 285 с.
Горбулін В. Актуальні питання організації стратегічного планування державної політики національної безпеки України / В. Горбулін // Стратегічна
панорама. – 1999. – № 3. – C. 12 – 19.
Модернізація України – наш стратегічний вибір: Щорічне Послання
Президента України до Верховної Ради України. – К., 2011. – 416 с.
Закон України “Про основи національної безпеки України” 19.06.2003 р.
N
964-IV
[Електронний
ресурс].
–
Режим
доступу:
http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/964-15
255
УДК 658.152:330.341.1
Н. С. Ситник
к. е. н. доцент,
Львівської державної фінансової академії
ІНВЕСТИЦІЙНО-ІННОВАЦІЙНІ МЕХАНІЗМИ СТИМУЛЮВАННЯ
МОДЕРНІЗАЦІЇ СФЕРИ ТОВАРНОГО ОБІГУ
Нерозривне поєднання інвестицій та інновацій залишається актуальним і
в контексті дослідження особливостей модернізації сфери товарного обігу.
Питання розвитку внутрішньої торгівлі, а також безпосередньо інвестиційно-інноваційної модернізації сфери товарного обігу досліджували вченіекономісти Г. М. Богославець, Н. Возіянової, Л. О. Лігоненко, Г. Л. Піратовський, М. Рошка, А. А. Садекова, А. А. Шубина та ін.
Модернізація характеризує варіант розвитку, удосконалення, накопичення
позитивних якісних змін, які зазвичай (але не завжди) пов’язані з позитивними
кількісними перетвореннями (економічними, соціальними, демографічними,
культурними та ін.) [1,с.6]. Відтак, комплексне узагальнення теоретичного базису модернізації набуває важливого значення й з проекцією на сферу товарного
обігу задля забезпечення позитивних якісних змін її еволюції та розвитку.
Вагоме соціально-економічне призначення (яке полягає в поєднанні
виробництва і споживання з метою як найповнішого задоволення зростаючих
економічних потреб споживачів, які визначають характер руху товарів, його
якісний та кількісний склад [2, c.21-22]) та виникаючі в зв’язку з цим взаємовпливи і взаємовідносини з іншими видами економічної діяльності (зокрема,
сільським господарством, промисловістю, сферою споживчих послуг), зі свого
боку обумовлюють потребу в модернізації товарного обігу. Саме цими аспектами обумовлюється важливість теоретико-методичного узагальнення потреби, особливостей та напрямів модернізації сфери товарного обігу. Більше
того, актуальність обґрунтування теоретично-прикладних рішень з ефективного управління модернізацією системи товарного обігу посилюється в умовах
трансформаційних змін при переході від однієї системи господарювання до
іншої, адже це об’єктивно потребує перебудови всієї системи торгівлі, механізмів управління її розвитком як для підприємств, так і для органів державного управління. Економічна модернізація передбачає й постійне удосконалення підходів, методів та механізмів управління економічними процесами,
тобто не менш важливим стає її організаційно-управлінський аспект.
Результати модернізації сфери товарного обігу залежать від задоволеності
населення у придбанні і споживанні товарів та послуг, що обумовлює
256
врахування її соціального аспекту як процесу формування (модернізації)
відкритого громадянського суспільства з динамічно реагуючими демократичною та соціальною системами, які функціонують на основі ринкових
відносин та правового узгодження проблем відносин власності, з такими
складовими, як: створення мобільного суспільства; рольовий характер взаємодії (за якого очікування та поведінка громадян обумовлені їх суспільним
статусом і соціальними функціями); інституціональна система регулювання
відносин; функція соціального управління з виділенням різноманітних
соціальних інститутів [3].
Узагальнення наукових праць в сфері інвестиційно-інноваційної модернізації дозволяє стверджувати, що істотним та необхідним доповненням до
інституційно-правових методів стимулювання інвестиційно-інноваційної модернізації сфери товарного обігу слугують економічні методи.
М. Рошка у праці «Развитие внутренней торговли: Украина, Россия, Белорусь» доводить, що сучасні тенденції розвитку торгівлі відбуваються
здебільшого інтенсивним шляхом, а не екстенсивним, що пов’язане передусім
з інноваційним розвитком підприємств торгівлі [4, с.460-462].
На думку Н. Возіянової, перспективним напрямом інвестиційно-інноваційної модернізації сфери товарного обігу є застосування інноваційних підходів у відносинах з споживачами [4, с.494-499].
Подальший розвиток цієї проблеми можна побачити у праці [5, с.72-83],
де обґрунтовуються результати застосування сучасних інвестиційно-інноваційних механізмів модернізації торговельного процесу.
Отже, позитивний ефект модернізації аналізованої сфери можливий лише
на засадах плановості процесів модернізації та шляхом створення адекватного
сприятливого для цього підприємницького середовища у сфері торгівлі та її
інфраструктури.
Література:
1. Этатистские модели модернизации // Отв. ред. д.философ.н. В. Н. Шевченко. – М.: ИФРАН, 2002. – 154 с.
2. Апопій В.В. Структурна перебудова сфери товарного обігу // Економічна
теорія: сучасні проблеми розвитку сфери товарного обігу: Матеріали
міжнар. наук.-практ. конф. Тези доповідей (24-25 жовтня 2002р.) / Відп.
ред. В.Д. Лагутін: у 2 ч. – К., 2002. – ч. 1. – С. 21-22.
3. Алимарин С. И. Социальная эволюция и идеология // Официальный Інтернет-ресурс Московской организации литераторов. Режим доступа:
http://moljane.narod.ru/Journal/03_1_mol/03_1_content.html.
257
4. Развитие внутренней торговли: Украина, Россия, Белорусь [Текст] :
Монография / под ред. А. А. Шубина, А. А. Садекова. – Донецк: ДонНУЭТ,
2009. – 550 с.
5. Трансформаційні процеси в торгівлі України в умовах інтернаціоналізації :
Монографія / [Л. О. Лігоненко, Г. М. Богославець, Г. Л. Піратовський та
ін.]; за ред. Л. О. Лігоненко. – К: КНТЕУ, 2009. – 334 с.
Р.М. Скриньковський
викладач кафедри демографії, трудових відносин і соціальної політики
Ж.В. Семчук
к.е.н, доцент кафедри фінансів та кредиту
Б.О. Кошовий
ст. викладач кафедри фінансів та кредиту
ПВНЗ “Львівський університет бізнесу та права”
КОНЦЕПТУАЛЬНІ ЗАСАДИ ВИВЧЕННЯ
ТРАНСАКЦІЙНИХ ВИТРАТ ПІДПРИЄМСТВА
Ринкові трансформації та посилення конкуренції поступово розширюють
зони взаємодії суб’єктів господарювання та ускладнюють трансакції між
ними. Сьогодні суб’єктивізм і опортумізм учасників трансакції, у певній мірі,
провокують виникнення трансакційних ризиків та загрожують суб’єктам
господарювання формування трансакційних витрат, які у будь-якому випадку
впливають на результативність і ефективність їх виробничо-господарської
діяльності.
Концепція – це система поглядів, теоретичних положень, основних
думок щодо об’єкта дослідження, які об’єднані певною головною метою
[1, с. 195; 2, с. 16].
В результаті аналізування літературних джерел та практики функціонування підприємств, однозначно необхідно погодитись з позицією науковця
Н.М. Левченко [3, с. 343] (в основі лежить тлумачення Р.Г. Коуза – Лауреата
Нобелівської премії з економіки у 1991 р. за відкриття та пояснення сутності
трансакційних витрат і майнових прав для інституціональної структури та
функціювання економіки), що трансакційні витрати – це витрати, що пов’язані
з організацією взаємодії та координації взаємовідносин між суб’єктами господарювання (або враховують основні сили, що діють у мікросередовищі підприємства: постачальники, конкуренти, маркетингові посередники, клієнтура
258
та контактні аудиторії [4, с. 18–20; 5]), які спрямовані на створення умов ефективного ведення господарської діяльності та передбачають зменшення
економічних вигод внаслідок вибуття активів або збільшення зобов’язань за
розрахунками.
З огляду на вищевикладене і як свідчать результати досліджень праць
[3, с. 344; 6, с. 97] та практики, ключову (базову) класифікацію трансакційних
витрат можна представити таким чином:
1) витрати на пошук інформації (витрати часу та ресурсів на отримання і
обробку інформації, витрати від недосконалості інформації, витрати на пошук
покупців та продавців тощо);
2) витрати по забезпеченню права власності (витрати на отримання
ліцензії, витрати на відкриття рахунків в банку тощо);
3) витрати на проведення переговорів та укладання угод (витрати на
переговори, витрати по укладанню та обслуговуванню угод, витрати на
проходження бюрократичних процедур тощо);
4) витрати на вимірювання (витрати на придбання обладнання для контролю якості, витрати на стандартизацію, витрати на придбання права на
торгову марку тощо);
5) витрати на специфікацію (витрати на захист прав власності, витрати на
поновлення порушених прав, витрати від неякісної специфікації тощо);
6) витрати від опортуністичної поведінки (витрати на контроль, витрати
на страхування ризиків, витрати на запобігання поведінці контрагентів тощо);
7) витрати на моніторинг контрактів;
8) витрати захисту від третіх осіб, які претендують на частку користі від
реалізації положень угоди [3, с. 344].
Отже, враховуючи також інформацію у праці [7, с. 103], трансакційні
витрати: 1) несуть всі без виключення суб’єкти господарювання (підприємства), котрі здійснюють угоду купівлі-продажу продукції (товару, послуги,
технології); 2) за рівнем підконтрольності бувають контрольовані та неконтрольовані; 3) є ключовою складовою забезпечення умов взаємодії економічних суб’єктів, і справляють значний вплив на результативність їх господарської діяльності.
Список використаної літератури:
1. Гайдучок В.М. Теорія і технологія наукових досліджень: [навч. посібн.] /
В.М. Гайдучок, Б.І. Затхей, М.К. Лінник. – Львів: Афіша, 2006. – 232 с.
2. Скриньковський Р.М. PS-менеджмент: концепція та еволюція / Р.М. Скриньковський, Т.Б. Процюк // Економіка. Фінанси. Право. – 2013. – № 8. – С. 15– 23.
259
3. Левченко Н.М. Сучасний бухгалтеський облік, аналіз і аудит: галузевий
аспект: [колективна монографія у 2 т.] / За ред. П.Й. Атамас. – Дніпропетровськ: “Герда”, 2013. – Т. 2. – 414 с. / (Левченко Н.М. Розділ ІV підр. 4.4
Організація обліку трансакційних витрат підприємства. – С. 342 – 349).
4. Скриньковський Р.М. PS-маркетинг: соціальні основи та система
управління / Р.М. Скриньковський, Т.Б. Процюк // Економіка. Фінанси.
Право. – 2013. – № 8/1. – С. 12 – 26.
5. Скриньковський Р.М. Фактори середовища функціонування підприємства
(Модель “Factors – BCA”): концепція та логіка / Р.М. Скриньковський //
Економіка.Фінанси.Право. – 2013. – № 8/1. – С. 60 – 62.
6. Эгертссон Т. Экономическое поведение и институты / Т. Эгертссон; [пер.
с англ. М.Я. Каждана; науч. ред. пер. А.Н. Нестеренко]. – Акад. нар. хоз-ва
при правительстве Рос. Федерации. – М.: Дело, 2001. – 407 с.
7. Загородній А.Г. Фінансово-економічний словник / А.Г. Загородній, Г.Л.Вознюк. – Львів: Вид. Нац. ун-ту “Львівська політехніка”, 2005. – 714 с.
Н.А. Степанюк
к. е. н., доцент кафедри фінансів і кредиту,
Львівський університет бізнесу
ГЛОБАЛЬНА ФІНАНСОВА НЕСТАБІЛЬНІСТЬ:
РОЗВИТОК В УКРАЇНІ
В умовах глобальної нестабільності трансформаційні процеси на світовому ринку фінансових послуг відбуваються нерівномірно та призводять до
непередбачуваних наслідків. При наростанні процесів глобалізації кордони
національних ринків фінансових послуг втрачають свою значимість, посилюється інтеграція цих ринків, підвищується рівень конкуренції та лібералізації
через використання нових технологій та інновацій, що сприяють трансформації попиту та пропозиції. Регулювання цих трансформацій на рівні національних економік стає неможливим без запровадження нового світового фінансового порядку, який має передбачати наявність узгоджених дій на наддержавному рівні.
Збереження макроекономічної стабільності та відносно непогані на тлі
більшості розвинених країн, і насамперед – країн ЄС, макроекономічні показники засвідчують суттєве посилення власної стійкості економіки України на
сьогодні порівняно з 2008 р. Проте нагромадження ризиків нестабільності,
260
обумовлених втягуванням відкритої економіки нашої країни у глобальну економічну стагнацію, є неминучим. Ці ризики накладають відбиток на процес
реалізації стратегії економічних та соціальних реформ. Між тим, без послідовного реформування ключових сфер економічного та соціального життя
досягнення реальної антикризової стійкості практично неможливе. Адекватна
та ефективна політика антикризової стабілізації відіграє критично важливу
роль для забезпечення послідовності та незворотності реформ.
В Україні суспільство втомлене негативними очікуваннями. Шок, пережитий багатьма від несподіваності кризи 2008–2009 рр., зберігає високий рівень соціальної тривоги й сьогодні. У період, що минув після кризи, зроблено
чимало для зниження чутливості національної економіки до зовнішніх шоків,
здійснення реформаційних перетворень, спрямованих на розбудову власних
чинників економічного розвитку.
Серед актуальних ризиків для розвитку національного господарства в
2012 р. домінували саме зовнішні ризики:
– погіршення зовнішньоекономічної кон’юнктури: брак попиту на товари
традиційного експорту та падіння цін на ринках промислової сировини;
– погіршення умов торгівлі внаслідок протекціонізму в країнах –
торговельних партнерах;
– високий рівень цін на енергоресурси, що імпортує Україна;
– висока вартість та нестабільні умови надання зовнішнього фінансування банківському та корпоративному сектору;
– звуження можливостей доступу до міжнародних ринків капіталу.
Уповільнення темпів зростання світової економіки зумовило звуження
попиту на світових ринках і мало негативний вплив на експортоорієнтовані
галузі промисловості України. У 2012 р. спостерігалося зниження темпів економічної активності як у країнах з розвинутою економікою, так і в країнах з ринками, що розвиваються. Так, за підсумками 2012 р. ВВП країн ЄС в річному
вимірі зменшився на 0,2 %. Основні країни – торговельні партнери України в
ЄС демонструють негативну динаміку ВВП в 2012 р. (Італія, Іспанія, Угорщина) чи сповільнення економічного зростання (Німеччина, Польща).
Отже, попри загалом успішне виконання завдань підтримання поточної
стабільності, вітчизняний банківський сектор нагромадив вагомі ризики,
пов’язані з:
– високим рівнем прострочених кредитів;
– різким зростанням портфелю цінних паперів та посиленням залежності
банківської системи від стану державного бюджету та спроможності
держави своєчасно розраховуватися за своїми зобов’язаннями;
261
– збереженням дефіциту внутрішніх середньо- та довгострокових ресурсів
(клієнтська депозитна база є вкрай «короткою» і волатильною через ризики швидкого відпливу вкладів в разі поширення панічних настроїв);
– слабкою інституційною структурою та роздробленістю банківської
системи;
– високим рівнем доларизації депозитів і кредитів, при цьому зменшити
валютні ризики банки намагаються шляхом перестрахування і
розміщення на короткостроковій основі на умовах SWAP, що замикає
як фінансові ресурси, так і валютні ризики у банківській системі;
– низькою якістю активів, що обумовлює низьку прибутковість банків в
майбутньому;
– невисокими стандартами кредитування і андерайтингу.
Ці ризики підвищують вразливість банківської системи до зовнішньої
кон’юнктури та посилюють нестійкість її активів і пасивів.
Оскільки, 2012 р. став роком безпрецедентно низької інфляції, то для
України темпи інфляції мали різноспрямовані наслідки:
– суттєво підвищилися процентні ставки в реальному вимірі, що збільшило привабливість депозитів, проте здорожчання кредитів фактично
зупинило процес збільшення кредитування;
– активізувався інвестиційний процес;
– зросла конкурентоспроможність вітчизняних експортерів, проте в
умовах погіршення зовнішньої кон’юнктури це не стало фактором
нарощування прибутків підприємств;
– зросли реальні доходи населення, що живило споживчий попит (приріст обороту роздрібної торгівлі за 2012 р. становив 13,8 % порівняно з
2011 р.) і приваблювало імпорт.
Таким чином, поточні позитивні наслідки низької інфляції супроводжувалися наростанням негативного потенціалу підвищених інфляційних очікувань.
262
Е.В. Тертична
здобувач
Львівського університету бізнесу та права
ОСОБЛИВОСТІ СУДОВОЇ ДІЯЛЬНОСТІ
ЯК СКЛАДОВОЇ СИСТЕМИ РОЗПОДІЛУ ВЛАДИ В УКРАЇНІ
Важливим аспектом у побудові ефективної, дієвої, працездатної системи
розподілу влади в Україні є вирішення питань, пов’язаних зі з’ясуванням саме
правової природи та виокремлення особливостей, притаманних органам
судової влади як однієї з гілок державної влади, визначення її місця та ролі в
розбудові демократично розвинутої країни, де одним із основних завдань
державної влади є забезпечення прав, свобод та законних інтересів людини та
громадянина.
Тому з методологічної точки зору вважаємо за необхідне дослідити такі
наукові поняття та терміни: «влада», «державна влада», «гілка влади», «суд»
«судова влада».
З точки зору загальноприйнятого розуміння терміна «влада» існують
неоднозначні позиції з приводу тлумачення цього терміна, явища. Так,
наприклад, на думку С. І. Ожегова, влада – це право, сила й воля над чимнебудь, свобода дій і розпоряджень [1, с. 90]. Інший відомий науковець, а саме
В. І. Даль, під владою розуміє: 1. Право та можливість розпоряджатися кимнебудь, чим-небудь, підкоряти своїй волі. 2. Політичне панування, державне
управління та його органи. 3. Особи, наділені урядовими й адміністративними
повноваженнями [2, с. 213].
Слід погодитися з позицією деяких авторів, які розглядають поняття
«влада» як політико-юридичну категорію, як право і можливість одних управляти
іншими, впливаючи на їхню поведінку та діяльність, використовуючи при
цьому авторитет влади та право [3, с. 52].
Відомий український науковець О. Ф. Скакун цілком справедливо відзначає, що сутністю влади є вольові відносини (керування (панування) – підкорення). Влада припускає верховенство, монопольне право суб’єкта приймати
рішення («авторитетні рішення»), обов’язкові і значущі для об’єкта, і спроможність забезпечувати виконання взятих на себе зобов’язань, тобто контролювати об’єкт. Суспільство об’єктивно потребує влади. Вона протистоїть
анархії, перешкоджає руйнівним діям, небезпечним для всього соціального
організму. Авторитет, право, насильство – засоби, за допомогою яких влада
має можливість здійснювати свою волю, певним чином впливати на діяльність
і поведінку людей [4, с. 33].
263
Що стосується визначення терміна «політична влада», то на думку
окремих фахівців, вона є вмінням державних структур підкорювати поведінку
людей волі пануючого класу або всього суспільства. Аналогічно трактують
державну владу й інші вчені [5, с. 25].
На думку В. В. Сухоноса, політична влада означає здатність і можливість
суб’єкта політичної діяльності нав’язувати свою волю об’єкту політики. Різновидами політичної влади є влада партійна і влада державна. Державна влада – це
здатність держави нав’язувати свою волю громадянам країни [6, с. 152].
Визначення характерних особливостей судових органів як складової
системи розподілу влади потребує окремого дослідження правової природи
понять «суду» і «судової влади» з теоретико-правових позицій.
Як свідчить аналіз наукових праць, довідкової літератури, термін «суд»
вживається у декількох значеннях. Їх можна звести до наступних: правосуддя
або державний орган, що розглядає та вирішує спори між різними суб’єктами
суспільних відносин; суддя (склад суду), що слухає справу; судовий процес,
розгляд спору між кількома суб’єктами; приміщення, в якому такий орган
перебуває. Ряд дослідників або робили певні спроби формулювання єдиного
розуміння вказаного поняття, або обґрунтовували необхідність його використання для характеристики відповідного явища, дії або органу. Так, на думку
С. Дегтярова, найбільш доцільним є визначення суду як органу судової влади,
що виділяє його серед інших судових органів [7, с. 7]. Із цією тезою не погоджується вітчизняний дослідник І. Назаров, наголошуючи на тому, що до
органів судової влади належать не тільки суди, тому й використання даного
визначення винятково для позначення суду як державного органу судової
гілки влади є нелогічним [8, с. 181].
В. Колісник при визначенні суду вказує на важливість правосуб’єктності та
розглядає її в трьох аспектах: загальну, конкретну та індивідуальну [9, с.14].
Як показує аналіз чинного законодавства, незважаючи на широке
вживання понять «суд», а також «судова влада», «судова система», зміст цих
понять у ньому не визначається. Одна із причин цього – відсутність єдиної і
однозначної позиції із вказаного питання в юридичній науці. Тому заслуговує
на увагу думка І. Назарова, який вважає, що при використанні терміна «суд»
слід враховувати певні умови та ситуації. А саме: важливість і значущість суду
для держави і суспільства обумовлює його часте використання в широкому
значенні на побутовому, науковому та законодавчому рівнях – як інститут, як
подія, як явище, як суб’єкт, що підтверджує необхідність формулювання
значення терміна «суд» у відповідних нормативно-правових актах [8, с. 188].
Як відзначає В. Басай, суди, здійснюючи лише їм властивими способами і
можливостями правовий вплив на фізичних і юридичних осіб та на соціальні
процеси в суспільстві, реалізовують судову владу [10, с. 11].
264
У правовій літературі, юридичній науці та практиці термін «судова
влада» вживається у різних значеннях: суд, система судових установ; сукупність органів, що здійснюють правосуддя; саме правосуддя. Це пояснюється
тим, що вчені-юристи використовують різні методологічні підходи щодо
формулювання вказаного поняття. По-перше, судову владу розглядають в
контексті її носіїв – судових органів. Вказаний підхід передбачає з’ясування організаційно-правових, ресурсних питань судової влади, тобто акцентується увага
на її організаційному аспекті. По-друге, як діяльність з вирішення конкретних
судових справ, тобто увага акцентується на функціонально-змістовому аспекті.
Отже, розмаїття підходів щодо визначення поняття «судова влада»
пояснюється як різними методологічними підходами, так і її специфічними
ознаками. Формулювання дефініції «судова влада» зобов’язує враховувати
положення про те, що судова влада за своїми властивостями є державною зі
всіма належними атрибутами та чітко визначеною компетенцією, є одним із
продуктів здійснення поділу влади з ознаками незалежності і самостійності,
повинна мати такі механізми її забезпечення її функціонування, які б гарантували її самостійність, здійснюється в певних організаційних та процесуальних
формах, встановлених законом, має універсальний та виключний характер та
здійснюється на професійній основі.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Список використаних джерел:
Ожегов С. И. Словарь русского языка / С. И. Ожегов. – М.: Рус. яз., 1991. –
917 с.
Даль В. И. Толковый словарь русского языка : в 4-х т. / В. И. Даль. – Т. 1. М.: Рус. яз., 1981. – 699 с.
Политология / под ред. Г Е. Полуниной. – М.: ИЦ «Акалис», 1996. – 277 с.
Скакун О. Ф. Теорія держави і права : [підруч.] / О. Ф. Скакун ; пер. з рос. –
Х.: Консум, 2001. – 656 с.
Теория государства и права : [учеб. пособие для вузов] / под ред. А. И. Косарева. – М.: ЮНИТИ-ДАНА, Закон и право, 2000. – 208 с.
Сухонос В. В. Теорія держави і права : [навч. посіб.] / В. В. Сухонос. –
Суші : ВТД «Університетська книга», 2005. – 536 с.
Дегтяров С.Л. Реализация судебной власти в гражданском судопроизводстве: теоретико -прикладьіе проблеми / С.Л.Дегтяров.- М.: Изд-во
Волтерс Клувер, 2007.- 376 с.
Назаров І.В. Використання терміна «суд» у законодавстві України /
І.В. Назаров //Вісник Академії правових наук України. – 2009.- №4 (59).,
С.180 – 188.
265
Колісник О.В. Суд як суб'єкт цивільних процесуальних правовідносин:
Автореф. дис. канд. юрид. наук: 12.00.03 / О.В.Колісник; Національна
юридична академія України ім. Ярослава Мудрого. – X., 2008. – 20с.
10. Басай В.Д.Судові та правоохоронні органи України. Підручник. У 2 – х кн.
Книга 1.Су-доустрій України / В.Д.Басай. – Івано -Франківськ: Вік, 2004. –
306 с.
9.
О.М. Титаренко
СТРАТЕГІЯ ПОЛІТИКИ БЕЗПЕКИ У ХХІ СТОЛІТТІ
Історичний досвід свідчить, що у період змін суспільних систем загострення соціальних конфліктів є об'єктивною реальністю. Дуже часто конфлікти
набували небезпечного розмаху, виходили з-під контролю як державних, так і
громадських організацій. До того ж у процесі політичних переламів виявлялися й специфічні внутрішні протиріччя, що додатково впливали на розвиток
усіх та перебіг значної частини політичних процесів.
Наша країна пережила складну сторінку своєї історії. Політична криза
охопила центральну та регіональну еліту, різні верстви населення, поширилася на головні сфери життя – політику, економіку, культуру, інформаційну.
Докорінні реформи в Україні, як і в кожній молодій державі, супроводжуються значними протиріччями у суспільно-політичному житті. В умовах одночасної зміни форми власності, державного устрою та формування незалежності вони виявляються з підвищеною напруженістю і загостренням, перманентно загрожуючи перерости у гострий конфлікт. Зазначені протиріччя наявні й
між виконавчою та законодавчою владою, партіями і рухами, окремими політичними лідерами, фракціями у парламенті, між центральними органами
влади, між центром та місцевою владою і різними прошарками населення.
З’являється реальна загроза національній безпеці країни і суспільство
може опинитися на межі катастрофи.
Всі конфлікти з участю суспільних груп є соціальними. Але залежно від
сфер, в яких вони проявляються, ці конфлікти приймають форму економічних,
політичних, міжкультурних, ідеологічних, юридичних та інших. Економічні
конфлікти пов'язані з розподілом праці і виникненням на цій основі відмінності людей у доступі до суспільних благ. В сучасній Україні у змісті конфліктів відображаються проблеми становлення ринку і перерозподілу власності.
Способами їх прояву може бути конкуренція різних корпоративних економіч266
них груп, трудові суперечки, пов'язані з приватизацією підприємств, з приводу заробітної плати і використання професійного потенціалу.
Будь-яке економічне, політичне, освітянське явище може стати підґрунтям соціального конфлікту не тільки в окремій галузі, але і в країні. Так, 26-го
квітня 1986 р. таким підґрунтям виявилася масштабна аварія на Чорнобильській атомній станції.
Аварія на Чорнобильській АЕС стала поштовхом до виникнення багатьох
соціальних конфліктів в радянському суспільстві, які мають свою проекцію і
на сучасне становище в державі: в галузі екології, економіки, охорони здоров’я населення, соціального забезпечення, законотворчості, державотворення, в геополітичній галузі.
Чорнобильська трагедія стала великим випробуванням для держави та
причиною великої кількості латентних соціальних конфліктів в сучасній
Україні. На її прикладі можна прослідкувати, як порушення партійної етики та
дисципліни, невідповідальність одних членів партії перед іншими (в даному
випадку – керівних членів партії перед пересічними) призвели до найбільшої
екологічної катастрофи в історії людства. Ми вважаємо, що в сучасному світі,
коли матеріальне підґрунтя існування не може більше вважатися домінуючим
в поведінці людини, саме партійні етика та дисципліна (партія тут розглядається у широкому смислі слова як об’єднання людей за певним критерієм:
спільне громадянство, спільні економічні та соціальні інтереси тощо) є, з
одного боку, методом превенції як відкритих, так і латентних соціальних конфліктів (конфлікт виникає за умов непорозуміння всередині партії, нівелювання
інтересів більшості заради задоволення інтересів меншості), так і шляхом
виходу із вже існуючих.
Політичний конфлікт – це конфлікт з приводу розподілу владних повноважень, з приводу панування і управління. Більшість соціальних конфліктів
знаходять продовження у сфері владних відносин, тому що для вирішення
протиріч, що виникли, часто вимагається прийняття політичних рішень.
Соціально-політичний конфлікт – це зіткнення двох чи більше різноспрямованих сил з метою реалізації їхніх інтересів за умов протидій. Джерелом
такого конфлікту є соціальна нерівність у суспільстві та система розподілу
таких цінностей, як влада, соціальний престиж, матеріальні блага, освіта.
Принцип розподілу влади закладає потенційну можливість колізій між
законодавчою, виконавчою і судовою владою. Іноді конфлікт гілок влади розвивається у напрямку їх прямого зіткнення. Наслідком подібних криз є
дестабілізація всієї політичної системи.
Резонуючи і накладаючись один на другий, конфлікти виявляють себе у
формі політичної кризи. Можна говорити як про кризи окремих інститутів
267
влади, так і про режимні кризи, які проявляються у розриві між правлячою
елітою і суспільством, у втраті владою легітимності державного правління, в
різкій активізації опозиційних сил. Ці кризи супроводжуються масовими акціями громадянської непокори, мітингами і демонстраціями, або проявляються у формі масових стихійних виступів і революцій, спрямованих на зміну
існуючої політичної системи.
Окрім конституційного та правового шляху вирішення соціально-політичних конфліктів, існують і інші форми виходу із кризових ситуацій, які інколи набувають своїх крайніх стадій і перетворюються у соціально-політичні
небезпеки: це війна, тероризм, злочинність.
Однією з глобальних проблем, що стоять перед людством на сучасному
етапі його розвитку, є існування або подальша ескалація конфліктів, що мають
етносоціальний, етнокультурний, етнорелігійний, а найчастіше – етнополітичний характер. Одним з головних проявів цього може слугувати зростаюча
соціальна диференціація як між різними країнами, так і всередині окремо
взятих багатонародних країн, що у поєднанні з конкуренцією за різноманітні
природні ресурси призводить до локальної та міжетнічної напруги і до
відкритих міжетнічних конфліктів. Неврегульовані етнополітичні відносини
та крихкотілі етносоціальні інститути мають складний та неоднозначний характер, тому етнічні проблеми, конфлікти та необхідність їх якнайшвидшого
вирішення набувають дедалі відкритого і вибухоподібного характеру.
Соціополітичний простір сучасної України також характеризується існуванням у ньому потенційно конфліктогенних проблем.
Вивчення конфліктів є одним з головних завдань, а управління ними
належить до найважливіших умов забезпечення соціально-політичної стабільності всередині країни та на міжнародній арені.
Однією з умов стабільного і поступального розвитку суспільства може
також вважатися безперервне виявлення джерел і причин напруги та конфліктів, їх вчасне врегулювання. Необхідним є зниження гостроти конфліктів
шляхом поглиблення співробітництва між гілками влади, вирішення соціальних, матеріальних і національних проблем, забезпечення своєчасних реформ
та правопорядку, підвищення ефективності рівня управління та виконавської
дисципліни, зростання її авторитету серед населення.
Все більш важливою постає оптимізація дії механізмів щодо запобігання,
пом'якшення та нейтралізації негативних наслідків конфліктів в інтересах
суспільства в цілому чи окремих його суб'єктів, а також застосування теоретичних
та прикладних знань для направлення конфліктного процесу у правове русло.
Соціально-політичні конфлікти необхідно щоб вирішувалися у спосіб
консенсусу чи пошуку такого прийнятного рішення, яке відповідало б
268
інтересам сторін – учасниць конфлікту, у спосіб взаємних поступок або
поступок слабшій стороні, або тій стороні, яка зуміла довести обґрунтованість
своїх вимог.
Обрання керівництвом нашої країни вектору європейської інтеграції
передбачає ефективне гуманістичне урядування усіма структурними елементами етноісторичної сфери, пам’ятаючи про те, що однією з негативних
тенденцій у цій сфері залишається поглиблення диференціації серед етнічних
груп в межах однієї і тієї ж багатонародної країни.
При усій різкій критиці політичних партій об'єктивний аналіз свідчить,
що вони потрібні, оскільки вносять реальний внесок у розвиток і функціонування політичної системи. Без перебільшення можна сказати, що масові
громадські організації і рухи багато в чому зумовлюють майбутнє країни, її
вихід з кризового стану, демократичну спрямованість розвитку.
Партійні етика та дисципліна є передумовою та гарантом того, що певна
політична та громадська сила діє в інтересах держави. Наявність свідомої
партійної дисципліни та норм внутріпартійної етики унеможливлює прояви
екстремізму, сепаратизму та фашизму в діяльності будь-якого політичного та
громадського утворення.
За великим рахунком, питання наявності чи відсутності етики та
дисципліни в діяльності партій, що існують сьогодні на політичному олімпі
України, можна віднести і до питань національної безпеки.
І.М. Томюк
к. іст. н, доцент
Львівський університет бізнесу та права
ПРОБЛЕМИ УДОСКОНАЛЕННЯ ФОРМ І МЕТОДІВ ДІЯЛЬНОСТІ
МІЛІЦІЇ ГРОМАДСЬКОЇ БЕЗПЕКИ В СІЧАСНИХ УМОВАХ
РОЗВИТКУ УКРАЇНИ
Актуальність теми зумовлена тим, що глибокі соціально-економічні
перетворення які відбуваються в нашій державі останнім часом. Вимагають не
лише проведення широкомасштабних реформ, спрямованих на створення
повнокровних ринкових механізмів, але й посилення захисту прав і свобод
громадян, вирішення найгостріших проблем безпеки сьогодення. При цьому,
гостро як ніколи, постала потреба удосконалення діяльності міліції, завдання,
форми та методи якої уже не відповідають міжнародним стандартам, постійно
269
критикуються правозахисними організаціями, та не здатні забезпечити дійсно
стабільний правопорядок у суспільстві. Особливо це стосується діяльності
міліції громадської безпеки, що є невід’ємною складовою органів внутрішніх
справ та основним підрозділом, на який покладено виконання завдань у сфері
охорони громадського порядку, забезпечення особистої безпеки громадян та
громадської безпеки.
Об’єкт дослідження – суспільні відносини в сфері адміністративної діяльності міліції громадської безпеки.
Предмет дослідження – форми та методи діяльності громадської діяльності в сучасних умовах.
Напевне, ще ніколи в історії розвитку людської цивілізації зазначене
завдання не було настільки актуальним, як на початку ХХІ століття. Причому
можна виділити кілька факторів, що на сьогодні обумовлюють актуальність
поставленої проблеми. По-перше, на сьогоднішній день ознаки нової світової
економічної кризи уже набрали масштабних обертів і в Україні, що призвели
до збільшення числа тих, хто нездатен пристосуватися до нових соціальноекономічних умов життя і, відповідно, до різкого зростання так званих маргінальних верств населення, які становлять підвищену загрозу громадській безпеці. По-друге, в умовах зростання безробіття і заборгованості по заробітній
платі та загострення соціальних конфліктів суттєво змінюються кількісні та
якісні показники злочинності. Зокрема, уже сьогодні у цій сфері можна відмітити такі загрозливі тенденції: поповнення криміногенного середовища представниками традиційно законослухняних категорій громадян; зростання кількості
правопорушень в громадських місцях тощо. По-третє, Україна наближається
до підписання Угоди з Європейським Союзом про асоціативне членство в цій
організації. Ця подія відбудеться у Вільнюсі в кінці листопада 2013 року, що
вимагає реформування усіх напрямів діяльності держави, і в першу чергу,
правоохоронної, оскільки сучасна система органів внутрішніх справ у
правовому організаційному, кадровому, фінансовому, соціальному та інших
аспектів діяльності не відповідає багатьом міжнародним стандартам.
В таких умовах перед підрозділами міліції громадської безпеки постають
нові завдання в сфері охорони громадського порядку, забезпечення особистої
та громадської безпеки що вимагає перегляду і удосконалення основних форм
і методів її діяльності.
Автор вважає що міліції громадської безпеки в сучасних умовах діяльності необхідно керуватися наступними принципами: законності; гуманізму;
соціальної справедливості; об’єктивності; конкретності; комплексності; ефективності; поєднання гласності професійної таємниці, централізації та
децентралізації, взаємодії з іншими правоохоронними органами, органами
державної влади, громадськими організаціями та населенням.
270
На підставі проведеного дослідження можна визначити наступне формулювання методів адміністративної діяльності міліції громадської безпеки – це
прямо закріплені в нормативно-правових актах або опосередковано обумовлені ними способи, засоби, прийоми безпосереднього та цілеспрямованого
впливу підрозділів міліції громадської безпеки на суспільні відносини, що
складаються в сфері охорони громадського порядку, забезпечення особистої
безпеки громадян і громадської безпеки з метою практичного здійснення
поставлених перед ними цілей, завдань і функцій.
Необхідно уяснити різницю між особистою безпекою і громадською безпекою, які забезпечує міліція громадської безпеки за допомогою методів переконання і методів примусу.
Особиста безпека – це стан захищеності кожної особи від протиправних
посягань на її життя, здоров’я, права та свободи, честь і гідність, особисту
недоторканість тощо.
Громадська безпека – це система суспільних відносин, урегульованих
правовими та технічно-юридичними нормами, яка склалася у зв’язку з діяльністю державних органів і громадських організацій щодо попередження,
припинення та ліквідації негативного впливу джерел підвищеної небезпеки та
надзвичайних ситуацій техногенного та природного характеру на особисту
безпеку громадян, реалізацію їх прав, свобод і соціально-значимих потреб,
безпеку суспільства та розвиток його матеріальних і духовних цінностей, а
також безпеку держави, збереження її територіальної цілісності, суверенітету
та конституційного ладу.
Міліція громадської безпеки – це організаційно-функціональне об’єднання взаємопов’язаних служб і підрозділів, основною метою діяльності яких
є забезпечення громадського порядку та громадської безпеки, захист прав і
свобод громадян, інтересів суспільства та держави від протиправних посягань.
Висновок. Для підвищення ефективності діяльності міліції громадської
безпеки необхідно постійно удосконалювати діючі форми і методи, а також
активізувати пошук нових оптимальних прийомів і засобів організації вивчення та розповсюдження передового досвіду роботи.
271
К. Б. Харук
к. е. н.,
кафедра фінансів і кредиту
Львівський університет бізнесу та права
ПЕРСПЕКТИВИ ТА ПРОБЛЕМИ РОЗВИТКУ
ЕКОНОМІКИ УКРАЇНИ В КОНТЕКСТІ ЄВРОІНТЕГРАЦІЇ
Євроінтеграційна орієнтація України є головним і незмінним пріоритетом
зовнішньо- та внутрішньополітичних зусиль держави, оскільки це інструмент
модернізації та засіб подолання технологічної та економічної відсталості
країни. Це реальний крок у здійсненні реформ, приведення умов здійснення
бізнесу до європейських стандартів. Проте нестабільність політичної ситуації
в Україні стримує розвиток взаємовигідної співпраці з Європейським Союзом.
Значні зрушення у сфері євроінтеграційної направленості України вимагають переходу від політико-ідеологічних до практичних дій у цій сфері.
Євроінтеграційні процеси в Україні мають сприйматися як інструмент
реалізації стратегічних цілей і завдань національного соціально-економічного,
громадсько-політичного, культурного розвитку [6].
Україна ще ніколи не була настільки наближеною і одночасно далекою
від принципових здобутків на шляху європейської інтеграції. Вона впритул
наблизилася до підписання Угоди про асоціацію з Європейським Союзом,
оскільки нарешті завершено тривалий і складний переговорний процес з її
підготовки [8]. Даний крок стратегічно визначить майбутнє та політику країни
на найближчі десятиліття.
За прогнозами експертів асоціація з Європейським Союзом вже в перший
рік дасть Україні можливість збільшити постачання товарів за кордон на
10 мільярдів доларів [2]. Також експерти вважають, що євроінтеграція допоможе диверсифікувати українську зовнішню торгівлю, значно скоротивши
ризики для економіки.
Відтак, для економіки України основними позитивними сторонами асоціації з Європейським Союзом будуть наступні: зменшення корумпованості у
державній та приватній сферах; посилення захисту споживачів; вільний експорт товарів та послуг в країни Єврозони; відкриття нових можливостей для
малого та середнього бізнесу; екологічна спрямованість бізнесу; розвиток
інноваційних технологій тощо. Євроінтеграція передбачає значне зменшення
безробіття через задоволення потреб ринку праці українськими фахівцями в
Європейському Союзі. Значні позитивні зміни очікуються щодо покращення
інвестиційного клімату через збільшення рівня довіри до України, що відповідно забезпечить належні умови для ведення бізнесу.
272
Окрім зазначених переваг євроінтеграція України має низку недоліків.
Вплив яких необхідно враховувати, але ніяк не відмовлятись від європейського шляху розвитку. Основними недоліками, в даному випадку, виступають наступні [5]:
– отримання не тільки багатого позитивного досвіду, цінностей, а також
і проблем Єврозони, пов’язаних з економічною кризою;
– відкриття кордонів українського ринку для європейських товарів та
доступ українських товарів на європейські ринки може спричинити
проблеми пов’язані з конкурентоздатністю українських товарів з
європейськими;
– збільшення чисельності українських емігрантів на ринку фізичної та й
інтелектуальної праці в країнах Європейського Союзу;
– конфлікти компетенції між українськими та європейськими фахівцями;
– загострення стосунків з Російською Федерацією (у разі відмови
України від вступу в Митний союз [4, с.143–144]).
Відповідно, стратегія євроінтеграції України повинна зосереджуватися на
подоланні наявних перешкод щодо вільного пересування українських товарів,
послуг, капіталів та громадян у межах єдиного ринку Європейського Союзу. А
приєднання до Євросоюзу буде тим завершальним кроком до об’єднаної
Європи без внутрішніх кордонів.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Список використаної літератури
Закон України «Про засади внутрішньої та зовнішньої політики»,
http://www.president.gov.ua/documents/12069.html
Ассоциация с ЕС уже в первый год даст Украине возможность увеличить
поставки товаров за рубеж на $ 10 млрд / Зеркало недели. Украина
[Електронний ресурс]. – Режим доступу: http://zn.ua/ECONOMICS/associaciyas-es-uzhe-v-pervyy-god-dast-ukraine-vozmozhnost-uvelichit-postavki-tovarov-zarubezh-na-10-mlrd-130739_.html
Жаліло Я. А. Євроінтеграційні перспективи України: від декларацій – до дій //
Cтратегічні пріоритети: Науково–аналітичний щоквартальний збірник.
№ 3(12), 2009. – С. 129-135.
Нова влада. Виклики модернізації – К.: «К.І.С.», 2011.- 260 с.
Про деякі переваги та недоліки курсу політики євроінтеграції для
України / Є.О. Ясько // Європейський центр інформаційної підтримки
[Електронний ресурс]. – Режим доступу: http://euinfocentre.rada.gov.ua
/euinfocentre/control/uk/publish/article?art_id=46804&cat_id=48489
Трансформація Європейського Союзу під впливом кризи єврозони. Висновки для
України: аналіт. доп. / О. В Снігир, С. А. Гуцал; [за заг. ред. А. З. Гончарука]. –
К.: НІСД, 2012. – 64 с.
273
7. Угода про асоціацію між Україною і ЄС. Переваги для малого та середнього
бізнесу. Інфографіка / Економічна правда [Електронний ресурс]. – Режим
доступу: http://world.pravda.com.ua/articles/2013/10/15/7000001/
8. Уже 50 експертів закликають ЄС підписати Угоду про асоціацію у 2013 році /
Інститут Світової Політики 2009-2013 [Електронний ресурс]. – Режим
доступу: http://iwp.org.ua/ukr/public/625.html
І.Я. Хитра
к. ю. н.,
доцент кафедри кримінально-правових дисциплін
Львівський університет бізнесу та права
ОСОБЛИВОСТІ АДМІНІСТРАТИВНОЇ ВІДПОВІДАЛЬНОСТІ
ЗА ПОРУШЕННЯ БАНКІВСЬКОЇ ДІЯЛЬНОСТІ
Незважаючи на те, що інститут адміністративної відповідальності використовується досить широко, концептуальної різноманітності у підходах до
визначення його змісту не спостерігається. До сьогодні дослідження адміністративної відповідальності за порушення банківської діяльності в Україні переважно велися у межах охоронної концепції, згідно з якою адміністративна
відповідальність виконує функцію охорони багатьох видів суспільних відносин від протиправних посягань. В основі цієї концепції закладено положення
закріплене у Кодексі України про адміністративні правопорушення, згідно з яким
законодавство про адміністративні правопорушення має завданням охорону прав і
свободи громадян, власності, конституційного ладу України, прав і законних інтересів підприємств, установ і організацій, встановленого порядку, зміцнення законності, запобігання правопорушенням, виховання у громадян в дусі точного і
неухильного додержання Конституції і законів України, поваги до прав, честі і
гідності інших громадян, до правил співжиття, сумлінного виконання своїх
обов’язків, відповідальності перед суспільством [1].
Проте при всій важливості охоронної функції адміністративної відповідальності за порушення банківської діяльності в Україні, розглядати її
виключно як засіб охорони суспільних відносин від протиправних посягань
було б неправильно. Справа в тому, що охоронна функція будь-якого виду
юридичної відповідальності реалізується через вплив відповідних норм на
свідомість адресатів цих норм. Якщо, незважаючи на наявність таких норм,
правопорушення все ж таки вчинено, можна стверджувати, що охоронна
274
функція не спрацювала, хоча відносини адміністративної відповідальності ще
не реалізувалися повністю.
У зв’язку з цим, логічним продовженням охоронної концепції адміністративної відповідальності за порушення банківської діяльності в Україні є каральна концепція, згідно з якою адміністративне стягнення, що накладається
за вчинення адміністративного правопорушення і яке є мірою відповідальності, за своєю суттю є покаранням правопорушника за вчинення протиправного,
караного та винного діяння. Адміністративне стягнення є каральними, «штрафними» санкціями, вони, як правило, полягають у позбавленні або обмеженні
певних прав, благ [1,с.47].
Тому не випадково, що адміністративну відповідальність за нормативною
конструкцією відносять до каральних видів юридичної відповідальності [2, с.130].
На нашу думку, яскраву індивідуальність адміністративній відповідальності за порушення банківської діяльності в Україні придає саме її належність
до величезної сфери суспільних відносин – відносин державного управління.
При цьому доцільно звернути увагу на три основні функції адміністративної
відповідальності за порушення банківської діяльності в Україні, які вона виконує у державному управлінні, а саме: функцію методу державного управління
(точніше одного із проявів примусу); функцію забезпечення виконання актів
правозастосування у державному управлінні; функцію забезпечення законності у системі державного управління.
Розглядаючи управлінську складову концепції адміністративної відповідальності за порушення банківської діяльності в Україні, необхідно звернути
увагу на такі її ключові моменти: а) характерні риси суб’єктів банківської
діяльності, що наділені повноваженнями притягнення до адміністративної
відповідальності; б) порядок реалізації відносин адміністративної відповідальності; в) юридичні факти, що є підставою виникнення відносин адміністративної відповідальності за порушення банківської діяльності в Україні.
Адміністративна відповідальність за порушення банківської діяльності в
Україні виступає, з одного боку, як необхідний елемент механізму державного
управління і є різновидом державно-управлінських відносин, а з іншого – засобом охорони всіх суспільних відносин, які потрапляють у сферу державного
управління. Водночас притягнення до адміністративної відповідальності
завершує процес реалізації відповідним органом державної влади такої
іманентної функції державного управління, як контроль.
Розглядаючи питання застосування санкцій за порушення банківського
законодавства, слід частково зупинитися на понятті юридичної відповідальності. Така необхідність пояснюється, в першу чергу тим, що санкції за
порушення банківського законодавство характеризуються різною галузевою
275
приналежністю і, відповідно, різними за змістом та наслідками заходами
впливу для порушника. Тим більше, що банк як учасник банківських відносин
досить часто підпадає під застосування заходів відповідальності з боку
центробанку і в той же час може зазнати збитків від свого клієнта (наприклад
боржника у випадку неповернення кредиту).
Зокрема, як зазначає професор Л.К. Воронова, за порушення фінансового
законодавства застосовуються дисциплінарні, адміністративні і кримінальні
заходи. Але до порушників фінансової дисципліни застосовуються і специфічні заходи – фінансові [3,с.30].
Таким чином, можна стверджувати, що однією з домінуючих особливостей адміністративної відповідальності за порушення банківської діяльності
в Україні є те, що вона застосовується органами виконавчої влади (і такими,
що належать до системи виконавчої влади, і такими, що є органами виконавчої
влади тільки функціонально) у процесі реалізації ними функцій державного
управління. Власне саме тому ця відповідальність і має назву «адміністративна»,
тобто вона реалізується адміністративними органами та в адміністративному
порядку.
Список використаних джерел
1. Кодекс України про адміністративні правопорушення: Науч.-практ. комент. /
Р.А.Калюжний, А.Т.Комзюк, О.О.Погрібний та ін.; – К.: Всеукраїнська
асоціація видавців «Правова єдність», 2007.
2. Лейст О. Санкции и ответственность по советскому праву
(теоретические проблемы). – М: Изд-во МГУ, 1981. – С. 130–131
3. Фінансове право: Навчальний посібник для студентів юрид.вузів та
факультетів. – К.: Вентурі, 1988. – С.30.
276
О.Л. Хитра
к. ю. н
доцент кафедри адміністративного права
та адміністративного процесу ЛьвДУВС
ОСОБЛИВОСТІ ВЗАЄМОДІЇ ДЕРЖАВНИХ
ПРАВООХОРОННИХ ОРГАНІВ ІЗ СУБ’ЄКТАМИ НЕДЕРЖАВНОЇ
ПРАВОХОРОНИ У ЗАБЕЗПЕЧЕННІ БЕЗПЕКИ СУБ’ЄКТІВ
ГОСПОДАРЮВАННЯ
У практичному сенсі важливо розглядати взаємодію як процес взаємовпливу та взаємодоповнення діяльності суб'єктів, зокрема це торкається і
сфери забезпечення безпеки суб’єктів господарювання.
Обов'язковою ознакою зазначеної взаємодії є наявність у суб'єктів спільної мети, адже лише за такої умови може відбуватися перетинання їх діяльності та саме в такому випадку спільною метою є боротьба з правопорушеннями. При цьому, спільність мети не означає однаковості функцій та завдань,
а навпаки, передбачає їх диференціацію. Кожний суб'єкт наділений певною
компетенцією і відповідно до якої здійснюється діяльність притаманними
йому методами. У той же час компетенції вказаних органів є у значній мірі
однорідною і достатньо визначеною щодо адміністративно-правового забезпечення безпеки діяльності (наприклад, засади що визначають оперативнорозшукову діяльність, організаційно-правові основи протидії організованій
злочинності тощо).
Як свідчить практика, правова основа діяльності державних правоохоронних органів, спрямованої на взаємодію із суб’єктами недержавної правоохорони в процесі їх адміністративно-правового забезпечення безпеки до нині ще
не достатньо врегульована. Подібна взаємодія повинна мати риси постійної
діючої і здійснюватися через надання допомоги; в інформуванні суб'єкта
взаємодії про оперативні обставини вчинення злочину, прикмети злочинців; у
консультуванні представників недержавного сектору безпеки про інноваційні
прийоми і методи роботи щодо попередження, виявлення і припинення найбільш поширених видів правопорушень; у встановленні свідків та очевидців
правопорушень; охороні місця події тощо. Наприклад розслідування більшої
частини фінансових злочинів не можлива без тісної взаємодії правоохоронних
структур та суб’єктів господарювання. При цьому очевидною є взаємовигідність такої взаємодії.
Таким чином, розглядаючи питання взаємодії, необхідно, передусім,
визначити зміст понять «взаємодія» та «організація взаємодії».
277
У широкому розумінні «взаємодія» виступає як філософська категорія,
що відображає процеси впливу об’єктів один на одного, їхню взаємну обумовленість і породження одним об’єктом іншого. У філософії під взаємодією
розуміється категорія відношення, яка породжує єдність речей та процесів
чуттєвого світу [1, с.61].
Своє визначення взаємодії дав О.Г.Лєкар, який під взаємодією розуміє
дане явище як спільні або погоджені за часом, місцем і метою дії двох і більше підрозділів (органів) щодо вирішення конкретних завдань боротьби зі
злочинністю [2, с.33].
Заслуговує також на увагу визначення взаємодії, надане І.П.Козаченком і
В.Л. Регульським: це своєрідна модель комплексного здійснення п