T.C.
KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)
ŞİKAYET NO
: 2013/171
KARAR TARİHİ : 30/12/2014
TAVSİYE KARARI
ŞİKAYETÇİLER :
ŞİKAYET EDİLEN İDARE :T.C. İçişleri Bakanlığı
: Şikayetçiler, İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü
ŞİKAYETİN KONUSU
bünyesinde polis memuru olarak görev yaptıklarını, kanunla
haftalık çalışma sürelerinin 40 saat olarak belirlenmesine rağmen
bu zamanın çok üstünde çalıştıklarını, mesai dışında ek görevler
verildiğini ve bu çalışmaları karşılığında fazla mesai ücreti
almadıklarını, bu ağır çalışma saatleri nedeniyle psikolojilerinin,
sosyal ve aile hayatlarının bozulduğunu, bununla birlikte
kendileri gibi polis memuru olan ancak büroda çalışan
meslektaşlarıyla aynı maaşı ve ek ödemeyi aldıklarını, yaptıkları
fazla mesaiye karşılık olarak verilmesi gereken idari izinlerinin
verilmediğini belirterek, bu uygulamaların hukuka ve
hakkaniyete aykırı olduğu gerekçesiyle polislerin özlük
haklarının düzeltilmesi konusunda tavsiye kararı verilmesini
talep etmişlerdir.
: 20/04/2013
ŞİKAYET BAŞVURU
TARİHİ
I.
USÛL
A Şikâyet Başvuru Süreci
1) Şikayet başvurusu, Kurumumuza posta yolu ile gönderilen ve 20/04/2013 tarih ve … sayı ile
kayıt altına alınan, gerçek kişiler için şikayet başvuru formu doldurulmak vasıtasıyla
yapılmıştır. Şikayet başvurusunun karara bağlanması için 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer
sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına
İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 41/1­a maddesi ve İmza Yetkileri Yönergesinin
7 inci maddesinin birinci fıkrasının (e) bendi uyarınca, şikayetin incelenmesine ve
araştırılmasına geçilmiş, 03.2013/... şikayet sayılı Tavsiye önerisiyle Kamu Başdenetçisi'ne
sunulmuştur.
B. Ön İnceleme Süreci
2) Yapılan ön inceleme neticesinde; 20/4/2013­……. tarihleri arasında yapılan, 03.2013/…,
03.2013/…, 03.2013/…, 03.2013/…, 03.2013/…, 03.2013/…, 03.2013/…, 03.2013/…,
03.2013/…, 03.2013/…, 03.2013/…, 03.2013/…, 03.2013/…, 03.2013/…, 03.2013/… sayılı
şikâyet başvurularının aynı sebep ve konudan doğduğu ve biri hakkında verilecek kararın
.
diğerini etkileyecek nitelikte olduğu sonucuna varıldığından, iş bu dosyaların şikâyet kayıtları
kapatılarak ..…./… sayılı şikâyet dosyasında birleştirilmesine, inceleme ve araştırmanın bu
dosya üzerinden yürütülmesine ilgili Yönetmeliğin 22 nci maddesinin 3 üncü fıkrası uyarınca
karar verilmiştir.
3) Yapılan ön incelemeler neticesinde, şikayet konusunun Kurumumuzun görev alanına girdiği,
şikayetçilerin menfaat ihlali koşulunu taşıdığı, şikayetin süresinde yapıldığı, diğer ön inceleme
konularında da bir eksiklik bulunmadığı, ancak idari başvuru yollarının tüm başvurucular
tarafından tüketilmediği tespit edilmekle birlikte şikayet konusunun mevzuat değişikliğini
gerektirmesi, yıllardır çözüm getirilmemiş olması sebebiyle başvuruda bulunulsa dahi İdare
tarafından ivedi bir işlem ya da eylem tesis edilmesi beklenemeyeceğinden idari başvuru yolları
tüketilmeksizin şikayetlerin incelenmesine ve araştırılmasına engel bir durum tespit
edilmemiştir.
II. OLAY VE OLGULAR
A. Şikâyetçilerin Konu Hakkındaki Açıklamaları ve İddiaları
4) Şikâyetçiler, İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü bünyesinde polis memuru olarak
görev yaptıklarını, 657 sayılı Devlet Memurları Kanununda haftalık çalışma süresinin 40
saat olarak belirlenmesine rağmen belirlenen sürenin çok üzerinde çalıştırıldıklarını,
mesai dışında ek görevlerin verildiğini ve bu çalışmaları karşılığında fazla mesai ücreti
almadıklarını, bu ağır çalışma şartları nedeniyle psikolojilerinin, sosyal ve aile
hayatlarının bozulduğunu;
5) 657 sayılı Devlet Memurları Kanunun 178 inci maddesi kapsamında yaptıkları fazla
mesaiye karşılık olarak verilmesi gereken idari izinlerin verilmediğini; bununla birlikte
kendileri gibi polis memuru olan ancak büroda çalışan meslektaşlarıyla aynı maaşı ve ek
ödemeyi aldıklarını, bunun da meslektaşlar arasındaki güven ve adalet anlayışını
zedelediğini, belirterek, bu uygulamaların hukuka ve hakkaniyete aykırı olduğu gerekçesiyle
özlük haklarında düzeltme yapılması yönünde tavsiye kararı verilmesini talep etmektedirler.
B. İdarenin Şikâyete İlişkin Açıklamaları
İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü ile yapılan Yazışmalar­Görüşmeler
6) Kurumumuz tarafından ….. tarihli ve …. sayılı yazıyla, İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel
Müdürlüğünden polislerin günlük ve haftalık çalışma saatleri, özlük haklarıyla ilgili mevzuat
hükümleri ile bunlarla ilgili yapılan çalışmalar hakkında bilgi ve belge talep edilmiştir.
Kurumumuza, Emniyet Genel Müdürlüğü tarafından …. tarihli ve …. sayılı yazı ile cevap
verilmiştir. Daha sonraki süreçte konuyla ilgili olarak Kurum yetkilileriyle toplantı
yapılmasına karar verilmiş ancak toplantı her iki tarafın da uygun olduğu ….. tarihinde
gerçekleştirilebilmiştir.
7) Yapılan toplantı neticesinde yeni bilgi ve belgelere ihtiyaç duyulmuş ve bu kapsamda …
tarihli ve …. sayıyla Emniyet Genel Müdürlüğüne yeni bir bilgi ve belge isteme yazısı
gönderilmiştir. Emniyet Genel Müdürlüğü tarafından …. tarih ve …. sayılı yazı ile cevap
verilmiştir. Ancak Emniyet Genel Müdürlüğü tarafından Kurumumuza verilen cevabi yazılarda
Emniyet Genel Müdürlüğü yetkilileri tarafından hata ve noksanlıkların olduğu farkedilmiş ve
görüşme talep edilmiştir. Bu doğrultuda Emniyet Genel Müdürlüğü yetkilileriyle 28/02/2014
.
tarihinde ikinci bir görüşme yapılmış, yetkililer tarafından bu hata ve noksanlıkların
düzeltilmesi için 81 ilin emniyet müdürlükleriyle yazışma yapılması gerektiği belirtilerek ek
süre ve ek yazı talep edilmiştir.
8) Söz konusu talep üzerine, ilgili Kuruma …. tarih ve …. sayılı bilgi ve belge talebiyle ilgili
ek bir yazı gönderilmiş ve Emniyet Genel Müdürlüğü tarafından son olarak …. tarih ve …. sayı
ile talep edilen bilgi ve belgeler Kurumumuza iletilmiştir.
İçişleri Bakanlığı tarafından gönderilen cevabi yazıların tetkikinden;
9) 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 99 uncu maddesinde haftalık çalışma saatinin 40
saat olarak belirlendiği ancak özel kanunlarla veya bu kanunlara dayanılarak çıkarılacak tüzük
ve yönetmeliklerle kurumların veya hizmetlerin özellikleri dikkate alınmak suretiyle farklı
çalışma saatlerinin tespit edilebileceği, bu çalışma saatlerine göre belirlenen çalışma
modellerine ilişkin bilgilerin ekte yer aldığı,
10) 3201 sayılı Emniyet Teşkilatı Kanunu'nun 61 inci maddesine göre komiser ve polislere
yıllık izinlerinden başka haftada 24 saat izin verileceğinin hüküm altına alındığı, ayrıca bu
kanunun ek­21 inci maddesi kapsamında polislere ödenen fazla mesai ücretlerine ilişkin
bilgilerin ekte yer aldığı,
11) "Emniyet Hizmetleri Sınıfı Personelinin Çalışma Saatlerine İlişkin Esaslar" hakkındaki
düzenlemenin 4 üncü maddesine göre nöbet usulüyle çalışma zorunluluğu bulunan
polislerin olağanüstü durumlarda 12/12, diğer hallerde 12/24 veya 12/36 esaslarına göre
çalışacakları ve bu çalışma esasına mülki idare amirinin karar vereceği, bu esaslara göre
iller bazında çalışma saatlerine ve ek görevlere ilişkin bilgilerin ekte yer aldığı,
12) Polislerin çalışma şartlarının iyileştirilmesi adına pilot seçilen bazı illerde 8/24 çalışma
sistemine dayanan Ergonomik Vardiya Sistemine geçildiği, polislerin yıllık ve mazeret
izinleri ile sağlık hakları konularında bazı düzenlemelerin yapıldığı ve buna benzer
çalışmaların yapılmaya devam edildiği ve bu konulardaki bilgilerin ekte yer aldığı,
belirtilmiştir.
Maliye Bakanlığı ile yapılan yazışma
13) Söz konusu şikayetlere ilişkin inceleme ve araştırma süreci devam ederken, "Emniyet
Hizmetleri Sınıfı personeline fazla çalışma saati başına ücret ödenebilmesinin önünü açmak
üzere, 3201 sayılı Emniyet Teşkilatı Kanununun Ek 21 inci maddesinde ifade edilen "fazla
çalışma ücreti" ibaresinin "güvenlik tazminatı" şeklinde değiştirilmesine yönelik İçişleri
Bakanlığı'nca yapılan Kanun Tasarısı teklifi"nin 23/12/2011 tarihli ve ….. sayılı yazı ile Maliye
Bakanlığına iletildiği bilgisine ulaşılmıştır.
Bu doğrultuda Maliye Bakanlığı'ndan Kanun tasarısı teklifinin bir bütün olarak ve özellikle
"fazla çalışma ücretinin güvenlik tazminatı olarak düzenlenmesi"ne ilişkin 2. maddesine
münhasıran olmak üzere;
­ Kurumlarınca halihazırda yürütülmekte olan bir çalışmanın olup olmadığının, bugüne kadar
yapılan çalışmalara ve gelinen aşamaya ilişkin varsa mevcut bilgi, belge ve raporların,
­ Söz konusu teklifin yasalaşmasının önünde herhangi bir engel olup olmadığının, varsa temel
engellerin (hukuki, mali vb.) neler olduğunun,
.
­ Önümüzdeki dönemde bu konuyla ilgili planlanan yeni bir çalışma olup olmadığı bilgisinin
ve,
­ Söz konusu şikâyet başvurularının çözümünde ilgili olabileceği mütalaa edilen diğer bilgi ve
belgeler ile konuya ilişkin Kurumları görüşünün gönderilmesi, talep edilmiştir.
14) Maliye Bakanlığı Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü tarafından 25/7/2014 tarihli ve
…. sayılı yazımıza cevaben gönderilen 18/8/2014 tarihli ve …. sayılı yazıda;
­ 2/11/2011 tarihinde yürürlüğe giren 666 sayılı KHK ile çeşitli statülerdeki kamu personeline
mevzuatı uyarınca kurumsal bazda ödenmekte olan her türlü ek ödemeler ile fazla çalışma
ücreti ödemelerinin yürürlükten kaldırılmasına rağmen Emniyet Genel Müdürlüğü
bünyesinde görev yapan Emniyet Hizmetleri Sınıfına tabi personele 3201 sayılı Kanunun
ek 21 inci maddesine göre ödenmekte olan fazla çalışma ücretinin aynen muhafaza
edildiği,
­ Bu doğrultuda söz konusu madde hükmü incelendiğinde, söz konusu kapsama dahil personele,
en yüksek devlet memuru aylığına uygulanacak belirli oranları geçmemek üzere, İçişleri
Bakanlığı'nca belirlenecek usul ve esaslara göre fazla çalışma ücreti ödenmesinin zorunlu
olduğu,
­ Öte yandan, İçişleri Bakanlığı'nca hazırlanarak görüşlerine sunulan Kanun tasarısı
taslağının tüm düzenlemeleri bakımından bir bütün halinde incelendiği, neden olacağı
mali yükün hesaplandığı ve bu ödeme unsurlarına ilişkin farklı hizmet alanlarında görev
yapan çeşitli statülerden personelin de benzer yöndeki talepleri dikkate alınarak mevcut
bütçe imkanları çerçevesinde bu aşamada olumlu mütalaa edilmediği,
bildirilmiştir.
C. Olaylar
İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü bünyesinde polis memuru olarak görev yapan
şikâyetçiler tarafından sunulan bilgi ve belgelerden;
15) 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'na göre aylık çalışma süresinin 160 saat (4
hafta*40 saat) olarak belirlenmesine rağmen fiilen 240 ile 300 saat arasında çalıştıkları ve
bu fazla çalışmaları karşılığında fazla mesai ücreti veya idari izin alamadıkları,
16) Aylık 160 saatin (4 hafta*40 saat) üzerinde çalışan, gece nöbetine kalan, ek görevler verilen
polis memurlarıyla ayda 160 saat büroda çalışan polis memurlarının aynı maaşı aldıkları;
kendileri gibi polis memuru olan ve masa başı görevi yapan meslektaşlarıyla aynı maaşı
almalarının çalışma barışını bozduğu, bu uygulamanın adalet ve hakkaniyete aykırı olduğu,
17) Yaptıkları fazla mesaiye karşılık olarak verilmesi gereken idari izinlerinin
verilmediğini, mobbing veya disiplin cezası korkusuyla bu konuda haklarını
arayamadıkları,
18) Ağır çalışma şartları nedeniyle polislerin psikolojilerin bozulduğu, intihar ve cinnet
vakalarının meslek içerisinde çok sık görüldüğü, aile ve sosyal hayatlarında sıkıntıların, şiddetli
geçimsizlik ve boşanma vakalarının çok sık yaşandığı, yaşam kaliteleri ve standartları ile
mesleki motivasyonlarının düştüğü, tespit edilmiştir.
.
19) Şikayetçilerden bir kısmı Kurumumuza başvurmadan önce BİMER aracılığıyla İdareye
başvuruda bulunmuş olmakla birlikte geriye kalan şikayet başvurucuları idari başvuru yolunu
tüketmeksizin Kurumumuza başvuruda bulunmuşlardır. Bu doğrultuda; 20/4/2013­9/10/2013
tarihleri arasında yapılan .. adet şikayet başvurusu birleştirilmiş ve inceleme ve araştırma
03.2013/… sayılı dosya üzerinden yürütülmüştür.
D. Kamu Denetçisi (Ombudsman) Mehmet Elkatmış'ın İnceleme ve Araştırma Bulguları
Emniyet Genel Müdürlüğünden ve şikâyetçilerden gelen bilgi ve belgeler ile Kurumumuz
tarafından yapılan araştırmalar neticesinde polislerin şikâyet konuları Çalışma Modelleri,
Çalışma Saatleri, Ek Görevlendirme, Fazla Mesai, İdari İzin, Büro Hizmetinde Çalışan
Polisler, Çalışma Şartları Nedeniyle Yaşanan Sorunlar başlıkları altında incelenmiştir. Bu
incelemeler neticesindeki tespit edilen bulgulara aşağıda sırasıyla yer verilmiştir:
Çalışma Modelleri
20) 3201 sayılı Emniyet Teşkilatı Kanunu'nun 61 inci maddesine, 657 sayılı Devlet Memurları
Kanunu'nun 99, 100 ve 101 inci maddelerine, 29/09/1995 tarihli "Emniyet Hizmetleri Sınıfı
Personelinin Çalışma Saatlerine İlişkin Esaslar" hakkındaki düzenlemenin 4 üncü maddesine
dayanılarak Emniyet Genel Müdürlüğü bünyesinde 86 farklı çalışma modelinin uygulandığı
görülmüş ve bu çalışma modellerinden en fazla uygulanan 4 modelle ilgili bilgilere aşağıda yer
verilmiştir.
EMNİYET GENEL MÜDÜRLÜĞÜNDE UYGULANAN ÇALIŞMA MODELLERİ(TABLO­I)
GÖREV
YAPAN
NO BİRİMLER
PERSONEL
SAYISI
12\24
8\24
ÇALIŞMA
MODELİ
12\36 08.00/17.00
DİĞER
09.00/18.00 MODELLER
(82 farklı
model)
TOPLAM
240.939
63.723 10.706 32.782
79.803
53.925
21) 12/24 Çalışma Modeli: Bu çalışma modelinin toplam 240.939 polis memurundan 63.723
üne bir diğer ifadeyle polislerin %26,4 üne uygulandığı; polislerin 12 saat çalışıp 24 saat
dinlenerek ek görevler hariç haftalık toplamda 57 saat çalıştıkları tespit edilmiştir.
22) 8/24 Çalışma Modeli: Bu çalışma modelinin toplam 240.939 polis memurundan 10.467
sine bir diğer ifadeyle polislerin %4,4 üne uygulandığı; polislerin 8 saat çalışıp 24 saat
dinlenerek ek görevler hariç haftalık toplamda 42 saat çalıştıkları tespit edilmiştir.
23) 12/36 Çalışma Modeli: Bu çalışma modelinin toplam 240.939 polis memurundan 32.782
sine bir diğer ifadeyle polislerin %13,6 sına uygulandığı; polislerin 12 saat çalışıp 36 saat
dinlenerek ek görevler hariç haftalık toplamda 42 saat çalıştıkları tespit edilmiştir. Ancak
personel sayısının yetersiz olduğu durumlarda söz konusu çalışma modelindeki haftalık
toplam çalışma saatinin arttığı anlaşılmıştır.
.
24) 08.00/17.00­09.00/18.00 Çalışma Modeli: Bu çalışma modelinin toplam 240.939 polis
memurundan 79.803 üne bir diğer ifadeyle polislerin % 33,1 ine uygulandığı; polislerin günde
9 saatten olmak üzere ek görevler hariç haftalık toplam 45 saat çalıştıkları tespit edilmiştir.
25) Diğer Modeller: Yukarıda belirtilen çalışma modelleri dışında 81 çalışma modelinin daha
bulunduğu ve toplam 240.939 polis memurundan 53.925 ine bir diğer ifadeyle polislerin %
22,3 üne bu çalışma modellerinin uygulandığı tespit edilmiştir. Bu çalışma modellerinde günlük
ve haftalık çalışma saatlerinin görevin mahiyetine ve içeriğine göre farklılıklar gösterdiği, ek
görevler hariç polislerin haftalık çalışma saatlerinin 45 ile 60 saat arasında değiştiği
anlaşılmıştır.
Bununla birlikte Emniyet Teşkilatında merkez ve merkeze doğrudan bağlı birimlerde 9.959,
taşra teşkilatında 56.947 olmak üzere toplam 66.906 polis memurunun bir diğer ifadeyle
polislerin %27,7 sinin büro hizmetlerinde çalıştığı anlaşılmıştır. Çalışma Saatleri
26) Mesai kapsamında değerlendirilmeyen ek görevler hariç illere ait haftalık ortalama
çalışma saatlerine ait bilgilere aşağıda yer verilmiştir.
İLLER BAZINDA HAFTALIKORTALAMA ÇALIŞMA SAATLERİ
(TABLO­II)
NO
HAFTALIK ORTALAMA
ÇALIŞMA SAATİ
İLLER/BİRİMLER
1
ADANAİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
53,00
2
ADIYAMANİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
49,22
3
AFYONKARAHİSAR İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
41,79
4
AĞRI İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
55,64
5
AMASYAİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
48,98
6
ANKARAİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
42,58
.
7
ANTALYAİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
49,8
8
ARTVİNİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
47,00
9
AYDINİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
47,80
10
BALIKESİRİLEMNİYE
T MÜDÜRLÜĞÜ
45,19
11
BİLECİKİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
47,25
12
BİNGÖLİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
45,60
13
BİTLİSİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
44,19
14
BOLU İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
51,78
15
BURDURİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
46,00
16
BURSAİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
42,86
17
ÇANAKKALE İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
51,20
18
ÇANKIRIİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
49,61
19
ÇORUMİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
46,18
20
DENİZLİİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
48,69
21
DİYARBAKIR İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
47,21
22
EDİRNEİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
46,31
23
ELAZIĞİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
50,00
.
24
ERZİNCANİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
42,06
25
ERZURUMİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
44,00
26
ESKİŞEHİRİLEMNİYE
T MÜDÜRLÜĞÜ
48,86
27
GAZİANTEPİLEMNİYE
T MÜDÜRLÜĞÜ
48,80
28
GİRESUNİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
47,00
29
GÜMÜŞHANE İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
47,00
30
HAKKARİİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
59,15
31
HATAYİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
50,70
32
ISPARTAİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
49,19
33
MERSİNİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
55,02
34
İSTANBULİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
53,93
35
İZMİR İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
52,92
36
KARS İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
55,32
37
KASTAMONU İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
46,26
38
KAYSERİİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
47,46
39
KIRKLARELİ İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
46,29
40
KIRŞEHİRİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
46,00
.
41
KOCAELİİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
53,57
42
KONYAİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
45,6
43
KÜTAHYAİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
53,05
44
MALATYAİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
43,06
45
MANİSAİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
51,00
46
KAHRAMANMARAŞ İL
EMNİYET MÜDÜRLÜĞÜ
48,00
47
MARDİNİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
53,00
48
MUĞLAİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
46,60
49
MUŞ İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
45,70
50
NEVŞEHİRİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
49,50
51
NİĞDEİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
51,00
52
ORDU
İL
MÜDÜRLÜĞÜ
44,40
53
RİZE İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
47,17
54
SAKARYAİLEMNİYET
MÜDÜRLĞÜ
41,87
55
SAMSUNİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
45,66
56
SİİRT İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
50,10
57
SİNOPİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
51,59
58
EMNİYET
SİVAS İL EMNİYET MÜDÜRLÜĞÜ
44,18
.
59
TEKİRDAĞİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
48,70
60
TOKATİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
46,00
61
TRABZONİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
42,80
62
TUNCELİİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
56,21
63
ŞANLIURFA İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
56,80
64
UŞAK İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
51,50
65
VAN İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
54,63
66
YOZGATİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
49,00
67
ZONGULDAK İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
48,70
68
AKSARAYİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
50,80
69
BAYBURTİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
44,96
70
KARAMANİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
49,04
71
KIRIKKALEİLEMNİYE
T MÜDÜRLÜĞÜ
49,12
72
BATMANİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
53,64
73
ŞIRNAKİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
48,20
74
BARTINİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
47,08
.
75
ARDAHANİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
47,06
76
IĞDIR İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
45,92
77
YALOVAİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
44,32
78
KARABÜKİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
43,01
79
KİLİS İL EMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
44,37
80
OSMANİYEİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
54,75
81
DÜZCEİLEMNİYET
MÜDÜRLÜĞÜ
46,79
İLLER GENEL ORTALAMA
47,61
Not: Çalışma saatlerine ek görevler dâhil edilmemiştir.
Bu tablodan, emniyet hizmeti sınıfı personelinin (polislerin) mesai kapsamında
değerlendirilmeyen ek görevler hariç haftalık çalışma saati ortalamalarının illere göre
farklılıklar gösterdiği; en düşük çalışma saati ortalamasının 41,79 saat ile Ağrı İli'nde
olduğu, en yüksek çalışma saati ortalamasının ise 59,15 saat ile Hakkari İli'ne ait olduğu,
bir diğer ifadeyle, illere göre haftalık çalışma ortalamalarının 41,79 ile 59,15 saat arasında
değiştiği anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, polis memurlarının verilen ek görevler hariç 23
ilimizde haftalık ortalama 50 saatin üzerinde, 40 ilimizde ise haftalık ortalama 45 ile 50
saat arasında, tüm illerde ise haftalık ortalama 47,61 saat çalıştığı anlaşılmaktadır.
27) Ayrıca çalışma saatleriyle ilgili olarak Avrupa Birliği tarafından 23/11/1993 tarihinde
93/104 Sayılı Konsey Direktifinin kabul edildiği, Direktifte çalışanlar için fazla mesai
dahil haftada ortalama maksimum 48 saat çalışma süresinin; gece çalışanlar için 24
saatlik bir zaman diliminde ortalama maksimum 8 saat çalışma süresinin; haftada
minimum kesintisiz 24 saat dinlenme süresinin belirlendiği görülmüştür. 93/104 sayılı
Direktifi değiştiren 2000/34 sayılı Direktif 1 Ağustos 2000 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 93/104
sayılı Direktifi yürürlükten kaldıran 2003/88 sayılı Direktif ise, 2 Ağustos 2004 tarihinde
yürürlüğe girmiş olmakla, 93/104 sayılı Direktifin çalışma ve dinlenme sürelerini belirleyen
temel kuralları, 2003/88 sayılı Direktife aynen aktarılmıştır.
28) Aşağıda AB ülkelerindeki bazı uygulamalara yer verilmiştir.
ALMANYA: Polisler haftada 40 saat görev yapmakta ve yılda 30 gün izin kullanmaktadır.
Hafta sonları ve resmi tatiller bu izne dâhil edilmemektedir. Vardiyalı çalışanlar ise dört vardiya
.
halinde çalışmakta, vardiyalar sırası ile 7 / 8 / 9 ar saat sürmekte ve bu üç vardiyada çalışan
memur bir vardiyayı boş geçmektedir.
FRANSA: Fransa'da polisin çalışma saati yıllık 1.600 saat olmakla birlikte, günlük 8 saat
çalışmaktadır. Fazla çalışıldığı zaman mesai ücreti ya da izin verilmektedir.
DANİMARKA: Danimarka'da polisin çalışma sistemi genel olarak üçlü vardiya sistemi
uygulanmaktadır. Bunlar: 1. vardiya 07.00­15.00, 2. vardiya 15.00­23.00, 3. vardiya
23.00­07.00 saatleri arasındadır. Günlük çalışma süresi sekiz saattir.
İSPANYA: Polis, yapmış olduğu göreve göre haftalık ortalama 40 saatten fazla
çalıştırılmamaktadır. Örneğin futbol maçlarından dolayı hafta sonları çalışmak zorunda olan
çevik kuvvetin mesai saati 37,5 saat olarak belirlenmiştir.
İSVEÇ: Polisin çalışma saatleri günlük 8, haftalık toplam 40 saati geçmemektedir. Geçtiği
takdirde fazla mesai ücreti, gece çalıştıkları takdirde iki kat fazla mesai ücreti ödenmektedir.
İTALYA: Polisin çalışma saati günde 6 saat haftada ise 36 saattir. 36 saatten fazla çalıştığı
her saat ve gece görevleri için ek tazminat ödenmektedir. Ek Görevler
29) Polislerin ek görevlendirmelerde herhangi bir ek ücret almadıkları ve bu ek
görevlendirmelerin birçoğunun mesai içinde değerlendirilmediği hususlarındaki
şikâyetleriyle ilgili olarak yapılan araştırmalar neticesinde; ek görevler, ek görevlerden
mesai içinde değerlendirilenler, ek görevlerden görevin mahiyetine göre hem mesai içinde
hem de mesai dışında değerlendirilen ve ek ücret verilen ek görevlerle ilgili bilgilere
aşağıdaki tabloda yer verilmiştir.
.
POLİSLERİN EK GÖREVLERİ (TABLO­III)
.
.
30) Tablodan, polislerin devlet büyükleri ve yurtdışından gelen heyetlerin programları, yabancı
devlet büyüklerinin ziyaretleri, dini ve milli bayramlar, terör örgütlerinin sözde
kuruluş­yakalanma­ilk eylemler­ölüm yıldönümleri ve benzeri faaliyetleri, konser­sergi­tiyatro
etkinlikleri, atletizm ve spor müsabakaları, ani gelişen toplumsal olaylar (gösteri, toplantı vb.),
sınavlar, seçim ve mitingler, konferanslar başta olmak üzere otuz farklı ek görevde
bulundukları,
31) Bu görevler arasından şehit cenazeleri, seyyar satıcılar için tedbirler, yıkım­ihale­mahkeme
tedbirleri ve para nakli ile ilgili ek görevlerinin mesai içinde kabul edildiği ancak bunların
dışındaki yirmialtı (26) ek görevin duruma göre mesai içinde duruma göre mesai dışında kabul
edildiği ve bu konuda net bir uygulama ile yasal bir düzenlemenin bulunmadığı,
32) Polislerin bu ek görevlerden sınav tedbirleri (AÖF, ÖSYM, MEB sınavları) dışındaki
diğer yirmidokuz (29) ek görev karşılığında herhangi bir ek ücret almadıkları,
Anlaşılmaktadır.
Fazla Mesai
33) Polislerin bir diğer şikayet konusu ise yaptıkları fazla mesailer ile verilen ek görevler
karşılığında herhangi bir ek ücret almadıkları ve kendileri gibi polis memuru olan ancak büro
görevinde bulunan polislerle aynı maaşı almalarıdır.
Polislerin illere göre haftalık çalışma ortalamasının 41,79 ile 59,15 saat arasında değiştiği;
polislerin 30 ek görevde bulunduğu ve bunlardan şehit cenazeleri, seyyar
satıcılar­yıkım­ihale­mahkeme tedbirleri, para nakliyle ilgili görevlerin mesai içinde kabul
edildiği, diğer ek görevlerin ise duruma göre mesai içinde duruma göre mesai dışında kabul
edildiği; bu verilen ek görevlerden sadece sınav tedbirleri (Açık Öğretim Fakültesi,
ÖSYM ve Milli Eğitim Bakanlığı sınavları) karşılığında ek ücret aldıkları hususlarına
yukarıda ayrıntılı olarak değinilmiştir.
34) Polislerin fazla mesai karşılığında ek bir ücret alıp almadıkları hususunda yapılan inceleme
neticesinde, 3201 sayılı Emniyet Teşkilatı Kanununun ek­21 inci maddesi kapsamında
polisler arasında dörtlü bir sınıflandırmanın yapıldığı ve bu sınıflandırmaya göre
polislere fazla mesai adı altında her ay sabit bir ek ücretin ödendiği tespit edilmiştir.
Konuya ilişkin bilgilere aşağıdaki tabloda yer verilmiştir.
.
35) Tablodan, fazla mesai kapsamında emniyet hizmetleri sınıfına dahil kadrolarda özel harekat
ve istihbarat birimlerinde görev yapan 13.607 kişiye 377­TL; siyasi hizmet, çevik kuvvet
birimleri ile köprü ve hassas bölgeleri koruma görevlerinde fiilen çalışanlarla, panzer sürücüsü
ve operatörü olarak görev yapan 62.099 kişiye 344­TL; diğer birimlerinde görevli olan 169.938
kişiye 290­TL; çarşı ve mahalle bekçisi 3.709 kişiye 138­TL olmak üzere aylık sabit bir ek
ücretin ödendiği anlaşılmaktadır.
36) Fazla mesai konusuyla ilgili olarak Danıştay 11. Dairesine Başkomiser olarak görev yapan
davacı tarafından, 3201 sayılı Emniyet Teşkilatı Kanunu'nun ek­21 inci maddesi gereğince
ödenen fazla çalışma ücreti usul ve esaslarına ilişkin 10/11/2003 tarih ve … sayılı İçişleri
Bakanlığı OLUR'unun; fazla çalışma ücretinin çalışılan süreye bağlı olmaksızın ve peşin
olarak aylık işle birlikte ödenmesinin ve yıllık izinde geçen çalışılmayan süreler içinde
fazla çalışma ücreti ödenmesinin anayasaya aykırı olduğu iddialarıyla bu işlemin iptali ve
bu işlem nedeniyle eksik ödenen tutarın yasal faizi ile birlikte ödenmesine karar verilmesi
istemiyle dava açılmıştır.
Danıştay 11. Dairesinin 23/06/2009 tarih ve 2006/6559 Esas, 2009/6677 Karar sayısında, söz
konusu fazla çalışma ücretini düzenleyen 10/11/2003 tarih ve 4206 sayılı İçişleri Bakanlığı
OLUR'unun 3201 sayılı Emniyet Teşkilatı Kanunu'na dayandığı ve hukuka uygun olduğu;
ödenen fazla çalışma ücretinin mesai dışında yapılan fazla çalışma karşılığı olarak değil,
görevin niteliği, yapılan işin zorluğu ve önemi doğrultusunda emniyet hizmeti sınıfı
kadrolarında bulunanlardan görev yapılan birime göre salt bu görevi yerine getirmeleri
nedeniyle her ay sabit olarak yapılan bir ödeme olduğu ve günlük çalışma saatleri dışında
yapılan çalışmaların karşılığı ( alanlar için ) ödenen fazla çalışma ücretinden nitelik
.
olarak farklı olduğunun anlaşıldığı, bu kapsamda yapılan ödemenin hukuka uygun
olduğu, yönünde karar verilmiş ve dava reddedilmiştir.
37) Bununla birlikte Emniyet Teşkilatında merkez ve merkeze doğrudan bağlı birimlerde
9.959, taşra teşkilatında 56.947 olmak üzere toplam 66.906 polis memurunun bir diğer ifadeyle
polislerin %27,7 sinin yani her dört polisten birisinin büro hizmetlerinde çalıştığı
anlaşılmıştır. 3201 sayılı kanunun ek­21 inci maddesinde emniyet teşkilatı mensupları
(polisler) arasında yapılan dörtlü sınıflandırmada "Diğer Birimlerde Görevli" olarak
nitelendirilen sınıf içerisinde büro hizmetlerinde görev yapan bu polis memurlarının da
bulunduğu ve büro hizmetlerinde çalışan bu kişilerin de 3201 sayılı kanun kapsamında
fazla mesai ücreti olarak 2014 yılı itibarıyla aylık sabit olarak 290TL aldıkları
görülmüştür.
İdari İzin
38) Emniyet teşkilatı bünyesinde görev yapan polisler şikayet başvurularında, yoğun çalışma
programı ve verilen ek görevler nedeniyle fazla mesai yaptıklarını ancak 657 sayılı Devlet
Memurları Kanunu'nun 178 inci maddesinde kapsamında kendilerine verilmesi gereken idari
izinlerin verilmediğini belirtmişlerdir.
39) 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 178 inci maddesinin, kurumların personelini
gerekli hallerde günlük çalışma saatleri dışında fazla çalışma ücreti vermeksizin
çalıştırabilecekleri, ancak personele yaptırılacak fazla çalışmanın her sekiz saati için bir günlük
izin verileceği veya bu şekilde verilecek iznin on günlük kısmının yıllık izne ekleneceği
şeklinde düzenlendiği görülmüştür.
40) Konuyla ilgili olarak bir polis memuru, 12/24 saat esasına dayalı çalışma sistemiyle görev
yaptığı 04.01.2007 ­31.10.2011 tarihleri arasında büroda çalışan bir memurdan 4097 saat daha
fazla çalışma yaptığını ileri sürerek bu fazla çalışmasının karşılığı olarak tarafına 25.606,25­TL
ile devam eden yıllarda yaptırılacak fazla çalışma ücretlerinin ödenmesi için Tokat İdare
Mahkemesine dava açmıştır.
Tokat İdare Mahkemesinin 2011/804 Esas ile 2012/656 Karar sayısı ile konuyla ilgili olarak
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 178. maddesinin A bendinde, yapılan fazla
çalışmaların ücretle karşılanacağı hallerin tek tek sayılmak suretiyle açıklandığı, sayılanlar
içinde emniyet hizmetlerine ilişkin bir ibare bulunmadığı ve bu nedenle emniyet hizmetleri
sınıfı personeline yaptığı fazla çalışma karşılığında ücret ödenmesinin mümkün olmadığı;
ancak aynı maddenin B bendinde, personelini günlük çalışma saatleri dışında fazla çalıştıran
kurumların fazla çalışma ücreti vermeyeceği, ancak kurumların yaptırılacak fazla çalışmanın
her sekiz saati için bir gün hesabı ile izin vereceği şeklinde düzenlemenin yer aldığı; buna göre
ilgili kanun, tüzük veya yönetmelikte yer almadığı halde haftada 40 saatten fazla çalıştırılan
personelin çalıştığı her sekiz saat için bir gün izin kullandırılması gerektiği; bir diğer
ifadeyle kurumları tarafından haftalık 40 saatten fazla çalıştırılan personelin fazla
çalıştığı sürelerin tamamının fazla çalışma süresinden sayılması ve bu fazla çalışma
süresine karşılık 657 sayılı Kanunun 178 inci maddesi uyarınca işlem tesis edilmesinin
kanuni bir zorunluluk olduğu yönünde karar verdiği görülmüştür. Büro Hizmetinde Çalışan
Polisler
41) Emniyet Teşkilatında merkez ve merkeze doğrudan bağlı birimlerde 9.959, taşra
teşkilatında
.
56.947 olmak üzere toplam 66.906 polis memurunun bir diğer ifadeyle polislerin %27,7 sinin
yani her 4 polis memurundan 1 sinin büro işlerinde çalıştığı; 3201 sayılı Emniyet Teşkilatı
Kanunu'nun ek­21 inci maddesi kapsamında büro hizmetlerinde görev yapan bu polis
memurlarının fazla mesai yapıp yapmadıklarına bakılmaksızın 2014 yılı itibarıyla fazla mesai
ücreti olarak aylık sabit 290­TL aldıkları görülmüştür.
42) Bu açıklamalar ve tespitlerden, emniyet teşkilatında büro işlerinde çalışan polis sayısının
oldukça yüksek olduğu, bu polislere 3201 sayılı Emniyet Teşkilatı Kanunu'nun Ek 21 inci
maddesi kapsamında fazla mesai yapıp yapmadığına bakılmaksızın fazla mesai ücretinin
verildiği, bu uygulamaların meslek içindeki çalışma huzur ve barışını bozduğu kanaati ve
sonucuna varılmıştır. Çalışma Şartları Nedeniyle Yaşanan Sorunlar
43) Emniyet teşkilatı mensupları Kurumumuza gönderdikleri şikayet dilekçelerinde, çalışma
şartlarının uygun olmamasından dolayı özel ve sosyal hayatlarında sorunlar yaşadıklarını
belirtmişlerdir. Konuyla ilgili yapılan araştırmalar neticesinde polislerin iş yükünün fazla
olması, mesleki çalışma şartlarının zorluğu, çalışma sürelerinin uzunluğu, fazla mesai ve verilen
ek görevler nedeniyle ruhsal ve bedensel sıkıntılar ile ailevi ve sosyal sorunlar yaşadıkları,
yaşam kalitelerinin ve mesleki verimliliklerinin düştüğü, iş tatminlerinin azaldığı ve
tükenmişlik hissine kapıldıkları anlaşılmıştır.
44) Kocatepe Üniversitesi Öğretim Üyesi Yrd.Doç. M.K.'ın 8 ilde 800 polis üzerinde
yaptığı araştırma sonucunda polislerin %75'inin mesleklerinin psikolojik yapılarını tahrip
ettiğine, % 74'ünün mesleklerinin aile yaşamına olumsuz etki ettiğine, %40'ının toplum
içerisinde mesleklerinin saygınlığı olmadığına, inandıkları tespit edilmiştir. Ayrıca bu konuyla
ilgili olarak polis intiharları, polislerin yaş ortalaması ile ruh hastalıkları nedeniyle tedavi
görenlerin, sınıf değiştirenler ve malul olanların istatistiki bilgilerine aşağıda yer verilmiştir.
2009­2013 YILLARI ARASINDA İNTİHAR EDEN POLİS SAYILARI (TABLO­V)
YILLAR
2009
2010
2011
2012
2013
Genel
Toplam
İNTİHAR
SAYISI
27
25
29
29
47
157
Tablodan 2009 yılında 27, 2010 yılında 25, 2011 yılında 29, 2012 yılında 29, 2013 yılında 47
olmak üzere son 5 yılda toplam 157 polis memurunun intihar ettiği anlaşılmaktadır.
2009­2013 YILLARINDA RUH HASTALIĞI NEDENİYLE TEDAVİ GÖREN, SINIF
DEĞİŞTİREN VE MALUL OLAN POLİS İSTATİSTİKLERİ (TABLO­VI)
YILLAR
Ruh Hastalığı
Nedeniyle Tedavi
Gören
Ruh Hastalığı
Nedeniyle Sınıf
Değiştiren
Ruh Hastalığı
Nedeniyle Malul
Olan
2009
621
64
1
2010
332
43
1
2011
425
64
0
.
2012
440
79
1
2013
505
110
2
TOPLAM
2323
360
5
Tablodan anlaşılacağı üzere, …. ve …. yılları arasında toplam 2323 polis memurunun ruh
hastalıkları nedeniyle tedavi gördüğü, 360 polis memurunun ruh hastalıkları nedeniyle
çalıştığı sınıfının değiştirildiği ve 5 polis memurunun da malul olduğu anlaşılmaktadır.
ÜLKEMİZDE GENEL YAŞ ORTLAMASI VE POLİSLERİN YAŞ ORTALAMALARI
(TABLO­VII)
Genel Yaş Ortalaması
Polislerin Yaş Ortalaması
73.8
55.9
Akdeniz Üniversitesi Gerontoloji (yaşlılık bilimi) bölümünce yapılan araştırmalar neticesinde
ülkemizde genel yaş ortalamasının 73.8 olduğu ancak polislerdeki yaş ortalamasının ise 55.9
olduğu tespit edilmiştir.
III. HUKUKİ DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. İlgili Mevzuat
Uluslararası Mevzuat
45) İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi
Beyannamenin 23 üncü maddesinin 1 inci fıkrasında, herkesin çalışma, işini serbestçe
seçme, adaletli ve elverişli koşullarda çalışma ve işsizliğe karşı korunma; 2 nci fıkrasında,
herhangi bir ayrım gözetmeksizin eşit iş için eşit ücret alma; 3 üncü fıkrasında ise, herkesin
kendisi ve ailesi için insan onuruna yaraşır ve gerekirse her türlü sosyal koruma önlemleriyle
desteklenmiş bir yaşam sağlayacak adil ve elverişli bir ücret alma; hakkına sahip olduğu;
24 üncü maddesinde ise, herkesin dinlenmeye, eğlenmeye, özellikle çalışma süresinin makul
ölçüde sınırlandırılmasına ve belirli dönemlerde ücretli izne çıkma hakkının olduğu, kurala
bağlanmıştır.
46) Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi
Sözleşmenin "Kölelik ve zorla çalıştırma yasağı" başlıklı 4 ncü maddesinin ikinci
fıkrasında, "Hiç kimsenin zorla çalıştırılamayacağı, ve zorunlu çalışmaya tabi tutulamayacağı
hüküm altına alındıktan sonra; üçüncü fıkrasında a) Bu Sözleşme'nin 5. maddesinde öngörülen
koşullara uygun olarak tutulu bulunan bir kimseden, tutulu bulunduğu sırada veya şartlı
tahliyeden yararlandığı süre içinde olağan olarak yapması istenilen bir işin; b) Askeri nitelikli
herhangi bir hizmet veya vicdanî reddin meşru sayıldığı ülkelerde, vicdanî reddi seçen kişilere
zorunlu askerlik hizmeti yerine gördürülebilecek başkaca bir hizmetin; c) Toplumun hayat veya
refahını tehdit eden kriz veya afet hallerinde gerekli görülen her hizmetin; d) Olağan yurttaşlık
yükümlülükleri kapsamına giren her türlü çalışma veya hizmetin "zorla çalıştırma ya da
zorunlu çalışma" sayılmayacağı" belirtilmiştir.
.
47) Avrupa Sosyal Şartı (Gözden Geçirilmiş)
Şartın "Adil Çalışma Koşulları Hakkı" başlıklı 2. maddesinde, Akit tarafların adil çalışma
koşulları hakkının etkin biçimde kullanılmasını sağlamak üzere: "Verimlilik artışı ve ilgili diğer
etkenler izin verdiği ölçüde haftalık çalışma süresinin aşamalı olarak azaltılmasını öngören
makul günlük ve haftalık çalışma saatleri sağlamayı..." ,
"Adil Bir Ücret Hakkı" başlıklı 4. maddesinde, Akit tarafların, adil bir ücret hakkının etkili
bir biçimde kullanılmasını sağlamak amacıyla; "...Özel durumlara ilişkin istisnalar dışında,
çalışanların fazla mesai karşılığında zamlı ücret alma hakkına sahip olduklarını tanımayı.."
taahhüt edeceğini düzenlemiştir.
48) Avrupa Birliği Temel Haklar Bildirgesi
Bildirgenin 31 inci maddesinin 1 inci fıkrası, her çalışanın kendi sağlığı, emniyeti ve onuruna
saygı gösteren çalışma koşullarından yararlanma hakkına sahip olduğu; 2 nci fıkrası,
çalışanların azami çalışma saatlerinin sınırlandırılması, günlük ve haftalık dinlenme dönemleri
ve yıllık ücretli izin hakkına sahip olduğu şeklinde düzenlenmiştir.
49) Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme
Birleşmiş Milletler tarafından çıkartılan Ekonomik Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası
Sözleşmesi'nin 6 ncı maddesinin birinci fıkrasında, bu sözleşmeye taraf devletlerin çalışma
hakkını tanıyacakları ve koruyacakları, ikinci fıkrasında, bu sözleşmeye taraf bir devletin bu
hakkı tam olarak gerçekleştirmek için alacağı tedbirlerin, teknik ve mesleki rehberlik ile eğitim
programlarını, bireyin temel ekonomik ve siyasal özgürlüklerini koruyan şartlar altında,
düzenli şekilde ekonomik, sosyal ve kültürel gelişimi ile tam ve üretken istihdamını sağlamaya
yönelik politika ve teknikleri içermesi gerektiği;
7 nci maddesinin (d) bendinde dinlenme, çalışma arası ve çalışma saatlerinin makul ölçüde
sınırlandırılması ile ücretli yıllık izin ve resmi tatillerde ücret verilmesi haklarının güvence
altına alınması gerektiği, düzenlemelerine yer verilmiştir.
50) Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme
Sözleşmenin 8. maddesinin üçüncü fıkrasında, 3. (a) Hiç kimseden zorla ya da zorunlu
olarak çalışması istenemeyeceği; (b) 3. fıkranın (a) bendinin, bir suçun karşılığı olarak ağır
işlerde çalışma cezası verilen ülkelerde yetkili bir mahkeme tarafından verilen böyle bir karar
uyarınca ağır işte çalıştırmayı engeller biçimde görülemeyeceği; (c) Bu fıkra açısından, "zorla
ya da zorunlu çalıştırma" teriminin: (i) Bir mahkemenin yasal kararıyla gözaltında bulunan ya
da gözaltına alınmasının ardından şartla salıverilmiş bir kimseden normal olarak istenen ve
(b) bendinde belirtilmemiş olan bir iş veya hizmeti, (ii) Askeri nitelikteki herhangi bir hizmeti
ve bu hizmete katılmayı vicdani bakımdan reddetme hakkının tanındığı ülkelerde de bu hakkı
kullananlardan yasal olarak istenen herhangi bir ulusal hizmeti, (iii) Toplumun varlığını ya da
refahını tehdit eden olağanüstü hal ya da felaket durumunda istenen herhangi bir hizmeti ve
(iv) Olağan kişisel yükümlülüklerin bir bölümünü oluşturan herhangi bir iş ya da hizmeti
kapsamayacağı, hüküm altına alınmıştır.
.
51) ILO Uluslararası Çalışma Örgütü 29 Sayılı Cebri veya Mecburi Çalıştırmaya İlişkin
Sözleşme
Uluslararası Çalışma Örgütü ILO (International Labour Organisation) tarafından kabul edilen
29 sayılı Sözleşmenin 2. maddesinde, "'Cebri veya Mecburi Çalıştırma' ifadesinin herhangi
bir kişinin ceza tehdidi altında ve bu kişinin tam isteği olmadan mecbur edildiği tüm iş veya
hizmetleri ifade ettiği belirtildikten sonra, "Cebri veya Mecburi Çalıştırma" ifadesinin a)
Mecburi askerlik hizmeti hakkındaki kanunlar gereğince mecbur tutulan ve sadece askeri bir
mahiyet taşıyan işlere hasredilen bir çalışma veya hizmeti; b) Bizzat kendi kendini yöneten bir
memleketin vatandaşlarının olağan kamu hizmeti yükümlülüklerinin bir parçasını teşkil eden
bir iş veya hizmeti; c) Çalışma veya hizmetin bir kamu makamının nezaret ve kontrolü altında
icra edilmesi ve söz konusu ferdin özel kişilerin, şirketlerin veya özel­tüzel kişilerin hizmetine
bırakılmaması veya verilmemesi şartıyla, bir mahkemenin verdiği mahkumiyet kararının
sonucu olarak yapmaya mecbur edildiği bir iş veya hizmeti;d) Olağanüstü hallerde, yani harp,
felaketler veya yangın, su baskını, açlık, yer sarsıntıları, salgın hastalıklar ve şiddetli hayvan
salgınları, hayvanların ve mahsule zarar veren böcek veya parazitlerin hastalık yaymaları
durumunda ve genel olarak halkın bütünün veya bir kısmının normal yaşama şartlarını veya
hayatını tehlikeye koyan tehlikeli veya zarar verici her türlü şartlarda yapılması mecburi bir iş
veya hizmet,ve e) Küçük çaplı toplumsal hizmetler, yani toplum fertleri tarafından doğrudan
doğruya toplum menfaatine yapılan işler, bizzat toplumun fertleri veya doğrudan doğruya
temsilcilerinin bu çalışmaların gerekli olduğunu beyan etmeleri hakkının tanınması şartıyla
toplum üyelerine düşen olağan kamu hizmeti mükellefiyetlerini kapsamadığı, belirtilmiştir.
52) ILO Uluslararası Çalışma Örgütü 111 sayılı Ayrımcılık (İş ve Meslek) Sözleşmesi
Uluslararası Çalışma Örgütü ILO (International Labour Organisation) tarafından kabul edilen
111 sayılı Ayrımcılık (İş ve Meslek) Sözleşmesinin 1 inci maddesinde, "ayırım"; iş veya
meslek edinmede veya edinilen iş veya meslekte tabi olunacak muamelede eşitliği yok edici veya
bozucu etkisi olan her türlü ayrılık gözetme, ayrı tutma veya üstün tutma şeklinde tanımlamıştır.
Aynı sözleşmenin 2 nci maddesinde, bu sözleşmenin yürürlükte bulunduğu üye memleketlerde
her türlü ayırımı ortadan kaldırmak maksadıyla iş veya meslek edinmede ve edinilen iş veya
meslekte tabi olunacak muamelede eşitliği geliştirmeyi hedef tutan milli bir politikayı tespit ve
takip etmeyi taahhüt edeceği belirtilmiştir.
Ulusal Mevzuat
53) 2709 sayılı T.C. Anayasası
Anayasa'nın "Zorla çalıştırma yasağı" başlıklı 18. maddesinde, "Hiç kimsenin zorla
çalıştırılamayacağı, angaryanın yasak olduğu; şekil ve şartları kanunla düzenlenmek üzere
hükümlülük veya tutukluluk süreleri içindeki çalıştırmaların; olağanüstü hallerde
vatandaşlardan istenecek hizmetlerin; ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda öngörülen
vatandaşlık ödevi niteliğindeki beden ve fikir çalışmalarının, zorla çalıştırma sayılmayacağı",
"Çalışma Hakkı ve Ödevi" başlıklı 49 uncu maddesinde, "Çalışmanın herkesin hakkı ve
ödevi olduğu; devletin çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatını geliştirmek
için çalışanları ve işsizleri korumak, çalışmayı desteklemek, işsizliği önlemeye elverişli
ekonomik bir ortam yaratmak ve çalışma barışını sağlamak için gerekli tedbirleri alacağı",
"Çalışma Şartları ve Dinlenme Hakkı" başlıklı 50 nci maddesinde, "Dinlenmenin
.
çalışanların hakkı olduğu; ücretli hafta ve bayram tatili, ücretli yıllık izin hakları ve şartlarının
kanunla düzenleneceği",
"Ücrette adalet sağlanması" başlıklı 55. maddesinde, "Ücretin emeğin karşılığı olduğu;
Devletin, çalışanların yaptıkları işe uygun adaletli bir ücret elde etmeleri ve diğer sosyal
yardımlardan yararlanmaları için gerekli tedbirleri alacağı",
"Devletin iktisadî ve sosyal ödevlerinin sınırları" başlıklı 65. maddesinde, "Devletin, sosyal
ve ekonomik alanlarda Anayasa ile belirlenen görevlerini, bu görevlerin amaçlarına uygun
öncelikleri gözeterek malî kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getireceği", hüküm altına
alınmıştır.
54) 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu
Devlet Memurları Kanunu'nun "Çalışma saatleri" başlıklı 99 uncu maddesinde, memurların
haftalık çalışma süresinin genel olarak 40 saat olduğu, bu sürenin Cumartesi ve Pazar günleri
tatil olmak üzere düzenlendiği ancak özel kanunlarla yahut bu kanuna veya özel kanunlara
dayanılarak çıkarılacak tüzük ve yönetmeliklerle, kurumların ve hizmetlerin özellikleri dikkate
alınmak suretiyle farklı çalışma sürelerinin tespit olunabileceği;
"Günlük çalışma saatlerinin tespiti" başlıklı 100 üncü maddesinde, günlük çalışmanın
başlama ve bitme saatleri ile öğle dinlenme süresinin, bölgelerin ve hizmetin özelliklerine göre
merkezde Başbakanlık Devlet Personel Başkanlığının teklifi üzerine Bakanlar Kurulunca,
illerde valiler tarafından tespit olunabileceği;
"Günün 24 saatinde devamlılık gösteren hizmetlerde çalışma saat ve usulünün tesbiti"
başlıklı 101 inci maddesinde, günün yirmi dört saatinde devamlılık gösteren hizmetlerde
çalışan Devlet memurlarının çalışma saat ve şekillerinin kurumlarınca düzenleneceği;
"Yıllık izinlerin kullanılışı" başlıklı 103 üncü maddesinde, yıllık izinlerin, amirin uygun
bulacağı zamanlarda, toptan veya ihtiyaca göre kısım kısım kullanılabileceği;
"Mazeret izni" başlıklı 104 üncü maddesinde, mazeretleri sebebiyle memurlara on gün izin
verilebileceği ve izinleri sırasında fiili çalışmaya bağlı her türlü ödemeler hariç malî haklar ile
sosyal yardımlara dokunulamayacağı;
"Deyimler" başlıklı 147 nci maddesinde, fazla çalışma ücretinin, kurumların bu kanunun 178
inci maddesinde yazılı esaslar çerçevesinde normal çalışma saatleri dışında çalıştırdıkları
memurlara, fazla çalışma saat itibarıyla ödenen parayı ifade ettiği,
"Fazla çalışma ücreti" başlıklı 178 inci maddesinde, 99 ve 100 üncü madde hükümleri
uyarınca tespit olunan günlük çalışma saatleri dışında; a) Salgın hastalık ve tabii afetler gibi
olağanüstü hallerin olması (Bu hallerin devamı süresince), b) Fabrika, atelye, şantiye, işletme
gibi yerlerde İş Kanununa tabi olarak işçi çalıştıran kurumlarca hizmetin gereği olarak işçi ile
birlikte çalışma saatleri ve günü dışında çalışmanın zorunlu bulunması, hallerine münhasır
olmak üzere, yapılan fazla çalışmaların ücretle karşılanacağı ve yukarıda sayılan hallerde
yaptırılacak fazla çalışmanın süresi ve saat başına ödenecek ücretin Bakanlar Kurulu kararı ile
belirleneceği; Kurumların gerektiği takdirde personelini günlük çalışma saatleri dışında fazla
.
çalışma ücreti vermeksizin çalıştırabileceği ancak bu durumda personele yaptırılacak fazla
çalışmanın her sekiz saati için bir gün hesabı ile izin verileceği ve bu suretle verilecek iznin en
çok on günlük kısmının yıllık izinle birleştirilerek yılı içinde kullandırılabileceği kurala
bağlanmıştır.
55) 3201 Sayılı Emniyet Teşkilatı Kanunu
Emniyet Teşkilatı Kanunu'nun 61 inci maddesinde, Komiser ve polislere umumi hükümlere
göre senelik mezuniyetlerinden başka haftada 24 saat izin verileceği ve çok mühim haller
müstesna olmak üzere bu mezuniyetin kesilemeceği;
Ek Madde 21 de ise, 657 sayılı Devlet Memurları Kanununda belirtilen en yüksek Devlet
Memuru aylığına göre (ek gösterge dahil) Emniyet Hizmetleri Sınıfına dahil kadrolarda
bulunanlara İçişleri Bakanlığınca belirlenecek usul ve esaslara göre fazla çalışma ücreti
ödeneceğini, ... Ayrıca, İçişleri Bakanının, büyük ölçekli yolsuzluk, terör ve benzeri faaliyetlere
karşı ülke çapında gerçekleştirilen operasyonlara katılanlar ile bunlara idari, teknik, lojistik ve
sair destek hizmetleri sağlayan personele hizalarında gösterilen oranların en çok yarısına kadar
ilave ödeme yapmaya, bu ödemeyi; görev yeri ve süresi, görevin zorluk ve risk derecesi,
görevlinin kıdemi ve sorumluluğu ile benzeri unsurları dikkate alarak farklı miktar veya
oranlarda belirlemeye, buna ilişkin diğer usul ve esasları tespit etmeye yetkili olduğu, bu
ücretten damga vergisi hariç herhangi bir vergi ve kesintinin yapılamayacağı, hususları hüküm
altına alınmıştır.
56) Emniyet Hizmetleri Sınıfı Personelinin Çalışma Saatlerine İlişkin Esaslar
3201 Sayılı Emniyet Teşkilatı Kanunu'nun 61 inci ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun
99, 100 ve 101 inci maddelerine dayanılarak 29/09/1995 tarihinde hazırlanan Emniyet
Hizmetleri Sınıfı Personelinin Çalışma Saatlerine İlişkin Esasların 4 üncü maddesinde, merkez
ve taşra teşkilatında görevli olup, nöbet usulü ile çalışması zorunlu olan personelin çalışma
saatlerinin, hizmetin gerekleri göz önünde bulundurularak olağan üstü durumlarda 12/12, diğer
hallerde 12/24 veya 12/36 esaslarından herhangi birine veya her birine, göre; taşra teşkilatında
mülki amirin, merkez teşkilatında genel müdürün onayı ile düzenleneceği; çalışma süresi 40
saatten az ve 12/24 esasından daha ağır olmayacak biçimde aynı makamların onayı ile değişik
çalışma usullerinin uygulanabileceği; büro hizmetlerinde çalışma personelinin çalışma saatleri,
herhangi bir olağanüstü durum olmadığı sürece Devlet Dairelerinin tabi olduğu çalışma usulüne
tabi olacağı; olağanüstü durumlar dışında, nöbet usulüyle çalışan personelin çalışma
saatlerinin artırılamayacağı, ancak görev değişimi, durumun gerekleri göz önünde
bulundurularak, birim amirince gecikmeli olarak yaptırılabileceği, bu geciktirmenin
hiçbir zaman, personelin tabi olduğu görev süresinin dörtte birini aşamayacağı;
5 inci maddesinde, dördüncü maddedeki esaslara göre nöbet usulüyle çalışan personele ayrıca
hafta izninin verilmeyeceği ancak hizmet gereği olarak karakol ve benzeri birimlerde araştırma,
takip, gözetleme gibi görevlerle özel bir şekilde görevlendirilenler ile büro hizmetlerinde
çalışanlara haftada bir günden az iki günden çok olmamak üzere izin verileceği, olağanüstü
durumlar hariç olmak üzere bu iznin kesilemeyeceği, bu şekilde kesilen izinlerin mümkün
olduğu takdirde aynı hafta içerisinde aksi halde bir sonraki hafta içerisinde telafi edileceği;
.
7 nci maddesinde bu esasların uygulanmasından bütün sıralı amirlerin İçişleri Bakanına karşı
sorumlu oldukları, düzenlenmiştir.
57) Fazla Çalışmanın Uygulama Esaslarını Gösterir Yönetmelik
Fazla Çalışmanın Uygulama Esaslarını Gösterir Yönetmeliğin 1 inci maddesinde, bu
yönetmeliğin 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun değişik 178 inci maddesi gereğince
düzenlendiği ve bu yönetmelik hükümlerinin aynı kanuna tabi memurlar hakkında
uygulanacağı;
2 nci maddesinde, yönetmeliğin günlük çalışma saatleri dışında yapılacak fazla çalışmanın
uygulanmasına ilişkin esasları düzenlediği;
3 üncü maddesinde fazla çalışma, devlet memurlarının genel olarak haftalık çalışma süresi
olan 40 saatin üstünde yaptıkları çalışma olarak tanımlanmış ve Bu Yönetmeliğin uygulanması
yönünden, özel Kanunlarda mevcut yahut Devlet Memurları Kanunu'na veya Özel Kanunlara
dayanılarak çıkarılacak Tüzük ve Yönetmeliklerdeki: a) Haftalık çalışma süreleri 40 saatten az
olan Devlet Memurlarının 40 saatten fazla çalıştıkları süre; b) Haftalık çalışma süreleri 40
saatten fazla olan Devlet Memurlarının; Özel Kanunlarında mevcut veya Devlet Memurları
Kanunu ya da Özel Kanunlara dayanılarak çıkarılacak Tüzük ve Yönetmeliklerde belirtilen
süreden fazla çalıştıkları sürenin fazla çalışma sayılacağı kurala bağlanmış, Nöbet Hizmeti
Kurumların faaliyetleri gereği, güvenliğin veya hizmetin devamını temin amacıyla, normal
çalışma saatleri içinde veya dışında yapılan çalışma olarak tanımlanmış,
4 üncü maddesinde, fazla çalışmanın ücretle karşılanabilmesi için memurun kadrosuna ait
görevini normal günlük çalışma saatleri dışında fiilen yapmasının gerekli olduğu,
5 inci maddesinde çalışma saatleri içinde ve dışında yürütülen nöbet hizmetlerinin fazla
çalışma sayılmayacağı, belirtilmiştir.
B.
Şikayet Konusuna İlişkin Uygulamalar
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin 23/11/1983 tarihli 8919/80 başvuru sayılı Van Der
Mussele ­ Belçika Kararı
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin mezkur kararı kavramlar, açıklama ve soruna yaklaşım
açısından dikkate değer bir karar olarak değerlendirilmiş olup, ayrıntılarına aşağıda yer
verilmiştir.
58) Van der Mussele­Belçika davası kararında başvurucu, 1952 doğumlu bir Belçika vatandaşı
olup avukatlık mesleğini yürüttüğü Antwerp'te oturmaktadır. Başvurucu 27 Eylül 1976
tarihinde stajyer avukat olarak çalışmaya başlamıştır ve 1 Ekim 1979'de stajını tamamladığı
tarihten bu yana da baroya kayıtlıdır. Başvurucu, stajyerliği sırasında bir davada müdafi olarak
mahkeme tarafından görevlendirilmiştir. Mahkemenin görevlendirdiği avukatlara herhangi bir
ücret ödenmiyor ve harcamaları karşılanmıyordu. Başvurucu, mahkeme tarafından atanmış
olduğundan dolayı değil, daha ziyade bu görevi reddetmiş olsaydı karşılaşmış olacağı
müeyyidelerden ve ayrıca kendisine hiçbir ücret ödenmeyip masraflarının da
karşılanmadığından söz ederek bu uygulamanın 4. Madde 2. fıkrayı ihlal eden bir "zorla
çalıştırma ya da zorunlu çalışma" durumu olduğunu iddia etmiştir.
.
59) AİHM, kararında AİHS'nin 4. maddesinin, "zorla çalıştırma ya da zorunlu çalışma" yı
tanımlamadığını ve bu konuda Sözleşme'nin hazırlık çalışmalarıyla ilgili çeşitli Avrupa
Konseyi belgelerinde de bir açıklama bulunmadığını belirttikten sonra Medeni ve Siyasi Haklar
Sözleşmesi ile 29 No.lu ILO Sözleşmesini dikkate alarak; "29 no.'lu Sözleşme'nin 2. Madde
1. fıkrasına göre, bu Sözleşme'nin "amacı bakımından" "zorla ya da zorunlu çalışma"
terimi, "bir kimseden ceza tehdidi altında yapması istenen ve bu kimsenin kendi iradesiyle
yerine getirmediği her türlü çalışma ya da hizmet" anlamına gelir. Bu tanım, Avrupa İnsan
Hakları Sözleşmesi'nin 4. Maddesi'nin yorumlanmasında bir başlangıç noktası
oluşturabilir." demiştir.
60) Mahkeme Van der Mussele'nin verdiği hizmetin AİHS 4. Madde 2. fıkrası (madde 4­2)
ışığında"emek" olduğu konusunda mutabık kalmış, uygulamanın "zorla ya da zorunlu bir
çalışma" olup olmadığını belirleme noktasında ise şu tespitte bulunmuştur; "Bu sıfatlardan
ilki ("zorla"), fiziksel ya da ruhsal kısıtlama fikrini akla getirmektedir ki mevcut davada
kesinlikle böyle bir durum söz konusu değildir. İkinci sıfat ise ("zorunlu"), yasal bir
yükümlülüğe işaret etmemektedir. Örneğin, serbestçe müzakere edilmiş bir anlaşma
gereğince yapılması gereken bir işin, sırf taraflardan biri diğerine bu işi yapmayı taahhüt
ettiği ve sözünü tutmaması halinde müeyyideyle karşılacağı gerekçesiyle 4. Madde'nin
(madde 4) kapsamına girdiği düşünülemez. Komisyon'un azınlık görüşünü savunan üyeleri,
bu hususta çoğunluğun görüşüne katılmıştır. Burada sözkonusu olması gereken "bir
kimseden ceza tehdidi altında yapması istenen" ve ilgili kişinin iradesi bu yönde olmamakla
birlikte yerine getirdiği, yani "kendi iradesiyle gerçekleştirmediği" çalışmadır".
61) Mahkeme bu tespiti sonrasında, Van der Mussele'nin meşru bir mazeret olmadan
savunmayı reddetmiş olsaydı, bu reddetme nedeniyle cezai nitelikte bir müeyyideyle
karşılaşmayacağını ancak adının Baronun stajyer listesinden çıkarılması ya da avukatlık sicil
başvurusunun reddedilmesi müeyyidesi ile karşı karşıya kalacağını belirttikten sonra bu konuda
ILO tarafından benimsenen standartlar ışığında bu ihtimallerin bir "ceza tehdidi" teşkil
edebilecek düzeyde göz korkutucu ihtimaller olduğunu kabul etmiştir.
62) Sonraki aşamada Mahkeme, başvurucunun söz konusu işi "kendi iradesiyle üstleni p
üstlenmediği"ni belirleme yoluna gitmiş ve Komisyon'un çoğunluk görüşüne göre başvurucu,
şikâyetçi olduğu duruma önceden rıza göstermiştir ve daha sonra buna karşı çıkması uygun
değildir. Bununla birlikte bir "ceza tehdidi" olarak kabul edilebilecek bir müeyyidenin riskin
mevcut olduğu ve başvurucunun "önceden gösterdiği rızanın" olaydaki önemine belirli bir
ağırlık verilmesi gerektiği görüşünde olan Mahkeme, Van der Mussele'den istenen hizmetin
zorunlu çalışma yasağına girip girmediğini belirlemek için, davanın bütün koşullarını AİHS'nin
4. Maddesi'nin (madde 4) zımnen içerdiği kaygılar ışığında dikkate almış ve; "Belirli bir
mesleği edinmek için gerekli görülen hizmetin, bu hizmetin önceden isteyerek kabul edilmiş
sayılamayacak kadar aşırı bir külfet getirmesi ya da mesleğin ileride sağlayacağı getirilerle
orantısız olması halinde (örneğin söz konusu meslekle ilgili olmayan bir hizmet talep
edilmesi durumunda) bir çalışma yasağının söz konusu olabileceğine" hükmetmiştir.
63) Bu noktada AİHS madde 4­3'ün madde 4­2'de güvence altına alınmış hakkı "kısıtlayıcı"
değil, neyin "'zorla ya da zorunlu çalışma' sayılmayacağını belirttiği için, bu hakkın içeriğinin
"sınırlarını çizmeyi" amaçladığı şeklinde yorumlanması gerektiğini belirttikten sonra "Normal
yurttaşlık yükümlülüklerinin bir parçası olan çalışma ya da hizmeti" zorla ya da zorunlu çalışma
kapsamından hariç tutan sonuncu bent (madde 4­3­d), açısından davayı ele almış ve
.
başvurucunun içinde bulunduğu durumu göz önüne alarak, "özgür iradeyle seçilmiş bir meslek
bağlamında talep edilen ücretsiz yardımın zorla çalıştırma sayılmayacağı" sonucuna varmıştır.
Danıştay 11. Dairesinin, 23/06/2009 tarihli ve E: 2006/6559, K: 2009/6677 sayılı Kararı
64) Danıştay 11. Dairesinin mezkur kararına ilişkin açıklamalara yukarıda 36. paragrafta yer
verilmiştir.
65) Danıştay 11. Dairesi davada, söz konusu fazla çalışma ücretini düzenleyen 10/11/2003 tarih
ve … sayılı İçişleri Bakanlığı OLUR'unun …. sayılı Emniyet Teşkilatı Kanunu'na dayandığına
ve hukuka uygun olduğuna,
66) Ödenen fazla çalışma ücretinin mesai dışında yapılan fazla çalışma karşılığı olarak değil,
görevin niteliği, yapılan işin zorluğu ve önemi doğrultusunda emniyet hizmeti sınıfı
kadrolarında bulunanlardan görev yapılan birime göre salt bu görevi yerine getirmeleri
nedeniyle her ay sabit olarak yapılan bir ödeme olduğuna ve günlük çalışma saatleri dışında
yapılan çalışmaların karşılığı ( alanlar için ) ödenen fazla çalışma ücretinden nitelik olarak farklı
olduğunun anlaşıldığına, bu kapsamda yapılan ödemenin hukuka uygun olduğuna,
hükmetmiştir.
Tokat İdare Mahkemesi, 27/09/2012 Tarih, 2011/804 Esas, 2012/656 Karar
67) Tokat İdare Mahkemesi'nin mezkur kararına ilişkin açıklamalara yukarıda 40. paragrafta
yer verilmiştir.
68) Söz konusu İdare Mahkemesi kararı davacı tarafından temyiz edilmekle birlikte Danıştay
2. Dairesince yapılan yargılama sonucunda, 19/11/2014 günlü ve E: 2014/2403, K: 2014/10507
sayılı karar ile Tokat İdare Mahkemesi'nce verilen 27.9.2012 günlü E:2011/804, K:2012/656
sayılı kararın ve dayandığı gerekçenin hukuk ve usule uygun olduğu, bozulmasını gerektirecek
bir neden de bulunmadığından, temyiz isteminin reddi ile anılan kararın onanmasına
oybirliğiyle karar verilmiştir.
İzmir İnsan Hakları Kurulu Raporu 28/08/2001
69) Polis memuru tarafından İzmir İnsan Hakları Kuruluna yapılan başvuru üzerine 9 Eylül
Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyelerinden Prof. Dr. B.Ö. ve Y.Doç. Dr. O.S.
tarafından hazırlanan 28.08.2001 gün ve 259 sayılı "Polislerin Çalışma Koşullarının
Anayasada ve Uluslararası Belgelerde Garanti Edilen Hakların İhlaline Yol Açıp Açmadığı"
konulu hukuki mütalaada özetle;
70) 657 sayılı Devlet Memurları Kanunun 101 inci maddesinde, günün yirmi dört saatinde
devamlılık gösteren hizmetlerde çalışan devlet memurlarının çalışma saat ve şekillerinin
kurumlarınca düzenleneceği, bu düzenlemenin kanun, tüzük veya yönetmelik şeklindeki hukuki
işlemlerle mümkün olabileceği ancak emniyet teşkilatı mensuplarının çalışma saatlerine
ilişkin olarak herhangi bir kanun, tüzük ve yönetmelik düzenlemesinin bulunmadığı ve
çalışma saatlerinin genelgeyle tespit edildiği, hukuki bakımdan genelgelerle müstakil olarak
çalışma saatleri konusunda asli düzenleme getirilemeyeceği, dolayısıyla bu çerçevede
normlar hiyerarşisi açısından hukuki bir sakatlığın bulunduğu,
71) Çalışma saatlerinin düzenli olmasının İnsan Hakları açısından çok önemli olduğu ve
tahammülü aşan bir şekilde çalıştırılmanın ciddi bir hak ihlali olarak ortaya çıktığı, Anayasanın
49 ncu, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinin 22 nci, Avrupa İnsan Hakları
Sözleşmesinin 4 ncü maddeleri gereğince polisin çalışma koşullarına ilişkin mevcut
.
düzenleme ve uygulamalarının Anayasanın, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinin ve
Avrupa İnsanları Hakları Sözleşmesinin Temel hükümlerine açıkça aykırı olduğu,
72) Anayasanın 59 uncu maddesinde "Dinlenmek çalışanların hakkıdır." Hükmünün yer
aldığı ancak polislerin mevcut çalışma koşullarının düzenli bir dinlenme olanağını vermediği
ve bunun anayasaya aykırılık teşkil ettiği,
73) Kamu görevlilerinin görevlerini yerine getirirken mevzuata uygun hareket etmelerinde ağır
çalışma koşullarının olumsuz etkisi olabileceğinin göz ardı edilmemesi gerektiği, İnsan
Hakları alanında eğitim ve bilinçlendirmenin yanı sıra çalışma koşullarının
iyileştirilmesinin İnsan Hakları ihlallerinin azalmasında önemli bir etken olacağı, hak
ihlallerine meydan vermemek için mevzuatın, hukukun temel prensiplerine uygun bir şekilde
yorumlanarak uygulanmasının ve ayrıca yöneticilerin, takdir yetkilerini en isabetli ölçüler
içerisinde özenle kullanmalarının önem taşıdığı, görüşleri belirtilmiştir.
C. Kamu Denetçisi (Ombudsman) Mehmet ELKATMIŞ'ın Kamu Başdenetçisi'ne Önerisi
74) Kamu Denetçisi inceleme ve araştırması sonucunda; Personel sayısı ikiyüzkırkbinin
(240.000) üzerinde olan Emniyet Teşkilatının çalışma saatlerinin "Emniyet Teşkilatı
Kanunu'nda ve tüzük veya yönetmeliklerde" değil "Emniyet Hizmetleri Sınıfı Personelinin
Çalışma Saatlerine İlişkin Esaslar'' ile düzenlenmesinin bir eksiklik olduğu; konuyla ilgili
olarak AB ülkelerindeki mevzuatın da dikkate alınarak uluslararası hukuk ve hakkaniyet ilkeleri
çerçevesinde emniyet teşkilatı mensuplarının çalışma ile dinlenme saatleri ve şekilleriyle
ilgili yeni bir yasal düzenleme yapılması gerektiği; Emniyet teşkilatı mensuplarına verilen
ek görevlerin neler olduğu, ek görevlerin hangi durumlarda mesai içinde veya dışında kabul
edileceği, ek görevler nedeniyle yapılan fazla mesailere karşılık olarak herhangi bir ücretin
verilip verilmeyeceği gibi hususlardaki esasları belirleyen bir düzenlemenin mevcut olmadığı,
dolayısıyla bu kapsamında emniyet teşkilatı mensuplarının ek görevleriyle ilgili esasları
içeren yasal bir düzenleme yapılması gerektiği; 3201 sayılı Emniyet Teşkilatı Kanunu'nun
Ek 21 inci maddesine istinaden 10/11/2003 tarih ve 4206 sayılı Bakan OLUR'uyla ödenen
fazla mesai ücretiyle ilgili idari işleminin hukuka uygun olduğu ancak söz konusu fazla
mesai ücretinin kişinin fazla mesai yapıp yapmadığı dikkate alınmaksızın büro hizmetlerinde
çalışanları dahil tüm polislere ödenmesinin çalışma barışını ve huzurunu bozduğu, ayrıca bu
uygulamanın hakkaniyete aykırı olduğu, söz konusu çalışma barışını ve huzurunun sağlanması,
hakkaniyete aykırılığın giderilmesi için 3201 sayılı Kanunun Ek 21 inci maddesinin tekrar
düzenlenerek veya başka bir düzenleme yapılarak fazla çalışma ücretlerinin
hesaplanmasında her bir polis memuru için saat başı ücretlendirilmenin dikkate
alınmasını; Emniyet teşkilatı mensuplarına yoğun çalışma programı ve verilen ek görevler
nedeniyle yaptıkları fazla mesailere karşılık olarak 657 sayılı Devlet Memurları Kanunun
178 inci maddesinde kapsamında idari izin haklarının verilmesi gerektiğini; Emniyet
Teşkilatının merkez ve merkeze doğrudan bağlı birimlerinde 9.959, taşra teşkilatında 56.947
olmak üzere toplam 66.906 polis memurunun bir diğer ifadeyle polislerden % 27.7 sinin yani
her dört polis memurundan birsinin büro hizmetlerinde çalıştığı anlaşılmış olup, söz konusu
bu büro işlerinin önem ve mahiyetine göre sınıflandırılması, yapılacak bu sınıflandırmaya
göre güvenlik zafiyeti oluşturmayacak ve sivil memur eliyle yürütülmesinde sakınca
bulunmayan büro işlerinden polislerin alınması ve polislerin asli görevlerini yerine
getirmesi için yasal bir düzenlemenin yapılması gerektiği; Emniyet teşkilatı mensuplarının
iş yükünün fazla, çalışma sürelerinin uzun olması, mesleki çalışma şartlarının zorluğu ve
.
ağırlığı, fazla mesai ve verilen ek görevler nedenleriyle ailevi ve sosyal sorunlar ile ruhsal ve
bedensel sıkıntılar yasadıkları, toplumsal olaylarda orantısız güç kullanma nedenleri arasında
fazla mesai ve ağır çalışma şartlarının etken olduğu, mesleki verimliliklerinin performanslarının
ve motivasyonlarının düşük olduğu, mesleklerinin psikolojik yapılarını tahrip ettiği tespit
edilmiş, bu tespitler doğrultusunda yukarıda belirtilen yasal düzenlemelerin ivedilikle
yapılmasının ve polislere gerekli psikolojik destek ve rehberlik hizmetlerin daha fazla
verilmesinin yerinde olacağı belirtilerek idarelere tavsiyede bulunulmasını önermiştir.
D.
Hukuka ve Hakkaniyete Uygunluk Yönünden Değerlendirme ve Gerekçe
75) İnceleme ve araştırma süreci devam ederken şikayet dosyasının teknik incelemeyi
gerektirmesi nedeniyle dosyanın ulusal mevzuat (polis mevzuatı) ve uluslararası insan hakları
mevzuatı doğrultusunda emniyet teşkilatının çalışma şartları konusunda araştırma ve çalışma
yürüten, polislik mesleği ve kolluk hizmetleri uygulaması hakkında ihtisaslaşmış bilirkişiye
tevdiine karar verilmiş olup Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi,
Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümünde görevli öğretim üyesi Prof. Dr. A.Ç.
bilirkişi olarak Kurum Yönetmeliğinin 24. maddesine göre seçilmiştir.
76) Bilirkişiden şikayetçinin iddiaları ile idarenin cevabi yazıları ile dosya kapsamında yer alan
tüm bilgi ve belgeler gözetilmek kaydıyla mevzuat ve uygulama çerçevesinde;
­ Türk polis teşkilatının çalışma sürelerini düzenleyen ulusal mevzuatımız ve Avrupa
ülkelerindeki uygulamalar gözetilerek halihazırdaki fiili çalışma saatlerinin karşılaştırılmalı
olarak bir değerlendirmesi,
­ Polislerin fazla çalışma saatlerinin; bu kişilerin biyolojik, psikolojik sağlığı vb. üzerindeki
etkileri ile güvenlik hizmetinin ifası üzerindeki kısa ve uzun vadeli etkilerinin neler
olabileceğinin,
­ Polislerin fiili olarak çalıştıkları fazla süreler için devletin üstleneceği mali yük karşısında,
polisin ergonomik olmayan çalışma şartları ve süreleri dolayısıyla halihazırda ödemekte
olduğumuz sosyal yükün (toplumsal olaylar esnasında aşırı güç kullanımı, Türkiye'nin
AİHM'de mahkum edilmesi, polis teşkilatının toplumdan ayrı ve toplumun karşısındaymış gibi
algılanması sonucunu doğuran ayrışma/kutuplaşma vb.) karşılaştırılmalı bir analizinin, ortaya
konularak sistemin bir bütün olarak iyileştirilmesine yönelik raporunu vermesi talep edilmiştir.
77) Bilirkişi konuya ilişkin hazırladığı raporunu 17/12/2014 tarihinde teslim etmiş olup
raporda;
­ Polislik mesleğinin iç güvenlik, kamu otoritesi ve düzeni ile genel asayişin sağlanması, kişi
hak ve özgürlüklerinin korunması ve devamının sağlanması açısından çok önemli görevleri
uhdesinde barındırdığını;
­ Bu açıdan "polislik mesleği"nin toplumdaki her birey için diğer bütün mesleklerden farklı bir
durum ifade ettiğini, gündelik hayatımızın her saniyesinin güven ve huzur içinde devamı için
"iyi bir polislik hizmeti"nin verilmesinin elzem olduğu;
.
­ Emniyet Genel Müdürlüğü bünyesinde 86 farklı çalışma modelinin uygulanmasının,
personelin günlük 8, haftalık 40 saatin üzerinde çalıştırılmasının verimlilik, etkililik,
yapılabilirlik, dayanabilirlik ve çalışan memnuniyeti açısından fizyolojik, psikolojik ve
sosyolojik sorunlara neden olacağı ve çalışanların performansını düşüreceği;
­ Çalışma saatlerinde herhangi bir standardın olmayışı ve bazı keyfi uygulamaların çalışanların
ailevi ve sosyal yaşamlarında, geçimsizlik, şiddet uygulama, boşanma, aile bireylerine ve
arkadaşlara – akrabalara yeterli zaman ayıramama, yeterince dinlenememe; bunun sonucunda
hem bedenen ve hem de ruhsal yıpranma ve tükenmişlik duygusunu yoğun olarak yaşamalarına
neden olacağı;
­ Fazla mesai ücreti adı altında yapılan ödemenin fazla mesai yapılıp yapılmadığına
bakılmaksızın ödenmesinin adalet duygusunu zedelediği, verimli, adalet duygusunu
zedelemeyen, iş ve çalışma barışını bozmayan, tüm çalışanların kendisine eşit davranıldığı
duygusunu hissettiği çalışma saatleri ve standartları konusunda köklü düzenlemeler
yapılması gerektiği; uluslararası uygulamalar dikkate alınarak adil, verimli, etkin ve
tatmin eden bir çalışma model ve standardının geliştirilerek uygulamaya konulmasının,
birey ve toplum yaşamı açısından ertelenemez bir gereklilik arz ettiği,
­ Sonuç olarak, polis memurlarının temel şikayetleri olan çalışma saat ve şartlarının çok uzun
ve yıpratıcı olduğu, verilen ek görev ve fazla mesaiye karşılık fazladan bir ücret ödenmediği ve
bunun polis memurları arasında bir ayrışma yarattığı, bunun da iş barışı, memnuniyeti ve adalet
– eşitlik duygusunu zedelediği,
­ Polislik mesleğinin, doğası gereği memurun ruh halini olumsuz etkileme potansiyeli yüksek
olan bir meslek olduğu; polislerin diğer meslek sahipleriyle kıyaslandığında, sosyal, duygusal
ve kültürel olarak çabuk yıprandıkları, polislerin önemli bir bölümünün orta ve alt toplumsal
tabakalar kökenli olmalarının, başka iş bulamadıkları için polislik mesleğini seçmelerinin, hem
kendileri ve hem de geldikleri ailelerin eğitim düzeyinin çok yüksek olmamasının, işe alınırken
kapsamlı bir psiko­sosyal inceleme yapılmadan mesleğe kabul edilmelerinin ve kültürel olarak
daha çok toplumun muhafazakar kesim tabanlı olmalarının, bu yıpranma ve etkilenme hızını
artıran önemli faktörler olduğu, tüm bu unsurların bir araya gelmesi sonucunda zaman zaman
yaşanan toplumsal olaylarda polislerin aşırı güç kullanma yoluna başvurdukları, hususları tespit
edilerek,
Bütün bu açıklama, bilgi – belge, analiz ve değerlendirme göz önüne alındığında, polislerin
şikayetlerinde haklı oldukları; hem polislerin kendileri ve hem de toplumsal yaşam için
sağlıklı – etkili – verimli bir polislik için, AB standartları ve temel insan hakları da göz önüne
alındığında; kesinlikle 40 saat/hafta üzerinde çalıştırılmamaları gerektiği; gece mesaisi ve
resmî tatillerde çalışan personelin Maliye Bakanlığının tespit ettiği esaslara göre zamlı mesai
ve fazla mesai ücreti ödenerek veya ek dinlenme izinleri verilerek teşvik edilmesi gerektiği,
görev alanına doğrudan girmeyen "Ek" işlerde ise tercihen istekli olan personelin, ücreti
karşılığı görevlendirilebileceği, sorunun temelinde fazla çalışma sonrasında polislerin
kendilerini yenileyecek ek dinlenme izni verilmemesinin yattığı, fazla çalışma durumlarında
polis memurlarının hem ruhsal ve hem de bedensel dinlenmelerini sağlayacak ek izinlerin
mutlak surette verilmesi gerektiği, önerisinde bulunulmuştur.
78) Bilirkişi bu önerilerin hayata geçirilmemesi durumuna ilişkin olarak ise;
.
Polis memurunun kendine ve ailesine, çevresine zaman ayırabilen, kendisini geliştirecek
sosyal ve kültürel faaliyetlerde bulunmasına zaman ve imkan yaratmanın son derece
önemli olduğunu aksi durumlarda mevcut uygulamanın, hem polislerin kendilerine ve
hem de hizmet götürdükleri topluma zarar vereceğini; beklenenin altında bir standartta
polislik hizmetine yol açacağını ve bunun sonucunda da toplumda hem polise, polis
teşkilatına hem de rejime giderek artan ve tamir edilmesi zor olan bir güvensizlik
duygusunun oluşacağı tespitinde bulunmuştur.
79) İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü bünyesinde polis memuru olarak görev yapan
şikâyetçilerin, 657 sayılı Devlet Memurları Kanununda haftalık çalışma süresinin .. saat olarak
belirlenmesine rağmen belirlenen sürenin çok üzerinde çalıştıkları ve bu çalışmaları
karşılığında fazla mesai ücreti veya izin alamadıkları, bu ağır çalışma şartları nedeniyle
psikolojilerinin, sosyal ve aile hayatlarının bozulduğu; 657 sayılı Devlet Memurları
Kanunu'nun 178 inci maddesi kapsamında yaptıkları fazla mesaiye karşılık olarak verilmesi
gereken idari izinlerin verilmediği; bu uygulamaların hukuka ve hakkaniyete aykırı olduğu
iddialarıyla ilgili olarak ilk aşamada dosya kapsamındaki bilgi ve belgeler, yukarıda yer verilen
ulusal ve uluslararası mevzuat hükümleri ve bilirkişinin dosya kapsamına uygun tarafsız uzman
görüşü doğrultusunda genel bir değerlendirme yapıldıktan sonra, "Çalışma Modelleri­Saatleri",
"Ek Görevler", "Fazla Mesai", "İdari İzinler", "Büro Hizmetlerinde Çalışanlar" ve "Çalışma
Şartları Nedeniyle Yaşanan Sorunlar" olmak üzere altı (6) ana başlık altında değerlendirmede
bulunulacaktır.
80) Anayasa'nın 2 nci maddesinde Cumhuriyetin nitelikleri arasında sayılan hukuk devleti;
insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve işlemleri
hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren,
konulan kurallarda adalet ve hakkaniyet ölçülerini göz önünde tutan, hakların elde edilmesini
kolaylaştıran ve hak arama özgürlüğünün önündeki engelleri kaldıran devlet şeklinde
tanımlanmıştır.
81) 26/11/2002 tarih ve 2001/79 esas, 2002/194 karar sayılı Anayasa Mahkemesi kararında
"Anayasanın ikinci maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem ve işlemleri hukuka uygun,
insan haklarına saygı gösteren, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, her alanda adaletli
bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan
kaçınan, hukuku tüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve hukukun üstün kurallarıyla
kendini bağlı sayıp yargı denetimine açık olan, yasaların üstünde yasa koyucunun da
bozamayacağı temel hukuk ilkeleri ve Anayasa bulunduğunun bilincinde olan
devlettir…Yasaların kamu düzeninin kurulması ve korunması, kamu yararının sağlanması
amacına yönelik olması, genel, objektif, adil kurallar içermesi ve hakkaniyet ölçütlerini
gözetmesi hukuk devleti olmanın gereğidir." açıklaması yapılarak, hukuk devleti ilkesi ile
amaçları ayrıntılı bir şekilde belirtilmiş, düzenleme yapılırken adalet ve hakkaniyet
ölçütlerinin de gözetilmesinin zorunlu olduğuna vurgu yapılmıştır.
82) Ulusal Polis mevzuatımız açısından şikayet konusu fazla çalışma saatleri
incelendiğinde; Emniyet hizmetleri sınıfı personelinin 657 sayılı Devlet Memurları
Kanununun 99. maddesinde belirlenen haftalık 40 saatlik çalışma süresinden fazla çalışmasına
dayanak Kanunun 101. maddesinde düzenlenmiş ve emniyet hizmetleri gibi günün yirmidört
saatinde devamlılık gösteren hizmetlerde çalışan devlet memurlarının çalışma saat ve
şekillerinin kurumlarınca belirleneceği kurala bağlanmıştır.
.
Bu kapsamda benzer bir ifadeye "Fazla Çalışmanın Uygulama Esaslarını Gösterir
Yönetmeliğin" 3. maddesinde; "Haftalık çalışma süreleri 40 saatten fazla olan devlet
memurlarının; özel kanunlarında mevcut veya Devlet Memurları Kanunu ya da özel kanunlara
dayanılarak çıkarılacak tüzük ve yönetmeliklerde belirtilen süreden fazla çalıştıkları süre fazla
çalışma sayılır." denilmek suretiyle yer verilmekte olup, emniyet hizmetleri sınıfı personelinin
çalışma saatleri ve sürelerinin İçişleri Bakanlığı'nın 29/9/1995 tarihli onayı ile belirlenen
"Emniyet Hizmetleri Sınıfı Personelinin Çalışma Saatlerine İlişkin Esaslar" ile belirlendiğini
görmekteyiz.
83) Kamu hizmeti gereği haftalık 40 saatten fazla çalışan kamu görevlilerinin, fazla çalıştıkları
sürelerin maaş karşılığı çalışılan süre sayılabilmesi için ilgili kanun, tüzük ve yönetmelikte bu
fazla çalışma sürelerine ilişkin açık bir düzenleme olması şarttır. Ancak yukarıda ifade edildiği
üzere, 29/9/1995 tarihli "Esaslar" dışında emniyet hizmetleri sınıfı personelinin çalışma saat ve
sürelerini belirleyen bir düzenleme yoktur.
84) Buna karşın, söz konusu düzenleyici işlemin tüzük veya yönetmelik hükmünde
olmamasının, şikayetçilerin fazla çalışma süreleri karşılığında İdarenin 657 sayılı Kanunun
178. maddesi uyarınca işlem tesis etmesine engel olmayacağı değerlendirilmektedir. Bu
sürelerin karşılığı olarak ücret ödenip ödenmemesi noktasında ise; 657 sayılı Kanunun 178/A
maddesinde, yapılan fazla çalışmaların ücretle karşılanacağı haller tek tek sayılmak suretiyle
açıklanmış olduğu, sayılanlar içinde emniyet hizmetlerine ilişkin ibare bulunmadığından bu
personele fazla çalışmaları karşılığı ücret ödenmesinin mümkün olmadığı iddia edilebilirse de;
657 sayılı Kanunun 178/B maddesinde ki düzenleme de Kurumların gerektiği takdirde
personelini günlük çalışma saatleri dışında fazla çalışma ücreti vermeksizin çalıştırabileceği,
bu durumda personele yaptırılacak fazla çalışmanın her sekiz saati için bir gün hesabı ile izin
verileceği anlaşılmaktadır.
85) Dolayısıyla, ilgili kanun, tüzük ve yönetmelikte yer almadığı halde haftada 40 saatten fazla
çalıştırılan emniyet sınıfı personeline fazla çalışmaları karşılığı ücret ödenmesinin 657 sayılı
Kanunun 178/A maddesi gereğince mümkün olmadığı öne sürülürse de, fazla çalıştıkları her
sekiz saat için bir gün izin kullandırılması yine mezkur maddenin B bendi uyarınca yasal bir
zorunluluktur.
Çalışma Modelleri­Saatleri Hakkında Değerlendirme
86) Dosyanın incelenmesinden, 3201 sayılı Emniyet Teşkilatı Kanunu, 657 sayılı Devlet
Memurları Kanunu, Emniyet Hizmetleri Sınıfı Personelinin Çalışma Saatlerine İlişkin Esaslar
dayanak gösterilerek Emniyet Genel Müdürlüğü bünyesinde 86 farklı çalışma modelinin
uygulandığı ve bu çalışma modellerinden; 12/24 çalışma modelinde polislerin ek görevler
hariç haftada 57 saat, 8/24 ve 12/36 çalışma modelinde polislerin ek görevler hariç haftada 42
saat çalıştıkları ancak 12/36 Çalışma Modelinde personel sayısının yetersizliği nedeniyle
çalışma süresinin haftalık 42 saatin üzerine çıkabildiği, 08.00/17.00­09.00/18.00 çalışma
modelinde polislerin ek görevler hariç haftada 45 saat çalıştıkları, geriye kalan 82 çalışma
modelinde ise polislerin görevin mahiyetine ve içeriğine göre haftalık çalışma saatlerinin 45
ile 60 saat arasında değiştiği tespit edilmiştir.
87) Bununla birlikte polislerin 30 ek görevde bulunduğu, bu ek görevlerden dördünün (4) mesai
içindekabul edildiği, diğer yirmialtı (26) ek görevin ise duruma göre mesai içinde duruma göre
.
mesai dışında kabul edildiği; polislerin mesai içinde kabul edilmeyen ek görevler hariç iller
bazında haftalık ortalama 41,79 ile 59,15 saat arası, ülke genelinde ise haftalık ortalama 47,61
saat çalıştığı anlaşılmıştır.
88) Bu doğrultuda, İkiyüzkırkbinin (240.000) üzerinde personeli olan Emniyet Teşkilatının
çalışma saatlerinin "Emniyet Teşkilatı Kanunu'nda ve tüzük veya yönetmeliklerde" değil de
sadece esaslarla düzenlenmiş olmasının normlar hiyerarşine aykırı olduğu, birlirkişinin
dosya kapsamına uygun ayrıntılı ve gerekçeli mütalaası doğrultusunda polis memurlarının
40 saatin üzerinde çalıştırılmamaları, mümkün değilse konuyla ilgili olarak AB müktesebatı
da dikkate alınarak uluslararası hukuk ve hakkaniyet ilkeleri çerçevesinde Avrupa Polis
Konfederasyonu'nun (EUROCOP) hazırladığı çalışma saatleri yönergesi (Working Time
Directive) doğrultusunda azami çalışma süresinin 48 saat olarak belirlenmesi yönünde yeni
bir yasal düzenleme yapılması gerektiği, kanaati ve sonucuna varılmıştır.
Ek Görevler Hakkında Değerlendirme
89) Dosyanın incelenmesinden, polislere otuz (30) farklı ek görev verildiği, bunlardan şehit
cenazeleri seyyar satıcılar, yıkım­ihale tedbirleri, mahkeme tedbirleri ve para nakli olmak üzere
dört (4) görevin mesai içinde kabul edildiği; diğer yirmialtı (26) ek görevin ise duruma göre
mesai içinde duruma göre mesai dışında kabul edildiği ve bu konuda net bir uygulama ile yasal
düzenlemenin bulunmadığı; polislerin sınav tedbirleri (Açık Öğretim Fakültesi, ÖSYM ve Milli
Eğitim Bakanlığı sınavları) dışındaki ek görevler için herhangi bir ek ücret veya idari izin
almadıkları tespit edilmiştir.
90) Söz konusu ek görevlerle ilgili olarak, Emniyet teşkilatı mensuplarına verilen ek
görevlerin neler olduğu, ek görevlerin hangi durumlarda mesai içinde veya dışında kabul
edileceği, ek görevler nedeniyle yapılan fazla mesailere karşılık olarak herhangi bir ücretin
verilip verilmeyeceği gibi hususlardaki esasları belirleyen bir düzenlemenin mevcut
olmadığı, dolayısıyla bu kapsamda, AB müktesebatı da dikkate alınarak uluslararası hukuk
ve hakkaniyet ilkeleri çerçevesinde emniyet teşkilatı mensuplarının ek görevleriyle ilgili
esasları içeren yasal bir düzenleme yapılması, ek görevlendirmelerde gönüllük esasının
kabul edilmesi ve mesai dışında gerçekleştirilen tüm ek görevler için ek ücret ödenmesi
gerektiği, kanaati ve sonucuna varılmıştır.
Fazla Mesai Hakkında Değerlendirme
91) Dosyanın incelenmesinden, fazla mesai kapsamında 3201 sayılı Emniyet Teşkilatı
Kanunu'nun Ek­21 inci maddesinde emniyet teşkilatı mensupları (polisler) arasında görevin
mahiyeti ve içeriğine istinaden dörtlü bir sınıflandırmanın yapıldığı, bu sınıflandırma
kapsamında fazla mesai yapılıp yapılmadığına bakılmaksızın fazla mesai adı altında
polislere 377,00­138,00 TL arasında aylık sabit bir ücretin ödendiği,
92) Danıştay 11. Dairesinin 23/06/2009 tarih ve 2006/6559 Esas, 2009/6677 Karar sayısıyla
ödenen fazla çalışma ücretinin; mesai dışında yapılan fazla çalışma karşılığı olarak değil,
görevin niteliği, yapılan işin zorluğu ve önemi doğrultusunda emniyet hizmeti sınıfı
kadrolarında bulunanlardan görev yapılan birime göre ve salt bu görevi yerine getirmeleri
nedeniyle her ay sabit olarak yapılan bir ödeme olduğu, ayrıca günlük çalışma saatleri dışında
yapılan çalışmaların karşılığı (alanlar için) ödenen fazla çalışma ücretinden de nitelik olarak
farklı olduğu yönünde karar verdiği, tespit edilmiştir.
.
93) 3201 sayılı Emniyet Teşkilatı Kanunu'nun Ek 21 inci maddesine istinaden
10/11/2003tarih ve 4206 sayılı Bakan Olur'uyla ödenen fazla mesai ücretiyle ilgili idari
işlemin hukuka uygun olduğu ancak söz konusu fazla mesai ücretinin kişinin fazla mesai
yapıp yapmadığı dikkate alınmaksızın büro çalışanları dahil tüm polislere ödenmesinin
çalışma barışını ve huzurunu bozduğu, ayrıca bu uygulamanın hakkaniyete aykırı olduğu,
söz konusu hakkaniyete aykırılığın giderilmesi için 3201 sayılı Kanunun Ek 21 inci
maddesinin tekrar düzenlenerek veya başkaca bir yasal düzenleme yapılarak fazla çalışma
ücretlerinin hesaplanmasında her bir polis memuru için 40 saatin üzerinde fiilen yapılan
fazla çalışma karşılığında saat başı ücretlendirilmenin yapılması gerektiği, kanaati ve
sonucuna varılmıştır.
İdari İzinler Hakkında Değerlendirme
94) 82­85 numaralı paragraflarda ayrıntılı olarak açıklandığı üzere ve Tokat İdare
Mahkemesinin, 27/09/2012 Tarih, 2011/804 Esas, 2012/656 Karar sayılı kararını onayan
Danıştay İkinci Dairesinin 19/11/2014 günlü ve E:2014/2403 K:2014/10507 sayılı kararı
uyarınca halihazırda emniyet teşkilatı personeli olarak görev yapan polislere fazla
mesailerine karşılık olarak 657 sayılı Devlet Memurları Kanunun 178/B maddesi
kapsamında idari izinlerin verilmesinin bir zorunluluk olduğu, kanaati ve sonucuna
varılmıştır.
Büro Hizmetlerinde Çalışan Polisler Hakkında Değerlendirme
95) Dosyanın incelenmesinden, Emniyet Teşkilatının merkez ve merkeze doğrudan bağlı
birimlerinde ve taşra teşkilatında olmak üzere polislerin % 27.7 sinin yani her dört polis
memurundan birisinin büro işlerinde çalıştığı; 3201 sayılı kanunun ek­21 inci maddesi
kapsamında büro hizmetlerinde görev yapan bu polis memurlarının fazla mesai yapıp
yapmadıklarına bakılmaksızın fazla mesai ücreti olarak aylık sabit 290­TL aldıkları, öte yandan
Emniyet teşkilatında büro işlerinde çalışan polis sayısının oldukça yüksek olduğu, bu polislere
3201 sayılı Emniyet Teşkilatı Kanunu'nun Ek 21 inci maddesi kapsamında fazla mesai yapıp
yapmadığına bakılmaksızın fazla mesai ücretinin verilmesinin çalışma huzurunu ve barışını
bozduğu, tespit edilmiştir.
96) Danıştay 11. Dairesinin, 23/06/2009 tarihli ve E: 2006/6559, K: 2009/6677 sayılı
Kararından hareketle 3201 sayılı Emniyet Teşkilatı Kanunu'nun Ek 21 inci maddesi
kapsamında fazla mesai yapıp yapmadığına bakılmaksızın yapılan fazla mesai ücretinin mesai
dışında yapılan fazla çalışma karşılığı olarak değil, görevin niteliği, yapılan işin zorluğu ve
önemi doğrultusunda emniyet hizmeti sınıfı kadrolarında bulunanlardan görev yapılan birime
göre salt bu görevi yerine getirmeleri nedeniyle her ay sabit olarak yapılan bir ödeme olduğu
ve günlük çalışma saatleri dışında yapılan çalışmaların karşılığı ( alanlar için ) ödenen fazla
çalışma ücretinden nitelik olarak farklı olduğu mütalaasından hareketle görev tazminatı
niteliğindeki bu ödemenin devamının gerektiği ancak görevin taşıdığı risk unsurları, işin
önem ve mahiyeti ile ölçülü ve orantılı bir ödemeye dönüştürülmesi gerektiği;
97) Bunun birlikte şikayetlerin ana konusunu çalışma saatlerinin belirsizliği ve yoğunluğu
ile fiili olarak yapılan fazla çalışma karşılığında fazla mesai ücreti ya da idari izin hakkından
yararlanamama oluşturduğundan, kısa vadede çözümün ancak, büro işlerinin önem ve
mahiyetine göre sınıflandırılarak yapılacak bu sınıflandırmaya göre güvenlik zafiyeti
oluşturmayan ve sivil memur eliyle yürütülmesinde sakınca bulunmayan büro işlerinden
.
polislerin alınması ve polislerin asli görevlerini yerine getirmesi için yasal bir düzenlemenin
yapılması gerektiği sonucuna varılmıştır.
Çalışma Şartları Nedeniyle Yaşanan Sorunlar
98) Dosyanın incelenmesinden, iş yükünün fazla, çalışma sürelerinin uzun olması, mesleki
çalışma şartlarının zorluğu ve ağırlığı, fazla mesai ve verilen ek görevler nedenleriyle polislerin
aile ve sosyal hayatlarına yeterli zamanı ayıramadıkları ve bu konularda sorunlar yaşadıkları,
diğer meslek gruplarına göre aile içerisinde daha fazla sorunla karşılaştıkları, eş ve çocuklarıyla
iletişim kuramadıkları, polis ailelerinde şiddetli geçimsizlik ve boşanma oranlarının daha
yüksek olduğu, polislerin mesleki verimliliklerinin, performanslarının, motivasyonlarının iş
tatminlerinin düşük olduğu ve tükenmişlik hissinin kapıldıkları, polislerin toplumsal olaylarda
orantısız güç kullanma nedenleri arasında fazla mesai ve ağır çalışma şartlarının etken olduğu,
ruhsal ve bedensel sıkıntılar yasadıkları tespit edilmiş ve bu husus bilirkişi tarafından da teyit
edilmiştir.
99) Bu açıklamalar ve tespitler dikkate alındığında, polislerin çalışma ve dinlenme saatleri,
idari ve yıllık izinleri, verilen ek görevler ve fazla mesai gibi konularda gerekli yasal
düzenlemelerin uluslararası sözleşmelere uygun olarak ivedilikle yapılmasının elzem
olduğu, kanaati ve sonucuna varılmıştır. Nitekim, polislerin fiili olarak çalıştıkları fazla
süreler için devletin üstleneceği mali yük karşısında, ergonomik olmayan çalışma
şartları ve süreleri dolayısıyla halihazırda ödemekte olduğumuz sosyal yükün
(toplumsal olaylar esnasında aşırı güç kullanımı, Türkiye'nin AİHM'de mahkum
edilmesi, polis teşkilatının toplumdan ayrı ve toplumun karşısındaymış gibi
algılanması sonucunu doğuran ayrışma/kutuplaşma vb.)çok daha ağır olduğu
mütalaa edilmiştir.
100) Tüm bu 6 başlık altında incelenen sorun alanlarına ait mevcut uygulamaların İnsan
Hakları Evrensel Beyannamesinin 23. ve 24. maddeleri, Avrupa İnsan Hakları
Sözleşmesinin 4. maddesi, Avrupa Sosyal Şartının 2. maddesi, Birleşmiş Milletler
Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşmenin 6 ve 7. maddeleri,
Birleşmiş Milletler Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşmenin 8. maddesi,
Avrupa Birliği Temel Haklar Bildirgesi'nin 31. maddesi, 29 No.lu Cebri ve Mecburi
Çalıştırmaya İlişkin İLO Sözleşmesinin 2. maddesi, ILO 111 No.lu Ayrımcılık (İş ve Meslek)
Sözleşmesinin 1 ve 2. maddeleri amir hükümleri ve Anayasamızın 2., 18., 49., 50., 55.
maddelerine aykırılık teşkil ettiği tespit edilmiştir.
E. İnsan Hakları Yönünden Değerlendirme
101) Anayasa'nın "Zorla çalıştırma yasağı" başlıklı 18. maddesinde, hiç kimsenin zorla
çalıştırılamayacağı, angaryanın yasak olduğu düzenlenmekle birlikte bu kavramların tanımı
yapılmamıştır. Anılan maddenin gerekçesinde, "Çalışma, iş görme kişinin serbest iradesiyle
yüklendiği bir faaliyet, diğer bir deyimle serbest iradeyle üstlenilen bir yüktür. Bu yükün kişiye
zorla kabul ettirilmesi, kendisinin, iradesi dışında bir faaliyette bulunmaya mecbur bırakılması
hem kişi hürriyetiyle bağdaşmayan bir husustur; hem de bu duruma sokulan kişi için bir eziyet
teşkil eder. Bu nedenledir ki maddenin birinci fıkrası zorla çalıştırmayı yasaklamaktadır. Bu
fıkra ile aynı zamanda "Angarya yasağı" da getirilmiştir. "Angarya", kişinin emeğinin
karşılığını almadan zorla çalıştırılmasıdır. Maddenin ikinci fıkrası "Zorla çalıştırma"
.
sayılmayacak halleri göstermektedir ve bu sayım sınırlayıcıdır." denmek suretiyle zorla
çalıştırma ve angaryanın tanımı yapılmıştır.
Zorla çalıştırma kavramının tanımı ve içeriği belirlenirken temel insan haklarına ilişkin
uluslararası sözleşmelerden, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin yorum ve içtihatlarından
faydalanılabilir. Zorla çalıştırma yasağına ilişkin bir tanımı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi
yukarıda uygulamalar başlığı altında yer verilen Van Der Mussele ­ Belçika Kararında 29 No.lu
Cebri ve Mecburi Çalıştırmaya İlişkin İLO Sözleşmesinin 2. maddesine ve AİHS'nin 4.
maddesine atıfta bulunmak suretiyle yapmıştır.
102) Söz konusu kararda esas alınan tanıma göre zorla çalıştırma, "herhangi bir kişinin ceza
tehdidi altında ve bu kişinin tam isteği olmadan mecbur edildiği tüm iş veya
hizmetleri" ifade etmektedir. Buna göre, zorla çalıştırmadan söz edilebilmesi için, kişinin ceza
tehdidi altında ve rızası bulunmaksızın çalıştırılması gerekmektedir (AYM, E.2011/150,
K.2013/30, K.T. 14/2/2013).
Anayasa'nın 18. maddesinde zorla çalıştırma yasağıyla birlikte angaryanın da yasak olduğu
belirtilmiştir. Sözleşme'de yer almayan bu ifade, Anayasa'nın 18. maddesinin
gerekçesinde"kişinin emeğinin karşılığını almadan zorla çalıştırılması"; Anayasa
Mahkemesinin çeşitli kararlarında da "bir maldan ya da bir kişinin çalışmasından karşılıksız
yararlanma" şeklinde tanımlanmıştır (Bkz. AYM, E.2011/150, K.2013/30, K.T. 14/2/2013).
Buna göre angarya, zorla çalıştırmanın bedel ödenmeksizin yaptırılan şekli olarak kabul
edilebilir. Dolayısıyla, angarya yasağı ile ilgili şikâyetlerin de zorla çalıştırma yasağı
kapsamında incelenmesi gerekir.
103) AİHM'e göre bir eylemin zorla çalıştırma veya zorunlu çalışma sayılabilmesi için: Kişinin
işi kendi iradesine aykırı olarak yapması, işi yapma yükümlülüğünün "haksız" veya
"baskıcı" olması veya yapılmasının katlanılmaz sıkıntılara yol açması gerekir. Ayrıca kişinin
bu işi önceden rızasıyla yapıp yapmadığı, bir kuruma isteyerek girip girmediği, normal
yurttaşlık veya mesleki yükümlülüğünün bir parçası olan bir hizmeti ifa edip etmediği ve işin
gerektirdiği hizmetin önceden isteyerek kabul edilmiş sayılamayacak kadar aşırı bir külfet
getirip getirmediği hususları da dikkate alınmalıdır (Bkz. AYM, E.2011/150, K.2013/30, K.T.
14/2/2013 Van Der Mussele/Belçika, B. No: 8919/80, 23/11/1983, § 32­41; Zarb Adami/Malta,
B. No: 17209/02, 20/6/2006).
104) Yukarıdaki hususlar, dosya kapsamında şikayetçiler ve idare tarafından sunulan bilgi ve
belgeler ışığında incelendiğinde, Şikayetçilerin polislik mesleğini seçerken, bu işi kendi
iradeleriyle üstlendikleri kuşku götürmemekle birlikte, "Emniyet Hizmetleri Sınıfı Personelinin
Çalışma Saatlerine İlişkin Esaslar" uyarınca hizmetin gerekleri doğrultusunda olağanüstü
durumlarda 12/12, diğer hallerde 12/24 veya 12/36 esaslarından herhangi birine veya her
birine göre; çalışma süresi 40 saatten az ve 12/24 esasından daha ağır olmayacak biçimde
çalışma usullerinin uygulanabileceğini bildikleri ve polislik mesleğinin yazılı ve yazılı olmayan
kuralları ve doğası gereği bazı hallerde ise daha ağır çalışma koşulları altında da
çalışabileceklerini öngörerek bu mesleği seçmiş olduklarını kabul etsek dahi, katlanmak
zorunda kaldıkları aşırı külfetin mesleğin gerekleriyle orantısız olduğunun kabulü gerektiği
düşünülmektedir.
Bu durum, yukarıda uluslararası mevzuat başlığı altında değinilen İnsan Hakları Evrensel
.
Beyannamesinin 23. ve 24. maddeleri, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 4. maddesi,
Avrupa Sosyal Şartının 2. maddesi, Birleşmiş Milletler Ekonomik, Sosyal ve Kültürel
Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşmenin 6 ve 7. maddeleri, Birleşmiş Milletler Medeni ve
Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşmenin 8. maddesi, Avrupa Birliği Temel Haklar
Bildirgesi'nin 31. maddesi, 29 No.lu Cebri ve Mecburi Çalıştırmaya İlişkin ILO
Sözleşmesinin 2. maddesi, ILO 111 No.lu Ayrımcılık (İş ve Meslek) Sözleşmesinin 1 ve 2.
maddeleri amir hükümleri ve Anayasamızın 2., 18., 49., 50., 55. maddelerine aykırılık teşkil
ettiği tespit edilmiştir.
F. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme
105) Polisler, gerek kamu düzeninin sağlanması gerekse bireylerin hak ve özgürlüklerinin
korunması gibi çok önemli bir hizmeti yerine getirmektedir. Topluma kesintisiz olarak sunulan
bu hizmetleri yerine getiren bu meslek mensupları arasında özellikle adaletin, huzurun ve
dayanışmanın sağlanmış olması çok büyük önem arz etmektedir. Aksi takdirde kendi içinde
adaleti, huzuru ve dayanışmayı sağlayamamış bir meslek grubundan ülke içinde adaleti, huzuru
ve dayanışmayı sağlamasını beklemek yersizdir.
106) AB katılım sürecinde atılan reform adımları, özellikle polis mesleğini daha modern, etkin
ve hukuka bağlı olmaya zorlamaktadır. Bu doğrultuda devletin emniyet mensuplarına yönelik
politikaları stratejik plana dayanmalı, mesleğin ihtiyaç ve sıkıntıları tespit edilerek giderilmeli,
toplumun her kesiminden insanların bu mesleğe girmesi özendirilmelidir.
107) Bilindiği üzere, konuyla ilgili olarak Kurumumuza, "Taksim Gezi Parkı Projesi
çalışmalarını protesto etmek ve yıkıma engel olmak amacıyla, demokratik gösteri haklarını
kullanan insanlara yönelik ülke genelinde yaygınlaşan orantısız ve aşırı güç ile şiddet
uygulandığı iddialarına istinaden, "yıkımın durdurulması ve olaylarda şiddet uygulayan kamu
görevlilerinin cezalandırılması" talebiyle yapılan başvurular sonucunda, Kurumumuz
tarafından 2013/90 sayılı Tavsiye Kararı verilmiştir. Söz konusu Tavsiye Kararı'nın 412 ve 435
nolu paragraflarında; "Toplumsal olaylara müdahalede görevli kolluk personelinin çalışma
şartlarının saat bağlamında belirsizliğine, uzun ve belli olmayan çalışma süresine, ikinci bir
emre kadar hazır bekletilmesine, izinlerinin ve dinlenme zamanlarının sürekli kesintiye
uğratılmasına, sosyal ve ekonomik durumlarının yeterli olmadığına, aslî görevi dışında ek
görevlerin verilmesi nedeniyle iş yoğunluğuna ve aksayan çalışma düzenlerine, yeterli
psikolojik destek verilemediğine değinilmiştir. Tavsiye Kararı'nın sonuç kısmında da
toplumsal olaylara müdahalede görevli kolluk personelinin sosyal ve ekonomik hakları ile
personele yeterli dinlenme süresinin tanınması başta olmak üzere çalışma şartlarının
iyileştirilmesi ve gerekli psikolojik destek sağlanması konularına daha fazla önem verilmesi
yönünde idarelere tavsiyede bulunulmuştur.
108) Bununla birlikte Emniyet Genel Müdürlüğü tarafından 2014 yılı itibariyle otuzüç (33) İl
Emniyet Müdürlüğünün bazı birimlerinde ergonomik vardiya modeline geçildiği, bu model
içerisinde polislerin günde 8 saatten olmak üzere haftada 40 saat çalıştığı, modelin uygulandığı
illerdeki polislerden de olumlu geri dönüşlerin olduğu anlaşılmıştır. Emniyet Genel
Müdürlüğünün bu konudaki uygulaması takdir edilecek olumlu bir gelişme olarak
değerlendirmekte ve bu uygulamanın diğer illerde de hayata geçirilmesi gerektiği
düşünülmekle birlikte halihazırda şikayet konusuna ilişkin devam eden uygulamaların yukarıda
değinildiği üzere Anayasaya ve uluslararası düzenlemelere aykırı olduğu tespitinden hareketle
iyi yönetim ilkelerine uygun olduğunu söylemek mümkün olmayacaktır.
.
109) Dosyada mevcut bilgi ve belgelerden hareketle üzerinde durulması gereken ve 2013/90
sayılı Tavsiye kararımızda da eleştirdiğimiz üzere, polis amirlerinin aşırı temkinli bir yaklaşım
sergileyerek toplumsal olayların yönetimi konusundaki mevzuat hükümlerini, emri altındaki
polis görevlileri açısından keyfi uygulamakta oldukları özellikle emniyet teşkilatında
uygulanan ikinci bir emre kadar görevden ayrılmanın yasaklanması uygulamasının bu keyfiliğe
örnek oluşturduğu tespit edilmiştir. Sorumlu amir ve yöneticiler bu yöndeki yaklaşımı ancak
terk edecek olurlarsa yukarıda zikredilen önerilerin hayata fiilen geçebileceği mütaala
edilmiştir.
IV. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN YASAL MEVZUAT
A. Dava Açma Süresinin Yeniden Başlaması
110) 14/06/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 21 inci
maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu tavsiye kararı üzerine otuz gün içinde herhangi bir
işlem tesis edilmez veya eylemde bulunulmaz ise durmuş olan dava açma süresi kaldığı
yerden işlemeye başlayacaktır.
B. Yargı Yolu
111) 2709 Sayılı 1982 Anayasası'nın Temel Hak ve Hürriyetlerin Korunması Başlıklı 40.
maddesinin 2. fıkrasında, "Devlet, işlemlerinde, ilgili kişilerin hangi kanun yolları ve mercilere
başvuracağını ve sürelerini belirtmek zorundadır." hükmü yer almakta olup, 6328 sayılı Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun 20 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, tavsiye kararımıza
istinaden idareye başvurulması, başvurunun reddi halinde Ankara İdare Mahkemesi'ne yargı
yoluna gidilmesi mümkündür.
V. KARAR
Yukarıda açıklanan gerekçelerle ve dosya kapsamına göre, ŞİKAYETİN KABULÜNE;
İçişleri Bakanlığının iç güvenlik konusundaki en temel görevini yerine getiren emniyet teşkilatı
mensuplarının (polislerin) çalışma huzuru ve adaleti içerisinde yetki, görev ve sorumluluklarını
insan hakları saygılı ve demokratik hukuk kurallarına bağlı bir şekilde kullanmalarını teminen;
1) Emniyet teşkilatı mensuplarının çalışma ile dinlenme saatleri ve şekillerinin, uluslararası
sözleşmeler ile garanti altına alınan haklar ve hakkaniyet ilkeleri, AB müktesebatı ve üye ülke
uygulamaları gözetilerek ve normlar hiyerarşisi gereği Kanunla ve kanuna uygun olarak Tüzük
veya Yönetmelik ile düzenlemesi,
2) Emniyet teşkilatı mensuplarının 40 saat/hafta üzerinde çalıştırılmamaları, mümkün
değilse Avrupa Polis Konfederasyonu'nun (EUROCOP) hazırladığı çalışma saatleri yönergesi
(Working Time Directive) doğrultusunda azami çalışma süresinin 48 saat olarak belirlenmesi
ve 3201 sayılı Kanunun Ek 21 inci maddesinin tekrar düzenlenerek veya başkaca bir yasal
düzenleme yapılarak fazla çalışma ücretlerinin hesaplanmasında her bir polis memuru için 40
saatin üzerinde fiilen yapılan fazla çalışma karşılığında saat başı ücretlendirilmenin yapılması,
3) 28 numaralı paragrafta yer verilen Avrupa Birliği ülkeleri uygulamaları da gözetilerek
kesintisiz çalışma süresinin (nöbet süresi) 8 saati geçmemesi yönünde düzenleme yapılması,
.
4) Emniyet teşkilatı mensuplarının ek görevleriyle ilgili esasların uluslararası sözleşmeler
ile garanti altına alınan haklar gözetilerek düzenleyici bir işlem ile yazılı hale getirilerek hukuki
açıdan bağlayıcı bir niteliğe ve standarda kavuşturulması, ek görevlendirme yapılacakların
öncelikle istekli olanlara arasından seçilmesi, yeterli istekli olmadığı taktirde re'sen
görevlendirme yoluna gidilmesi, haftalık çalışma saatini aşan ek görevlendirmeler için fazla
mesai ücret ödenmesi,
5) 3201 sayılı Emniyet Teşkilatı Kanunu'nun Ek 21 inci maddesi kapsamında fazla mesai
yapıp yapmadığına bakılmaksızın yapılan fazla mesai ücretinin mesai dışında yapılan fazla
çalışma karşılığı olarak değil, görevin niteliği, yapılan işin zorluğu ve önemi doğrultusunda
emniyet hizmeti sınıfı kadrolarında bulunanlardan görev yapılan birime göre salt bu görevi
yerine getirmeleri nedeniyle her ay sabit olarak yapılan tazminat niteliğinde bir ödeme olduğu
yönündeki Danıştay 11. Dairesinin kararı doğrultusunda görev tazminatı niteliğindeki bu
ödemenin görevin taşıdığı risk unsurları, işin önem ve mahiyeti ile ölçülü ve orantılı bir
ödemeye dönüştürülmesi,
6) Büro işlerinin önem ve mahiyetine göre sınıflandırılarak yapılacak bu sınıflandırmaya
göre güvenlik zafiyeti oluşturmayan ve sivil memur eliyle yürütülmesinde sakınca
bulunmayan büro işlerinden polislerin alınarak, polislerin asli görevlerini yerine
getirmesi için yasal bir düzenlemenin yapılması,
7) Polislik mesleğinin, doğası gereği memurun ruh halini olumsuz etkileme potansiyeli yüksek
olan bir meslek olduğu; polislerin diğer meslek sahipleriyle kıyaslandığında, sosyal, duygusal
ve kültürel olarak çabuk yıprandıkları bu hususun bilimsel düzeyde yürütülen çalışmalarla da
ortaya konduğu hususları gözetilerek polislere ihtiyaç duydukları gerekli psikolojik destek
ve rehberlik hizmetlerinin daha fazla ve etkin bir şekilde verilmesini mümkün kılacak
önlemleri alması hususlarında İÇİŞLERİ BAKANLIĞI'NA ve MALİYE
BAKANLIĞI'NA, ilgili Bakanlıklarca hazırlanacak "mevzuat değişikliği teklifi" ne ilişkin
tasarıyı gündemine alması hususunda takdir ve gereği için
BAŞBAKANLIK'A TAVSİYEDE BULUNULMASINA,
6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca,
bu karar üzerine tesis edilecek işlem ya da tavsiye edilen çözümün uygulanabilir nitelikte
görülmediği takdirde, gerekçesinin otuz (30) gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu
olduğuna;
Bu kararın, şikâyetçilere, BAŞBAKANLIK'A, İÇİŞLERİ BAKANLIĞI'NA, MALİYE
BAKANLIĞI'NA ve EMNİYET GENEL MÜDÜRLÜĞÜ'NE tebliğine,
Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi'nce karar verildi.
M.Nihat ÖMEROĞLU
Kamu Başdenetçisi
.
Download

Polislerin Özlük Haklarının Düzeltilmesi Talebi Kararı