I stručno-naučni skup sa međunarodnim učešćem
„AKTUELNOSTI U EDUKACIJI I REHABILITACIJI OSOBA SA
SMETNJAMA U RAZVOJU“
Šabac, 14-15. decembar 2012. godine
ZBORNIK REZIMEA
Novi Sad, 2012.
„AKTUELNOSTI U EDUKACIJI I REHABILITACIJI OSOBA SA
SMETNJAMA U RAZVOJU“
Zbornik rezimea
Izdavač:
Društvo defektologa Vojvodine
Za izdavača:
Marinela Šćepanović
Urednici:
Prof. dr Goran Nedović
Slobodan Banković
Mr Sanja Trgovčević
Tehnički urednik:
Biljana Krasić
Dizajn korica:
Mr Boris Petrović
Štampa:
BIG štampa
Tiraž: 200
ISBN 978-86-913605-3-5
I stručno-naučni skup sa međunarodnim učešćem
„AKTUELNOSTI U EDUKACIJI I REHABILITACIJI OSOBA SA
SMETNJAMA U RAZVOJU“
Šabac, 14-15. decembar 2012. godine
Organizatori:
Resursni centar za specijalnu edukaciju, Beograd
Regionalni centar za profesionalni razvoj zaposlenih u obrazovanju, Šabac
OŠ „Sveti Sava“, Šabac
Društvo defektologa Vojvodine, Novi Sad
Programski odbor:
Prof. dr Goran Nedović, Univerzitet u Beogradu – Fakultet za
specijalnu edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija, predsednik
Mr Nataša Stanojkovska-Trajkovska, Univerzitet „Sv. Kiril i Metodij“ Filozofski fakultet, Institut za defektologiju, Skoplje, Makedonija
Mr Aleksandra Karovska-Ristovska, Univerzitet „Sv. Kiril i Metodij“ Filozofski fakultet, Institut za defektologiju, Skoplje, Makedonija
Mr Olivera Rašić-Canevska, Univerzitet „Sv. Kiril i Metodij“ - Filozofski
fakultet, Institut za defektologiju, Skoplje, Makedonija
Mr Sanja Trgovčević, Univerzitet u Beogradu – Fakultet političkih
nauka, Beograd, Srbija
Organizacioni odbor:
Marinela Šćepanović, predsednik
Mirjana Đorđević, generalni sekretar
Mr Goran Stojićević
Snežana Radovanović
Slobodan Banković
Srećko Potić
Dragana Jocić
Milivoje Pavlović
Minire Hani
Tatjana Milošević
Snežana Stantić
Milica Vitorović
Daniela Tamaš
Vasilije Baloš
PROGRAM
Petak, 14.12.2012.
15:00-17:00
17:00-17:30
17:00-17:45
17:45-18:15
18:15-19:00
Registracija učesnika
Otvaranje Skupa i pozdravna reč organizatora
Prezentacija Zbornika
Uvodna izlaganja
Radno predsedništvo: Goran Nedović, Goran Stojićević,
Snežana Radovanović, Marinela Šćepanović
Savremeni pristupi i problemi u
Goran Nedović, Srećko
Potić, Maja Nedović
specijalnoj edukaciji i rehabilitaciji
Savremeni koncept profesionalnog
Goran Stojićević
razvoja zaposlenih u obrazovanju
Aleksandra Urošević,
OŠ „Sveti Sava“, Šabac – istorijat, misija i
Milka Kovačević, Snežana
vizija
Radovanović
Poster prezentacije
Moderator: Goran Nedović
Nebojša Nikolić, Tanja
Rana detekcija i prevencija
Nikolić, Mirza Ramičević,
dekoncentracije dece
Minela Kerla, Nevena Račić
Mirjana JapundžaForsirana rekognicija kod dece s lakom
Milisavljević, Aleksandra
intelektualnom ometenošću
Đurić-Zdravković,
Sanja Gagić
Aleksandra Grbović,
Procena spremnosti dece sa problemima
Ksenija Stanimirov,
u vizuelnoj percepciji za polazak u školu
Branka Jablan
Svetlana Tanacković, Srđan Stilovi učenja učenika sa ometenošću u
Smiljanić, Milica Šović
srednjoj školi
Vesna Đurek
Šest šešira za razmišljanje kod učenika s
intelektualnim teškoćama
Renata Škrbić, Špela
Uticaj socio-ekonomskih faktora
Golubović, Nina Brkić
na kvalitet života adolescenata sa
oštećenjem sluha
Elisaveta Vržaleva
Inkluzija u praksi. Studija slučaja iskustva iz prakse
Marta Dedaj
Individualni obrazovni plan
-multidisciplinarni pristup
Branka Savović, Mira
Jedan osvrt na stavove naših vaspitača
Jovanović,
prema inkluziji u vrtićima
Biljana Banović
Vesna Vasić, Biljana Koldan, Aktuelnosti u edukaciji dece sa
Jasmina Štrbac
smetnjama u razvoju u specijalnoj školi
Biljana Koldan, Vesna Vasić, Potencijal specijalnih škola kao
Jasmina Štrbac
resursnih centara
7
Đurđica Ivančić
Pokazatelji kvalitete inkluzivne osnovne
škole
Vladana Mulić,
Dubravka Janić
Stanovanje uz podršku za osobe sa
intelektualnom ometenošću
Vesna Lazić
Prezentacija projekta „Moj Pinokio u
inkluzivnom vrtiću“
Edukacija personalnih asistenata i
pružanje usluga osobama sa smetnjama
u razvoju
Inkluzivna praksa predškolskog
vaspitača
Servis za podršku asistivnim
tehnologijama u inkluzivnom procesu
Radni centar
Mira Jovanović
Snežana JovanovaMitkovska
Slavica Marković,
Dragana Pašćan
Jovan Marković, Milica
Božić
Srećko Potić, Milena
Milićević, Marinela
Šćepanović
Miloš Đorđević, Nebojša
Macanović, Jelena
Radosavljević, Goran
Stojićević, Dragana Đurić
Marinela Šćepanović,
Sanela Slavković
Sanja Geratović, Vesna
Radovanović, Jelena Sovrlić
Barijere i teškoće pri zapošljavanju osoba
sa invaliditetom
Osvrt na stavove poslodavaca prema
zapošljavanju osoba sa invaliditetom
Servisni/resursni centri – izazovi,
prednosti i problemi
Radionice primenjenog pozorišta za
gluve i nagluve učenike srednjoškolskog
uzrasta
Marina Radić-Šestić, Biljana Uticaj komunikacije osoba sa
Milanović-Dobrota
intelektualnom ometenošću na socijalne
interakcije u radnoj sredini
Biljana Milanović-Dobrota, Samoefikasnost na praktičnoj nastavi
Marina Radić-Šestić
kod učenika sa lakom intelektualnom
ometenošću
Vladimir Mentus
Regresivni model finansiranja pomoći
osoba sa invaliditetom u Srbiji
Marija Trajkov, Dragana
Podrška porodicama dece obolele od
Kljajić, Sanela Pacić
cistične fibroze
Jelena Vrcelj, Dolores
Primjena senzorne integracije kod
Stegić-Coglievina
učenika sa sniženim intelektualnim
funkcioniranjem
Vladimir Ilievski
Vaninsticuionalna zaštita dece sa
mentalnim smetnjama u razvoju u
Republici Makedoniji
8
Bojana Mastilo, Ivana
Socijalna kompetencija osoba sa
Zečević, Andrijana Pavlović invaliditetom
Sandra Ilanković
Rani psihomotorni razvoj deteta nakon
porođaja forceps tehnikom
Danijela Krstić, Iva Šarac,
Igra u nastavi za decu ometenu u
Suzana Miković
intelektualnom razvoju
Iva Šarac, Danijela Krstić,
Art terapija kao vid tretmana dece
Suzana Miković
sa smetnjama u razvoju
Psihološke teškoće osoba sa cerebralnom
Milena Milićević, Srećko
Potić, Sanja Dutina, Sanela paralizom u odraslom dobu
Pacić
Danka Krstić, Milena
Faktori odabira igara i igračaka za decu
Milićević
sa višestrukom ometenošću
Slavica Dimitrijević,
Usmeravanje osećanja ljutnje i besa dece
Ljubica Aničić
sa cerebralnom paralizom kroz nastavu
fizičkog vaspitanja
Sanja Gagić, Mirjana
Struktura porodice, akademska i
Japundža-Milisavljević
kreativna postignuća dece s lakom
intelektualnom ometenošću
Aleksandra Maksimović
Savremena tehnologija kao podrška
u obrazovanju učenika sa dodatnim
obrazovnim potrebama
19:00-20:00
Koktel dobrodošlice
Sesija 1
Sala: Biblioteka
Moderator: Srećko Potić
09:00-09:10 Saša Delić
Uticaj karakteristika zaposlenika
ustanova za osobe sa intelektualnom
ometenošću na pojavu sindroma
profesionalnog sagorevanja
09:10-09:20 Aleksandra JovanovićIspitivanje stepena sindroma
Magyar
sagorevanja kod vaspitača
09:20-09:30 Aneta Martinovska, Nataša Nivo empatičnosti i altruizma studenata
Stanojkovska-Trajkovska,
specijalne edukacije i rehabilitacije iz
Risto Petrov
Skoplja
09:30-09:40 Dejan Kozić, Irena Vanić,
Model organizacije civilnog društva
Bojana Mišković,
kao pružaoca podrške u lokalnoj
Dušan Janjanin
zajednici
09:40-09:50 Snežana Senji,
Tolerancija i prosocijalnost-imperativ
Smilja Komluški
udruženja „Naša kuća“
09:50-10:00 Otilia Velišek-Braško,
Sportske aktivnosti dece i omladine sa
Nino Manojlović
smetnjama u razvoju
9
10:00-10:10
10:10-10:20
10:20-10:30
10:30-10:40
10:40-10:50
10:50-11:00
11:00-11:10
11:10-11:20
11:20-11:30
Goran Petković
Jasna Nikolić
Slaviša Sorak
Goran Rojević, Milena
Beočanin
Sanja Selimović, Amila
Mujezinović, Stanko Blatnik
Eswimming i iLearn projekti za podršku
osoba sa invaliditetom iz programa
celoživotnog učenja
Svetlana Glavinić
Predah nega za decu sa smetnjama u
razvoju
Nenad Glumbić, Mirjana
Osobe sa intelektualnom ometenošću u
Đorđević, Bojana-Konsuelo ulozi seksualnih prestupnika
Talijan
Nikola Petković, Marina
Zaštita dece od seksualnog zlostavljanja
Višnjić, Ana Čavić
na Internetu
Sonja Banjac, Sonja
Emocionalna inteligencija maloletnih
Milojević
prestupnika
11:30-11:50
11:50-12:00
12:00-12:10
Deinstitucionalizacija doma Kulina
Mala domska zajednica
Projekat „Porodica i za mene“
Deinstitucionalizacija u praksi
Pauza za osveženje
Sonja Milojević, Sonja
Banjac
Mila Beljanski, Otilia
Velišek-Braško
12:10-12:20
Psihološke intervencije u prevenciji i
tretmanu maloletničkog prestupništva
Grupni rad sa mladima koji imaju
izrečenu vaspitnu meru pojačan nadzor
organa starateljstva – vizura mladih
Diskusija
Radionica
12:20-13:00
13:00-14:00
10
Nebojša Nikolić, Mirza
Ramičević
Unapređenje profesionalne samosvesti
Pauza za ručak
Subota, 15.12.2012.
08:00-09:00
09:00-09:10
09:10-09:20
09:20-09:30
09:30-09:40
09:40-09:50
09:50-10:00
10:00-10:10
10:10-10:20
10:20-10:30
10:30-10:40
10:40-10:50
10:50-11:00
11:00-11:10
11:10-11:20
Registracija učesnika
Sesija 2
Sala: Kongresna sala
Moderator: Goran Nedović
Značaj i organizacija sustava rane
Ivanka Pejić
intervencije za djecu s poremećajem
iz autističnog spektra - primjer dobre
prakse
Mirjana Stakić
Govorne vežbe i rana detekcija govornih
grešaka i govornih poremećaja
Jelena Tapušković,
Primena procene u specijalnoj edukaciji
Mira Stevanović
i rehabilitaciji
Slavka Nikolić, Mirjana
Savić, Jelena Petrović
Radmila Zeba
Razvoj reči na ranom uzrastu dece sa
oštećenim sluhom
Djeca s govornim poremećajima i
njihov status u društvu
Stefanija Pešić, Snežana
Lateralizovanost kao kulturološko
Nikolić, Snežana Ilić
nasleđe
Stefanija Pešić, Snežana
Utvrđivanje determinanti od značaja za
Nikolić, Snežana Ilić
pisanje dece predškolskog uzrasta
Anita Kovačić, Marina
Fizička oštećenja kod osoba sa
Milivojević, Fadilj Eminović motoričkim poremećajima
Ivana Sretenović,
Procena motoričkog razvoja kod dece
Gorana Šarac-Marić,
sa smetnjama u razvoju
Snježana Kojić, Dijana Vila
Dušica Jokić, Radmila Nikić, Efekti učenja na grafičkim crtežima kod
Fadilj Eminović
dece sa cerebralnom paralizom
Procena brzine izvođenja pokreta
Gorana Šarac-Marić,
kod dece sa različitim stepenom
Ivana Sretenović, Dijana Vila
intelektualne ometenosti
Daniela Tamaš
Mogućnosti prognoze ishoda
autističnog poremećaja
Miodrag Stošljević,
Dermatoglifske karakteristike digitoMilosav Adamović, Vojislav
palmarnog kompleksa kod Retovog
Todorović
sindroma
Jasna Daragan-Saveljić,
Jasmina Milašinović,
Miloš Saveljić
Novi pristupi u detekciji problema i
poremećaja u ponašanju kod dece
11
11:20-11:30
11:30-11:50
11:50-12:00
12:00-12:10
12:10-12:20
12:20-12:30
12:30-13:00
13:00-14:00
09:00-09:10
09:10-09:20
09:20-09:30
09:30-09:40
09:40-09:50
09:50-10:00
10:00-10:10
10:10-10:20
12
Sistematski skrining emocionalnih i
bihejvioralnih poremećaja kod dece u
osnovnoj školi: specijalnopedagoški
model procene i intervencije
Ivana Vučković
Pauza za osveženje
Jasmina Milašinović, Jasna
Daragan-Saveljić, Dragoljub
Jovanović, Miloš Saveljić
Ana Nikolić
Miroslava Kojić, Zagorka
Markov
Monika Mićević-Tabakov
Mogućnosti rane procene i kratke
intervencije u bolestima zavisnosti kod
mladih
Interpersonalni odnosi dece sa
intelektualnom ometenošću
Likovna kreativnost dece iz
hraniteljskih porodica
Tipovi grešaka u usvajanju drugog
jezika u uslovima sredinskog
bilingvizma
Diskusija
Pauza za ručak
Sesija 3
Sala: Učionica
Moderator: Slobodan Banković
Pluralizam diskursa inkluzivnog
Smiljana Kojić-Grandić
procesa
Kompatibilnost novih obrazovnih
Miroslav Kuka, Jasmina
strukturiranja sa inkluzivnim
Madžgalj, Ildiko Đokić
obrazovanjem i vaspitanjem
Dete sa smetnjama u razvoju u
Sanijela Brusin, Olgica
inkluzivnom vrtiću – primer dobre
Bradaš
prakse
Draginja Zupanc, Tamara
Bukelić, Brankica Gligorin,
Ljiljana Bajić, Valerija
Inkluzivna praksa - uloga defektologaProkić, Svetlana Tatić,
vaspitača
Snežana Ristivojević, Jelena
Mićić, Dragana Stojanović,
Marija Horvatin-Rakić
Velimir Kozarev
Podsticanje likovne kreativnosti u radu
sa decom sa smetnjama u razvoju
Dragana Stojanović, Marija Strategija razvoja inkluzivne prakse u
Horvatin-Rakić
predškolskoj ustanovi
Mirjana Simić, Natalija Jocić Inkluzija u osnovnoj školi
Ljubica Pavlović
Kompetencije nastavnika za inkluzivno
obrazovanje
10:20-10:30
10:30-10:40
10:40-10:50
Raisa Cvetković
Tanja Stankova
10:50-11:00
Svetlana Kalabić,
Sanja Kalaba
11:00-11:10
Gordana Pavlović,
Branislava Oljača
11:10-11:20
11:20-11:30
12:00-12:10
Mišljenje studenata o inkluzivnom
obrazovanju
Vaspitanje i obrazovanje dece sa
smetnjama u razvoju. Studije slučaja iskustva iz prakse
Procjena kvalitete odgojno-obrazovnog
sistema učenika sa posebnim
potrebama
Stanko Blatnik,
Sanja Selimović,
Amila Mujezinović
Svetlana Mioković-Tomeska,
Inkluzija deteta sa Down sindromom
Gordana TodoroskaZdravkova
Pauza za osveženje
11:30-11:50
11:50-12:00
Inkluzija učenika s teškoćama u
osnovnoj školi: percepcija i spremnost
učitelja
Model obrazovanja na daljinu u
inkluzivnoj nastavi
Stavovi i mišljenja nastavnika i
roditelja o trenutnoj inkuziji učenika
sa posebnim obrazovnim potrebama u
redovnim školama u Skoplju
Zlatko Bukvić
Zagorka Markov,
Miroslava Kojić
Violeta Petković
12:10-12:20
Mirjana Jeftović,
Živorad Milenović
12:20-12:30
Živorad Milenović,
Mirjana Jeftović
12:30-12:40
Tatjana Grumić,
Milena Karović-Banjac
12:40-12:50
Svetlana Karić
12:50-13:00
Aleksandra Crnomarković
Individualni obrazovni plan i njegova
primena u praksi
Stavovi i mišljenja učenika o primeni
individualnih obrazovnih planova
za decu sa posebnim potrebama u
obrazovanju i vaspitanju
Primena modela interaktivne
tandemske inkluzivne nastave u nastavi
Svet oko nas u mlađim razredima
osnovne škole
Primena modela grupnog rada u
obrnutom dizajnu u nastavi Svet oko
nas u mlađim razredima osnovne škole
Primena magične računaljke u nastavi i
defektološkom tretmanu
Promocija zdravlja u predškolskoj
ustanovi
Rad sa detetom sa cerebralnom
paralizom u školskom okruženju –
studija slučaja
13
Pauza za ručak
13:00-14:00
14:00-14:10
Zorana Radovanović
14:10-14:20
Mira Stevanović,
Jelena Tapušković
Vojislav Todorović,
Milosav Adamović,
Miodrag Stošljević
Radmila StojkovskaAleksova
14:20-14:30
14:30-14:40
Stavovi učenika i roditelja o kvalitetu
nastave u srednjoj školi
Asistivna tehnologija - nastava,
komunikacija, vežbanje
Asistivne tehnologije u radu sa
višestruko ometenom decom
„Otvorete gi prozorcite“ - uloga
servisne službe u procesu inkluzivnog
obrazovanja
Asistivna tehnologija - instrument za
najbolje obrazovne mogućnosti
14:50-15:00
Magdalena DimkovaVelevska
15:00-15:10
15:10-15:20
Ana Đorđević, Dragana
Mitrović, Neda Bruzulović,
Aleksandra Vuković
Nedeljka Ložajić
15:20-15:30
Bogoljub Radovanović
15:30-15:40
Nebojša Nikolić,
Mirza Ramičević,
Tanja Nikolić, Minela Kerla
Renata Kos, Gordana Labaš,
Natalija Luić, Blaženka
Maltar, Ines Žukina
15:40-15:50
15:50-16:20
16:20-16:30
16:30-16:40
16:40-16:50
14
Asistivna tehnologija u funkciji
edukacije i rehabilitacije dece i odraslih
sa smetnjama u razvoju
Bibliotečke usluge korisnicima
oštećenog vida u Narodnoj biblioteci
Srbije
Porodica deteta sa smetnjama
u mentalnom razvoju. Stavovi i
emocionalne reakcije prema ometenoj
deci
Mentalitet kao faktor prijemčivosti za
saradnju roditelja dece sa teškoćama u
razvoju
Projekat „Zajedno možemo više“
Diskusija
Pauza za osveženje
Sesija 4
Sala: Učionica
Moderator: Slobodan Banković
Mirjana Jovanović, Jasna
Kvalitet života osoba sa invaliditetom i
Jančić, Svetlana Slavnić,
ljudska prava
Vedrana Milić-Rašić
Goran Nedović, Sanja
Povrede kao uzrok umanjenog kvaliteta
Trgovčević, Lidija Medenica života starih osoba
16:50-17:00
17:00-17:10
17:10-17:20
17:20-17:30
17:30-17:40
17:40-17:50
17:50-18:30
14:00-14:10
14:10-14:20
14:20-14:30
14:30-14:40
14:40-14:50
14:50-15:00
15:00-15:10
15:10-15:20
15:20-15:30
15:30-15:40
Marija Cakić, Vladimir
Trajkovski
Sanja Trgovčević, Goran
Nedović, Vojin Vidanović
Edina Šarić, Senad
Mehmedinović, Lejla
Matović, Sanja Selimović,
Stanko Blatnik
Lidija Penko
Jelena Petrović, Mirjana
Savić, Slavka Nikolić
Emilija Spasojević, Jelica
Petrović, Emin Golubović
Svakodnevni život mladih sa
invaliditetom u Republici Makedoniji
Socijalne interakcije i društvena
uključenost starih osoba sa
invaliditetom
Funkcionalne i psihosocijalne
karakteristike osoba treće životne dobi
Sva djeca odrastu pa i ona s autizmom
Profesionalana rehabilitacija osoba sa
invaliditetom
Uloga stručnih radnika u preduzećima
za profesionalnu rehabilitaciju i
zapošljavanje osoba sa invaliditetom
Diskusija
Sesija 5
Sala: Kongresna sala
Moderator: Mirjana Đorđević
Aida Rizvanović,
Primjena modela za planiranje
Dženan Skelić
brige Davida Brandona kod djece sa
smetnjama u razvoju
Neda Milošević, Dragan
Postupci u korekciji poremećaja i
Čauševac, Mirna Zelić
smetnji govora primenom Safa sistema
Mila Veselinović, Renata
Rehabilitacija glasa i govora posle
Škrbić, Gordana Mumović,
totalne laringektomije primenom
Vesela Milankov
vokalne proteze
Milica Mandić,
Augmentativna i alternativna
Valentina Miković
komunikacija
Sanja Batić, Valentina Baić, Razlike u prepoznavanju značenja
Daniela Vrhovac
facijalnih ekspresija od strane čujućih i
slušno oštećenih osoba
Amra Imamović
Uloga kreativnih radionica u
socijalizaciji djece s teškoćama u
razrednim okruženjima
Ivana Stajković,
Uloga NVO u razvijanju
Slađana Petrović
socioterapijskog modela u radu sa
osobama sa smetnjama
Naira Jusufović, Izet Pehlić, Muzika u radu sa djecom sa
Anela Hasanagić
mentalnom razvojnom teškoćom
Barbara Kopačin
Terapija muzikom i uključenje gluhe i
nagluhe djece u redovnu osnovnu školu
Marina Krstić
Značaj multisenzorne stimulacije u
procesu rehabilitacije kod osoba sa
smetnjama u razvoju
15
15:40-15:50
15:50-16:00
16:00-16:10
Dragana Kovačević , Svetlana
Popović, Vera Tošić, Mirjana
Pavlović, Dragana Popović
Marija Cvijetić
Danijela Đukić,
Tatjana Cakić
16:10-16:30
16:30-16:40
Polisenzorna stimulacija u radu
sa decom predškolskog uzrasta sa
višestrukim smetnjama
Komplementarni oblici tretmana kod
osoba sa autizmom
Terapija senzorne integracije kao
sastavni deo uspešnog tretmana dece
sa autizmom
Pauza za osveženje
16:40-16:50
Sandra Skendžić,
Danijela Đukić
Biljana Vujasin
16:50-17:00
Marija Zulić
17:00-17:10
17:50-18:20
Alenka Fidler, Branko Ravnak Koristi terapeutskog ronjenja kod
osoba sa smetnjama u razvoju
Daniela Tamaš
Dnevni boravak za osobe sa autizmom
u okviru ŠOSO „Milan Petrović“ u
Novom Sadu: put ka socijalnoj inkluziji
Milijana Stojanović,
Saradnja ustanova za dnevno
Marina Vidojević,
zbrinjavanje sa porodicom osoba sa
Tatijana Gavrilović
smetnjama u razvoju
Mirjana Đorđević, Nenad
Specijalizovano hraniteljstvo kao
Glumbić, Bojana-Konsuelo alternativni oblik smeštaja osoba sa
Talijan
intelektualnom ometenošču
Andrijana Blaževska, Nataša Stanovanje uz podršku u Republici
Stanojkovska-Trajkovska,
Makedoniji kroz primer stambenih
Risto Petrov
jedinica u Negotinu
Diskusija
18:30-19:00
Završna diskusija, donošenje zaključaka i zatvaranje Skupa
17:10-17:20
17:20-17:30
17:30-17:40
17:40-17:50
16
Igra kao sastavni deo uspešnog
tretmana dece sa autizmom
Integralna metoda u radu sa roditeljima
dece sa smetnjama u razvoju
Joga za osobe sa invaliditetom
SAVREMENI PRISTUPI I PROBLEMI
U SPECIJALNOJ EDUKACIJI I
REHABILITACIJI
Goran Nedović1, Srećko Potić2 , Maja Nedović3
1
Univerzitet u Beogradu - Fakultet za specijalnu
edukaciji i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
2
Visoka medicinska škola strukovnih studija
„Milutin Milanković“, Beograd, Srbija
3
OŠ „Anton Skala“, Beograd, Srbija
Savremeni pristupi i problemi u specijalnoj edukaciji i rehabilitaciji razmatrani su sa teorijskg i praktičnog aspekta: teorijski
deo problema zasnovan je na rezultatima osnovnih i primenjenih
istraživanja, a praktični na „spoljnim’’ i „unutrašnjim’’ faktorima
koji opterećuju praksu specijalne edukacije i rehabilitacije.
Osnovna istraživanja u specijalnoj edukaciji i rehabilitaciji
usmerena su na proučavanje bio-psiho-socijalnog potencijala i njegove dispozicije za edukaciju ili rehabilitaciju, dok su primenjena
istraživanja orjentisana ka eksperimentalnim modelima u kojima
se razmatraju oblici, metode, tehnike i uslovi u kojima se deca i
omladina ometena u razvoju mogu obrazovati ili rehabilitovati.
Biopsihosocijalna orijentacija je suštinsko obeležje teorije i
prakse specijalne edukacije i rehabilitacije. Razvojem nauke, došlo je do značajnog korigovanja metodološkog pristupa i do promene klasičnog i tradicionalnog gledanja na edukaciju i rehabilitaciju dece i omladine ometene u razvoju. Međutim, osnovni problem
je, što se naučna i istraživačka otkrića nedovoljno i sporo implementiraju u praksu specijalne edukacije i rehabilitacije.
Ključne reči: deca ometena u razvoju, specijalna edukacija i
rehabilitacija
17
SAVREMENI KONCEPT
PROFESIONALNOG RAZVOJA
ZAPOSLENIH U OBRAZOVANJU
Goran Stojićević
Regionalni centar za profesionalni razvoj
zaposlenih u obrazovanju, Šabac, Srbija
U ovom radu biće prikazan savremeni institucionalni koncept
profesionalnog razvoja zaposlenih u obrazovanju i njihovog stručnog usavršavanja, na primeru Regionalnog centra za profesionalni razvoj zaposlenih u obrazovanju u Šapcu.
Delatnost Centra je višestruka i obuhvata: izdavanje knjiga,
brošura, muzičkih knjiga i drugih publikacija; izdavanje časopisa i drugih periodičnih izdanja; izdavanje zvučnih zapisa; obrada
podataka; izgradnja baze podataka; aktivnosti u vezi sa kompjuterima; konsalting i menadžment poslovi; uređivanje aktivnosti i
društvenih delatnosti - upravljanje programima čiji je cilj unapređenje obrazovanja.
Centar obavlja sledeće stručne poslove: utvrđuje potrebe za
stručnim usavršavanjem u regionu; vrši izbor odobrenih programa stručnog usavršavanja i daje prednost onim programima za
koje proceni da na najcelishodniji način obezbeđuju postizanje
opštih standarda postignuća; usavršavanje programa za obuku za
nastavnike i druge zaposlene u obrazovanju, u saradnji sa Školskom upravom; organizuje seminare, obuke i druge aktivnosti
prosvetnih radnika; vrednuje kvalitet programa stručnih usavršavanja; obezbeđuje objekte za obuku; osniva i rukovodi funkcionisanjem centra za resurse za zaposlene u obrazovanju; formira i
održava bazu podataka o polaznicima i programima koji su realizovani u centru; pruža usluge u obrazovanju.
Ključne reči: profesionalni razvoj, stručno usavršavanje,
obrazovanje
18
OŠ „SVETI SAVA“, ŠABAC – ISTORIJAT,
MISIJA I VIZIJA
Aleksandra Urošević, Milka Kovačević,
Snežana Radovanović
OŠ „Sveti Sava“, Šabac
U ovom radu prikazan je istorijat osnovne škole „Sveti Sava“ iz
Šapca, njena misija, značaj i uloga koju ima u obrazovnom sistemu i društvenom životu regiona.
Predstavljeni su i organizacioni i infrastrukturni kapaciteti kojima škola raspolaže, oblici vaspitno-obrazovnog rada kao i druge
aktivnosti u čijoj realizaciji učestvuje škola. Pored toga, u radu
je istaknuto mesto i uloga škole u implementaciji inkluzivnomg
obrazovanja i razmotrene mogućnosti stvaranja koncepta škole
kao resursnog centra.
Na kraju, autori iznose viziju škole i njeno mesto u vremenu
koje je pred nama.
Ključne reči: škola, inkluzivno obrazovanje, resursni centa
19
ZNAČAJ I ORGANIZACIJA SUSTAVA
RANE INTERVENCIJE ZA DJECU S
POREMEĆAJEM IZ AUTISTIČNOG
SPEKTRA - PRIMJER DOBRE PRAKSE
Ivanka Pejić
Centar za autizam - Zagreb, Podružnica
Rijeka, Rijeka, Hrvatska
Cilj trogodišnjeg programa je omogućavanje roditeljima lako
dostupan tim stručnjaka edukacijskog profila radi utvrđivanja
djetetovih sposobnosti, izradu individualnog odgojno-obrazovnog plana rada, te pravovremene i primjerene edukacijske postupke, govorno-jezičnu terapiju, likovne radionice za braću i sestre i
vršnjačke grupe malih korisnika.
Članovima obitelji pruža se individualna i grupna psihološka
podrška i pružanje neophodnih informacija o autizmu i o intervencijskim metodama. Istovremeno, roditelji se informiraju o
pravima iz područja socijalne i zdravstvene skrbi. Obitelji se omogućuje sustavni rad i praćenje djeteta tijekom trajanja programa.
Informiranje, suradnja i pružanje pomoći i podrške stručnih
suradnika programa djelatnicima predškolskih ustanova u koje je
dijete već uključeno (uz program rane intervencije) u redovnom
programu ili će biti s navršene četiri godine starosti, neophodne
su i važne kao dio tranzicijskog programa prelaska ne samo djeteta već i cijele obitelji u predškolski sustav.
Na taj način smatramo mogućim podizanje kvalitete skrbi za
obitelji s malom djecom u krajnjem cilju organizacije sustava rane
intervencije unutar navedenih ustanova u lokalnoj zajednici.
Ključne riječi: prikaz dobre prakse - suradnja Centra za autizam,
dječjeg vrtića, Centra socijalne skrbi i udruge roditelja, programi rane
intervencije za djecu s poremećajem iz autističnog spektra, Rijeka,
Primorsko-goranska županija, Hrvatska
20
PRIMENA PROCENE U SPECIJALNOJ
EDUKACIJI I REHABILITACIJI
Jelena Tapušković, Mira Stevanović
OŠ „Novi Beograd“, Beograd, Srbija
Različite teškoće u učenju mogu da variraju po svom intenzitetu, tipu i osetljivosti na testovne materijale. Često, deca imaju
više teškoća odjednom pa se može reći da svako dete predstavlja
izazov u smislu procene.
Da bi se mogao uspešno planirati rad sa decom sa teškoćama u
razvoju, neophodno je prikupiti što više informacija. Podaci koje
dobijamo od roditelja, drugih stručnjaka i lekara jednako su dragoceni kao i individualizovani izbor naših metoda i tehnika procene.
Naš cilj nije da utvrdimo dijagnozu već da, koristeći testovni
materijal, otkrijemo način na koji dete rešava probleme, što je često važnije od toga da li ih uspešno rešava. Tako dobijamo uvid u
strategiju na koju se dete oslanja u interakciji sa svetom. Na nama
je da dobijene rezultate usmerimo ka onim oblicima vežbi i tretmana uzimajući u obzir dečije snage, slabosti i interesovanja.
Interpretacijom ovako dobijenih rezultata otvara se mogućnost da drugima olakšamo komunikaciju sa detetom, motivišemo
ga za rad i pojasnimo specifične teškoće sa kojima se dete sreće ali
i snage na koje treba da se oslonimo da bi došli do cilja.
Procena je, uz druge izvore informacija, sredstvo za izradu plana edukacije i rehabilitacije za svako dete ponaosob. Ona ne sme
ostati zbir skorova na papiru ili dijagnoza, već biti putokaz za ciljane vežbe koje će pomoći daljem razvoju deteta.
Ključne reči: procena, individualizovani pristup, ciljane vežbe
21
PROCENA SPREMNOSTI DECE SA
PROBLEMIMA U VIZUELNOJ PERCEPCIJI
ZA POLAZAK U ŠKOLU
Aleksandra Grbović, Ksenija Stanimirov,
Branka Jablan
Univerzitet u Beogradu - Fakultet za specijalnu
edukaciji i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Spremnost deteta za polazak u školu predstavlja dostizanje
određenog nivoa zrelosti struktura neophodnih za uspešno savladavanje čitanja i pisanja. Spremnost ili gotovost za polazak u
školu pretpostavlja intelektualnu, fizičku, emocionalnu, socijalnu
zrelosti i samostalnost, u obimu koji je neophodan za uspešan
početak školovanja.
Kod dece sa ometenošću, nedostatak prilika za sticanje iskustava i manji obim perceptivnih iskustava usporavaju dostizanje
zrelosti za polazak u školu. Jedan od faktora koji značajno ometa
dostizanje zrelosti za polazak u školu je postojanje problema u vizuelnoj percepciji. Osim slepe i slabovide dece, kod oko 20% dece
sa intelektualnom ometenošću, 40% dece sa motornim problemima i 15% dece sa oštećenjem sluha uočavaju se problemi u vizuelnoj
percepciji. Teškoće u vizuelnoj percepciji imaju i deca sa različitim
sindromima i hroničnim oboljenjima. Dakle, među decom sa različitim vrstama ometenosti rasprostranjeni su problemi vizuelne
percepcije i obrnuto: oko 60% dece sa oštećenjem vida ima neki
dodatni oblik ometenosti. Preporuke su da procenu spremnosti za
polazak u školu dece sa problemima u vizuelnoj percepciji treba vršiti u području komunikacije, orijentacije i kretanja, svakodnevnih
aktivnosti i uspešnosti izvršavanja zadataka rada na blizinu.
Cilj ovog rada je da opiše deo procedure za procenu spremnosti dece sa problemima u vizuelnoj percepciji za polazak u školu.
U radu će biti prikazan Protokol za procenu obrazovnih potreba
dece sa problemima u vizuelnoj precepciji (Learning Media Assessment – LMA, autora Koenig & Holbrook, 1995) kojim se procenjuje kvalitet izvršavanja zadataka rada na blizinu i mogućnost
sticanja znanja na različitim obrazovnim medijima radi sticanja
funkcionalne pismenosti.
Ključne reči: spremnost za polazak u školu, deca sa problemima
vizuelne percepcije, procena obrazovnih potreba, funkcionalno
opismenjavanje
22
GOVORNE VEŽBE I RANA DETEKCIJA
GOVORNIH GREŠAKA I GOVORNIH
POREMEĆAJA
Mirjana Stakić
Visoka škola za vaspitače strukovnih studija
Gnjilane – Bujanovac, Bujanovac, Srbija
U radu se bavimo ispitivanjem uloge i značaja govornih vežbi u
ranoj detekciji govornih grešaka i govornih poremećaja i kroz kreativne primere različitih tipova govornih vežbi pokazujemo kako
je moguće u nastavnoj praksi izvršiti blagovremeno otkrivanje
govornih grešaka i govornih poremećaja.
Većina govornih grešaka i govornih poremećaja pojavljuje se u
ranom detinjstvu i mogu se otkloniti ako su na vreme detektovani. Vaspitač ima ogromnu ulogu u otkrivanju govornih grešaka i
poremećaja, pa je neophodno da je stručno edukovan da razlikuje
govorne greške razvojne prirode, koje traju određeno vreme i lako
se uočavaju, od pravih grešaka, koje je potrebno ispravljati planski
osmišljenim radom putem govornih vežbi, kako ne bi prerasle u
govorne poremećaje i mane.
Govorne vežbe imaju veliku ulogu u radu na razvoju govora
dece, ali pored toga one omogućavaju i ranu detekciju govornih
grešaka i govornih poremećaja. Različite vrste govornih vežbi,
tipa vežbi slušanja i diskriminacije, kao i vežbi za arktikulaciju
glasova omogućavaju vaspitaču da blagovremeno otkrije govorne
greške kod dece i stručnim radom usmerenim ka njihovom otklanjanju spreči da one prerastu u govorne poremećaje.
Ključne reči: govorne vežbe, govorne greške, govorni poremećaji,
vežbe slušanja, vežbe diskriminacije, vežbe za artikulaciju glasova
23
RAZVOJ REČI NA RANOM UZRASTU
DECE SA OŠTEĆENIM SLUHOM
Slavka Nikolić1, Mirjana Savić2 , Jelena Petrović3
1
OŠ „Radivoj Popović“, Zemun, Srbija
2
Opšta bolnica Šabac, Šabac, Srbija
3
Dom zdravlja Šabac - Razvojno savetovalište, Šabac, Srbija
U ranom periodu upotrebe reči, dete sa oštećenim sluhom koristi reči za
koje ne zna značenje. Značenje reči čine jedinice/crte, komponente i semantički markeri. Opšte semantičke crte usvajaju se ranije od posebnih semantičkih crta. Upotreba većeg broja reči označava period pojave upotrebe reči proširenog značenja. Upotreba reči proširenog značenja kod dece se javlja individualno, u periodu od 13-30 meseca života i traje oko 8 meseci. Kraj upotrebe
ranih oblika reči proširenog značenja često prati nagli porast rečnika deteta.
Reči se grupišu po značenju. Leksičko jezgro reči iz sebe izvodi reči srodne
po značenju stvarajući leksički skup. Širi leksički skupovi čine semantička
polja. Leksičko jezgro okuplja i proizvodi srodne reči po značenju, obrazujući
leksički skup. Širi leksički skupovi čine semantička polja. Semantičko polje
čine lekseme i leksički proizvodi. U gramatičkom smislu, reči pripadaju istim
i različitim gramatičkim vrstama.
Reč se vezuje za značenje pojma koje se obogaćuje sa uzrastom deteta. Reč/
pojam se postepeno razvija. Od početka formiranja pojma, pojam/reč je nosilac predstava o grupi predmeta. Značenje pojma kao reči sadrži veliki broj
komponenti. Dete u početku koristi jednu ili dve komponente sadržaja reči.
Kasnije, reči dobijaju specifično značenje.
Značenje reči ima horizontalnu i vertikalnu dimenziju.
Horizontalna dimenzija reči uključuje veći broj komponenti vezanih za
pojam. Horizontalno širenje pojma teče preko upoznavanja reči za pojam i na
kraju se proširuje na njegove delove.
Vertikalna dimenzija reči proizvodi raslojavanje od najkonkretnijeg do
najapstraktnijeg nivoa značenja. Vertikalno širenje pojma ide u apstraktnu
dubinu značenja.
Sadržaj dečijeg leksikona zavisi od leksičkih i semantičkih vežbi na koje se nadograđuju stilske vežbe i vežbe sintakse, koje sve skupa čine funkcionalnu celinu.
Semantika proučava značenje reči i rečenica u jeziku. Polisemantika –polisemija, jedna reč objašnjava više pojmova. Antonimija objašnjava suprotno
značenje. Hiponimija objašnjava pripadanje istoj grupi pojmova. Sinonimija
označava „isto“ značenje. Metonimija označava odnos „prenešenog’’ značenja.
Ključne reči: polisemija, antonimija, hiponimija, sinonimija, metonimija
24
DJECA S GOVORNIM POREMEĆAJIMA I
NJIHOV STATUS U DRUŠTVU
Radmila Zeba
Dječji vrtić „Radost“, Zagreb, Hrvatska
U redovnim dječjim vrtićima primjetan je značajan broj djece
s govornim poremećajima vrlo širokog dijapazona, vrstom, stupnjem i etiološki, a smještajući ih, formalno-pravno, u kategoriju
djece s posebnim potrebama, u odgojno-obrazovni sistem unosi
više nemira i nedoumica, nego reda i sustavnog rješavanja razvojne govorno-jezične patologije. U odnosu na darovitu, i posebice
djecu s teškoćama u razvoju, gdje je uzročno-posljedična paradigma jasna i predvidljiva, nameću se određena pitanja i problemi,
i to: koje posebne potrebe imaju djeca logopati bez pridruženih
smetnji s bio-psiho-socijalnog aspekta, gdje je kronološka granica
između djeteta i odraslog i gdje njegov govorni poremećaj prevazilazi kategoriju razvojnosti, koja je terminološko-kategorijalna
formulacija adekvatna, za odraslu osobu s evidentnim govornim
poremećajem? I naposlijetku, pitanje etičke prirode, može li se
o odrasloj osobi, s govornim poremećajem koja primjereno prihvaća i odgovara na društvene norme i konvencije, a s aspekta
obrazovanja, odabira profesije i cjeloživotnog profesionalnog angažmana, uspješno doprinosi svom i društvenom rastu i razvoju,
govoriti, kao o osobi s posebnim potrebama?
Ključne riječi: društvo, govorni poremećaji, dijete, posebne
potrebe, status
25
LATERALIZOVANOST KAO
KULTUROLOŠKO NASLEĐE
Stefanija Pešić1, Snežana Nikolić2 ,
Snežana Ilić2
1
Društvo defektologa Srbije, Beograd, Srbija
2
Univerzitet u Beogradu – Fakultet za specijalnu
edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Stručna i naučna javnost decenijama unazad intrigirana je
kontroverzama o lateralizovanosti i, shodno tome, realizovana
su brojna istraživanja koja su u svom fokusu imala ovu problematiku. Međutim, i pored velikog broja studija indukovanih sa
različitih stanovišta, ovaj problem je ostao mistifikovan i do kraja
nerazjašnjen.
Iako aspekte lateralizovanosti možemo posmatrati pojedinačno (neurološki, psihološki, antropološki, edukativni i dr.) za potpuno razumevanje ovog problema neophodno je sagledati lateralizovanost kao celinu.
U ovom radu teorijski je obrađen jedan od pristupa u određenju i proceni lateralizovanosti, zasnovan na uticaju kulturološkog
nasleđa.
Možemo zaključiti, na osnovu pregleda literature, da se dominantna lateralizovanost ne treba smatrati hereditarnom odlikom, s obzirom na to da će za određenu radnju individua pokazati
prednost u upotrebi jedne strane u odnosu na drugu shodno složenosti radnje, odnosno neophodnom stepenu spretnosti za izvršavanje te radnje. Bilo da su preference podstaknute veštinom
ili su pokazane zbog veštine, lateralizovanost je uvek relativno
stanje koje uključuje recipročne faktore individue i okoline.
Ključne reči: lateralizovanost, procena, kulturološko nasleđe
26
UTVRĐIVANJE DETERMINANTI
OD ZNAČAJA ZA PISANJE DECE
PREDŠKOLSKOG UZRASTA
Stefanija Pešić1, Snežana Nikolić2 ,
Snežana Ilić2
1
Društvo defektologa Srbije, Beograd, Srbija
2
Univerzitet u Beogradu – Fakultet za specijalnu
edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Pisanje je kompleksna perceptivno-motorička veština koja
zavisi od sazrevanja i integracije velikog broja kognitivnih, perceptivnih i motoričkih sposobnosti, razvija se kroz nastavu i
predstavlja veštinu pravilnog grafičkog oblikovanja slova rukom
i sredstvom za pisanje.
Cilj istraživanja je utvrditi determinante od značaja za pisanje
dece predškolskog uzrasta i spremnost ove dece za početak formalnog obrazovanja pisane komunikacije.
Uzorkom je obuhvaćen 31 ispitanik predškolskog uzrasta (od
pet godina i devet meseci do šest godina i 11 meseci), od čega
58,1% muškog i 41,9% ženskog pola. Istraživanje je obavljeno u
četiri predškolske ustanove u Beogradu u drugoj polovini 2011. i
prvoj polovini 2012. godine. Instrument korišćen u istraživanju je
predikcioni test za disgrafiju.
Rezultati dobijeni istraživanjem ukazuju da više od polovine
ispitanika (54,8%) nije tačno reprodukovalo zadati model, pri
čemu je samo 6,4% ispitanika u potpunosti adekvatno odgovorilo
na sve zahteve predikcionog testa za disgrafiju.
Može se zaključiti da su se među ispitanicima izdvojila deca
suspektna na probleme u grafomotorici. Sveukupna uspešnost
na testu korelira sa nalazima vizuelne percepcije i orijentacije u
prostoru. Naime, neadekvatna vizuelna diskriminacija veličine i
oblika zadatih i nacrtanih figura i orijentacija u prostoru na papiru, kao i primena neadekvatnih vaspitnih metoda uslovile su
ovakve rezultate.
Kod ove dece treba individualizovanim somatopedskim tretmanom izgraditi neophodnu osnovu za usvajanje zadataka budućeg osnovnoškolskog obrazovanja.
Ključne reči: procena, pisanje, deca predškolskog uzrasta
27
FIZIČKA OŠTEĆENJA KOD OSOBA SA
MOTORIČKIM POREMEĆAJIMA
Anita Kovačić1, Marina Milivojević1, Fadilj Eminović2
1
Student doktorskih studija, Univerzitet u Beogradu
– Fakultet za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju,
Beograd, Srbija
2
Univerzitet u Beogradu – Fakultet za specijalnu
edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Saznanja do kojih se došlo kako kod domaćih tako i kod stranih
autora, kada su u pitanju posturalni poremećaji i telesni deformiteti predškolske i školske populacije, ukazuju na veoma visok
procenat prisutnih posturalnih poremećaja. Cilj ovog rada je dobijanje informacija o zastupljenosti fizičkih oštećenja kod osoba
sa motoričkim poremećajima, kao i predlog mera koje bi se mogle
dodatno uvesti. Uzorak smo formirali od 101 ispitanika, koji čine
učenici osnovne škole i odrasle osobe sa motoričkim poremećajima. Za potrebe našeg istraživanja konstruisan je poseban upitnik,
a koristili smo i dostupnu školsku i defektološku dokumentaciju.
Istraživanjem je evidentirana visoka učestalost različitih fizičkih
oštećenja (68,32%), a iz dobijanih rezultata možemo zaključiti da
su fizička oštećenja u većem broju prisutna kod odraslih osoba sa
invaliditetom, nego u dečjoj dobi. Kod odraslih osoba, oštećenje
kičmenog stuba je prisutno za 5,2% više nego kod mladih ispitanika; oštećenje grudnog koša za 16,6%; oštećenje gornjih ekstremiteta za 8,7%, a oštećenje donjih ekstremiteta 5,5% više je prisutno
kod odraslih osoba. Ovim istraživanjem došli smo do podataka
da 66% ispitanika nije uključeno u neki vid defektološkog tretmana za ublažavanje navedenih fizičkih oštećenja, zbog toga, veoma
je važno istaći da preventivno korektivni rad ima značajnu ulogu
u ublažavanju fizičkih oštećenja ali da nije dovoljno zastupljen u
radu sa ispitanicima.
Ključne reči: fizička oštećenja, osobe sa motoričkim
poremećajima, osnovnoškolski uzrast, odrasli sa invaliditetom
28
PROCENA MOTORIČKOG RAZVOJA
KOD DECE SA SMETNJAMA U RAZVOJU
Ivana Sretenović1 , Gorana Šarac-Marić2 ,
Snježana Kojić3 , Dijana Vila2
1
Savez za cerebralnu i dečiju paralizu Srbije, Beograd, Srbija
2
OŠ „Heroj Pinki“, Bačka Palanka, Srbija
3
PU „Venčić“, Beograd, Srbija
U prvim godinama života putem motorike dete stiče prva iskustva i uspostavlja kontakt i komunikaciju sa objektivnim svetom i socijalnom sredinom.
Razvoj motorike ide paralelno i uzajamno sa razvojem ostalih funkcija, tako
da svako oštećenje koje onemogućava motorno funkcionisanje višestruko utiče na sve oblasti detetovog života, determinišući čitav njegov razvoj. Na taj
način, dete se nalazi u situaciji da prima redukovana iskustva, posebno u manipulativnim i senzornim aktivnostima, kao i redukovane socijalne kontakte.
Samim tim, detetov celokupni razvoj je usporen.
Cilj ovog istraživanja je procena motoričkog razvoja kod dece sa smetnjama u razvoju. Istraživanje je sprovedeno tokom 2010. godine u PU „Venčić“,
na uzorku od 32 dece (22 dečaka i 10 devojčica), smeštenih u instituciji ili
porodici, sa različitim dijagnozama (Sy De-Lowe, Sy West, Sy Down, autizam,
RPM). Prosečan uzrast ispitanika bio je 8,6 godina. Procena motoričkog razvoja izvršena je primenom testa H. C. Gunzberg II. Rezultati istraživanja
analizirani su u odnosu na pol, uzrast i smeštaj ispitanika i pokazuju da deca
sa smetnjama u razvoju imaju opšti pad postignuća na testu H. C. Gunzberg
II. U oblasti komunikacije i rada dobijeni su statistički značajni rezultati u
korist ispitanika muškog pola, u korist dece na institucionalnom smeštaju
kao i u korist grupe dece uzrasta preko 8 godina. Testiranjem veštine samoposluživanja statistička značajnost dobijena je u korist grupe dece koja se nalaze
na institucionalnom smeštaju, kao i u odnosu na grupu dece uzrasta preko 8
godina, dok ne postoji statistička razlika između ispitanika muškog i ženskog
pola. Slični rezultati su dobijeni i u oblasti socijalizacije. Pored pada postignuća, dobijen je i statistički značajan rezultat u korist ispitanika uzrasta preko 8
godina i u korist ispitanika ženskog pola. Statistički značajana razlika ne postoji u grupi dece koja se nalaze na porodičnom ili institucionalnom smeštaju.
Rezultati našeg istraživanja jasno su pokazali da deca sa smetnjama u razvoju
imaju značajan pad postignuća na testovima motorike, i da kao takvi stavljaju
naglasak na motoričku stimulaciju, kao prioritetan oblik tretmana, u ranom
periodu razvoja ove dece. Takođe, struktura dobijenih rezultata nam govori
da su deca sa smetnjama u razvoju heterogena grupa u odnosu na motoričke
sposobnosti, što zahteva individualni pristup i individualno planiranje programa specijalne edukacije i rehabilitacije.
Ključne reči: deca sa smetnjama u razvoju, motorički razvoj, test Gunzberg II
29
RANI PSIHOMOTORNI RAZVOJ
DETETA NAKON POROĐAJA FORCEPS
TEHNIKOM
Sandra Ilanković
Visoka medicinska škola strukovnih studija
„Milutin Milanković“, Beograd, Srbija
U okviru ovog rada istražen je problem povezanosti porođaja
forcepsom kao faktora rizika za rani psihomotorni razvoj deteta.
Cilj istraživanja odnosi se na ispitivanje povezanosti uslova pod
kojima je obavljen porođaj majke i ranog psihomotornog razvoja
dece. Prvu, eksperimentalnu grupu, činile su porodilje čiji je tok
porođaja bio kompromitovan. Drugu, kontrolnu grupu, činile su
porodilje čiji je tok porođaja bio spontan. Komparativna analiza
rađena je ispitivanjem 40 porodilja, starosne dobi od 20 do 38 godina. Komparativno praćenje psihomotornog razvoja dece tokom
prva dva meseca života, rađeno je na uzorku od 20 dece koja su
rođena putem forceps tehnike i 20 dece koja su rođena prirodnim
putem. U ispitivanju su korišćeni: zdravstveni karton trudnice,
partogram, standardizovani upitnik za prikupljanje podataka o
porodilji i toku trudnoće (Ilanković S., 2006) i modifikovani „Protokol za procenu psihomotornog statusa novorođenčeta“ (Ilanković V., 1996). Istraživanje je obavljeno u Institutu za ginekologiju
i akušerstvo KCS, u DZ „Novi Beograd“, u DZ „Palilula“, u Centru
za zdravo potomstvo (Sokobanjska 13) i prilikom patronažnih obilazaka porodilja i novorođenčadi. Rezultati istraživanja potvrđuju
da porođaj koji odstupa od prirodnog a završen je primenom forceps tehnike predstavlja značajan faktor rizika za normalan tok
psihomotornog razvoja deteta i to kako na nivou procene neonatalnog statusa, tako i na nivou procena vršenih u periodu od
rođenja do navršenih mesec dana života deteta. Praktične implikacije dobijenih rezultata odnose se na rano identifikovanje i rani
tretman razvojnih smetnji kod dece koje nastaju kao sekundarna
posledica izazvana porođajem koji je završen forceps tehnikom.
Ključne reči: porođaj, forceps, psihomotorni razvoj
30
EFEKTI UČENJA NA GRAFIČKIM
CRTEŽIMA KOD DECE SA
CEREBRALNOM PARALIZOM
Dušica Jokić1, Radmila Nikić2
Fadilj Eminović2
1
Vojnomedicinska akademija, Beograd, Srbija
2
Univerzitet u Beogradu – Fakultet za specijalnu
edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Dečji crtež otkriva kompletan dečji razvoj. Najslobodniji, najspontaniji i najkomunikatibilniji način izražavanja kod zdrave
i bolesne dece predstavlja crtež. Dečji crteži razvijaju se u formalnom i sadržajnom pogledu, uporedo sa razvojem motorike
i fizičkih karakteristika deteta, sa razvojem govora, percepcije,
imaginacije, sa emocionalnim sazrevanjem i proširivanjem kruga
socijalnih odnosa u koje dete stupa.
Cilj ovog istraživanja je da se sagledaju efekti učenja, kvalitet
i grafomotorne sposobnosti na grafičkim crtežima kod dece sa
cerebralnom paralizom.
Istraživanjem je obuhvaćeno 8 učenika, sa dijagnozom cerebralna paraliza. Uzorak našeg istraživanja čine učenici V, VI, i
VIII razreda OŠ „Dragan Hercog“ u Beogradu. Ispitanici su podeljeni u dve grupe, eksperimentalnu i kontrolnu grupu. Kriterijumi
za podelu ispitanika na dve grupe su: motoričke i intelektualne
sposobnosti i manipulativna spretnost. Zadatak ispitanika na početku i kraju istraživanja, je bio da nacrtaju modele papagaja, pauna, radijatora i grejalice.
Eksperimentalna grupa je bila podučavana 3 puta nedeljno,
programima za razvoj pažnje (budnost pažnje), pamćenja (ponavljanje brojeva i zapamćivanje sličica), i grafomotorne sposobnosti,
ukupno tri nedelje.
Rezultati istraživanja su pokazali da ispitanici iz eksperimentalne grupe pokazuju bolji uspeh prilikom crtanja jednostavnijih
modela (radijator i grejalica), u odnosu na crtanje složenijih modela (papagaj i paun).
Ključne reči: crtež, cerebralna paraliza, model
31
PROCENA BRZINE IZVOĐENJA
POKRETA KOD DECE SA RAZLIČITIM
STEPENOM INTELEKTUALNE
OMETENOSTI
Gorana Šarac-Marić1, Ivana Sretenović2 ,
Dijana Vila1
1
OŠ „Heroj Pinki“ Bačka Palanka
2
Savez za cerebralnu i dečiju paralizu Srbije
Beograd, Srbija
Svesna motorna aktivnost veoma je složena i sastavljena je od niza uslova
koji su neophodni za njeno ostvarivanje, te se iz nje ne mogu isključiti kognitivni procesi koji čine misaonu komponentu motorne radnje. Brzina, tačnost
i rastojanje pokreta čine osnovu svakog motornog ponašanja. Kod osoba sa
intelektualnom ometenošću preciznost i brzina izvođenja pokreta direktno
zavise od težine oštećenja. Deficiti koje intelektualna ometenost nosi sa sobom se direktno odražavaju na sam kvalitet pokreta i organizovanje motornih aktivnosti, što ovu kategoriju osoba sa invaliditetom čini nespretnijim u
odnosu na osobe prosečne inteligencije.
Cilj rada je bila procena brzine izvođenja pokreta kod učenika sa različitim
stepenom intelektualne ometenosti. Istraživanje je sprovedeno u Bačkoj Palanci u OŠ “Heroj Pinki” tokom juna 2012. godine. Uzorak istraživanja činilo
je 20 učenika, oba pola, uzrasta od 10 do 16 godina. Učenici su kategorisani kao laka intelektualna ometenost i umerena intelektualna ometenost. Za
potrebe istraživanja korišćeni su testovi motorike Ozoretzki. Rezultati istraživanja pokazuju da u kategoriji učenika sa lakom intelektualnom ometenošću, njih 50% ima postignuće na nivou 13-14 godina, dok u grupi učenika sa
umerenom intelektualnom ometenošću njih 50% ima nivo postignuća za 9
godina. 40% ispitanika ženskog pola zadovoljava nivo postignuća za 9 godina,
dok u grupi ispitanika muškog pola, po 20% učenika ima nivo postignuća za
uzrast 7, 9, 10, 13-14 godina. Na osnovu dobijenih rezultata i analize podataka
možemo zaključiti da kategorija ometenosti ima važnu ulogu u rezultatima
brzine izvođenja pokreta, i to na svim ispitivanim zadacima. Takođe, učenici
muškog pola pokazali su bolje rezultate od učenika ženskog pola, pa možemo
zaključiti da i pol ima veoma važnu ulogu u razvoju, kako brzine izvođenja
pokreta tako i motorike uopšte.
Ako motornu aktivnost posmatramo kao proizvod učenja, ali i kao izvor
kognitivnih podsticaja, smatramo da dobijeni rezultati mogu poslužiti kao
polazište pri izradi individualnih programa za ove učenike.
Ključne reči: brzina pokreta, intelektualna ometenost, testovi
motorike Ozoretski
32
MOGUĆNOSTI PROGNOZE ISHODA
AUTISTIČNOG POREMEĆAJA
Daniela Tamaš
ŠOSO „Milan Petrović“ sa domom učenika,
Novi Sad, Srbija
Autizam je pervazivni razvojni poremećaj koji karakterišu široko smetnje u socijalnoj interakciji i komunikaciji, ograničena
interesovanja i repetetivno ponašanje. Prognoza ishoda autističnog poremećaja je složena, prvenstveno zbog činjenice da je populacija osoba sa autizmom veoma heterogena u odnosu na širok
dijapazon simptoma u oblasti kognitivnog, govorno jezičkog, bihejvioralnog i socijalnog funkcionisanja. Socijalni činioci imaju
izvestan uticaj na ishod autističnog poremećaja, ali prognostički
značajne varijable treba tražiti u individualnim karakteristikama
svake osobe sa autizmom pojedinačno. Najvažniji prognostički
faktor prema rezultatima pojedinih istraživanja je inteligencija.
Cilj ovog rada je da se na osnovu stepena intelektualnog funkcionisanja predvidi ishod autističnog poremećaja.
Uzorak istraživanja čine deca osnovnoškolskog uzrasta sa dijagnozom umerenog i teškog autizma koja su obuhvaćena kontinuiranim obrazovno vaspitnim programom u ŠOSO “Milan Petrović“
u Novom Sadu. Ukupan broj ispitanika je 17. Istraživanje je obuhvatalo dva segmenta: početno i kontrolno merenje. Početno merenje
je obuhvatalo tri merenja uz pomoć Skale za utvrđivanje stepena
autističnog poremećaja (CARS) u vremenskom okviru od jedne
školske godine. Rezultati su poređeni međusobno i sa rezultatima
kontrolnog merenja, dobijenim nakon pet godina. Kontrolno merenje je rađeno sa ciljem da bi se uporedili rezultati dobijeni primenom CARS sa rezultatima dobijenim Koplanovom jednačinom.
Na osnovu rezultata možemo da zaključimo da ne možemo sa
sigurnošću predvideti tok ishoda autističnog poremećaja. Korelacija između rezultata sva tri merenja i rezutata dobijenih jednačinom
su bliske nuli, što ukazuje na to da na osnovu ove jednačine ne
možemo sa sigurnošću predvideti tok razvoja dece sa autizmom.
Ključne reči: pervazivni razvojni poremećaji, autizam, prognoza,
socijalni činioci, inteligencija, individualne karakteristike
33
DERMATOGLIFSKE KARAKTERISTIKE
DIGITO-PALMARNOG KOMPLEKSA
KOD RETOVOG SINDROMA
Miodrag Stošljević1, Milosav Adamović1,
Vojislav Todorović2
1
Univerzitet u Beogradu - Fakultet za specijalnu
edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
2
OŠ „Dušan Dugalić“, Beograd, Srbija
Retov sindrom je progresivan razvojni neurološki poremećaj,
tokom kojeg nastaje teško oštećenje kognitivnih, komunikativnih, motornih i vegetativnih funkcija, a u daljem toku i poremećaj koštano-zglobnog sistema. Javlja se isključivo kod devojčica.
Dermatoglifika je nauka koja se bavi proučavanjem dermalnih
šara (dermatoglifa) na volarnoj strani šake i tabanima. Pošto su
dermatoglifi jedinstveni za svaku osobu, njihovim proučavanjem
se može utvrditi niz parametara koji nam mogu pomoći u dijagnostikovanju i lečenju ispitivanih osoba. Klinička dermatoglifika nam omogućava da na ranom uzrastu djagnostikujemo preko
190 patoloških stanja, sa verovatnoćom do 99,99%.
Cilj istraživanja je bio utvrđivanje moguće razlike u dermatoglifskim karakteristikama digito-palmarnog kompleksa između
devojčica sa Retovim sindroma i tipične populacije.
Ispitivanje je izvršeno tako što smo poredili dermatoglifske
obrasce DPK kod 12 pacijenata ženskog pola uzrasta od 3-5 godina, kod kojih je dijagnostikovan Retov sindrom u odnosu na
kontrolnu grupu koju su činile 32 osobe ženskog pola, uzrasta od
5-7 godina. Istražvanje je sprovedeno u periodu od 2005-2010 godine u Zavodu za psihofiziološke poremećaje i govornu patologiju “Prof. dr Cvetko Brajović”, Beograd i Kabinetu za defektologiju
“Stošljević”.
Najznačajnija razlika između pacijentkinja sa Retovim sindromom i kontrolne grupe ustanovljena je za „atd” ugao, koji je kod
ispitivane populacije u odnosu na kontrolnu grupu bio značajno
veći (t = 2,21; 44 d.f.; p < 0,05).
Klinička dermatoglifika može da se koristi prilikom dijagnostikovanja Retovog sindroma na ranom uzrastu isključivo kao pomoćna dijagnostička metoda.
Ključne reči: dermatoglifika, Retov sindrom, dijagnostika
34
RANA DETEKCIJA I PREVENCIJA
DEKONCENTRACIJE DECE
Nebojša Nikolić1, Tanja Nikolić2 ,
Mirza Ramičević3 , Minela Kerla4 , Nevena Račić5
1
EDUCANS, Beograd, Srbija
2
Centar za socijalni rad Aleksinac, Aleksinac, Srbija
3
Zavod za mentalno nedovoljno razvijene osobe, Tutin, Srbija
4
Sarajevo, Bosna i Hercegovina
5
Student, Univerzitet u Beogradu - Fakultet za specijalnu
edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Mentalna usmerenost i usresređenost na odabran mali broj
elemenata koji imaju središnji deo u svesti, uz kategorično zanemarivanje irelevantnih, predstavlja jednu od sposobnosti koja
podrazumeva nadogradnju genetski datog materijala kroz učenje
i socijalizaciju.
Složenost neurofizioloških procesa određuju vigilnost i tenacitet, a socijalne draži uvek predstavljaju ometajuće faktore pažnje
i koncentracije.
Sposobnost smirenosti, isključivanja svih ometajućih faktora,
potpuno posvećivanje konkretnom problemu u svetu prepunom
eksternih nadražaja determiniše koncentraciju kao jedan od izazova i glavnu vrlinu odrastanja.
U radu su razrađeni ponaosob određeni faktori koji se deklarišu kao ometajući, zatim dat u ilustrativnoj formi test koncentracije, ukazano na eksplorativne ekspozee o tehnikama poboljšanja
i faktorima dobre koncentracije, te promatrana mogućnost kreiranja i realizacije akcionih planova roditelja.
Etiologija dekoncentracije vrlo je divergentna, te smo u zaključnim preporukama ukazali na značajne praktične vežbe i
edukativne radionice konstruktivne za unapređenje sposobnosti
koncentracije.
Ključne reči: koncentracija, tenacitet, vežbe, ometajući faktori,
učenje
35
NOVI PRISTUPI U DETEKCIJI
PROBLEMA I POREMEĆAJA U
PONAŠANJU KOD DECE
Jasna Daragan-Saveljić, Jasmina Milašinović,
Miloš Saveljić
Specijalna bolnica za bolesti zavisnosti,
Beograd, Srbija
U radu su predstavljeni skrining testovi kao načini njihove primene, efekti. Prve kontrolisane studije koje su pratile primenu
skrinig testova i kratkih intervencija u tremanu alkoholnih zavisnika, sprovedene su sredinom i krajem 80-tih godina proslog
veka. Od tada do danas sprovedeno je vise od 60 kontrolisanih
studija, a polovina od njih je pratila pacijente u okviru primarne
zdravstvene zastite. Cilj primene skrinig testova je da se identifikuju pojedinci u opštoj populaciji ili u spečificnim grupama čiji
način konzumiranja psihoaktivnih supstanci može biti rizičan.
Ispitanici daju podatke o sebi kroz intervju ili samostalnim popunjavanjem upitnika. Skrinig pregledi su se pokazali korisnim
u smanjivanju visokorizičnih aktivnosti kod osoba koje nisu zavisnici, jer pružaju mogućnost za njihovu edukaciju i primenu rane
intervecije
Ključne reči: zavisnost, skrining, poremećaji ponašanja
36
SISTEMATSKI SKRINING
EMOCIONALNIH I BIHEJVIORALNIH
POREMEĆAJA KOD DECE U OSNOVNOJ
ŠKOLI: SPECIJALNOPEDAGOŠKI MODEL
PROCENE I INTERVENCIJE
Ivana Vučković
Centar za socijalni rad, Babušnica, Srbija
Rezultati dosadašnjih istraživanja u oblasti specijalne (socijalne) pedagogije i srodnih nauka ukazuju da se emocionalni i bihejvioralni problemi i poremećaji kod dece mogu javiti na sasvim
ranom uzrastu (već u drugoj godini života). Istovremeno, brojni
simptomi ovih stanja odgovaraju opisima neprikladnih ponašanja
tokom detinjstva koja su razvojno normativna i prolazne faze tj.
manifestacije normalnog razvoja. Međutim, ukoliko se razvojno
ne prevaziđu, ovi simptomi se već na osnovnoškolskom uzrastu
mogu smatrati klinički relevantnim, a razlikuju se u osnovu na
stepen struktuiranosti, eksternalizacije, nivoa ometanja deteta u
normalnom psiho-socio-emocionalnom funkcionisanju, stabilnosti, toku i prognozi. Osnovna škola, kao nivo obaveznog obrazovanja sve dece, savršen je kontekst za identifikaciju prevalencije, epidemiologije i incidencije emocionalnih i bihejvioralnih poremećaja kod dece, ali i dece u riziku od razvoja istih, te idealan
okvir za preventivno delovanje na svim nivoima (od indikovanog,
preko selektivnog do generalnog) kao i korektivnog tretmana
emocionalnih i poremećaja ponašanja kod dece. Kako u Srbiji ne
postoji sistematsko bavljenje problemima u ponašanju kod dece,
u radu je dat novi pristup u detekciji problema i poremećaja ponašanja kod dece u kontekstu osnovne škole – kroz analizu i prikaz
instrumenata specijalno-pedagoške sistemataske procene i intervencije kao budućeg modela sistemskog bavljenja prevencijom i
tretmanom ovih poremećaja kod dece, inkluzijom specijalnih pedagoga kao obaveznog člana tima pedagoško-psihološke službe u
osnovnim školama u Srbiji.
Ključne reči: sistematski skrining, emocionalni i bihejvioralni
poremećaj, dete, specijalnopedagoški model, procena, intervencija,
plan zaštite, prevencija
37
USMERAVANJE OSEĆANJA LJUTNJE
I BESA DECE SA CEREBRALNOM
PARALIZOM KROZ NASTAVU
FIZIČKOG VASPITANJA
Slavica Dimitrijević1, Ljubica Aničić2
1Student doktorskih studija, Univerzitet u
Kragujevcu - Učiteljski fakultet u Užicu,
Srbija; OŠ „Aleksa Dejović”, Sevojno, Srbija
2
OŠ „Slobodan Sekulić”, Užice, Srbija
Ispitivanjem osećanja ljutnje i besa kod dece sa cerebralnom
paralizom utvrđeno je kako najčešće reaguju u određenim situacijama i koji postupci u najvećem stepenu izazivaju ova osćanja.
Autori nude praktične primere realizacije nastave fizičkog vaspitanja sa prilagođavanjem za decu sa cerebralnom paralizom, jer
je anketiranjem utvrđeno da ih upravo fizička aktivnost čini srećnim i osećaju da su jednaki sa ostalom decom. Premda su učenici sa cerebralnom paralizom oslobođeni nastave fizičkog, autori
navode prednosti dečijeg participiranja u elementarnim igrama,
vežbama oblikovanja i mnogim igrama sa pravilima u onom obimu u kojem im njihove mogućnosti dozvoljavaju.
Ključne reči: ljutnja, bes, cerebralna paraliza, fizičko vaspitanje
38
SOCIJALNA KOMPETENCIJA OSOBA
SA INVALIDITETOM
Bojana Mastilo, Ivana Zečević,
Andrijana Pavlović
Univerzitet u Istočnom Sarajevu - Medicinski
fakultet u Foči, Foča, Bosna i Hercegovina
Stepen socijalne kompetencje, odnosno funkcionisanje osoba sa invaliditetom procjenjen je testiranjem dva segmenta njihovog ponašanja u socijalnoj
sredini - motoričkog i kognitivnog. Analizirane su i komparirane: opšta motorička sposobnost, kognitivno–perceptivne integrativne vještine, sposobnost
procesa vizuelnog informisanja i komunikativne vještine (opšte i interpersonalne komunikativne funkcije)
Osnovna paradigma je da preostale sposobnosti a ne pripadništvo kategoriji determiniše indeks socijalne kompetencije osoba sa invaliditetom. Djeca
oboljela od cerebralne paralize i mentalno nedovoljno razvijena djeca predstavljaju pogodan model za testiranje ove paradigme. Prvu grupu ispitanika
čini 45 mentalno nedovoljno razvijenih osoba, a drugu grupu 20 osoba oboljelih od cerebralne paralize. Kriterijumi za formiranje uzorka bili su:
• rješenje o kategorizaciji (tjelesna invalidnost, mentalna nedovoljna razvijenost)
• uzrast ispitanika (7-14 godina)
• odsustvo neuroloških deficita kod mentalno nedovoljno razvijenih
osoba (nalaz neurologa)
• IQ od 51-70 kod mentalno nedovoljno razvijenih osoba ( nalaz psihologa )i IQ 70 i više kod cerebralno paralizovanih osoba (nalaz psihologa )
Grupe su ujednačene u odnosu na pol, uzrast i način školovanja.
Komparacijom prosječnih postignuća dobijene su statistički značajne razlike između ispitivanih grupa na varijablama opšte motoričke sposobnosti.
Međutim, na testovima kognitivnih sposobnosti dobijena je veća heterogenost postignuća unutar istih grupa nego što je dobijena razlika između ispitivanih grupa.
Ovo saznanje zahtjeva novi metodološki pristup u proučavanju osoba sa
invaliditetom i dovodi do promjene klasičnog i tradicionalnog gledanja na njihovu edukaciju i rehabilitaciju.
Ključne riječi: osobe sa invaliditetom, socijalna kompetencija, motorno
funkcionisanje, kognitivno funkcionisanje
39
MOGUĆNOSTI RANE PROCENE I
KRATKE INTERVENCIJE U BOLESTIMA
ZAVISNOSTI KOD MLADIH
Jasmina Milašinović, Jasna Daragan-Saveljić,
Dragoljub Jovanović, Miloš Saveljić
Specijalna bolnica za bolesti zavisnosti,
Beograd, Srbija
Najčešća prva psihoaktivna supstanca mladih je alkohol. Pijenje alkohola kao i korišćenje drugih psihoaktivnih supstanci sa
sobom nosi mnoge rizike pa i mogući kasniji kontakt sa drugim
psihoaktivnim supstancama. Posledice su kao i uzroci mnogostruki. Utiču kako na lično funkcionisanje, tako i na promene u
školskom uspehu, promene u porodici itd. Pijenje u adolescentnom periodu povećava rizike za stavaranje zavisnosti kasnije u
životu. Intervencije su usmerene na rano delovanje i menjanje ponašanja. Primena kratkih intervencija je jednostavna uz primenu
procedura za pristup mladima koji mogu biti u riziku. Osobama
koje su u riziku kao i članovima njihovih porodica može biti teško
da prepoznaju prisustvo problema ili rizika za njegovo razvijanje. Uspešne kratke intervencije se zasnivaju na stilu savetovanja i motivacionom intervjuisanju a njihovu efikasnost povećava
i činjenica da ih mogu primenjivati socijalni radnici, psiholozi,
pedagozi, specijalni pedagozi, lekari, medicinske sestre. U radu
su predstavljni koncepti kratkih intervencija i motivacionog intervjuisanja.
Ključne reči: zavisnost, rana procena, intervencija
40
LIKOVANA KREATIVNOST DECE IZ
HRANITELJSKIH PORODICA
Miroslava Kojić, Zagorka Markov
Visoka škola strukovnih studija za obrazovanje
vaspitača, Kikinda, Srbija
Osnovni cilj istraživanja je da se utvrdi da li kod dece iz hraniteljskih porodica i dece iz bioloških porodica postoje statistički značajne razlike u pogledu likovne kreativnosti. Pretpostavili
smo da će nivo likovne kreativnosti kod dece iz bioloških porodica biti na višem nivou u odnosu na decu iz hraniteljskih porodica. Prvu grupu ispitanika čini 60 ispitanika iz bioloških porodica.
Drugu grupu čine 52 ispitanika koja su smeštena u hraniteljske
porodice sa dugom tradicijom hraniteljstva. Deca iz ove grupe
nisu pre smeštaja u hraniteljsku porodicu bila u drugoj hraniteljskoj porodici. Treću grupu čine 57-oro dece koja su tokom života
bila u više hraniteljskih porodica. Potvrđene su hipoteze o postojanju statistički značajne razlike o nivou likovne kretivnosti
između dece iz bioloških i hraniteljskih porodica. Ove razlike su
statistički značajno manje kada se porede ispitanici iz bioloških
porodica i deca koja se nalaze na porodičnom smeštaju sa dugom
tradicijom hraniteljstva.
Ključne reči: hraniteljske porodice, likovna kreativnost
41
TIPOVI GREŠAKA U USVAJANJU
DRUGOG JEZIKA U USLOVIMA
SREDINSKOG BILINGVIZMA
Monika Mićević-Tabakov
Osnovna i srednja skola „9. Maj“, Zrenjanin, Srbija
Predmet ovog rada je analiza tipova grešaka u usvajanju drugog jezika u
uslovima sredinskog bilingvizma. Tipičan region u kome se ispoljava ispitivana pojava je Vojvodina. U radu su ispitivani tipovi grešaka u usvajanju
sredinskog, srpskog jezika u kombinaciji genetski nesrodnih jezika, srpski i
mađarski. Predmet ispitivanja bile su greške, koje se javljaju na fonetskom,
morfološkom, sintaksičkom i leksičkom nivou.
Cilj rada je određivanje i definisanje maternjeg jezika ispitanika i ustanovljavanje problema koji oni imaju u usvajanju srpskog jezika.
Bilingvizam je naporedna upotreba dva ili vise jezika u jednoj zajednici.
Postoji više vrsta dvojezičnosti - prirodna, školska, složena, kombinovana...
Za ovaj rad su najznačajnija deca iz dvojezičkih porodica i iz jezičkih manjina.
Ali, prilikom upisivanja dece u školu, motivi roditelja su različiti. Neretko, roditelji ne pridaju važnost razvoju marenjeg, mađarskog jezika jer smatraju da
usvajanje mađarskog jezika nema značaja za budućnost njihove dece.
Sprovedeno je istraživanje gde su odabrana deca, učenici starijih razreda,
koji aktivno koriste srpski kao nematernji jezik i čija će se pisana produkcija
analizirati. Uzorak je činilo 47 ispitanika. Jezički korpus su predstavljali pisani uzorci mešovitog desriptivno ekspozitornog žanra odnosno pisani sastavi
na temu: Moja porodica i ja. Od svakog učenika je zahtevano i da pročita svoj
sastav. Pisana produkcija svakog ispitanika je analizirana sa stanovišta fonetskog, morfoloskog, sintaksickog i jezičkog nivoa. Analizirani su i problemi sa
slovima, kongruencija u rodu i u broju, neobične konstrukcije rečenice itd.
Zaključak: zbog velikih razlika u artikulacionim bazama mađarskog i
srpskog jezika postoji više grešaka tipičnih za mađarske govornike/ na fonetskom, morfološkom, sintaksičkom i leksičkom nivou. Najuočljivija greška
je mesto slogovnog akcenta, greške na nivou gramatičke strukture, greške u
redu reči, itd.
Ključne reči: maternji jezik, bilingvizam
42
INTERPERSONALNI ODNOSI DECE SA
INTELEKTUALNOM OMETENOŠĆU
Ana Nikolić
OŠ „Sava Jovanović Sirogojno“, Zemun, Srbija
Interpersonalni odnosi se uspostavljaju pod uslovom da osobe koje učestvuju u socijalnoj interakciji razumeju verbalnu i neverbalnu komunikaciju sagovornika tj. da razumeju šta neko želi
da im saopšti. To je proces koji zahteva da osobe koje učestvuju u iterakciji imaju razvijene socijalne veštine. Socijalne veštine
su naučeni oblici ponašanja koji uključuju inicijacije i odgovore,
maksimalizuju socijalno potkrepljenje, interaktivne su i specifične za situaciju.
Cilj ovog rada je da se pregledom dostupne literature dođe do
relevantnih informacija o interpersonalnim odnosima dece sa intelektualnom ometenošću i dece tipične populacije. Pregledani
su i analizirani radovi koji su obrađivali problematiku aspekata
socijalizacije, socijalnih veština i socijalne participacije dece sa
intelektualnom ometenošću.
Glavne barijere socijalizacije tj. inkluzije osoba sa intelektualnom ometenošću su socijalne uloge koje osoba sama usvaja ili joj
drustvo pripisuje. Deca sa intelektualnom ometenošću, zbog deficita socijalnih veština, često bivaju odbačena od vršnjaka redovne
populacije, a socijalna izolacija dalje otežava socijalnu adaptaciju.
Socijalna participacija osoba sa ometenošću uslovljena je njihovim životnim navikama, odnosno svakodnevnim aktivnostima i
socijalnim ulogama. Deca sa intelektualnom ometenošću imaju
poteškoće u dekodiranju i inerpretaciji socijalnih signala. Novija
istraživanja pokazala su da se položaj osoba sa ometenošću unapređuje kroz programe sistemske podrške u prirodnoj socijalnoj
sredini.
Ključne reči: socijalne veštine, socijalna interakcija,
interpersonalni odnosi
43
KOMPATIBILNOST NOVIH
OBRAZOVNIH STRUKTURIRANJA
SA INKLUZIVNIM OBRAZOVANJEM I
VASPITANJEM
Miroslav Kuka1, Jasmina Madžgalj2 , Ildiko Đokić3
1
Univerzitet „Sv. Kliment Ohridski“ Pedagoški fakultet, Bitola, Makedonija
2
Geodetska tehnička škola, Beograd, Srbija
3
Visoka škola strukovnih studija za obrazovanje
vaspitača i trenera, Subotica, Srbija
Obrazovanje u budućnosti podrazumeva rekonstrukciju sistema edukacije. To praktično znači sprovođenje reformi njegovog
celokupnog sistema, kao i razvoj koncepcije permanentnog obrazovanja usklađenog sa društvenim potrebama i promenama.
Ovde prikazan rad predstavlja integralni deo šire postavljenog i realizovanog idejnog projekta o „Redefinisanosti obrazovne strukture R. Srbije“, predatog Ministarstvu prosvete Republike Srbije 2010. godine. Idejni projekat čiji su nosioci dr Miroslav
Kuka i dr Vukosava Živković realizovan je timski uz kordinaciju
rada centralne i regionalnih radnih grupa u Srbiji i zemljama iz
obruženja sa ukupno 80 saradnika na projektu.
Model naše strukture obrazovnog sistema produžava period
obaveznog obrazovanja od 10 godina (do I razreda srednje škole,
koji je programski isti za sve) i bazira se na diferencijaciji obrazovnih nivoa (od predškolskog do kraja srednjoškolskog) na cikluse,
koji su od svoje strane određeni definisanim ciljevima i zadacima.
Unutar predloga našeg modela, koji je kategorisan u strukturalni
tip promene, jasno su definisani kratkoročni, srednjoročni i dugoročni ciljevi i izvršena koncizna podela nadležnosti i načina praćenja uspešnosti njenog sprovođenja.
Ključne reči: obrazovni sistem, redefinisanost obrazovne
strukture, inkluzivno obrazovanje
44
PLURALIZAM DISKURSA
INKLUZIVNOG PROCESA
Smiljana Kojić-Grandić
OŠ „Ivo Lola Ribar“, Novi Kozarci
Autorka pravi kritički prikaz na relaciji zakonske mogućnosti inkluzije i realizacije ovog procesa. Ona postavlja pitanje da
li je naše društvo u pogledu profesionalnih i materijalno-tehničkih uslova pripremljeno za inkluziju. Humanost, prosocijalnost i
altruizam prosvetnih radnika apriori se stavlja na pijadestal inkluzije. Ali, pitanje obučenosti vaspitača i nastavnika dovodi u
pitanje. Inkluziju vidi kao kvalitativnu sinergiju specijalnog i redovnog sistema obrazovanju i u tom smislu predlaže zapošljavanje defektologa različitog profila u vrtićima i školama. Otvoreni
diskurs i saradnja na relaciji stručnog kadra: defektologa, vaspitača i nastavnika doprineo bi suzbijanju negativnih stavova prema
inkluziji. Ovo je veoma važno, jer na jednoj strani je u praksi moguće sresti nezadovoljne vaspitače i nastavnike, jer su nedovoljno
pripremljeni za inkluziju. A, sa druge strane postoji mogućnost
da defektolozi inkluziju shvate kao proces koji ometa njihovo zapošljavanje i korišćenje njihovih profesionalnih resursa za koje
su se godinama školovali. Uspostavljanje pozitivnog diskursa različitih struka doprineo bi homeostazi inkluzivnog procesa, a na
dobrobit svih učesnika inkluzije, a posebno dece sa smetnjama u
razvoju.
Ključne reči: inkluzija, deca sa smetnjama u razvoju, pluralizam
45
JEDAN OSVRT NA STAVOVE NAŠIH
VASPITAČA PREMA INKLUZIJI U
VRTIĆIMA
Branka Savović, Mira Jovanović,
Biljana Banović
Visoka škola strukovnih studija za vaspitače,
Šabac, Srbija
Ispitivanjem stavova vaspitača prema inkluziji u predškolskoj
ustanovi stičemo uvid u konkretne probleme prakse. Stavovi
vaspitača su jedna od najznačajnijih varijabli za uspeh procesa
uključivanja dece sa potrebom za posebnom društvenom brigom
u obrazovni rad institucija za decu (Lohrmann, Bambara, 2006;
Parasuram, 2006; Sze, 2009). Veliki broj istraživača ističe važnost ovih stavova za uspeh svih segmenata inkluzije u predškolstvo (Bricker, 1995, Rose, Smith, 1993, Stoneman, 1993, sve
prema Kunstmann, 2003). Posebno treba naglasiti odnos između
prihvatanja inkluzivnog modela od strane vaspitača i uspeha u
procesu socijalizacije ove dece (Morrison, Forness, Macmillan,
1983, prema Kunstmann, 2003).
U skladu sa tim saznanjima, studenti i profesori Visoke škole
strukovnih studija za vaspitače u Šapcu započeli su opsežna istraživanja stanja i problema u našoj sredini. Cilj ovog istraživanja je
identifikovanje najznačajnijih prepreka inkluzivnom obrazovanju
u našim vrtićima. Posledično, zainteresovani smo za ispitivanje
stavova zajednice, posebno vaspitača i roditelja dece iz predškolskih ustanova prema inkluziji. Nadamo se da će time biti trasiran
put ka implementaciji onih metoda koje sami vaspitači smatraju
korisnim za unapređivanje inkluzivne prakse u nas.
U radu napisanom za potrebe ove konferencije dat je sažet
prikaz nekih od rezultata istraživanja stavova vaspitača prema
inkluziji u našim predškolskim ustanovama.
Ključne reči: inkluzija, stavovi vaspitača, deca sa potrebom za
posebnom društvenom brigom
46
INKLUZIVNA PRAKSA PREDŠKOLSKOG
VASPITAČA
Snežana Jovanova-Mitkovska
Univerzitet „Goce Delčev“ - Fakultet
obrazovnih nauka, Štip, Makedonija
Kvalitetno obrazovanje, kvalitetna nastava, kvalitetan vaspitno-obrazovni rad u predškolskoj ustanovi, obrazovanje za sve. Sve više čujemo, čitamo
ovakve i slične misli. Od čega zavisi kvalitet obrazovanja, ko je ključni činilac
u edukaciji dece, bez obzira na njihov pol, sposobnosti, vere, različite potrebe, različite sredine? Implementacija kvalitetnog obrazovanja u velikoj meri
zavisi od kvaliteta rada jednog od njenih ključnih činioca – nastavnika, vaspitača. Kvalitet njegovog rada ovisi od stepena njegovog stručnog usavršavanja, njegove pedagoško-metodske kompetencije, materijalnih i profesionalnih
podsticaja za rad i njegove želje za sopstvenim razvojem. To podrazumeva
ostvarivanje većeg broja pretpostavki koji se odnose na: obezbeđivanje boljeg
sistema za pripremu nastavnika i vaspitača; obezbeđivanje dovoljno praktične obuke i instrukcije; trening za primenu savremene tehnologije; stvaranje
sistema za trajno učenje; stvaranje sistemskih resursa i obuke; uvođenje sistema promocije i motivacije dobrih nastavnika i vaspitača; postavljanje posebnih mera za poboljsanje drugih-materijalna, moralna motivacija nastavnika/
vaspitača; podsticanje za ulaganje sredstava u znanje; očekivanje većih rezultata; evalvacija obrazovnih zahteva.
U cilju bolje vaspitačke i nastavničke obuke za realizovanje inkluzivnog
obrazovanja, prošle i ove godine u Makedoniji, UNICEF u saradnji sa Ministarstvom obrazovanja i nastavničkim fakultetima sprovodi projekat usmeren ka osposoblavanju nastavnika i vaspitača za bolju inkluzivnu praksu. U
ovom radu, akcenat će biti na spremnosti nastavnika i vaspitača za implementaciju inkluzivnog obrazovanja, za podržavanje različitih potreba dece i
njihov kapacitet za inkluzivnu praksu u obrazovanju.
Predstavljamo rezultate mikro istraživanja u kome su uglavnom primenjene kvalitativne metode. Cilj istraživanja bio je sticanje saznjanja o provođenju
inkluzivne prakse u dečjoj ustanovi, osposobljenost vaspitača za realizaciju
inkluzivne prakse u dečjem vrtiću, kao i predloge za akcije na ovom polju.
Primenjene je tehnike participativnog posmatranja i intervjuisanja. Protokol
slobodnog intervjua bio je namenjen vaspitačima iz nekoliko grupa dveju dečjih ustanova u Štipu, dečje ustanove u Sv. Nikoli i dečje ustanove u Vinici.
Uzorak je bio nameran. Intervjuisano je 15 vaspitača koji su prošli nekoliko
radionica o boljoj inkluzivnoj praksi, kao i 15 vaspitača koji nisu bili učesnici ovakvih radionica. Obe grupe vaspitača je izučavalo predmet „Inkluzivno
obrazovanje” u toku svog inicijalnog obrazovanja. Dobijeni rezultati upućuju
nas na dalji rad sa vaspitačima u cilju postizanja uspešnijih rezulata na polju
inkluzivnog obrazovanja.
Ključne reči: kvalitetno obrazovanje, inkluzivna praksa, inkluzivni razvoj,
inkluzivno društvo
47
DETE SA SMETNJAMA U RAZVOJU
U INKLUZIVNOM VRTIĆU – PRIMER
DOBRE PRAKSE
Sanijela Brusin, Olgica Bradaš
P.U. „Radosno detinjstvo“, Vrtić „Sunce“,
Novi Sad, Srbija
U ovom radu je prikazan rad vaspitača sa detetom sa smetnjama u razvoju u inkluzivnom vrtiću, kroz studiju slučaja. Radom
je obuhvaćen prikaz pripreme vaspitača za uključivanje deteta sa
smetnjama u razvoju i rad sa njim u redovnoj vrtićkoj grupi, kao
i način adaptacije deteta na vršnjačku grupu i obrnuto, procenu
sposobnosti, funkcionalnosti i mogućnosti deteta sa smetnjama u
razvoju sa aspekta vaspitača.
Pored toga, u radu je prezentovana metodologija izrade ciljeva
u radu sa ovim detetom, kako u periodu adaptacije tako i nakon
tog perioda, definisanje zadataka za rad sa detetom sa smetnjama
u razvoju i operacionalizovanje ovih zadataka. Time je obuhvaćena i izrada pedagoškog profila deteta i individualnog obrazovnog
plana, zasnovanog na jakim stranama i mogućnostima deteta i
utvrđivanju potreba za dodatnom podrškom.
Takođe, u radu su prikazani i efekti rada sa ovim detetom u
vrtićkoj grupi, u odnosu na detetov govorno-jezički, motorički,
kognitivni i socio-emocionalni razvoj.
Ključne reči: dete sa smetnjama u razvoju, vaspitač, vrtić,
inkluzija
48
INKLUZIVNA PRAKSA - ULOGA
DEFEKTOLOGA-VASPITAČA
Draginja Zupanc,Tamara Bukelić,
Brankica Gligorin, Ljiljana Bajić, Svetlana Tatić,
Valerija Prokić, Snežana Ristivojević, Jelena Mićić,
Dragana Stojanović, Marija Horvatin-Rakić
Predškolska ustanova „Zvezdara“, Beograd, Srbija
U PU „Zvezdara“ funkcionišu četiri razvojne grupe, u tri vrtića, u okviru
kojih su potpuno programski i prostorno integrisane. Defektolozi su članovi
timova za tematsko planiranje na nivou celog vrtića a grupne sobe su u funkciji
zajedničkog boravka sve dece.
Uloga defektologa-vaspitača u odnosu na decu: podrška u toku adaptacije
na vršnjačku grupu; integrisanje individulanog obrazovnog plana u plan rada
vaspitača vršnjačkih grupa u kojima deca iz razvojnih grupa svakodnevno
borave, sa ili bez asistencije defektologa; izrada plana zajedničkih aktivnosti sve dece u prostoru razvojnih grupa; realizacija svakodnevnih zajedničkih
rutinskih kao i kulturno-sportskih aktivnosti; realizacija aktivnosti za razvijanje empatije i tolerancije na različitosti; izrada planova podrške za decu sa
smetnjama iz redovnih grupa.
Uloga defektologa-vaspitača u odnosu na roditelje: aktivno učešće roditelja u procesu adaptacije; osnaživanje roditeljskih kompetencija sve dece kroz
informativne, kreativne i edukativne radionice; osnaživanje osećanja sigurnosti, pripadanja i zajedništva; instruktivni i savetodavni rad.
Uloga defektologa-vaspitaca u odnosu na vaspitače: stručna podrška vaspitačima u radu sa decom sa smetnjama u razvoju kroz timove za dodatnu podršku deci, i u svakodnevnom radu; edukacija vaspitača kroz aktive, o razvojnim
poremećajima kod dece.
Uloga defektologa-vaspitača u odnosu na Ustanovu: rad u Aktivu za razvojno planiranje; rad u Stručnom timu za inkluzivno obrazovanje; rad u Komisiji za upis dece sa smetnjama u razvoju; saradnja sa institucijama i Interresornim komisijama; mentorstvo; podrška svim akterima inkluzivne prakse u
ustanovi, u realnim uslovima (veliki broj dece u vaspitnim grupama, fizičke
barijere, nedovoljno edukovan vaspitač).
Uloga defektologa-vaspitača, kao internih stručnih resursa je višestruka
u razvijanju inkluzivnog pristupa u radu sa decom sa smetnjama u razvoju,
kako iz razvojnih, tako i iz redovnih grupa vrtića.
Ključne reči: dete, podrška, tim, inkluzija
49
PRIKAZ PROJEKTA „MOJ PINOKIO U
INKLUZIVNOM VRTIĆU“
Vesna Lazić
Kreativna radionica Pinokio, Valjevo, Srbija
U radu je dat sažet prikaz očekivanih efekata projekta na teorijskom planu: razvijanje koncepta inkluzije dece u redovnoj vršnjačkoj grupi i uspostavljanje pedagoških i didaktičkih principa u
radu sa decom sa posebnim potrebama. Pored teorijskih, u radu
se razmatraju i realizovani efekti na praktičnom planu: konkretni, vidljivi i merljivi rezultati i sveukupno poboljšanje u veštinama
i ponašanju dece sa posebnim potrebama u realnoj životnoj situaciji, bolja socijalizacija i integracija ove dece u vršnjačkoj grupi,
razvijanje motivacije za redovno pohađanje dečjeg vrtića, kao i
osećaja za dalje usmeravanje i nastavljanje obrazovanja, otklanjanje ili ublažavanje uzroka i problema u učenju i ponašanju, ostvarivanje prava na srećno, bezbrižno i kreativno detinjstvo.
Zbog prethodnog višegodišnjeg iskustva i uspešnog prilagođavanja i modifikovanja planova, programa i vaspitnih stilova vaspitača i stručnih saradnika angažovanih u stručnom timu našeg
udruženja tako da odgovaraju spektru raznolikosti dece koja postoje u bilo kojoj vaspitnoj grupi, naš projekat je prepoznatljiv kao
model inkluzivnog vrtića.
Ključne reči: inkluzija, deca sa posebnim potrebama,
inkluzivni vrtić
50
PODSTICANJE LIKOVNE
KREATIVNOSTI U RADU SA DECOM SA
SMETANJAMA U RAZVOJU
Velimir Kozarev
Visoka škola strukovnih studija za
obrazovanje vaspitača, Kikinda, Srbija
Vaspitačka profesija u kontekstu savremenih zbivanja i celoživotnog učenja postaje sve zahtevniji i kompleksniji izazov. Vrlo važan za profesionalni
i lični razvoj savremenog vaspitača je rad sa decom sa smetnjama u razvoju. Pored radnog iskustva u radu sa ovom populacijom dece vaspitač postaje
socijalno stabilniji i emocionalno zrelija ličnost. U tom smislu deca sa posebnim potrebama dodatno ga senzibilišu te savremeni vaspitač 21.veka kao
prosocijalno orijentisana osoba inovacijama u vaspitno-obrazovnom procesu
doprinosi razvoju bioloških potencijala ove dece. Likovni izraz i podsticanje
likovne kreativnosti individualizovanim pristupom ovoj deci doprinose razvoju njihove pažnje, govora, mišljenja, radoznalosti i dr.
U ovom radu navešćemo primere dobre inkluzivne prakse iz kojih se jasno
vidi sadejstvo podsticaja likovnog izraza i kreativnosti na jednoj i celokupnog
razvoja deteta na drugoj strani. Suština ovog procesa zasniva se na: kvaliteno
smišljenoj verbalnoj asocijaciji u uvodnom delu likovne aktivnosti; podsticanju deteta u toku likovnog izržavanja tokom realizacije crteža u glavnom delu
aktivnosti i analizi crteža u završnom delu aktivnosti.
Dodatna podrška vaspitača u realizaciji ovog procesa za ishod ima decu
koja su na predškolskom uzrastu likovno kreativna. U skali procene likovne
kreativnosti vaspitač i likovni pedagog na osnovu očuvanih bioloških potencijala dece dolaze do rezultata koji potvrđuju da su gotovo sva deca predškolskog uzrasta likovno kreativna. Njih u likovnom izrazu i kreativnosti može
da destimuliše nedovoljno podsticanje vaspitača i porodice. Nedovoljno poznavanje ove oblasti na relaciji likovnost – podsticaj negativno se odražava
na svu decu u pogledu njihovog psihomotornog razvoja. Zbog toga dodatne
edukacije iz ove oblasti mogu da doprinesu menjanju svesti kod šire javnosti
da je likovna aktivnost marginalna oblast ili predmet, ako o njoj govorimo sa
gledišta školskog sistema.
Ključne reči: deca sa smetnjama u razvoju, kreativnost, likovni izraz
51
STRATEGIJA RAZVOJA INKLUZIVNE
PRAKSE U PREDŠKOLSKOJ USTANOVI
Dragana Stojanović, Marija Horvatin-Rakić
Predškolska ustanova „Zvezdara“, Beograd, Srbija
U okviru Godišnjeg plana Ustanove, od 2002. godine sistematski su i kontinuirano planirane aktivnosti sa ciljem stvaranja povoljne klime i uslova za
uključivanje dece sa smetnjama u razvoju (i uopšte iz osetljivih grupa) u vršnjačke grupe: senzibilizacija kadra kroz edukaciju o različitim programima
za podsticanje empatije, nenasilne komunikacije i tolerancije na različitosti
kod dece i odraslih; edukacija vaspitno-obrazovnog kadra o razvojnim problemima dece; edukacija vaspitno-obrazovnog kadra za timski rad; edukacija
kadra za posmatranje i praćenje razvoja i napredovanja dece, u okviru 3 vrtića
u kojima funkcionišu 4 razvojne grupe, svakodnevna realizacija plana rada sa
decom iz razvojnih grupa u redovnim vršnjačkim grupama, sa ili bez asistencije defektologa-vaspitača.
Prvi razvojni plan Ustanove 2007. i drugi iz 2011. godine, strateški su dokumenti za razvijanje inkluzivne prakse, sa jasno definisanim ciljevima, konkretizovanim u Akcionom planu Ustanove i Akcionim planovima svih vrtića:
sistematična realizacija aktivnosti za podsticanje saradnje i tolerancije na
različitosti; dalje unapređenje timskog rada (dete-roditelj-vaspitač-defektolog-stručni saradnik); sistematicna edukacija vaspitno-obrazovnog kadra za
rad sa decom sa smetnjama u razvoju (Inkluzivno obrazovanje i individualni
obrazovni plan, Vrtić po meri deteta, radne grupe za razmenu iskustva); u
okviru politike upisa dece, jasno definisani protokoli upisa dece sa smetnjama u razvoju u redovne i razvojne grupe: protokol pripreme grupe, roditelja i
vaspitača; u okviru vrtića u kojima su razvojne grupe, individualni obrazovni
plan za svako dete iz razvojne grupe integrisan u plan rada vršnjačke grupe;
defektolog-vaspitač član tima za podršku deci sa smetnjama u razvoju iz redovnih grupa; maksimalno korišćenje internih kadrovskih i fizičkih resursa;
obezbeđivanje dodatne stručne podrške kroz angažovanje stažista defektologa, roditelja volontera i defektologa specijalne škole kao servisnog centra;
stručna podrška porodici kroz kreativne i edukativne radionice, savetodavni
rad i klub; uključivanje u projekte (Vrtić po meri deteta, Dils, Rastilište).
Osnovni preduslov za uspesno uključivanje dece sa smetnjama u razvoju u
vršnjačke grupe predstavlja višegodišnje sistematično razvijanje inkluzivnog
pristupa u radu sa svom decom.
Ključne reči: tolerancija, sistem, tim, edukacija
52
INKLUZIJA U OSNOVNOJ ŠKOLI
Mirjana Simić, Natalija Jocić
Udruženje studenata sa hendikepom,
Beograd, Srbija
Inkluzija kao društveni pokret i filozofija razvila se devedesetih godina prošlog veka. Utemeljena je na zastupanju i samozastupanju ljudskih prava osoba sa hendikepom. Inkluzija znači
uključenost, prihvaćenost i jednostavno naglašava činjenicu da je
svako, bez obzira na različitosti, deo društva i na svoj način daje
doprinos njegovom razvoju. Vrlo je bitno istaći razliku između integracije kao termina koji je prethodio inkluziji i kojeg još uvek
neki poistovećuju sa inkluzijom.
U ovom radu izložene su ključne postavke inkluzivnog obrazovanja, osnovno pravo dece, reforma redovnih skola, uključivanje sve dece u obrazovanje, nediskriminacija, raznovrsnost,
pripadanje zajednici, učešće kao i osnovni principi inkluzivnog
obrazvanja. Da bi inkluzija bila primenjena u praksi nephodna je
individualizacija u radu sa detetom što podrazumeva izradu individualnog obrazovnog plana. Individualni obrazovni plan izrađuje stručni tim kojeg u školi čine roditelj, nastavnik razredne nastave, defektolog, stručni saradnik škole, a po potrebi pedagoški
asistent.
Osnovni cilj inkluzije je sveobuhvatno uključivanje osoba sa
različitim oblicima hendikepa ili bilo kakvim drugim razlikama
u širu socijalnu sredinu i sve redovne društvene tokove i izjednačavanje prava tih osoba sa pravima ostalih članova društvene
zajednice. Sama primena inkluzije u praksi možda se najbolje vidi
na primeru socijalnog modela pristupa hendikepu. U okviru socijalnog modela na osobe sa hendikepom se ne gleda kroz hendikep, ne akcentuje se šta neko ne može, već se na osobe koje su na
neki način različite gleda kroz mogućnosti, potencijale, interese
i prava.
Ključne reči: inkluzija, podrška detetu, individualni obrazovni
plan, stručni tim, socijalni model
53
RAD SA DETETOM SA CEREBRALNOM
PARALIZOM U ŠKOLSKOM OKRUŽENJU
– STUDIJA SLUČAJA
Aleksandra Crnomarković
OŠ „Veljko Dugošević“, Ruma, Srbija
Cilj rada je prikaz metodologije rada defektologa sa detetom
sa cerebralnom paralizom u školskom okruženju, sa ciljem upoznavanja stručne javnosti sa mogućnostima i ishodima rada sa
ovom populacijom u toku obrazovnog procesa. U ovom radu dajemo teorijsku elaboraciju studije slučaja učenika sa cerebralnom
paralizom, praćenu video zapisom.
Ispitanik obuhvaćen studijom slučaja je učenik sa paretičnom
formom cerebralne paralize. Defektološkom procenom, kod našeg
ispitanika je uočena mogućnost eksploatacije pokreta. Tretman
je zasnovan na usmeravanju specifičnih stimulacija, uglavnom
pokreta, ka formiranju grubih motornih obrazaca, i na delovanju
na pomoćne puteve za prenošenje intracerebralnih informacija
između kortikalnih oblasti. Tako koncipirane ciljeve tretmana realizujemo korišćenjem pokreta u terapeutske svrhe i to pokreta
gornjih ekstremiteta, donjih ekstremiteta, pokreta koji angažuju
celo telo, vežbama hoda kao i vežbama disanja uz vokabulaciju.
Motivacija i osnaživanje učenika je sastavni deo tretmana.
Evaluacija efekata tretmana se vrši periodično a zasniva se
na praćenju razvoja motoričkih funkcija, konkretizovanog kroz
držanja glave, pokrete gornjih ekstremiteta, pokrete donjih ekstremiteta, mogućnost i kvalitet hoda, vizuo-motornu kontrolu i
koordinaciju pokreta.
Ključne reči: pokret, govor, motorni ritam, auditivni signal
54
KOMPETENCIJE NASTAVNIKA ZA
INKLUZIVNO OBRAZOVANJE
Ljubica Pavlović
OŠ „Stojan Novaković“, Šabac, Srbija
Život osobe sa posebnim potrebama ne razlikuje se od života „zdrave“ osobe. I oni žele stvarati, učiti, voleti i biti od koristi
svojoj zajednici. Žele i vole bez uslova, samo im treba dati priliku.
Pod inkluzijom se obično podrazumeva potpuno učešće u društvenom životu svih osoba bez obzira na pol, nacionalno, versko i
socio-ekonomsko poreklo, sposobnosti i zdravstveno stanje. Inkluzivno obrazovanje podrazumeva, da sva deca treba da dobiju kvalitetno obrazovanje u okviru redovnih škola bez obzira na
pol, nacionalno, versko i socio-ekonomsko poreklo, sposobnosti i
zdravstveno stanje.
Istovremeno, to znači da škole i vrtići treba da se prilagode
obrazovnim potrebama dece, a ne da se obrazuju samo ona deca
koja mogu da se uklope u postojeći obrazovni proces. Inkluzija se
oslanja na princip poštovanja prava na obrazovanje. Svako dete
ima pravo na kvalitetno obrazovanje u skladu sa svojim mogućnostima i sposobnostima. Inkluzivno obrazovanje pruža mogućnost
svoj deci da budu deo školske zajednice i tako se pripreme da, kao
odrasle osobe, ravnopravno učestvuju u društvenom životu.
Da li su naši nastavnici spremni da prihvate rad sa decom sa
posebnim potrebama? Da li su dovoljno pedagoški osposobljeni i
da li poseduju odgovarajuće kompetencije za ovakav način rada?
Da li su kompetencije nastavnika dovoljan uslov da dete sa posebnim potrebama bude prihvaćeno i uključeno u društveni život zajednice? U ovom radu ću pokušati da pronađem odgovore na neka
pitanja i možda olakšam nastavnicima da se efikasnije uključe u
inkluziju.
Ključne reči: inkluzivno obrazovanje, kompetencije nastavnika
55
INKLUZIJA UČENIKA S TEŠKOĆAMA
U OSNOVNOJ ŠKOLI: PERCEPCIJA I
SPREMNOST UČITELJA
Zlatko Bukvić
Centar za odgoj i obrazovanje
„Tomislav Špoljar“, Varaždin, Hrvatska
Prema trenutno važećim zakonskim propisima u Republici
Hrvatskoj (Zakon o vaspitanju i obrazovanju u osnovnoj i srednjoj
školi, 2008; Pravilnik o osnovnoškolskom odgoju i obrazovanju
učenika s teškoćama, NN 23/91) deca s teškoćama u razvoju imaju
pravo na primeren oblik vaspitanja i obrazovanja sukladno sposobnostima i interesovanjima. Primereni oblik školovanja izabire
se na osnovi fizičkih, akademskih, psiholoških, socijalnih i emocionalnih sposobnosti uz uvažavanje potreba svakog učenika.
Culham i sur. (2003) govore o procesu rekonstrukcije i promena
koje imaju za cilj povećanje sudelovanja i dostupnosti te smanjivanje isključenosti iz zajednice. Thomas i Loxsley (2001., prema
Culham i sur. 2003.) govore o čimbeniku poštovanja, jednakosti
i pripadanja, dok Barton (1997) govori o pozitivnom odnosu prema različitosti. Inkluzija je proces u kojem škole osiguravaju sudelovanje svih učenika bez obzira na teškoću, uzimajući u obzir
kurikularne i organizacijske promene (Sebba i Ainscow, 1996; Booth, 1999; Bishop, 2001; Corbet, 2001; prema Pitt i Curtin, 2004).
Istraživanja su pokazala da na sam proces usvajanja, primene i
uspeh inkluzivne prakse deluju dizajn i organizacija programa
(Richarz, 1993), savetovanje i suradnja službi (Hansonx i Wiederstrom, 1993), obrazovanje i usavršavanje djelatnika (Kontos i File,
1993), stavovi učitelja (Stoneman, 1993) i zakonski propisi (Strain
i Smith, 1993.).
Cilj provedenog ispitivanja bio je utvrditi žele li učitelji u redovnoj školi raditi sa učenicima s teškoćama i u kojim uslovima.
Iznose se rezultati dobiveni u ispitivanju učitelja redovnih škola
o spremnosti prihvatanja da rade s učenicima s različitim teškoćama. Korišten je upitnik kreiran za potrebe ovog rada. Dobiveni
rezultati ukazuju na postojanje razlika obzirom da dob učitelja i
vreme provedeno u radu.
Ključne reči: inkluzija, kompetencije učitelja, stavovi, učenici s
teškoćama
56
MODEL OBRAZOVANJA NA DALJINU U
INKLUZIVNOJ NASTAVI
Raisa Cvetković
Univerzitet u Prištini - Učiteljski fakultet u
Prizrenu, Prizren, Srbija
Za realizaciju obrazovanja učenika sa problemima i razvoju i
preprekama u učenju i učešću u inkluzivnoj, sastavljaju se individualni programi rada, pri čemu se predviđa optimalni razvoj svakog učenika pojedinačno u zavisnosti od njegovih posebnih obrazovnih potreba. Primenjuju se i posebne metode rada, a nastavni
čas se realizuje prema mikrostrukturi plana nastave u obrnutom
dizajnu. Da bi se ostvarili očekivani ishodi, neophodno je da se u
inkluzivnoj nastavi koristi savremena obrazovna tehnologija i nastavna tehnika, uključujući i savremene nastavne programe i modele rada. U ovom radu, autor prikazuje obrazovanje na daljinu u
inkluzivnoj nastavi, kao jedan o savremenih modela obrazovanja
učenika sa problemima u razvoju i preprekama u učenju i učešću.
Pri tom se posebno značajnim naglašava potreba primene savremenih informacionih i komunikacionih tehnologija, prilagođenih
posebnim obrazovnim potrebama učenika. Da bi se lakše shvatila
i razumela praktična primena ovog modela u inkluzivnoj nastavi,
u radu je pored karakteristika individualnog inkluzivnog obrazovanja na daljinu, ukazano i na značaj i potrebu prilagođavanja informatičke opreme u cilju efikasnog sprovođenja procesa
obrazovanja na daljinu i kontrole stečenih znanja, umeća, navika,
sposobnosti i sticanja iskustva učenika sa posebnim obrazovnim
potrebama.
Ključne reči: inkluzija, inkluzivna nastava, modeli rada u
inkluzivnoj nastavi, učenici sa problemima u razvoju i preprekama
u učenju i učešću, učenici sa posebnim obrazovnim potrebama,
obrazovanje na daljinu, individualizovana nastava, specijalizovana
informatička oprema
57
STAVOVI I MIŠLJENJA NASTAVNIKA I
RODITELJA O TRENUTNOJ INKLUZIJI
UČENIKA SA POSEBNIM OBRAZOVNIM
POTREBAMA U REDOVNIM ŠKOLAMA
U SKOPLJU, REPUBLIKA MAKEDONIJA
Tanja Stankova
Student postdiplomskih studija, Univerzitet „Sv. Kiril
i Metodij“ - Filozofski fakultet, Institut za specijalnu
edukaciju i rehabilitaciju, Skoplje, Makedonija
Prema članu 28 iz Konvencije o pravima deteta svako dete ima
pravo na obrazovanje, no isto tako, prema članu 29, obrazovanje deteta treba da bude usmereno ka razvoju ličnosti deteta, talentima, mentalnim i fizičkim sposobnostima i njihovim punim
potencijalom. Ali ipak ostaje dilema koje okruženje bi najjače i
najefektivnije delovalo na celokupni razvoj deteta u odnosu na
njegov potencijal.
Osnovni cilj ovog istrazivanja je da se, preko ispitivanja stavova i mišljenja nastavnika i roditelja, dođe do trenutnih saznanja o
praktičnoj realizaciji inkluzivnog procesa u koji su uključeni učenici sa posebnim obrazovnim potrebama u redovnim školama u
Skoplju. Osnovni zadaci ovog istraživanja su sledeći: da se utvrdi
da li nastavnici u redovnim školama imaju potrebe za podrškom
stručnog osoblja, odnosno specijalnih edukatora u izradi i realizaciji obrazovnog programa za učenike sa posebnim obrazovnim
potrebama; da se utvrde izazovi sa kojima se nastavnici suočavaju
u toku nastave tokom procesa inkluzije; da se utvrdi da li nastavnici posećuju obuke o inkluziji; da se utvrdi da li roditelji razgovaraju sa svojom decom o njihovim potrebama i mogućnostima i
da se utvrdi koja je škola najadekvatnija za učenike sa posebnim
obrazovnim potrebama. Istaživanje je realizovano u periodu od
01.10.2012. do 05.11.2012. godine i obuhvatilo je 120 ispitanika, od
čega 40 nastavnika i 80 roditelja dece sa tipičnim razvojem. Dobijeni podaci su sabrani, grupisani, tabelirani i obrađeni u programu Microsoft Office Excel 2007. Iz analize rezultata dobijenih
ovim istraživanjem, utvrdilo se da nastavnici i roditelji polako
formiraju pozitivno mišlenje o inkluzivnom procesu.
Ipak, stručni kadar bi morao da se ažurnije angažuje u ovoj
problematici, kako bi se postigla kvalitetnija inkluzija učenika sa
posebnim obrazovnim potrebama u redovnim školama.
Ključne reči: učenici sa posebnim obrazovnim potrebama,
inkluzija, redovna škola
58
MIŠLJENJE STUDENATA O
INKLUZIVNOM OBRAZOVANJU
Svetlana Kalabić, Sanja Kalaba
ŠOSO „Milan Petrović“ sa domom učenika,
Novi Sad, Srbija
Inkluzija počiva na uverenju da svaka osoba ima jednaka prava i mogućnosti bez obzira na individualne razlike. Osnovni cilj inkluzije je sveobuhvatno
uključivanje osoba sa invaliditetom u sve društvene tokove. Stavovi okoline
prema inkluzivnom obrazovanju dece sa ometenošću u velikoj meri utiču na
proces i ishod inkluzije.
Cilj rada je proceniti pozitivnost stavova studenata Medicinskog fakulteta
Univerziteta u Novom Sadu prema inkluzivnom obrazovanju kao pokazatelj
obima podrške koju pružaju ovom vidu obrazovanja, kao i da li se njihovi stavovi razlikuju u odnosu na fakultet koji studiraju.
U istraživanju je učestvovalo 153 studenta Medicinskog fakulteta u Novom
Sadu. Od ukupnog broja ispitanika, 29 studenata je sa Katedre za specijalnu
rehabilitaciju i edukaciju, a 124 studenta su sa fakulteta medicine, stomatologije, farmacije, zdravstvene nege i fizioterapije. U svrhu ovog istraživanja
konstruisan je upitnik koji se sastojao od 18 pitanja, namenski sastavljen da
ispita stavove studenata o obrazovanju dece sa smetnjama u razvoju.
Primenjeni upitnik pokazao je zadovoljavajuću pouzdanost Cronbach alpha koja iznosi 0.78. Primenom kanoničke korelacione analize dobijeno je da
su odgovori studenata Specijalne rehabilitacije i edukacije pozitivniji za pojedine ajteme u odnosu na druge grupa studenata (Λw=.67, Χ2=116.63, p≤0,01).
Diskriminativna funkcija ima osrednju klasifikacionu uspešnost od 54.2%
svih ispitanika koji su popunjavali upitnik. Najveća klasifikaciona uspešnost
opažena je u klasifikaciji studenata medicine, stomatologije, farmacije, zdravstvene nege i fizioterapije, od 76,6% uspešno klasifikovanih.
Rezultati pokazuju da studenti specijalne rehabilitacije i edukacije imaju
pozitivnije stavove prema uključivanju dece sa smetnjama u razvoju u specijalne škole, a manje pozitivne stavove prema potpunoj inkluziji dece sa smetnjama u razvoju, u odnosu na studente medicine, stomatologije, farmacije,
zdravstvene nege i fizioterapije, što objašnjavamo time da studenti specijalne
rehabilitacije i edukacije imaju više znanja o sposobnostima i mogućnostima učenika sa smetnjama u razvoju i njihovom kvalitetnom participiranju u
obrazovnom sistemu.
Ključne reči: inkluzivno obrazovanje, studenti, smetnje u razvoju,
specijalna škola
59
INKLUZIJA U PRAKSI: STUDIJA SLUČAJA
- ISKUSTVA IZ PRAKSE
Elisaveta Vržaleva
OOU „Kiril i Metodij“, Stojakovo – Bogdanci,
Makedonija
Inkluzivno obrazovanje nije novina u obrazovnom sistemu
Republike Makedonije. Izazov u ovakvim školama je uključenost
učenika sa posebnim obrazovnim potrebama u svakodnevnoj inkluzivnoj nastavi. Iz ovih razloga, u školi „Kiril i Metodij“ iz Stojakova primljen je učenik sa intelektualnom ometanošću kome nije
dovoljna nastava u razredu, pa je defektolog uključen za pomoć
kroz individualni rad.
Predmet istraživanja je trinaestogodišnji učenik sa intelektualnom ometenošću koji do sada nije pohađao školu. Učenik je trilingvist i njegovi uslovi za život i školovanje nisu povoljni.
Prva tri nastavna časa nakon uključivanja učenika u individualni rad sa defektologom, učenik je radio na materijalima drugog
i trećeg razreda. Narednih nekoliko časova se vraćao u svoj (VII)
razred sa vršnjacima. Tokom ta dva meseca učenik je počeo da se
opismenjuje, da radi sa brojevima i prihvatio je nekoliko svojih
drugara iz razreda za druženje. Nije bitno što on ne može da prati
nastavu za VII razred, on je uključen u rekreativne zadatke, pa s
tim je okupiran i pažljiv. Do kraja godine nastavnici i defektolog
očekuju da učenik savlada program za II i III razred, što bi i verifikovala komisija. Time, on bi i oficijelno dobio dokumente za završen II i III razred, a već sledeće godine se očekuje da usvaja sadržaje IV razreda. Očekivanja su optimistična, svi očekuju da nakon
dve godine učenik može da se uklopi i može samostalno raditi i
da mu neće biti više potreban individualni rad sa defektologom.
Kad ometenost postaje izazov, mladi ljudi nisu vise obeleženi,
već postaju uspešni. Zato inkluzivno obrazovanje predstavlja odskočnu dasku za velike životne uspehe i dokazivanja.
Ključne reči: inkluzivno obrazovanje, izazov, intelektualna
ometnost
60
VASPITANJE I OBRAZOVANJE DECE
SA SMETNJAMA U RAZVOJU.
STUDIJE SLUČAJA - ISKUSTVA
IZ PRAKSE
Gordana Pavlović, Branislava Oljača
OŠ „Sava Šumanović“, Erdevik, Srbija
U radu se prezentuje implementacija i primena inkluzivnog
obrazovanja u Model školi koja je članica Mreže u pružanju podrške inkluzivnom obrazovanju. Govori se o zastupljenosti kriterijuma i indikatora Model škole, kao i o njenoj ulozi i uticaju
u senzibilizaciji drugih. Shodno tome, predstavljene su studijske
posete kojima Model škola svoja iskustva prenosi drugim školama koje horizontalnim učenjem ovakvu praksu sprovode u svom
radu. Predstavljena su iskustva iz prakse u primeni inkluzivnog
obrazovanja u nastavnim i vannastavnim aktivnostima čime se
afirmiše i naglašava usvajanje kvalitetnih i upotrebljivih znanja
u jednakim uslovima za sve učenike, sticanje veština i iskustava,
uvažavanje i poštovanje različitosti.
Posebna pažnja posvećena je završetku osnovne i upisu učenika u srednju školu. Pružena su praktična rešenja pri polaganju
završnog ispita iz maternjeg jezika i matematike, odnosno vrstama podrške na završnom ispitu. Na osnovu iskustva iz prakse,
sagledan je put upisa u srednju školu, tj. saradnja sa učenikom i
roditeljima. Ukazano je na dobiti učenika, nastavnika, škole i sredine u primeni inkluzivnog obrazovanja, ali i na dileme, pitanja,
strahove i teškoće sa kojima se mogu susresti nastavnici. Dati su
odgovori na ova pitanja, te načini za prevazilaženje istih. Pri tom
se ističe i naglašava podrška osnovne škole srednjoj, kao i njene
aktivnosti i koraci u daljem školovanju učenika. Odnosno, ukazuje se na neophodnost saradnje među školama, kao i timskog rada
unutar same škole.
Pored toga, skrenuta je pažnja na nužnost senzibilizacije ne
samo školskih, nego svih aktera, koji doprinose pružanju podrške
u lokalnoj sredini kako bi učenici znanja stečena u školi primenjivali u svakodnevnom životu, što je za sve nas velika smernica ka
stvaranju humanijeg društva.
Ključne reči: model škola, inkluzivno obrazovanje, senzibilizacija
61
AKTUELNOSTI U EDUKACIJI DECE
SA SMETNJAMA U RAZVOJU U
SPECIJALNOJ ŠKOLI
Vesna Vasić, Biljana Koldan, Jasmina Štrbac
OŠ „6.oktobar“, Kikinda, Srbija
Transformacijom specijalnog školstva ukazala se potreba za
uvođenjem novih i aktuelnijih programa koji bi zadovoljili potrebe dece sa različitim smetnjama u razvoju u specijalnim školama.
Kako bismo pospešili motivaciju kod dece sa smetnjama u razvoju, uveli smo sledeće programe: 1) program obuke plivanja; 2) program uključenja talentovane dece u muzičku školu; 3) program
zdravstvenog vaspitanja za marginalizovane grupe; 4) program
ostvarivanja viših nivoa standarda postignuća za napredne učenike; 5) program uključivanja dece sa višestrukim smetnjama u
vannastavne aktivnosti i 6) program socijalnih veština.
Analizirajući razloge dosadašnjeg manjka motivacije za savladavanje školskog programa i osluškujući potrebe dece sa različitim vrstama i stepenima smetnji, došli smo do ideje da je neophodno uvesti posebne programe, kako bi unapredili njihov uspeh
u školskim aktivnostima.
Dakle, cilj je bio podsticanje motivacije učenika sa smetnjama
u razvoju kroz realizaciju posebnih programa, kao i uključenje
ove dece u širu društvenu zajednicu, povezivanjem specijalnih
škola sa postojećim resursima u lokalnoj sredini.
Način ostvarivanja ovih programa je kroz grupni rad, individualni rad i rad u paru.
Učenici su sa oduševljenjem prihvatili nove aktivnosti, što se
odrazilo na njihovu motivaciju, postignuća iz pojedinih predmeta
i opštu atmosferu i zadovoljstvo dece.
Кljučne reči: posebni programi, motivacija, deca sa smetnjama
u razvoju
62
POTENCIJAL SPECIJALNIH ŠKOLA
KAO RESURSNIH CENTARA – PILOT
PROJEKAT „OTVORENA ŠKOLA“
Biljana Koldan, Vesna Vasić, Jasmina Štrbac
OŠ „6.oktobar“, Kikinda, Srbija
Uviđajući potrebu i značaj ranog defektološkog tretmana kod dece sa smeUviđajući potrebu i značaj ranog defektološkog tretmana kod dece sa smetnjama u razvoju, ostvarena je saradnja između škole za obrazovanje dece sa
smetnjama u razvoju i predškolske ustanove, radi pružanja podrške deci i roditeljima kroz pilot projekat „Otvorena škola“.
U aktivnosti ovog projekta uključena su deca sa razvojnim smetnjama, po
preporuci vaspitača i psihologa predškolske ustanove, kao i na osnovu medicinske dokumentacije.
Program pilot-projekta „Otvorena škola“ ostvaren je kroz dva nivoa rada:
grupni i individualni, kroz 4 vrste aktivnosti: 1) logopedske vežbe (grupne i
individualne); 2) psihomotorne vežbe (grupne i individualne); 3) korektivnopreventivne vežbe i igre (grupne) i 4) savetodavni rad sa roditeljima.
Ciljevi ovog projekta bili su: pružanje podrške deci sa smetnjama u razvoju
i njihovim roditeljima, kroz specifične oblike edukacije; povezivanje predškolskog i školskog obrazovanja i pružanje ranih i specifičnih oblika edukacije
deci sa smetnjama u razvoju.
Projekat je realizovan tokom jula i avgusta 2011. godine. Broj uključene
dece je bio 22, pri čemu su ona bila podeljena u 3 grupe prema uzrastu. Što se
tiče uzrasta, uključena deca su bila starosti između 3,5 i 7 godina. Uključeno
je bilo i 14 roditelja, a program je realizovalo 1414 edukatora-rehabilitatora
različitih profila. Ukupno je realizovano 120 radionica sa decom (60 grupnih i
60 individualnih), kao i 5 sa roditeljima.
Evaluacija koju smo sprovodili na kraju svake nedelje pokazala je da je:
• ispunjenost očekivanja roditelja realizacijom pilot-projekta „Otvorena
škola“ 86%;
• ocenjena korisnost za decu je 100%;
• ocena projekta u celini je 100%;
• značaj edukacija usmerenih ka roditeljima je 91%.
Roditelji nisu imali primedbi, ali su sugerisali da se projekat realizuje u
kontinuitetu tokom cele godine, da se oni sami aktivnije uključe u rad zajedno sa stručnjacima i da im se daju detaljne instrukcije o tome kako da sami
rade sa decom.
Кljučne reči: rani defektološki tretman, specifični oblici edukacije,
kadrovski kapaciteti
63
INKLUZIJA DETETA SA DOWN
SINDROMOM
Svetlana Mioković-Tomeska,
Gordana Todoroska-Zdravkova
OOU „Kliment Ohridski“, Prilep, Makedonija
Obrazovanje je značajno područje koje treba da bude inicijator i realizator
ideje o inkluziji dece sa posebnim obrazovnim potrebama. U svetu po ovom
pitanju je dosta učinjeno zadnjih godina. Ovaj rad, kroz primer iz prakse,
predstavlja sprovođenje procesa inkluzije deteta sa Down sindromom u redovnoj skoli. Ovaj rad pokazuje koje mogućnosti nudi (pozitivne ili negativne) proces inkluzije dece sa posebnim potrebama (Down sy) i koliko i kako je
u praksi iskorišćena i sprovodi se inkluzija.
Osobe s Down-ovim sindromom, bile to bebe, deca ili odrasli, treba prihvatiti i pružiti im priliku da uspiju u životu kao i sve druge osobe
Društvo je te osobe želelo isključiti iz okoline, te su smatrali da je najbolje
i za te osobe s Down-ovim sindromom, ali i za cijelu njihovu okolinu, obitelj i
društvo da oni budu u posebnim vaspitno–obrazovnim ustanovama. Devedesetih se godina pojavio socijalni model koji polazi od pretpostavke da su položaj djece s posebnim potrebama i njihova diskriminacija društveno uslovljeni.
I upravo se tada počelo poticati uključivanje djece s posebnim potrebama, pa
tako i dece s Down-ovim sindromom, u redovne osnovne škole, ali i u druge
društvene aktivnosti.
Uključivanje djece s posebnim potrebama u redovni školski sistem mnogo
je lakše kad je reč o deci koja su bila obuhvaćena programom predškolskog
obrazovanja.
Budući da je osnovno školovanje obavezno, svi su učenici uključeni u
osnovnoškolsko obrazovanje u različitim organizacijskim oblicima rada. Iako
je veliki broj učenika integriran u redovne osnovne škole, u kojima svlađuju
redovne ili prilagođene nastavne programe, često dolazi do problema.
Svakako treba naglasiti i važnost inkluzije, ne samo integracije. Inkluzijom se potiče potpunije razvijanje osoba s poteškoćama. Da bi inkluzija bila
uspješna potrebno je mijenjati stavove. Dakle, potrebno je one negativne i
odbojne stavove, kada je reč o osobama s posebnim potrebama, promijeniti u
pozitivne stavove.
Ključne reči: inkluzija, Down sindrom, redovna škola, posebna škola
64
POKAZATELJI KVALITETE INKLUZIVNE
OSNOVNE ŠKOLE
Đurđica Ivančić
OŠ „Nad Lipom“, Zagreb, Hrvatska
Inkluzija učenika s teškoćama u Hrvatskoj ukazuje na potrebu
egzaktnijeg prisupa u unapređivanju inkluzivne prakse. Stoga je
temeljni cilj ovog istraživanja bio odrediti pokazatelje inkluzivne
osnovne škole i instrumente kojima se ta kvaliteteta može ispitati, a
podciljevi su se odnosili na utvrđivanje razlika u tim pokazateljima.
U svrhu istraživanja konstruirana su četiri Upitnika o inkluziji
kojima su ispitani učenici sedmih i osmih razreda (N 707), njihovi
roditelji te stručnjaci škola (N 189). Analiza metrijskih karakteristika mjernih instrumenata, izvedena je programom RTT7.stb. i
programom nastalim na temelju Momirevićeva RTT7. Dokazano
je da Upitnici mjere različite aspekte inkluzivnog rada škole te da
se pokazateljima kvalitete inkluzivne osnovne škole mogu smatrati pretpostavljena područja kojima se definira: inkluzivni etos
škole, kurikulum usmjeren na učenika, diferencirano poučavanje
i učenje, podrška u praćenju i vrednovanju učenika, inkluzivna
potpora školi i resursi za inkluzivno djelovanje. Primjenom robustne analize utvrđene su statistički značajne razlike u procjenama indikatora kvalitete inkluzivne osnovne škole u odnosu na
predviđena obilježja uzorka: spol, prisustvo teškoće kod učenika,
školski uspjeh, prisustvo učenika s teškoćama u razredu, stručnu
spremu, dodatne edukacije o radu s učenicima s teškoćama i prisustvo osoba s teškoćama u užem okruženju.
Provedene analize pokazale su da je nadalje potrebno unapređivati sva područja kvalitete inkluzivne osnovne škole s naglaskom na širenje inkluzivne potpore u školama te jačanje resursa
za inkluzivno djelovanje.
Ključne riječi: učenici s teškoćama, pokazatelji kvalitete inkluzivne
osnovne škole, problemska područja u inkluzivnom radu škola
65
PROCJENA KVALITETE
ODGOJNO-OBRAZOVNOG
SISTEMA UČENIKA SA POSEBNIM
POTREBAMA
Stanko Blatnik 1, Sanja Selimović2 ,
Amila Mujezinović2
1
IPAK institut, Velenje, Slovenija
2
Inova 4T, Tuzla, Bosna i Hercegovina
Društveni razvoj od vitalnog je značaja u kreiranju društva zasnovanog na
znanju. Društveni razvoj mora omogućiti individualni i porodični razvoj, kao
i razvoj zajednice u cjelini.
Za razvoj pojedinca veliki znaćaj ima kvalitet obrazovanja. Kvaliteta podučavanja je jedan od ključnih faktora u određivanju mogućnosti Europske
Unije da poveća svoju konkurentnost u globaliziranom svijetu s jedne strane,
i ispunjavanje neophodnih zahtjeva BIH za pristup EU s druge strane. Obrazovanje djece sa posebnim potrebama predstavlja značajan faktor mjerenja
kvalitete obrazovanja i dio je različitih nacionalnih i evropskih strategija s
ciljem poboljšavanja kvalitete obrazovanja u cjelini.
U radu su predstavljeni rezultati istraživanja procjene učitelja, nastavnih
predmeta i nastavnih materijala kao najznačajnijih faktora kvalitete nastave
od strane učenika sa posebnim potrebama. Dosadašnja istraživanja ne pokazuju dovoljan broj rezultata procjene od strane učenika sa posebnim potrebama a koji se odnose na kvalitetu odgoja i obrazovanja, te način mjerenja
njihovog zadovoljstva ili nezadovoljstva prema navedenim faktorima obrazovanja predstavlja inovativni način pristupa u evaluaciji rada sa učenicima sa
posebnim potrebama.
U cilju prikupljanja podataka o potrebama djece sa posebnim potrebama u
okviru LongLife Learninga projekta „iLearn“ izvršeno je anketiranje djece sa
posebnim potrebama ispod 20 godina koji pohađaju osnovno i srednje specijalno obrazovanja i rezultati dobijeni anketom su korišteni kao mjerni instrument.
Cilj istraživanja rada je prikupljene podatke analizirati i utvrditi na koji
način učenici sa posebnim potrebama ocjenjuju faktore kvalitete nastave i da
li postoje značajne statističke razlike u procjeni učenika sa posebnim potrebama iz BiH, Hrvatske i EU.
Postavljena hipoteza se odnosila na razliku u procjeni učenika iz BiH i Hrvatske u odnosu na EU učenike.
Statističkom obradom i analizom u radu su predstavljeni rezultati istraživanja.
Ključne riječi: učenici sa posebnim potrebama, kvalitet nastave, procjena
faktora kvalitete nastave
66
INDIVIDUALNI OBRAZOVNI PLAN MULTIDISCIPLINARNI PRISTUP
Marta Dedaj
Visoka škola strukovnih studija za obrazovanje
vaspitača, Sremska Mitrovica, Srbija
Svrha inkluzivnog obrazovanja je promena škole, na taj način
da svako dete napreduje prema svojim mogućnostima. U procesu inkluzivnog obrazovanja, individualizovan pristup učenicima je posebno važan i pretpostavlja dobro upoznavanje svakog
učenika, njegovih mogućnosti, vrste i stepena teškoće koju ima,
prethodnih iskustava i znanja učenika, njegovog razvoja u celini,
interesovanja i sklonosti. Inkluzivni proces podrazumeva i izradu
individualnog obrazovnog plana, u cilju kontinuiranog praćenja
i podsticanja razvoja dece/učenika sa smetnjama u razvoju. Poseban značaj pridaje se multidisciplinarnom pristupu, gde stručnjaci iz relevantnih područja deluju u skladu sa svojim kompetencijama i iskustvima. U radu se ukazuje na specifičnost izrade
individualnog obrazovnog plana i daje se primer iste. Cilj je da se
preko individualnih programa aktiviraju i iskoriste svi potencijali
učenika uz pomoć stručnjaka različitih struka. Škola priprema i
institucionalizuje inkluzivno obrazovanje, na taj način što dobro
planira i organizuje resurse unutar i van škole. Možemo konstatovati da inkluzija predstavlja pomak u humanizaciji škole i dodatni
profesionalni izazov.
Ključne reči: inkluzija, inkluzivno obrazovanje, deca/učenici sa
smetnjama u razvoju, individualni obrazovni plan
67
INDIVIDUALNI OBRAZOVNI PLAN I
NJEGOVA PRIMENA U PRAKSI
Zagorka Markov, Miroslava Kojić
Visoka škola strukovnih studija za obrazovanje
vaspitača, Kikinda, Srbija
Autorke rada pokušavaju sa aspekta sopstvene pedagoške
prakse da ukažu na resurse individualnog obrazovnog plana. Ali,
i na nedovoljnu inicijativu roditelja da iskoriste zakonsku mogućnost da svojoj deci obezbede optimalne uslove za razvoj njihovih
bioloških potencijala. One u tom pravcu daju predloge kako da se
stimulišu roditelji i staratelji da prihvate individualni obrazovni
plan kao kompatibilni oblik timskog rada u predškolskim ustanovama i školama. U središe stimulisanja roditelja i staratelja one
stavljaju vaspititače i nastavnike čiji zadatak je da ukažu na pozitivne strane individualizovane podrške. Pored ovoga roditeljima
i starateljima treba naznačiti da inkluzivni proces destigmatizuje
njihovo dete. Pružanje mogućnosti da se deca obrazuju po individualnom obrazovnom planu treba shvatiti kao privilegiju, a ne
kao označavanje nečije različitosti. Senzibilisanje roditelja dece
tipičnog razvoja i vršnjaka dece sa smetnjama u razvoju olakšale bi primenu ovog akta. Autorke smatraju da predrasude i sterotipi roditelja/staratelja, vaspitača, nastavnika i šire zajednice
inhibiraju primenu individualnog obrazovnog plana. Kvalitetna
edukacija prosvetnih radnika i stvaranje pozitivnog socijalnog
okruženja doprineli bi da se individualni obrazovni plan prihvati
kao pozitivno jurističko i praktično sredstvo za podsticanje biopsiho-socijalnog razvoja dece sa smetnjama u razvoju.
Ključne reči: individualni obrazovni plan
68
STAVOVI I MIŠLJENJA UČENIKA
O PRIMENI INDIVIDUALNIH
OBRAZOVNIH PLANOVA ZA DECU
SA POSEBNIM POTREBAMA U
OBRAZOVANJU I VASPITANJU
Violeta Petković
Pedagoški zavod Vojvodine, Novi Sad, Srbija
U radu su predstavljeni rezultati istraživanja stavova i mišljenja učenika o realizaciji Individualnih obrazovnih planova namenjenih deci sa posebnim potrebama u obrazovanju u osnovnim
školama. Jedan od značajnih faktora primene individualnog obrazovnog plana sa i bez prilagođenih standarda postignuća usmeren je na obezbeđivanje kavaliteta nastave za sve učenike. Efekti
primene individualnih obrazovnih planova u mnogome su uticali
na motivaciju učenika, pozitivnu interakciju i uključenost u svakodnevne školske i vanškolske aktivnosti. Istraživanjem je obuhvaćeno 110 učenika trećeg i četvrtog razreda iz osnovnih škola u
Novom Sadu u kojima se nastava realizuje po važećim nastavnim
planovima i programima za osnovnu školu u Republici Srbiji. Rezultati ukazuju na podeljena mišljenja i stavove vršnjaka prema
primeni individualnih obrazovnih planova za decu sa posebnim
potrebama u obrazovanju i vaspitanju i visoku motivisanost za
dodatnu podršku u školskim i vanškolskim aktivnostima.
Ključne reči: individalni obrazovni plan, deca sa posebnim
potrebama u obrazovanju i vaspitanju, mišljenja i stavovi
69
STRUKTURA PORODICE, AKADEMSKA
I KREATIVNA POSTIGNUĆA DECE
S LAKOM INTELEKTUALNOM
OMETENOŠĆU
Sanja Gagić, Mirjana Japundža-Milisavljević
Univerzitet u Beogradu - Fakultet za specijalnu
edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Imajući u vidu saznanja do kojih su došla istraživanja o uticaju porodičnih
varijabli na lični i profesionalni razvoj deteta, mora se postaviti pitanje kakve
su mogućnosti porodice u ostvarivanju obrazovne uloge ako se imaju u vidu
negativne promene koje su zahvatile porodicu, pre svega narušena struktura.
Ovo istraživanje je sprovedeno sa ciljem da se utvrdi povezanost između strukture porodice i školskog uspeha, kao i povezanost strukture porodice i vizuelnog izražavanja kod dece s lakom intelektualnom ometenošću.
Uzorkom je obuhvaćeno 69 učenika s lakom intelektualnom ometenošću iz
četiri beogradske osnovne škole za decu ometenu u intelektualnom razvoju,
oba pola, kalendarskog uzrasta od 8-16 godina. Kreativnost je procenjena Urban-Jelenovim testom crtanja. Iz školske dokumentacije preuzeti su podaci o
strukturi porodice, opštem školskom uspehu i ocene iz likovne kulture.
Jednofaktorskom analizom varijanse nije utvrđeno da se razlike u školskom postignuću mogu pripisati tipu porodične strukture iz koje učenik potiče (p=0,783). Statistički značajne razlike nisu dobijene ni kada je u pitanju
povezanost strukture porodice sa ocenom iz likovne kulture (p=0,171) i kreativnošću kod dece s lakom intelektualnom ometenošću (p=0,161).
S obzirom da nije uočena razlika između učenika koji potiču iz potpunih
porodica i učenika koji potiču iz nepotpunih porodica kada se radi o opštem
školskom postignuću, postignuću iz likovne kulture i kreativnosti, dobijeni
rezultati ukazuju na mogućnost neadekvatne podele porodica na osnovu njihovog sastava, odnosno celovitosti. Naime, novije studije pokazuju da je sve
veći broj nepotpunih porodica u kojima postoji učešće oba roditelja, a s druge
strane postoje potpune porodice u kojima jedan roditelj skoro da ne učestvuje
u vaspitanju i obrazovanju dece. Takođe, moguće je da edukatori imaju niže
kriterijume pri vrednovanju rada učenika iz nepotpunih porodica u inicijalnim nivoima obrazovanja u cilju kompenzovanja deficijentnosti strukture nepotpune porodice.
Ključne reči: struktura porodice, školski uspeh, likovna kultura, kreativnost,
laka intelektualna ometenost
70
FORSIRANA REKOGNICIJA KOD
DECE S LAKOM INTELEKTUALNOM
OMETENOŠĆU
Mirjana Japundža-Milisavljević,
Aleksandra Đurić-Zdravković, Sanja Gagić
Univerzitet u Beogradu - Fakultet za specijalnu
edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Pamćenje je osnovni dinamičan kognitivni sistem, koji u sebe uključuje
proces prijema, obrade i skladištenja različitih informacija koje se po potrebi mogu prepoznati i reprodukovati. Rekognicija je najjednostavnija manifestacija pamćenja, zasniva se na prepoznavanju objekta, pojave ili informacije
koja je deo ranijeg iskustva.
Istraživanje prikazano ovim radom ima za cilj da ispita relacije kalendarskog
uzrasta i forsirane rekognicije kod dece s lakom intelektualnom ometenošću.
Uzorak je sačinjavalo 124 ispitanika s lakom intelektualnom ometenošću,
uzrasta od 8 do 16 godina, oba pola. Za procenu forsirane rekognicije primenjen je Rejov test verbalnog učenja (Rey Auditory verbal learning test), koji
se sastoji iz liste 15 imenica (Lista A) i interferentne liste od 15 reči (lista B).
Forsirana rekognicija se daje posle šestog ponavljanja i sastoji se od liste od 50
reči među kojima su sve reči sa lista A i B kao i semantički i fonemski slične
reči. Ispitanik treba da za svaku reč kaže da li je bila na spisku A ili nije. Ostali
podaci dobijeni su standardnom analizom pedagoške dokumentacije.
Osnovni rezultati ukazuju da se broj prepoznatih reči kod dece s lakom
intelektualnom ometenošću povećava do 14 godine nakon čega dolazi do stagniranja. Najmlađa grupa ispitivane dece, uzrasta od 8 do 9,11 godina u proseku prepoznaje do pet reči, dok sedam reči prepoznaje nešto starija grupa
(10-11,11godina). Najveći broj tačno prepozantih reči nalazimo u uzrastnoj grupi dece od 12 do 13, 11 godina, dok se u sledećoj kalendarskog grupi (14-16) broj
tačno ponovljenih reči ne povećava u odnosu na prethodnu uzrasnu grupu.
Obe grupe prepozanju u proseku po jedanaest reči. Minimalan i maksimalan
broj tačno prepoznatih reči po svim grupama je ujednačen. Dobijena je visoko
statstički značajna povezanost (χ2=14.138 p=0.003 za df=3; ф=0.337) između
dece različitog kalendarskog uzrasta na testu procene forsirane rekognicije,
što ukazuje da deca iz uzrastne grupe 12-13,11 god. najbolje rešavaju test.
Ključne reči: forsirana rekognicije, laka intelektualna ometenost
Napomena: Rad je nastao u okviru projekata „Socijalna participacija osoba sa intelektualnom ometenošću“ (br. 179017), ‘’Kreiranje Protokola za procenu edukativnih potencijala dece
sa smetnjama u razvoju kao kriterijuma za izradu individualnih obrazovnih programa’’, (br.
179025), koje finansira Ministarstvo prosvete i nauke Republike Srbije.
71
IGRA U NASTAVI ZA DECU OMETENU U
INTELEKTUALNOM RAZVOJU
Danijela Krstić, Iva Šarac, Suzana Miković
Student master studija, Univerzitet u Beogradu –
Fakultet za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju,
Beograd, Srbija
Dečja igra, kao višedimenzionalna aktivnost koju karakterišu
motivacija, unutrašnja kontrola, ekspresivnost, simboličnost i samovođenje, presudan je činilac obogaćivanja dečjeg iskustva i prilika za učenje i razvoj. Igru treba inkorporirati u nastavu za decu
ometenu u intelektualnom razvoju jer ima edukativni karakter
i predstavlja specifičan oblik učenja, ukoliko sadržaje nastavnih
programa realizujemo u strukturisanom okruženju, uz podršku,
podsticaj, usmeravanje odraslih i dobro poznavanje psihofizičkih
sposobnosti i interesovanja svakog deteta.
U ovom radu je razmatran značaj igre u nastavi za decu ometenu u intelektualnom razvoju. Sadržaje nastavnih programa moguće je realizovati kroz igrovne aktivnosti, uz podršku, podsticaj,
usmeravanje odraslih i dobro poznavanje psihofizičkih osobenosti svakog deteta. Putem igre decu usmeravamo na njima zanimljivu, intelektualno podsticajnu aktivnost, kojoj oni pristupaju
sa puno pažnje i usredsredjenosti, i koja i učenike i edukatore vodi
kroz zanimljiv proces usvajanja i prezentovanja nastavnih sadržaja. Dok se deca igraju ona stiču nova iskustva, istražuju svet oko
sebe i sopstvene mogućnosti, uče, otkrivaju, stvaraju. Igre se primenjuju pri ponavljanju i usvajanju različitih nastavnih sadržaja
na svim nivoima školovanja. Tokom igara se može primenjivati
individualan rad, rad u parovima ili grupni rad. U zavisnosti od
vrste i cilja igre, kod učenika se u igri razvijaju različite sposobnosti, kao što su opažanje, održavanje pažnje, shvatanje prostornih
odnosa, uzročno-posledičnih veza. Igra pomaže u razvoju govora,
utiče i na pravilan rast i razvoj, na razvoj motoričkih sposobnosti
i spretnosti.
Ključne reči: kreativna nastava, igre, intelektualna ometenost
72
PRIMENA MAGIČNE RAČUNALJKE
U NASTAVI I DEFEKTOLOŠKOM
TRETMANU
Tatjana Grumić1, Milena Karović-Banjac2
1
OŠ „Dr Dragan Hercog“, Beograd, Srbija
2
Institut za mentalno zdravlje, Beograd, Srbija
Magična računaljka je izum profesora matematike Milana Samardžića iz Knića. Za razrednu računaljku je dobio srebrnu, a za
individualnu magičnu računaljku zlatnu medalju Saveza pronalazača Srbije.
Magična računaljka poboljšava kvalitet nastave, jer na jednostavan i efikasan način pomaže đacima da savladaju najteži
problem u nastavi početne matematike - sabiranje i oduzimanje
prirodnih brojeva do sto, sa prelazom preko desetice. Postojanje
razredne, odnosno individualne računaljke, omogućava različite
oblike interakcije nastavnika i učenika, što je posebno značajno
za rad sa decom sa smetnjama u razvoju.
Magična računaljka je zidna, metalna tabla, na kojoj su obeležena polja predviđena za postavljanje deset desetica (po pet sa
leve i desne strane). Dve desetice sadrže po deset magnetnih pločica – jedinica, jednostavnih za manipulaciju. Svaka od ostalih
osam desetica je magnetna ploča na kojoj su jedinice samo vizuelno prikazane.
Korišćenje ove računaljke, kod učenika angažuje čulo vida i dodira. omogućava da shvate formiranje pojma broja, jednakobrojnih
skupova, korišćenje znakova =, <, >, savladavanje računskih operacija sabiranja i oduzimanja u okviru prve desetice, rešavanje jednostavnih jednačina, i doprinosi da stečena znanja budu trajna.
Magična računaljka je našla primenu i u defektološkom tretmanu za vežbanje fine motorike i razvijanje početnih matematičkih pojmova kod dece mlađeg uzrasta: razvrstavanje po boji, opažanje i shvatanje prostora i prostornih odnosa, formiranje pojma
skupa, pojma broja, razvijanje pojmova geometrijskih oblika itd.
Ključne reči: magična računaljka, nastava matematike,
defektološki tretman
73
PRIMENA MODELA GRUPNOG RADA U
OBRNUTOM DIZAJNU U NASTAVI SVET
OKO NAS U MLAĐIM RAZREDIMA
OSNOVNE ŠKOLE
Živorad Milenović1, Mirjana Jeftović2
1
Univerzitet u Prištini - Učiteljski fakultet u
Prizrenu, Prizren, Srbija
2
Univerzitet u Istočnom Sarajevu - Filozofski
fakultet na Palama, Pale, Bosna i Hercegovina
Za razliku od tradicionalne nastave koja se izvodi utvrđenim
hronološkim redosledom (uvođenje učenika u nastavu, obrada
programskih sadržaja, ponavljanje, vežbanje i vrednovanje ishoda nastave), ovaj model inkluzivne nastave podrazumeva njeno
planiranje u obrnutom dizajnu. Primena ovog modela u nastavi
u mlađim razredima osnovne škole, prikazana je na praktičnom
primeru obrade nove nastavne jedinice Šuma, u nastavi Svet oko
nas u 1. razredu osnovne škole. Mikrostruktura plana nastave u
obrnutom dizajnu ima četiri stadijuma: 1) identifikacija očekivanih rezultata, 2) određivanje prihvatljivih dokaza da su rezultati
nastave postignuti, 3) planiranje iskustva aktivnog učenja i delotvornog poučavanja i 4) određivanje materijalno-tehničke osnove nastave. Struktura i tok nastavnog procesa po ovom modelu
inkluzivne nastave, sprovodi se u šest koraka: 1) uvod u nastavni
rad, 2) formiranje grupa i podela zadataka za rad, 3) inkluzivni
rad učenika u grupi, 4) izveštavanje grupa, zajedničke završne
aktivnosti i 6) petominutno proveravanje znanja. Ishodišni i procesualni kvaliteti rada učenika utvrđuju se u okviru 5. i 6. koraka.
Na kraju časa zadaju se domaći zadaci učenicima.
Ključne reči: tradicionalna nastava, inkluzivna nastava, planiranje
nastave u obrnutom dizajnu, modeli inkluzivne nastave, model
grupnog rada, nastava Svet oko nas
74
PRIMENA MODELA INTERAKTIVNE
TANDEMSKE INKLUZIVNE NASTAVE
U NASTAVI SVET OKO NAS U MLAĐIM
RAZREDIMA OSNOVNE ŠKOLE
Mirjana Jeftović1, Živorad Milenović2
1
Univerzitet u Istočnom Sarajevu - Filozofski
fakultet na Palama, Pale, Bosna i Hercegovina
2
Univerzitet u Prištini - Učiteljski fakultet u
Prizrenu, Prizren, Srbija
Tradicionalna nastava izvodi se utvrđenim hronološkim redosledom (uvođenje učenika u nastavu, obrada programskih sadržaja, ponavljanje, vežbanje i vrednovanje ishoda nastave). Za razliku
od tradicionalne, inkluzivna nastava izvodi se prema mikrostrukturi plana nastave u obrnutom dizajnu. Primena modela interaktivne tandemske inkluzivne nastave, u ovom je radu prikazana na
praktičnom primeru obrade nove nastave jedinice Kako nastaju
oblaci, u nastavi Svet oko nas u 2. razredu osnovne. Mikrostruktura plana nastave u obrnutom dizajnu ima četiri stadijuma: 1)
identifikacija očekivanih rezultata, 2) određivanje prihvatljivih
dokaza da su rezultati nastave postignuti, 3) planiranje iskustva
aktivnog učenja i delotvornog poučavanja i 4) određivanje materijalno-tehničke osnove nastave. Zajedničke aktivnosti učitelja i
učenika na nastavnom času sprovode se u sedam koraka: 1) zajedničke uvodne aktivnosti, 2) interaktivni tandemski rad na diferenciranim vežbama, 3) kooperativno vrednovanje odgovora i
rešenja i 4) zajedničke završne aktivnosti. Na kraju časa, utvrđuju
se ishodišni i procesualni kvaliteti rada učenika i zadaju se domaći zadaci učenicima.
Ključne reči: inkluzivna nastava, planiranje nastave u obrnutom
dizajnu, modeli inkluzivne nastave, interaktivna nastava, tandemska
nastava, nastava Svet oko nas
75
STILOVI UČENJA UČENIKA SA
OMETENOŠĆU U SREDNJOJ ŠKOLI
Svetlana Tanacković1, Srđan Smiljanić2 , Milica Šović2
1
ŠOSO „Milan Petrović“ sa domom učenika, Novi Sad, Srbija
2
Student, Univerzitet u Novom Sadu – Medicinski fakultet,
Katedra za specijalnu rehabilitaciju i edukaciju, Novi Sad, Srbija
Stilovi učenja su kognitivne, afektivne i fiziološke crte ličnosti
koje predstavljaju relativno trajan indikator kako učenici opažaju
i kako se odnose prema sredini koja služi kao izvor znanja. Korišćenje stila učenja koji osobi najviše odgovara omogućava lakše i
brže usvajanje obrazovnih sadržaja.
Cilj istraživanja je bio utvrđivanje dominantnog stila učenja
učenika srednjoškolskog uzrasta i poređenje stilova učenja učenika sa višestrukom ometenošću sa vršnjacima tipičnog razvoja.
Uzorak su činila 62 učenika srednje škole, koji su bili podeljeni u dve grupe. Eksperimentalnu grupu je činio 31 učenik ŠOSO
„Milan Petrović“ u Novom Sadu, a kontrolnu grupu su činili učenici Srednje medicinske škole „7. april” u Novom Sadu. Obe grupe
su bile ujednačene po polnoj i uzrasnoj distribuciji. Za prikupljanje podataka korišćen je upitnik „Stilovi učenja” koji se sastoji od
45 pitanja.
Rezultati istraživanja su pokazali da kod dece sa višestrukom
ometenošću postoji više dominantnih stilova učenja, ali da je najučestaliji taktilno-kinestetski stil, dok se kod učenika tipične populacije izdvaja samo jedan dominantan stil učenja, društvenoindividualni.
Istraživanje stilova učenja je značajno jer dokazuje različitost u
prijemu, obradi i čuvanju informacija kod učenika sa višestrukom
ometenošću, a poznavanje istih nam može pomoći u planiranju
i realizaciji nastave. Rezultati ovog istraživanja otvaraju vrata za
dalja istraživanja u ovoj oblasti i mogućem poređenju određenih
stilova učenja i školskog postignuća.
Ključne reči: stilovi učenja, višestruka ometenost, srednja škola
76
STAVOVI UČENIKA I RODITELJA O
KVALITETU NASTAVE U
SREDNJOJ ŠKOLI
Zorana Radovanović
Srednja zanatska škola, Beograd, Srbija
Istraživanje sprovedeno u „Srednjoj zanatskoj školi“ u Beogradu, u periodu
april-maj 2012. godine, imalo je za cilj da ispita stavove učenika, adolescenata
sa lakom intelektualnom ometenošću, o školi i učenju, da utvrdi u kojoj meri
su učenici sa lakom intelektualnom ometenošću zadovoljni znanjima koja dobijaju u školi, da li imaju razvijene radne navike, kao i da li obrazovanje koje
dobijaju, utiče na njihovo osamostaljivanje, i mogućnost da se po završetku
školovanja zaposle i samostalno obavljaju delatnost za koju su obučavani.
Sa namerom da se utvrdi u kolikoj meri se stavovi učenika sa lakom intelektualnom ometenošću poklapaju sa stavovima odraslih o školi, učenju i radnim navikama, u istraživanje su uključeni i roditelji, odnosno odrasle osobe
koje su u stalnom kontaktu sa učenicima.
Istraživanjem je obuhvaćeno 163 učenika i to: 94 (57,7%) učenika muškog
pola, i 69 (42,3%) učenika ženskog pola. Istraživanjem su obuhvaćeni učenici jednogodišnjeg osposobljavanja za rad, prve, druge i treće godine, i to:
60 (36,8%) učenika jednogodišnjeg osposobljavanja za rad, 56 (34,4%) učenika prve godine, i 47 (28,8%) učenika druge i treće godine. Istraživanjem je
obuhvaćeno 136 odraslih osoba i to: 48 (35,3%) ispitanika muškog pola i 88
(64,7%) ispitanika ženskog pola.
Kao instrumenti istraživanja korišćeni su posebno konstruisani upitnici
koje su učenici i roditelji anonimno popunjavali. Za opisivanje ispitivanog
uzorka korišćene su metode deskriptivne statistike.
Rezultati istraživanja su pokazali da obe grupe ispitanika imaju jednaku
potrebu da iskažu svoje stavove vezane za školu i učenje.
Osobe koje brinu o adolescentima sa lakom intelektualnom ometenošću u
velikoj meri se oslanjaju na školu kao obrazovnu instituciju.
Većina osoba koje brinu o adolescentima sa lakom intelektualnom ometenošću, smatra da ne postoje jednaki uslovi prilikom zapošljavanja mladih sa
intelektualnom ometenošću u odnosu na osobe tipične populacije.
Primetan je nedostatak kritičkog mišljenja adolescenata sa lakom intelektualnom ometenošću.
Ključne reči: škola, adolescenti, roditelji
77
SAMOEFIKASNOST NA PRAKTIČNOJ
NASTAVI KOD UČENIKA SA LAKOM
INTELEKTUALNOM OMETENOŠĆU
Biljana Milanović-Dobrota, Marina Radić-Šestić
Univerzitet u Beogradu - Fakultet za specijalnu
edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Empirijska istraživanja iz oblasti samoefikasnosti ukazala su na visoku
korelEmpirijska istraživanja iz oblasti samoefikasnosti ukazala su na visoku
korelaciju sa obrazovnim i radnim postignućima, kako osoba opšte populacije tako i osoba sa intelektualnom ometenošću. Osnovni cilj rada je utvrditi kako učenici sa lakom intelektualnom ometenošću percipiraju sopstvenu
efikasnost na praktičnoj nastavi, u odnosu na pol, nivo intelektualnog funkcionisanja i uspeh na praktičnoj nastavi. Uzorkom je obuhvaćeno 120-oro
učenika sa lakom intelektualnom ometenošću (62 ili 51,7% je muškog i 58
ili 48,3% ženskog polа), druge (61/50,83%) i treće godine (59/49,17%) koji se
profesionalno osposobljavaju za rad. Adaptiranim Upitnikom o samoefikasnosti na obuci (Self-Efficacy to Regulate Training, Bandura, 2006) procenjen
je uticaj negativnih faktora (umora, lošeg vremena, uznemirenosti, povreda,
porodičnih problema i dr.) na efikasnost učenika pri obavljanju radnih zadataka tokom praktične nastave. U statističkoj obradi podataka korišćena je metoda deskriptivne statistike, neparametrijska metoda (Kruskal-Wallis test),
relijabilna analiza i koeficijent korelacije. Najviše negativnog uticaja prilikom
obuke za rad ima njihov osećaj umora (37,5%) i nedostatak podrške vršnjaka
(38%), dok najbolje rade nakon odmora tj. češćih pauza u radu (37,5%). Rezultati istraživanja pokazuju da veći nivo percipirane efikasnosti na praktičnoj
nastavi imaju ispitanici sa odličnim uspehom iz praktične nastave (p=0.002)
i učenici sa višim (61-70 IQ) nivoom intelektualnog funkcionisanja (p=0.038).
Statistički značajne razlike u odnosu na pol ispitanika nisu pronađene. Zbog
toga je neophodno da se blagovremenom procenom identifikuju aspekti u
kojimа im je potrebna dodаtnа pomoć i podrškа. Ulogu u pozitivnom uticaju
na razvoj samoefikasnosti imaju svi stručnjaci uključeni u proces profesionalnog osposobljavanja, a primarno radni instruktori, jer mogu reprogrаmirаti
vаspitne metode, reorganizovati strukturu praktične nastave i implementirati didaktičke inovacije u radu, što bi omogućilo transfer samoefikasnosti na
radnom mestu i sticanje kontrole nad ličnim razvojem karijere.
Ključne reči: učenici sa lakom intelektualnom ometenošću,
samoefikasnost, praktična nastava
78
SAVREMENA TEHNOLOGIJA KAO
PODRŠKA U OBRAZOVANJU UČENIKA
SA DODATNIM OBRAZOVNIM
POTREBAMA
Aleksandra Maksimović
Visoka škola strukovnih studija za vaspitače,
Šabac
Pitanje upotrebe savremene informaciono-tehnološke opreme u funkciji
podrške primene inkluzivnog obrazovanja poslednjih nekoliko decenija jeste
predmet brojnih istraživanja. Sa jedne strane, promovišu se najnoviji visoko
tehnološki proizvodi, a sa druge strane insistira se na značaju obuke nastavnika
za uspešnu primenu ove tehnologije. Poznate kompanije, kao što su Microsoft,
AOL, Apple uključuju se u škole kroz sponzorisane programe i materijale. Ove
kompanije nude softvere i različite uređaje koji mogu olakšati proces obrazovanja učenicima sa dodatnim obrazovnim potrebama (Williamson, Payton,
2009). Istovremeno, istraživači sa vodećih svetskih univerziteta promovišu
značaj upotrebe tehnoloških sredstava u radu sa učenicima sa dodatnim obrazovnim potrebama i ističu ulogu nastavnika u tom procesu. Lani Florian (Florian, 2004), profesorka Kembridž Univerziteta, upozorava da je uloga tehnologije
u obrazovanju mnogo veća od prolazne mode i akcentuje da pravilna upotreba informacione tehnologije olakšava zadovoljavanja obrazovnih potreba svih
učenika. Istovemeno, ona naglašava da tehologija sama po sebi ne dovodi do
značajnih promena u radu sa učenicima sa smetnjama u razvoju, već da je akcenat na obuci i podršci nastavnika. Slično ističu i Benigno i saradnici (Benigno at all, 2007) u prikazu nacionalne studije u Italiji o stavovima nastavnika o
odnosu novih tehnoloških dostignuća i inkluzije u obrazovanju. Rezultati ovog
istraživanja pokazali su da nastavnici kao najveće smetnje za uspešnu primenu
savremenih tehnoloških dostignuća u inkluzivnom obrazovanju vide: nedostatak vremena, nedovoljno znanja o potencijalno pedagoški korisnoj uporebi tehnologije i nedovoljno znanja o postojećim softverima i tehnološkim sredstvima.
Osnovna ideja ovog rada jeste da se ukaže na značaj adektvanog obrazovanja
studenata koji će biti uključeni u vaspitno-obrazovni rad (budućih vaspitača,
učitelja i nastavnika) za primenu i sticanje novih saznanja o tehnologiji koja podržava i olakšava uključivanje u vaspitno-obrazovni proces i postizanje visokih
rezultata učenika sa dodatnih obrazovnim potrebama.
Ključne reči: informaciona tehnologija, učenici sa dodatnim obrazovnim
potrebama, nastavnici
79
ASISTIVNA TEHNOLOGIJA - NASTAVA,
KOMUNIKACIJA, VEŽBANJE
Mira Stevanović, Jelena Tapušković
OŠ „Novi Beograd“, Beograd, Srbija
Iako se asistivna tehnologija najčešće definiše kao skup motoričkih pomagala, hardvera, softvera i drugih perifernih uređaja
radi obezbeđivanja pristupa informacionim tehnologijama ljudima sa hendikepom, mi smo je shvatili kao korišćenje svih dostupnih uređaja koji će pokrenuti i motivisati učenika sa teškoćama
u razvoju da istražuje svet oko sebe dajući mu novi vid slobode.
U tu svrhu želeli smo da prezentujemo primenu pojedinih uređaja i softvera koji se primenjuju u našoj školi, vodeći računa da
korišćenje istih bude efikasno, jeftino i zabavno za učenika.
Primer 1: Kontrola računara pokretima glave
Primer 2: Tablet računar kao komunikator za decu koja ne govore
Primer 3: Upotreba igračke konzole xbox kod dece sa teškoćama u kretanju
Zaključak: Koristeći besplatne aplikacije i prateći trendove u
informacionim tehnologijama moguće je pronaći i modifikovati
softvere za svakog učenika. Asistivna tehnologija je veoma široko
polje i što su teškoće učenika veće, to je primena uređaja i pomagala značajnija. Važno je staviti u funkciju sve postojeće resurse,
pametno birati nove uređaje i bogatiti sadržaj koji se na ovaj način
učenicima prezentuje.
Ključne reči: asistivna tehnologija, nastava, komunikacija,
vežbanje
80
SERVIS ZA PODRŠKU ASISTIVNIM
TEHNOLOGIJAMA U INKLUZIVNOM
PROCESU
Slavica Marković, Dragana Pašćan
SOŠO „Milan Petrović“ sa domom učenika,
Novi Sad, Srbija
Prateći trendove i potrebe škola se razvijala i proširivala svoje delatnosti,
SPrateći trendove i potrebe škola se razvijala i proširivala svoje delatnosti, Servisni centar ŠOSO ”Milan Petrović”, pruža usluge deci sa smetnjama u razvoju,
njihovim roditeljima i porodici, mladima sa invaliditetom i stručnjacima koji se
bave ovom populacijom u oblasti pravne, zdravstvene i socijalne zaštite.
Donošenjem Zakona o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja, otpočela je
reforma obrazovnog sistema, garantujući pravo na obrazovanje sve dece bez obzira na vrstu i stepen smetnje u razvoju. Upravo je to dovelo do uključivanja većeg
broja učesnika sa višestrukim smetnjama u obrazovni sistem, na svim nivoima.
Povezivanjem sa drugim školama, putem Servisa za podršku učenicima u
redovnim školama, zajedničkom izradom pojedinih IOP-a, definisana je potreba za asistivnim tehnologijama, a sve je to dovelo do formiranja Servisa za
podršku asistivnim tehnologijama.
Usluge Servisa su:
• procena adekvatnog pomagala za svakog pojedinca
• pružanje konsultativnih usluga prilikom nabavke opreme
• obuka dece i učenika za rad sa izabranim pomagalom
• obuka nastavnika za podršku i održavanje asistivne tehnologije u računarskim učionicama
• obuka roditelja za izbor i upotrebu asistivne opreme
• obuka kadrova iz drugih institucija ili zainteresovanih građana za sticanje znanja za korišćenje, upotrebu i održavanje asistivne opreme
Usvajanjem Zakona o profesionalnoj rehabilitaciji i zapošljavanju osoba sa
invaliditetom i veće zapošljivosti osoba sa invaliditetom, ukazala se potreba
za pružanje podrške na radnom mestu (procena radnog mesta, kao i potreba
za asistivnom tehnologijom). Asistivna tehnologija omogućava osobama sa
invaliditetom da iskažu svoje pune kapacitete.
Proširene su usluge Servisa:
• pružanje konsultativnih usluga osobama sa invaliditetom
• prilagođavanje radnog mesta zaposlenim osobama sa invaliditetom
• obuka poslodavaca i socijalnih partnera za procenu, izbor i upotrebu
asistivnih tehnologija
Ključne reči: asistivna tehnologija, servisna podrška
81
ASISTIVNE TEHNOLOGIJE U RADU SA
VIŠESTRUKO OMETENOM DECOM
Vojislav Todorović 1, Milosav Adamović 2 ,
Miodrag Stošljević 2
1
OŠ „Dušan Dugalić, Beograd, Srbija
2
Univerzitet u Beogradu - Fakultet za specijalnu
edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Razvoj digitalne tehnologije u poslednjoj deceniji unapredio je
i rad u obrazovnim uslovima. Asistivna tehnologija kao deo digitalne tehnologije pruža punu podršku u radu sa decom ometenom u razvoju. Ona predstavlja prirodnu ili veštačku supstancu,
odnosno sklop prirodnih i veštačkih uslova putem kojih se ostvaruje komuniciranje. Asistivna tehnologija u obrazovnom procesu nalazi različite primene: od nastavnih programa za učenje i
vežbe, baza podataka i alata, preko igara za učenje do kompleksnih komunikacijskih procesa. Ona nam je omogućila proces pretvaranja analognih signala u binarni kod, koji razumeju i koriste
elektronska kola informatičkih uređaja. Sastavni deo digitalnih
medija su i asistivne tehnologije i njihova primena u školskim
uslovima. Ovakva tehnologija pruža bolju mogućnost rada sa decom ometenom u razvoju u metodici rada, kako u nastavnim tako
i u vannastavnim aktivnostima. Osnovna škola „Dušan Dugalić“
primenjuje način rada sa asistivnom tehnologijom na preko 70%
ukupnog broja učenika koji su višestruko ometeni. Više i niže
kognitivne funkcije se pospešuju kod dece sa višestrukom ometenošću pri radu sa digitalnom tablom, tablet računarima kao i
relaksacijom u senzornoj sobi. Primena ovih sredstava sa tradicionalnim načinom učenja i rada u školi pruža nam mogućnost
savladavanja određenih tematskih celina koje su potrebne deci sa
posebnim potrebama.
Ključne reči: asistivne tehnologije, ometenost u razvoju
82
„OTVORETE GI PROZORCITE“ ULOGA SERVISNE SLUŽBE U PROCESU
INKLUZIVNOG OBRAZOVANJA
Radmila Stojkovska-Aleksova
„Otvorete gi prozorcite“, Skoplje, Makedonija
„Otvorete gi prozorcite“ je servisna služba za podršku učenicima i studentima sa različitim vidovima hendikepa u inkluzivnom
obrazovanju, primenom asistivnih tehnologija (hardver i softver) i
individualnim pristupom pri radu na kompjuteru. U okviru organizacije postoji Centar za asistivnu tehnologiju koji pruža sledeće
usluge: direktan rad sa korisnicima, savetodavni rad sa roditeljima
i konsultativna podrška nastavnicima i članovima stručnih timova
u školama. Pri radu sa korisnicima se koristi individualni pristup
baziran na proceni i izradi individualnih planova za rad za svakog
korisnika. Korisnici posećuju Centar jednom do dva puta nedeljno
i sa njima se radi u sesijama koje traju od 60 do 90 minuta.
Problem ovog istraživanja je uloga servisne službe za asistivnu tehnologiju u procesu inkluzivnog obrazovanja za učenike i
studente sa različitim vidovima hendikepa. Cilj istraživanja je da
se prezentuju pozitivni efekti i primeri od značaja u okviru usluga koje pruža Centar za poboljšanje razvojnih i obrazovnih mogućnosti dece sa hendikepom uključene u redovno obrazovanje.
Korišćen je kvantitativno-kvalitativan pristup u istraživanju, sa
sledećim metodama i tehnikama: analiza dokumentacije, intervjui sa relevantnim akterima (korisnici, nastavnici, roditelji), kao
i studija slučaja sa korisnikom sa hendikepom koji je učenik u redovnom obrazovanju.
Rezultati su pokazali da usluge koje pruža Centar pozitivno
utiču na celokupan razvoj korisnika (kognitivne sposobnosti, motorika, govor i komunikacija, socijalizacija, sposobnosti samozbrinjavanja) i na obrazovanje (opismenjavanje, učenje osnovnih matematičkih pojmova, izražavanje, uključenost).
Ovim radom se ukazuje na značaj servisne službe kao relevantnog i neophodnog aktera u procesu sprovođenja inkluzivnog
obrazovanja.
Ključne reči: asistivna tehnologija, servisna služba, inkluzivno
obrazovanje, hendikep
83
ASISTIVNA TEHNOLOGIJA U FUNKCIJI
EDUKACIJE I REHABILITACIJE DECE I
ODRASLIH SA SMETNJAMA U RAZVOJU
Ana Đorđević, Dragana Mitrović, Neda Bruzulović,
Aleksandra Vuković
Student, Univerzitet u Beogradu - Fakultet za
specijalnu edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Pod asistivnom tehnologijom podrazumeva se svaki proizvod,
deo opreme ili sistem, bez obzira da li se upotrebljava u izvornom
obliku, modifikovanom ili prilagođenom, koji se koristi kod dece
i odraslih sa smetnjama u razvoju u cilju kompezacije funkcionalnih ograničenjenja kao i prevazilaženja i poboljšanja sposobnosti
učenja, zatim poboljšanja mobilnosti, komunikacije, oko izbora i
kontrole u svom okruženju.
Svaki predmet iz našeg okruženja, ukoliko se može modifikovati i kao takav poboljšati funkcionisanje osobe, može se svrstati
pod asistivnu tehnolgiju. Značaj asistivne tehnologije je upravo u
tome što osobama koje je koriste povećava samostalnost, nezavisnost, pristup teško dostupnim ili do tada nedostupnim sadržajima, kao i aktivniji i i produktivniji život.
Asistivna tehnologija je primenjiva u najrazličitijim aspektima
života i zato se u nju mogu svrstati najrazličitija pomagala, od one
složene i skupe tehnologije, kao sto su prilagođeni kompjuterski
programi, interaktivne table, softverske aplikacije, do najjednostavnije i jeftine tehnologije, poput lupa, slika, fotografija i slicno.
Za upotrebu asistivne tehnologije neophodno je obaviti evaluaciju potreba, pribaviti i navići se na sredstva asistivne tehnologije, koordinisati terapije i intervencije sa sredstvima asistivne
tehnologije, trening i tehnička pomoć za osobe i decu sa invaliditetom, kao i trening za ljude iz njihovog najbližeg okruženja i za
stručnjake koji su uključeni u rad sa ovim osobama.
Njena najrazličitija primena upravo govori o njenoj važnosti u
edukaciji i rehabilitaciji dece i odraslih sa smetnjama u razvoju,
što i navodi na činjenicu da je ovo oblast u koju se treba ulagati i
širiti znanja kako bismo osobama i deci sa invaliditetom umnogome olakšali funkcionisanje.
Ključne reči: asistivna tehnologija, funkcionisanje, edukacija,
rehabilitacija
84
ASISTIVNA TEHNOLOGIJA INSTRUMENT ZA NAJBOLJE
OBRAZOVNE MOGUĆNOSTI
Magdalena Dimkova-Velevska
„Otvorete gi prozorcite“, Skoplje, Makedonija
Makedonske obrazovne vlasti intenzivno rade na kompjuterizaciji i modernizaciji obrazovnog sistema. Ove tendencije nose
mnoge novitete koji će unaprediti nastavu, no ostaje žal što su
učenici sa hendikepom ostavljeni po strani u ovom procesu. Kompjuteri koje ima svaka osnovna škola nisu dostupni „svakom učeniku” kao što to stoji u naslovu vladinog projekta.
Sa ciljem da se podstakne inkluzija i aktivno učešće učenika sa
hendikepom u redovnom osnovnom obrazovanju, projekat USAID-a „Jednak pristup za jednake mogućnosti”, sproveden je preko
organizacije „Otvorete gi prozorcite” i njime je opremljena 21 škola
sa asistivnim kompjuterskim sistemima i softverima i obučeno je
preko 400 ljudi, najviše nastavnika, za primenu asistivne tehnologije u radu sa učenicima sa hendikepom. Projektom je ostvarena
dobra saradnja sa relevantnim obrazovnim institucijama.
Aktivnosti evaluacije koje su bile sprovedene online upitnikom
i konferencijski, pokazale su da su detektovani pozitivni efekti,
formirani su zaključci i date preporuke za kompletno, sistemsko
korišćenje asistivne tehnologije u obrazovanju u Makedoniji. Podaci pokazuju da više od 200 učenika sa hendikepom koristi jedan
ili više asistivnih kompjuterskih sistema ili pristupnih softverskih
opcija, da više od 50% nastavnika primenjuje nove metode u radu
zasnovane na asistivnim informatičkim tehnologijama i da više od
90% roditelja učenika smatra da asistivna informatička tehnologija
pruža najviše koristi obrazovnim mogućnostima njihove dece.
Ovi podaci, kao i preporuke, biće predstavljeni u dokumentu
„Asistivna informatička tehnologija za veću inkluzivnost u obrazovanju: analiza i preporuke”, kojim će biti preneta iskustva i preko praktičnih primera će se pokazati kako tehnologija pomaže
ostvarivanju prava na obrazovanje učenicima sa hendikepom.
Ključne reči: inkluzija, asistivna informatička tehnologija, učenici
sa hendikepom
85
PROJEKAT „ZAJEDNO MOŽEMO VIŠE“
Renata Kos, Gordana Labaš, Natalija Luić,
Blaženka Maltar, Ines Žukina
Centar za odgoj i obrazovanje „Tomislav Špoljar“,
Varaždin, Hrvatska
Svi smo mi različiti, svi imamo različite sposobnosti i sklonosti. Rukovodeći se ovom mišlju, u Centru Tomislav Špoljar 2008. pokrenuli smo projekat
„Zajedno možemo više“. Osnovni cilj projekta je pružiti učenicima mogućnost da rade ono što vole. Ovakav način rada je nešto novo, daje mogućnost
izbora, razvija kreativnost, učenici razvijaju pozitivnu sliku o sebi.
Projekat se provodi tokom cele školske godine na teme: jesen, blagdani,
Uskrs. Učenici ovisno o svojim sklonostima biraju jednu od ponuđenih radionica: dramsku, kreativnu, kuvarsku. U projekt se uključuju učenici tri razna
posebna odeljenja koji su bliski po kalendarskoj dobi. Kraj teme uvek se obilježi završnom svečanosti na kojoj polaznici dramske radionice izvode svoj program, polaznici kreativne radionice izlažu svoje radove, te se svi goste slasticama koje su pripremili polaznici kuvarske radionice. Nakon završetka prve
godine projekta zaključili smo da su učenici reagirali pozitivno, svideo im se
ovakav način rada, razbili smo svakodnevnicu, postojala je veća motivisanost
za rad, zadovoljene su sve 4 potrebe (zabava, pripadnost, sloboda, moć).
Kako bismo nadopunili ovakav način rada i uveli nešto novo, tokom
2010/2011. u naš projekt uključili smo učenike redovne osnovne škole. Cilj
je bio saradnja učenika redovne škole i učenika sa umerenom mentalnom
ometenosti. Učenici su se sastajali 2 puta mesečno. Pripremili su priredbu za
učenike Centra povodom Dana osoba s posebnim potrebama, nastupili su na
priredbi za Dan Centra i išli na jednodnevni izlet na Ravnu goru. Po završetku
projekta zaključili smo: Nije bilo spontane komunikacije i integracije u nestrukturisanim aktivnostima. U socijalizacijskim igrama uz stručno vođenje
učitelja suradnja i komunikacija među učenicima je bila zadovoljavajuća.
U školskoj godini 2011/2012. projekt su počela provoditi sva posebna odeljenja i radna osposobljavanja. Tokom provođenja dodali smo nove teme, učenici menjaju radionice, menjaju se timovi zbog KD učenika.
Ovakvim načinom rada vidimo da „Zajedno možemo više“.
Ključne reči: projekat, posebna odeljenja, saradnja
86
PORODICA DETETA SA SMETNJAMA U
MENTALNOM RAZVOJU.
STAVOVI I EMOCIONALNE REAKCIJE
PREMA OMETENOJ DECI
Bogoljub Radovanović
Srednja zanatska škola, Beograd, Srbija
Osobe sa smetnjama u mentalnom razvoju ispoljavaju određene
smetnje i poremećaje kako u odnosu na svoju ličnost, tako i u odnosu
na porodicu i šire okruženje. Zbog toga je važno utvrditi da li su te
smetnje i poremećaji posledica dominantnog intelektualnog oštećenja
odnosno direktne (primarne) ili su rezultat dejstva uže i šire socijalne
sredine na tu osobu (sekundarne).
Zadatak ovog rada je da još jednom ukaže na značaj sekundarnih,
sredinskih uticaja na razvoj deteta sa smetnjama u mentalnom razvoju,
pre svega na značaj uticaja porodičnog miljea, porodice kao primarne društvene sredine na podizanje, negu i razvoj deteta sa smetnjama
u mentalnom razvoju. Takođe ćemo se pozabaviti analizom stavova i
emocionalnih reakcija roditelja prema vlastitoj deci sa smetnjama u
mentalnom razvoju, dakle problemom prihvatanja ove dece sa svim
njihovim specifičnim potrebama i problemima, od strane roditelja.
Pozabavićemo se i uticajem dece sa smetnjama u mentalnom razvoju na porodicu, porodične odnose, sistem vrednosti i dr.
Stavovi roditelja prema vlastitoj deci sa smetnjama u mentalnom
razvoju razlikuju se, pre svega, u zavisnosti od stepena prihvatanja
ometenog deteta. Istraživanja stavova roditelja prema sopstvenoj deci
sa smetnjama u mentalnom razvoju pokazuju da su stavovi roditelja,
u početku uglavnom negativno usmereni. Međutim, roditelji ometene
dece prolaze u procesu prilagođavanja na dete kroz različite faze ili
stupnjeve prilagođavanja. Nakon početnog šoka javlja se svest o problemu. Zatim sledi sagledavanje prirode problema, traženje leka, traženje
rešenja i na kraju prihvatanje deteta sa svim njegovim specifičnostima.
Nakon toga sledi odluka o vrsti tretmana i rehabilitacije.
Porodica ima veliki značaj za formiranje i razvoj ličnosti deteta sa
smetnjama u mentalnom razvoju, posebno na ranom uzrastu. Poseban
značaj imaju stavovi i emocionalne reakcije roditelja prema takvoj deci.
Ključne reči: porodica, deca sa smetnjama u razvoju, stavovi
87
MENTALITET KAO FAKTOR
PRIJEMČIVOSTI ZA SARADNJU
RODITELJA DECE SA TEŠKOĆAMA
U RAZVOJU
Nebojša Nikolić1, Mirza Ramičević2 ,
Tanja Nikolić3 , Minela Kerla4
1
EDUCANS, Beograd, Srbija
2
Zavod za mentalno nedovoljno razvijene osobe, Tutin, Srbija
3
Centar za socijalni rad Aleksinac, Aleksinac, Srbija
4
Sarajevo, Bosna i Hercegovina
Mentalitet kao ansambl načina i sadržina mišljenja i osećanja
koji obeležava neki određen kolektiv u nekom određenom dobu
i manifestovan je verbalnim i neverbalnim postupcima, može
predstavljati značajnu prepreku ostvarivanju zdravih i socijalno
kvalitetnih konekcija između članova društva.
Osobito važno je istaći da je interakcijom determinišućih elemenata mentaliteta došlo do mikro umrežavanja i jačanja međusobne uslovljenosti na mikro socijalnom nivou, čime se sužava
socijalna širina čoveka i menja koncept samovrednovanja.
Roditelji dece sa teškoćama u razvoju, kao izuzetno vulnerabilna i sumnjičava kategorija, ima više ili niže afinitete za ostvarivanjem saradnje sa profesionalnim institucijama ovisno od mentaliteta kome regionalno i socijalno pripada.
U ovakvoj formulaciji odnosa, postavlja se pitanje uspešnosti
prevazilaženja startnih barijera izazvanih ničim drugim do mentalitetom roditelja potencijalnih korisnika, te uspešnog uključivanja u procese tretmana i rehabilitacije.
Iskustveno, ilustracije radi, napravili smo osvrt na diskrepantnost mentaliteta u pojedinim regionima Srbije i uticaj na prijemčivost roditelja dece sa teškoćama u razvoju na saradnju u cilju
uključivanja korisnika u proces rehabilitacije, kao i uticaj mentaliteta na samovrednovanje sopstvene individualne i porodične
refleksije u bližem socijalnom okruženju.
Ključne reči: mentalitet, roditelji, deca sa teškoćama u razvoju,
samovrednovanje
88
PRIMJENA MODELA ZA PLANIRANJE
BRIGE DAVIDA BRANDONA KOD DJECE
SA SMETNJAMA U RAZVOJU
Aida Rizvanović1, Dženan Skelić2
1
Univerzitet u Zenici – Zdravstveni fakultet,
Zenica, Bosna i Hercegovina
2
Univerzitet u Zenici – Pedagoški fakultet, Zenica,
Bosna i Hercegovina
Teorijsku osnovu rada predstavlja spoznaja da je proces planiranja brige za djecu sa smetnjama u razvoju veoma složen i treba
biti zasnovan na modernim principima, u čijem je centru samo
dijete, njegove potrebe, htijenja, želje, poteškoće. Dakle, bez detaljne procjene i uvida u potrebe djece sa smetnjama u razvoju,
nećemo biti u mogućnosti pružiti adekvatnu brigu ovoj kategoriji
djece.
Planiranje brige po Davidu Brandonu je zasnovano na primjeni
četiri „magneta”: kontrola, vještina, bol i kontakt na život korisnika, u ovom slučaju djeteta sa smetnjama u razvoju. Model pruža mogućnost procjene njegovih potreba, a ujedno produbljuje i
objedinjava naša saznanja o životu djeteta.
Cilj istraživanja je da se primjenom modela za planiranje brige
Davida Brandona dobije procjena i uvid u nivo emotivnih, socijalnih, zdravstvenih, odgojno-obrazovnih i ostalih potreba djece sa
smetnjama u razvoju, čiji je krajnji rezultat individualan i potpuno prilagođen plan brige za svako dijete. U konačnici, ovo je jedan
od puteva omogućavanja optimalnog razvoja svih potencijala djeteta sa smetnjama u razvoju.
Ključne riječi: djeca sa smetnjama u razvoju, planiranje brige,
studija slučaja
89
ŠEST ŠEŠIRA ZA RAZMIŠLJANJE
KOD UČENIKA S INTELEKTUALNIM
TEŠKOĆAMA
Vesna Đurek
OŠ „Nad Lipom“, Zagreb, Hrvatska
Za školsko postignuće važne su sposobnosti kojima pojedinac
raspolaže , kao i one koje je u stanju poboljšati ili razviti. U svakodnevnim situacijama mi prepoznajemo obrasce i reagiramo na
njih. Pri tome se uobičajeno koristi konvergentno mišljenje (jedan
prihvatljiv odgovor).
Kako razmišljati izvan uobičajenih obrazaca? Divergentno
ili lateralno mišljenje nas potiče da istražujemo različite i često
neobične mogućnosti a ne samo jednu mogućnost. Tehnike lateralnog mišljenja potiču divergentno mišljenje koje je vrlo važno
za kreativnost pošto uvježbavaju prirodne mogućnosti koje ima
ljudski mozak.
Jedna od tehnika lateralnog razmišljanja je tehnika „Šest šešira“ koju je osmislio E. De Bono. Ona nam omogućava da procese mišljenja podijelimo u šest različitih smjerova odnosno, svaki
problem sagledavamo na šest različitih načina koji su simbolički
predstavljani šeširima u šest boja. Svaki od šest šešira za razmišljanje ima svoju boju: bijelu (informacije - jasno odvojiti činjenice od njihove interpretacije), crvenu (emocije), crnu (negativni
aspekt), žutu (pozitivni aspekt), zelenu (kreativnost, nove ideje),
plavu (kon¬trola i organizacija procesa mišljenja, kao i način korištenja ostalih šešira).
U radu će biti prikazana primjena ove tehnike s učenicima četvrtog i petog razreda u OŠ „Nad Lipom“, nakon jednogodišnjeg
rada.
Rezultati ukazuju na korisnost primjene ove tehnike jer je uočeno poboljšanje sposobnosti mišljenja, odnosno, učenici mogu
sagledavati neki problem sa nekoliko aspekata.
Ključne riječi: lateralno mišljenje, učenici s intelektualnim
teškoćama, šest šešira
90
POSTUPCI U KOREKCIJI POREMEĆAJA I
SMETNJI GOVORA PRIMENOM
SAFA SISTEMA
Neda Milošević, Dragan Čauševac,
Mirna Zelić
Udruženje logopeda Srbije, Beograd, Srbija
Savremeni tretman poremećaja i smetnji govora i jezika podrazumeva upotrebu tehničkih dostignuća kao što su analogna i
digitalna signalna procesiranja zvuka. U našoj literaturi primena
selektivne auditivne filterske amplifikacije nije dovoljno obrađena.
Cilj ovog rada je omogući razumevanje značaja i primene analognog procesiranja zvuka u korekciji govornih smetnji i poremećaja.
Artikulacioni poremećaji u logopedskoj praksi moraju se tretirati na savremen, naučni način, u skladu sa nivoom znanja i tehničkim dostignućima. Selektivna auditivna filterska amplifikacija
omogućava neograničena variranja svakog glasovnog segmenta
kroz ceo frekvencijski i intenzitetni dijapazon govora što je direktno govornim organima neizvodljivo.
Ključne reči: Selektivna auditivna filterska amplifikacija,
izgovor, korekcija
91
REHABILITACIJA GLASA I GOVORA
POSLE TOTALNE LARINGEKTOMIJE
PRIMENOM VOKALNE PROTEZE
Mila Veselinović1, Renata Škrbić1,
Gordana Mumović2 , Vesela Milankov1
1
Univerzitet u Novom Sadu - Medicinski fakultet,
Katedra za SRE, Novi Sad, Srbija
2
Univerzitet u Novom Sadu - Medicinski fakultet,
Katedra za ORL, Novi Sad, Srbija
Totalna laringektomija predstavlja radikalni zahvat koji dovodi do
trajnog gubitka generatora i dela rezonatora glasa, larinksa u kom se
stvara osnovni laringealni ton. Jedna od metoda rehabilitacije glasa i
govora je ugradnja traheoezofagusnih proteza.
Cilj rada je da se utvrde karakteristike traheoezofagusnog govora
kod pacijenata sa primarno i sekundarno ugrađenim vokalnim protezama, da se analiziraju uticaj pola i starosti na karakteristike traheoezofagusnog govora, kao i samoprocena od strane samih pacijenata.
U radu su prikazani rezultati rehabilitacije glasa i govora kod 48
laringektomisanih pacijenata starosti od 44 do 77 godina, kod kojih su
ugrađene vokalne proteze u periodu od 20.06.2008. do 23.11.2010. godine na Klinici za bolesti uva, grla i nosa Kliničkog centra Vojvodine.
Procena karakteristika glasa i govora obuhvatala je: maksimalno fonacijsko vremene za glas /a/, dužinu fraze, čitanje fonetski izbalansirane
liste reči, razumljivost pročitanih reči, čitanje fonetski izbalansiranog
teksta i samoprocenu kvaliteta govora pacijenata u odnosu na komunikativne potrebe.
Karakteristike glasa i govora kod pacijenata kod kojih je rađena primarna ugradnja vokalne proteze u odnosu na sekundarnu ugradnju
ne pokazuje statistički značajnu razliku. Kod pacijenata mlađih od 60
godina postoji statistički značajno bolji rezultat u pogledu razumljivosti govora. Nisu nađene statistički značajne razlike u zavisnosti od
pola pacijenata. Samo jedan pacijent (1/48) je svoj govor procenio kao
nezadovoljavajući.
Kako zemlje u razvoju ne mogu obezbediti adekvatan broj proteza
i njihovu kontinuiranu nabavku za sve svoje laringektomisane pacijente, sekundarna ugradnja vokalne proteze bi mogla biti adekvatna
metoda rehabilitacije. Veliki procenat uspešnosti u edukaciji traheoezofagusnog govora i preporučuje ugradnju vokalne proteze.
Ključne reči: traheoezofagusni govor, vokalne proteze
92
AUGMENTATIVNA I ALTERNATIVNA
KOMUNIKACIJA
Milica Mandić1, Valentina Miković2
1
Student master studija, Univerzitet u Beogradu Fakultet za specijalnu edukaciju
i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
2
Student, Univerzitet u Beogradu - Fakultet za
specijalnu edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Potreba za komuniciranjem postoji kod svih živih bića. Međutim, samo čovek poseduje sposobnost da komunicira verbalnim
putem i to je ono što ga, u osnovi, čini jedinstvenim. Ipak, postoje
ljudi koji usled dizartrije, apraksije, autizma, mentalne ometenosti,
cerebralne paralize, ili nekog drugog oštećenja, imaju poremećaj u
verbalnoj komunikaciji. Iz tog razloga se poslednjih godina sve više
razvijaju augmentativni i alternativni obliici komunikacije, koji nemaju za cilj da izleče, ili otklone oštećenje, već da kompenzuju nedostatke kod ovih osoba i omoguće komunikaciju. Augmentativna
i alternativna komunikacija, dakle, može se definisati kao dopuna
ili zamena za prirodni govor ili pisanje. U ovom radu predstavljeni su oblici augmentativne i alternativne komunikacije, govori se
o simbolima, njihovim setovima i sistemima, potpomiognutim
i nepotpomognutim metodama komunikacije, kao i o različitim
tehničkim pomagalima koja se u poslednje vreme koristeu svrhu
olakšavanja komunikacije. Na kraju, ali ne i najmanje bitno, govori
se označaju timskog rada u habilitaciji ili rehabilitaciji osoba sa poremećajem komunikacionih sposobnosti.
Ključne reči: augmentativna komunikacija, alternativna
komunikacija, komunikacione sposobnosti
93
RAZLIKE U PREPOZNAVANJU
ZNAČENJA FACIJALNIH EKSPRESIJA
OD STRANE ČUJUĆIH I SLUŠNO
OŠTEĆENIH OSOBA
Sanja Batić1, Valentina Baić2 ,
Daniela Vrhovac1
1
DOO „DES“, Novi Sad, Srbija
2
Kriminalističko policijska akademija, Zemun, Srbija
Ekspresija lica je jedan od najvažnijih elemenata neverbalne komunikacije,
a naročito ima važnu ulogu za osobe sa oštećenim sluhom koje komuniciraju
pomoću znakovnog jezika. Bolja diferencijacije značenja facijalne ekspresije
se može shvatiti kao veća istančanost socijalne percepcije i razvijenost socijalne inteligencije. U cilju razvoja neverbalnih tehnika procene socijalnih sposobnosti proverena je primenljivost testa prepoznavanja značenja izraza lica.
Osnovni problem istraživanja je u kojoj meri su ispitanici uspešni u svojim
procenama značenja facijalnih ekspresija, kao i koje od prezentovanih ekspresija treba da se zadrže u testu.
U istraživanju je učestovalo 100 ispitanika (53 muškaraca i 47 žena), 70
studenata i 30 slušno oštećenih osoba. Zadatak se sastojao u proceni značenja
facijalnih ekspresija prikazanih na crno-belim crtežima (21 facijalna ekspresija) pomoću liste značenja svih prezentovanih izraza (21 izraz).
Svi ispitanici su uspešnije prepoznavali facijalne ekspresije kojima su prezentovane vikanje, tuga, iznenađenje, strah, vokalizacija, dremanje, osmeh,
plakanje i zadovoljstvo. Rezultati istraživanja pokazuju da su čujući ispitanici bili bolji od (na)gluvih u prepoznavanju značenja facijalne ekspresije (t=7,262, p≤0,01). Čujući ispitanici su od slušno oštećenih bili uspešniji u prepoznavanju straha, pažnje, boli, vikanja, tuge, zadovoljstva, plakanja, smeha,
odlučnosti, vokalizacije i dremanja. Rezultati istraživanja takođe pokazuju da
su studenti Specijalne edukacije i rehabilitacije bili uspešniji u prepoznavanju
značenja facijalne ekspresije od studenata Kriminalističko policijske akademije (t=2,079, p<0,05).
Istraživanje je potvrdilo svrsishodnost ovakve tehnike, a takođe je uputilo na izraze lica koji imaju isti smisao u našoj kulturi. Ovo istraživanje je
pokazalo da su (na)gluve osobe, unatoč usmerenosti na neverbalnu komunikaciju, lošije u proceni značenja facijalne ekspresije. Uočeno je da nedovoljno
poznavanje jezika ograničava (na)gluve osobe i u rešavanju ovog testa gde su
trebali da samo pridruže facijalnoj ekspresiji neku reč, kao i da imaju problem
u razlikovanju reči sa istim korenom kao što su osmeh i smeh.
Ključne reči: socijalna percepcija, facijalna ekspresija, prepoznavanje
značenja objekata, oštećenje sluha
94
ULOGA KREATIVNIH RADIONICA U
SOCIJALIZACIJI DJECE S TEŠKOĆAMA U
RAZREDNOM OKRUŽENJU
Amra Imamović
OŠ „Fatima Gunić“, Sarajevo, Bosna i Hercegovina
Uključivanje djece s posebnim potrebama u redovni odgojnoobrazovni proces prisutan je u Bosni i Hercegovini od 2004. godine. Pojam ,,učenici s posebnim potrebama’’ obuhvaća kako učenike s teškoćama tako i darovite učenike. Učenici s teškoćama su
oni koji imaju teškoće u razvoju, učenju, probleme u ponašanju,
emocinalne probleme.
Cilj ovog istraživanja fokusira se na ispitivanju prihvaćenosti
djece s teškoćama u razvoju u redovnu razrednu nastavu od strane učenika tipičnog razvoja.
Istraživanje je provedeno sa učenicima četiri četvrta razreda
(N=65) u koje su uključeni učenici s teškoćama (N=6).
Dobiveni rezultati su pokazali da učenici tipičnog razvoja nakon kreativne radionice imaju pozitivniju socijalnu klimu prema
učenicima s teškoćama nego što je bilo prije radionice.
Istraživanje je pokazalo da se kreativnim radionicama u odgojno-obrazovnom procesu može pomoći da se djeca s teškoćama
lakše integriraju i socijalizuju u redovnom razrednom okruženju.
Takođe, ovakvim jednim pristupom u odgojno-obrazovnom radu
mogu se izbjeći predrasude koje vode u segregirajući odnos prema djeci koja su različita po određenoj dimenziji.
Ključne riječi: djeca s teškoćama u razvoju, kreativne radionice,
socijalizacija
95
ULOGA NVO U RAZVIJANJU
SOCIOTERAPIJSKOG MODELA U RADU
SA OSOBAMA SA SMETNJAMA
Ivana Stajković, Slađana Petrović
Udruženje za razvoj obrazovne i socijalne
inkluzije „Drugačiji zajedno“, Niš, Srbija
„Informativno edukativni servis i savetodavni biro za pomoć osobama sa
mentalnim, emocionalnim i višestrukim smetnjama u gradu Nišu“ je projekat
koji NVO „Drugačiji zajedno“ trenutno realizuje i koji će trajati do 30.06.2014.
god. Projekat se sprovodi u partnerstvu sa IB-Behindertehilfe iz Republike
Nemačke, a uz podršku grada Niša. Projekat finansira „Aktion Mench“ fond
za socijalne programe Republike Nemačke. „Drugačiji zajedno“ je organizacija
koja realizuje ovaj projekat na teritoriji grada Niša. Angažovani projektni tim
čine članovi udruženja koji su prvenstveno specijalni edukatori i rehabilitatori sa dugogodišnjim iskustvom u radu sa osobama sa smetnjama.
U prethodnom periodu osnovan je informativno-edukativni servis u skladu
sa rezultatima mapiranja potreba. Pored toga, pokrenuta je akcija pružanja individualne podrške deci sa smetnjama u razvoju u obrazovanju za 39-oro dece
iz 30 obrazovnih ustanova sa teritorije grada Niša. Osnovana je Radionica plastenik za uzgajanje začinskog bilja i izradu začinske soli, kao novi mogući obrazovni profil za učenike sa višestrukim smetnjama u ŠOSO „14. oktobar“, gde je
angažovano 27 učenika, kao i Radionica za izradu upotrebnih i dekorativnih
predmeta od filca kao dopuna programskih aktivnosti u okviru radne okupacije osoba sa višestrukim smetnjama u Centru Mara, čime je radno angažovano 23 korisnika. Pokrenuto je i Savetovalište za osobe sa invaliditetom u cilju
osnaživanja u oblasti komunikacije i samozastupanja, za 16 osoba sa telesnim
i senzornim oštećenjem, kao i Savetovalište za roditelje, staratelje i hranitelje
dece sa razvojnim smetnjama, čije usluge koristi 48 roditelja. Pored pomenutog,
razvijen je i Program upotpunjavanja slobodnog vremena za osobe sa invaliditetom (škola plesa, kreativna radionica, kulinarska radionica i dr.). Aktiviran je
i sajt za promociju i uspešniju komunikaciju i sardnju izmedju svih pružaoca
usluga za osobe sa smetnjama na teritoriji grada Niša i Srbije.
Nevladine organizacije svojim projektnim i programskim aktivnostima
mogu da budu veoma značajni partneri u sistemu pružanja usluga, kao i provajderi uspešnih primera dobre prakse iz zemalja sa razvijenim sistemom podrške namenjenih osobama sa smetnjama.
Ključne reči: osobe sa smetnjama u razvoju, socioterapijski model,
nevladin sektor
96
MUZIKA U RADU SA DJECOM SA
MENTALNOM RAZVOJNOM TEŠKOĆOM
Naira Jusufović1, Izet Pehlić2 , Anela Hasanagić2
1
Agencija za predškolsko, osnovno i srednje
obrazovanje Bosne i Hercegovine
2
Univerzitet u Zenici – Islamski pedagoški
fakultet, Zenica, Bosna i Hercegovina
Teorijska osnova ovoga rada jeste spoznaja da muzika utječa na
emocije, disajni sistem, ritam srca, stav tijela i mentalne slike slušatelja, što doprinosi kvalitativnoj promjeni raspoloženja, stanja i
fiziologije osobe. Polazna osnova je i činjenica da je muzika djelotvorna i ima terapijsku vrijednost u tretmanu osoba koje imaju problema u psihosocijalnom, afektivnom, spoznajnom funkcioniranju,
kao i u uspostavljanju interakcijsko-komunikacijskih odnosa.
Cilj ovog istraživanja bio je da se ustanovi učinkovitost muzike
u radu sa djecom s mentalnom razvojnom teškoćom. Pošlo se od
pretpostavke da muzika kao sredstvo, ali i terapijska tehnika može
doprinijeti razvoju osobnosti i dati pozitivni doprinos u socijalnom
funkcioniranju osoba s mentalnom razvojnom teškoćom.
Rezultati korištenja muzike u radu sa djecom s mentalnim razvojnim teškoćama pokazali su pozitivne efekte u razvoju pažnje
i znatiželje. Također je uočen i pozitivni pomak u emocionalnom,
kognitivnom i socijalnom funkcioniranju, te osnažen interakcijsko-komunikacijski aspekt socijalnog funkcioniranja. Muzika,
kao sredstvo, ali i terapijska tehnika, pokazala je svoju pozitivnu
vrijedost i funkcionalnu dimenziju u edukacijskom radu s osobom s mentalnom razvojnom teškoćom.
Ključne riječi: muzika, tretman, mentalna razvojna teškoća,
studija slučaja
97
TERAPIJA MUZIKOM I UKLJUČENJE
GLUHE I NAGLUHE DJECE U REDOVNU
OSNOVNU ŠKOLU
Barbara Kopačin
Univerza na Primorskem - Pedagoška fakulteta,
Koper, Slovenija
Muzika u razvoju djece ima neprocjenjivu ulogu. Pjevanjem,
sviranjem, slušanjem, stvaranjem ne razvijamo samo muzičke
nego i druge sposobnosti, spretnost, stvaralaštvo i znanja.
Muziku poznajemo prvenstveno kao sredstvo za muzičko učenje odnosno za umjetničko izražavanje, koje moramo odvojiti od
muzičkog djela u smislu pomoči s muzikom (muzička terapija).
Sva ova, kao i druga muzička djela smo ograničili samo na ljude
koji nemaju problema sa sluhom. Uskratili smo je onima, koji je
dobro ne razumiju, ustvari tako mi mislimo. Primjer o kojem govorimo nam pokazuje drugačije, odnosno to da i ljudi koji ne čuju
muziku ju osjećaju.
U istraživanju o ljudima koji ne čuju, na primjeru djevojke stare dvadeset šest godina, došli smo do zaključka da muzika utiče
na njen lični, psihički i fizički razvoj. Roditelji su za gluhost kćerke saznali kada je imala dvije godine. Djevojčica je sa tri godine
počela da uči govoriti.
U studiji smo saznali da je sviranje klavira utjecalo na njen govor, boju glasa, visinu tonova, na ritam i tempo, na njen odnos do
opšte kulture, njeno samopouzdanje i komuniciranje. Napravili
smo pomoćno sredstvo za saznanje, na koji način djevojčica prima i osjeća vibracije, kakva je njena tonska osjetljivost, odnosno
zvučna slika.
Djevojci je sviranje klavira, kao što kaže sama, dosta pomoglo
u ličnom razvoju. Postala je samostalna, samopouzdana, oratorna, lakše komunicira sa drugima. I njen govor se od drugih gluhih
razlikuje. Uz pomoć muzike je savladala pojedinačne elemente
govora, kao ritam, tempo, intonaciju i boju glasa.
Ključne riječi: muzička terapija, dijelna gluhost, gluhost,
integracija, inkluzija, kvalitativna studija primjera
98
ZNAČAJ MULTISENZORNE
STIMULACIJE U PROCESU
REHABILITACIJE KOD OSOBA
SA SMETNJAMA U RAZVOJU
Marina Krstić
Dneven centar za lica so intelektualna ili telesna
poprečenost, Bitola, Makedonija
Senzorna integracija je način na koji živčani sustav procesuira informacije
iz čula, koje u ogromnim količinama dolaze u naš neurološki sistem u svakom trenutku. To je neurološka aktivnost koja organizuje senzorni doživljaj
sopstvenog tela i okoline i omogućava da to iskustvo doživljavamo kao celinu
i da ga efikasno koristimo u okruženju. Senzorna disfunkcija je nepravilnost
ili poremećaj u moždanom funkcioniranju koji otežava integraciju senzornog
unosa podražaja i ona je vrlo prisutna kod osoba sa smetnjama u razvoju.
U ovom radu žele se prikazati rezultati multisenzorne stimulacije kod
osoba sa smetnjama u razvoju u senzornoj sobi. Rezultati će biti prikazani
za četvoro korisnika usluga Dnevnog centra za osobe sa intelektualnim ili
telesnim poteškoćama, Bitolj, razlitičih uzrasta i sa različitim dijagnozama.
Istraživanje je longitudinalno, kvalitativno, desktriptivnog dizajna. Postupak
u istraživanju je opservacija.
Problem istraživanja je multisenzorna stimulacija u procesu rehabilitacije
kod osoba sa smetnjama u ravoju.
Predmet istraživanja je uticaj multisenzorne stimulacije u procesu rehabilitacije kod osoba sa smetnjama u razvoju
Cilj istraživanja je utvrditi da li multisenzorna stimulacija deluje na poboljšanje opšteg psiho-fizičkog stanja kod osobama sa smetnjama u razvoju,
kroz upotrebu tretmana u senzornoj sobi.
Hipoteza: Multisenzorna stimulacija utiče na poboljšanje opšteg psiho- fizičkog stanja kod osoba sa smetnjama u razvoju.
Hipoteza ovog istraživanja je potvrđena. Multisenzorna stimulacija utiče
na poboljšanje opšteg psiho-fizičkog stanja i to kod sve četiri osobe sa smetnjama u razvoju. Pozitivni rezultati su pronađeni u oblasti komunikacije, psihomotorike, vizuelne, auditivne, taktilne, olfaktorne i kinestetičke percepcije, kao i u smanjenju hiperaktivnosti i poboljšanju koncentracije, pažnje i
pamćenja.
Ključne reči: multisenzorna stimulacija, rehabilitacija, osobe sa
smetnjama u razvoju
99
POLISENZORNA STIMULACIJA U RADU
SA DECOM PREDŠKOLSKOG UZRASTA
SA VIŠESTRUKIM SMETNJAMA
Dragana Kovačević, Svetlana Popović, Vera Tošić,
Mirjana Pavlović, Dragana Popović
Škola sa domom za učenike oštećenog sluha i govora
„11. maj“, Jagodina, Srbija
Disfunkcija senzorne integracije je nemogućnost pojedinca da
na adekvatan način obradi senzorne stimulacije. Simptomi disfunkcije senzorne integracije kod dece sa kombinovanim smetnjama u razvoju su: pojačana ili smanjena osetljivost, problemi u
koordinaciji, nizak stepen pažnje, hiperaktivnost/hipoaktivnost i
stereotipije.
U radu su zatim prikazani oprema i instrumenti koji se nalaze
u senzornoj sobi i objašnjena je njihova namena u tretmanu dece
sa kombinovanim smetnjama.
Tretman se vrši individualno i daje mogućnost da se proceni
stanje percepcije u području svih čulnih modaliteta.
U radu smo dali prikaz rada sa troje dece sa višestrukim smetnjama u senzornoj sobi. Posebno smo izdvojili opis ponašanja naših ispitanika kao i pozitivne efekte tretmana iskazane kroz bogaćenje senzornog iskustva, bolju samokontrolu, relaksaciju korisnika, razvoj pojmova kao i sveukupnog funkcionisanja u oblasti
ponašanja korisnika.
U zaključku želimo da istaknemo da oprema i aktivnosti koje
možemo sprovoditi u senzornoj sobi omogućavaju: opservaciju
deteta u cilju detekcije adaptivnog ponašanja, razvijanje osećaja
sigurnosti, postizanje relaksacije i razvijanje osećaja zadovoljstva.
Ključne reči: senzorna soba, individualno–korektivni tretman,
senzorna integracija, dete sa višestrukim smetnjama
100
KOMPLEMENTARNI OBLICI TRETMANA
KOD OSOBA SA AUTIZMOM
Marija Cvijetić
Student master sudija, Univerzitet u Beogradu – Fakultet
za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Autizam je neurorazvojni poremećaj koga karakterišu značajna oštećenja u
oblasti recipročnih socijalnih interakcija i obrazaca komunikacije, kao i ograničen, stereotipan i repetitivan repertoar ponašanja, interesovanja i aktivnosti. Kao odgovor na širok spektar simptoma ovog poremećaja, postoji veliki
broj različitih pristupa u tretmanu osoba sa autizmom, sa različitim stepenom naučne potvrde. U grupu tretmana čija je efikasnost naučno potvrđena
spadaju TEACCH (Tretman i edukacija osoba sa autizmom i srodnim poremećajima komunikacije), PECS (Sistem komunikacije zasnovan na upotrebi
slika) i ABA (Primenjena bihejvioralna analiza). Pored tradicionalnih, naučno
potvrđenih tretmana, neka deca sa autizmom su obuhvaćena komplementarnim, tj. dopunskim tretmanima. Komplementarni tretmani predstavljaju one
čija delotvornost do sada nije naučno potvrđena, pri čemu postoji mogućnost
da neki od njih daljim istraživanjima pređu u grupu naučno zasnovanih.
Cilj ovog rada je da se pregledom dostupne literature prikažu najčešće primenjivani komplementarni tretmani kod osoba s autizmom.
Rezultati pokazuju da je lista dopunskih tretmana koji se primenjuju kod
osoba sa autizmom duga, a neki od najpopularnijih su: glutenska i kazeinska
dijeta, senzorna integracija, vitaminske terapije, terapija esencijalnim masnim kiselinama, terapija probioticima, melatoninom, muzikoterapija, terapijsko jahanje i dr. Među često primenjivanim tretmanima nalaze se i oni čija
je potencijalna štetnost i/ili neefikasnost dokazana brojnim istraživanjima,
kao što su: terapija helatima, izbagavanje imunizacije i terapija sekretinom.
Istraživanja pokazuju da naučna zasnovanost tretmana nije jedini faktor
koji utiče na roditeljski izbor, već da se tu nalaze i ostale varijable: verovanje u
uzrok poremećaja, dostupnost usluga i tretmana, uticaj medija i mnoge druge.
Veoma je važno da roditeljima bude dostupna pomoć stručnjaka u vidu
adekvatnih informacija o bezbednosti i efikasnosti različitih terapija. Na taj
način, učestalost odabira odgovarajućeg tretmana za njihovo dete mogla bi
biti povećana.
Ključne reči: naučna potvrđenost, terapijski postupci, roditelji
101
TERAPIJA SENZORNE INTEGRACIJE
KAO SASTAVNI DEO USPEŠNOG
TRETMANA DECE SA AUTIZMOM
Danijela Đukić, Tatjana Cakić
OŠ „Anton Skala“, Beograd, Srbija
Senzorna integracija je neurobiološka aktivnost kojom nervni
sistem obrađuje informacije dospele iz čula.To je ujedno i sposobnost nervnog sistema da organizuje nadražaje. Kada senzorne informacije teku na organizovan, integrisan način, mozak ih može
upotrebiti kako bi oblikovao opažanja, ponašanje i učenje. Disfunkcije senzorne integracije se pojavljuju kada su mozak i nervni
sistem u nemogućnosti da adekvatno integrišu senzorne podražaje. Kada se javi takvo stanje senzorna informacija se pogrešno
interpretira što direktno ima za posledicu poteškoće u percepciji,
ponašanju i učenju.
Budući da deca s autizmom pored svojih osnovnih poteškoća
u komunikaciji, socijalnoj interakciji i imaginaciji pokazuju i niz
neobičnih reakcija na čulne podražaje (poteškoće ili disfunkcije
na području taktilnog, auditivnog vizuelnog, olfaktornog, vestibularnog i proprioceptivnog sistema), našli smo da je primena
terapije senzorne integracije, kao načina rehabilitacije gde se intenzivnim podsticanjem pomaže razvoj integracijskih procesa, ne
samo korisna već i neophodna u realizaciji uspešnog tretmana.
Znanja o različitosti senzornih iskustava predstavljaju temelje
za razumevanje ponašanja i planiranja programa rada za učenike
s autizmom.
Procenom vrste i stepena senzorne disfunkcije u mogućnosti
smo da izradimo, primenimo i evaluiramo individualne programe.
Razvijanje i primena novih pristupa u radu je naša odgovornost, tako da primena senzorne integracije, kao jednog od njih,
mora biti prisutna ako ne i ključna u radu sa decom s autizmom.
Ključne reči: senzorna integracija, disfunkcija, autizam, program
individualne podrške
102
PRIMJENA SENZORNE INTEGRACIJE
KOD UČENIKA SA SNIŽENIM
INTELEKTUALNIM FUNKCIONIRANJEM
Jelena Vrcelj, Dolores Stegić-Coglievina
Centar za odgoj i obrazovanje Rijeka, Rijeka, Hrvatska
U ovom radu iznose se rezultati istraživanja primjene senzorne integracije kod učenika sa sniženim intelektualnim funkcioniranjem. Prije uključivanja u rehabilitacijski postupak senzornom
integracijom, napravljena je detaljna procjena suštinskih elemenata (orijentacija u prostoru, organizacija ponašanja, komunikacija, praksija, senzorno procesiranje, emocionalni status) u baselineu. Osim tih podataka, primijenjen je i upitnik za roditelje koji
je služio za odabir onih dijelova aktivnosti koje su roditelji željeli
poboljšati kod djece a koji je poslužio za individualizaciju tretmana.
Na temelju rezultata opservacije učenika, uključeni su u tretman senzornom integracijom u trajanju od šest mjeseci. Nakon
toga perioda, uočene se kvalitativne promjene u svim elementima
procjene a posebice u pobuđenosti kod većine učenika. Najmanji
pomak uočen je kod praksije, odnosno sposobnosti motoričkog
planiranja što može biti posljedica njihovog smanjenog intelektualnog funkcioniranja. Unatoč tome, uočene razlike idu u prilog
učinkovitosti primjene senzorne integracije u radu s učenicima
sniženog intelektualnog funkcioniranja.
Ključne riječi: senzorna integracija, baseline, sniženo
intelektualno funkcioniranje, rezultati primjene senzorne integracije
103
IGRA KAO SASTAVNI DEO USPEŠNOG
TRETMANA DECE SA AUTIZMOM
Sandra Skendžić, Danijela Đukić
OŠ „Anton Skala“, Beograd, Srbija
Igra kao posebna oblast u kojoj deca sa autizmom imaju jasne
poteškoće zahteva u svojim okvirima, kako individualan pristup,
tako i svojevrsnu vrstu obuke.
Deca sa autizmom nemaju samo osiromašenu igru već niz poteškoća u okviru same igre.
Terapija igrom omogućava deci sa autizmom da uče i vežbaju
nove veštine u podsticajnom i bezbednom okruženju.
Kroz senzo-motornu igru uče o svom telu i objektima; kroz
manipulativnu i istraživačku igru uče o objektima, njihovim svojstvima i kako oni utiču na svet oko njih. „Grube” igre, uče ih gruboj motorici i pružaju iskustvo celog tela, interakcije sa drugima
i objekatima u njihovom okruženju. Socijalna igra, uči ih o društvenim odnosima i kako da se uključe u njih, o kulturnim normama društva u kom odrastaju. „Kobajagi igra” razvija fleksibilnost
misli kod dece sa autizmom.
Poremećaji u igri kod dece sa autizmom mogu direktno uticati
na poremećaje u svim aspektima razvoja.
Podučavanje dece sa autizmom kako da se igraju, kroz organizovanu terapiju igrom, povećava fluidnost misli i i smanjenje
konceptuelne fragmentacije, utiče na smanjenje ponavljanja krutih obrazaca ponašanja i podstiče razvoj komunikacije.
Ključne reči: igra, poteškoće, autizam, program individualne
podrške
104
FAKTORI ODABIRA IGARA I
IGRAČAKA ZA DECU SA VIŠESTRUKOM
OMETENOŠĆU
Danka Krstić1, Milena Milićević2
1
Centar za smeštaj i dnevni boravak dece i omladine
ometene u razvoju, Beograd, Srbija
2
Institut za kriminološka i sociološka istraživanja,
Beograd, Srbija
Igra je dominantna aktivnost u detinjstvu sve dece i jedno od njihovih
osnovnih zagarantovanih prava. Međutim, mali broj istraživanja je u svom
fokusu imao ispitivanje značaja koji igre i igračke imaju u periodu detinjstva
kod dece sa višestrukom ometenošću.
Ovaj rad je posvećen predstavljanju fenomena igre kao aktivnosti dece sa
višestrukom ometenošću svih uzrasta i igračaka kao dominantnog sredstva
za igru. Cilj je bio da se sa teorijskog aspekta utvrde i izdvoje svi faktori od
značaja kroz revijani pregled dostupne literature. U radu su prikazana istraživanja u kojima je procenjivano da li su i na koji način su igre i/ili igračke važne
za razvoj deteta sa višestrukom ometenošću, a napravljen je poseban osvrt
na one rezultate koji razjašnjavaju stvarne mogućnosti posebne vrste igara i
igračaka označenih kao edukativne. Takođe, razmatra se i uloga koju odrasle
osobe imaju u samoj igri i u odabiru igračaka.
Najčešća asocijacija na dečiju igru jesu upravo igračke za koje se autori
slažu da predstavljaju sredstvo i način unapređivanja saradnje i komunikacije dece sa višestrukom ometenošću i njihovih vršnjaka iz tipične populacije,
roditelja i druge dece u porodici. Prisustvo višestruke ometenosti predstavlja
faktor koji dodatno treba uzeti u obzir pri izboru adekvatne igre i/ili igračke.
Kao optimalni kvaliteti izdvajaju se lako održavanje, primenljivost u različitim, međusobno povezanim razvojnim fazama, fleksibilnost pri rukovanju,
kao i čitav opseg mogućnosti korišćenja koji se kreće od operativnog samostalnog do korišćenja uz maksimalnu pomoć druge osobe. Posebnu pažnju
treba obratiti na uticaj društvenog i kulturnog nasleđa, kao i na tendenciju
da se forsiranjem igra pretvori u obavezu ili oblik treninga, a da igračke kao
sredstvo izgube svoju višeslojnu razvojnu i osnovnu zabavnu ulogu.
Preporuke su date nakon detaljnog razmatranja rezultata najnovijih istraživanja koja su uzimala u obzir prirodu i stepen višestrukog oštećenja, hronološki, mentalni i motorički uzrast deteta, senzorne sposobnosti i sazrevanje
same potrebe za igrom koja, prema mišljenju jednog broja autora, može da
bude pogođena prisustvom višestruke ometenosti.
Ključne reči: višestruka ometenost, igre, edukativne igračke
105
INTEGRALNA METODA U RADU SA
RODITELJIMA DECE SA SMETNJAMA
U RAZVOJU
Biljana Vujasin
Visoka škola strukovnih studija za obrazovanje
vaspitača „Mihailo Palov“, Vršac, Srbija
U radu se daju karakteristike integralne metode, tehnike i postupci, kao i njeni ishodi u primeni u radu sa roditeljima dece
predškolskog uzrasta sa smetnjama u razvoju.
Uporedo sa razvojem koncepta „kvalitetnog obrazovanja za
sve“, filozofija inkluzivnog obrazovanja zasnovana na stanovištu
da svi imaju ista prava da uče, bez obzira na različite potrebe i
sposobnosti, postaje sve značajnija. Dosadašnja istraživanja upućuju na neophodnost dodatne senzibilizacije vaspitača, kao i sticanje novih kompetencija kako za rad sa decom sa smetnjama u
razvoju, tako i za rad sa njihovim roditeljima.
Jačanje podrške različitostima kroz izgradnju saradnje i prihvatanja, učenje jezika „čiste komunikacije“, učenje međuljudskih
odnosa u porodici, sklapanje prijateljstva, osposobljavanje roditelja za razumevanje funkcionisanja deteta sa teškoćama u razvoju,
su neki od segmanata kojima se u radu bavimo.
Ključne reči: integralna metoda, porodica, deca sa smetnjama u
razvoju, vaspitač
106
ART TERAPIJA KAO VID TRETMANA
DECE SA SMETNJAMA U RAZVOJU
Iva Šarac, Danijela Krstić, Suzana Miković
Student master studija, Univerzitet u Beogradu Fakultet za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju,
Beograd, Srbija
Art terapija je kreativna upotreba umetničkih medija u pozitivnoj promeni ličnosti, u kojoj dete ili odrasla osoba aktivno učestvuje u zaštićenoj i podržavajućoj sredini. Jedna od karakteristika art terapije je to što je u terapijskom procesu klijent aktivan,
ili bolje reći ’’totalno aktivan’’. Ne samo da je uključen svojim psihičkim aktivnostima (mišljenje, osećanja, imaginacija, kreacija),
već i delatnim umetničkim aktivnostima. Ovo je posebno značajno za decu sa smetnjama u razvoju jer u kreativnom procesu
i umetničkoj ekspresiji učestvuje celokupna ličnost, kroz činove
zamišljanja, osećanja, intuicije, mišljenja, govorenja i ponašanja.
Najslobodniji, najspontaniji, najkomunikabilniji način izražavanja deteta je crtež. Terapija crtežom omogućava premošćavanje i bolju sintezu između verbalnog i neverbalnog, govorenja
i činjenja, realnosti i fantazije, podstičući kognitivni (saznajni),
grafomotorni i emotivni rast i razvoj deteta. Njenom primenom
uočeno je poboljšanje socijalnih interakcija i komunikacije osoba
sa smetnjama u razvoju. Art terapija omogućava nadoknadu prekida kontakta sa dešavanjima, stvarima, ljudima koji se javljaju
kada ne postoji adekvatna obrada informacija, dajući alternativu
koja je preko potrebna.
Proces crtanja može proniknuti dublje od reči, a da je u isto
vreme manje direktan. Neverbalno izražavanje ima velikih prednosti u odnosu na govor, naročito kod dece sa smetnjama u razvoju, koja lakše komuniciraju crtežom nego verbalno.
Zbog svoje usmerenosti na neverbalno, prostorno, slikovno,
simboličko i nesvesno, art terapija deluje višeslojno, veoma kompleksno, omogućavajući detetu sa smetnjama u razvoju da savlada
rane stadijume razvoja što je potpomognuto simboličkim korišćenjem art materijala.
Ključne reči: deca sa smetnjama u razvoju, art terapija, crtež
107
JOGA ZA OSOBE SA INVALIDITETOM
Marija Zulić
ŠOSO „Milan Petrović“ sa domom učenika,
Novi Sad, Srbija
Joga je naučna disciplina koja podstiče vitalnost tela, oplemenjuje osećajni
i duhovni život. Kroz kombinaciju raznih položaja (asana), tehnika disanja
(pranajama) i meditacija, joga unapređuje čovekovo fizičko, psihičko i duhovno stanje. Cilj joga asana ima duboki smisao i vrednost u razvoju ličnosti,
kako u fizičkom, tako i u mentalnom i duhovnom pogledu, dok uobičajene
telesne vežbe imaju uglavnom samo fizički efekat na lokomotorni aparat.
Istraživanja su pokazala da joga kao stil života unapređuje zdravlje i sprečava, leči ili ulažava različite bolesti. Pokazalo se, takođe, da osobe sa invaliditetom ili hroničnim oboljenjima mogu imati dosta koristi od joge.
Cilj ovog rada je da ukaže na značaj joge za zdravstveno stanje i funkcionalnost osoba sa invaliditetom. U njemu se detaljno objašnjava način na
koji se asane mogu primeniti i prilagoditi osobama sa invaliditetom i kako se
mogu izvoditi, uz neophodno vođenje instruktora joge.
Zaključujemo da su koristi od joge za osobe sa invaliditetom višestruke:
• razvoj psihomotornih funkcija: doživljaja telesne celovitosti,
orjentacije u prostoru, koordinacije pokreta;
• poboljšanje pažnje, učenja, kreativnosti, mašte, raspoloženja,
smanjenje stresa;
• postizanje bolje gipkosti lokomotornog aparata;
• harmonizacija rada endokrinog sistema;
• poboljšanje rada kardiovaskularnog sistema, bolja ishrana tkiva,
čišćenje toksina iz organizma;
• stimulacija rada digestivnog i respiratornog aparata, kao i bolje
funkcionisanje organa za izlučivanje;
• povećanje samopouzdanja, vere u sebe, otvorenosti prema drugim
ljudima, buđenje životne radosti.
Treba naglasiti da se joga koristi kao dopuna već uspostavljenoj medicinskoj nezi, terapiji i vežbama. Praktikovanjem joge razvija se stabilnost uma,
oslobađaju se uspavani potencijali, tako da je čovek u stanju da zrači sigurnošću, poverenjem i da inspiriše druge svojim govorom, ponašanjem i činjenjem.
Ključne reči: joga, asane, osobe sa invaliditetom
108
KORISTI TERAPEUTSKOG RONJENJA
KOD OSOBA SA SMETNJAMA U
RAZVOJU
Alenka Fidler, Branko Ravnak
International Societies Association IAHD Adriatic,
Maribor, Slovenija
Osobe sa smetnjama u razvoju predstavljaju marginalnu grupu, koja je u
javnom životu često nepoželjna. Podataka o istraživanjima o uticaju moderne
hidroterapije i terapeutskog ronjenja na osobe sa različitim patologijama nije
bilo, pa se počelo sa pilotskom longitudinalnom studijom, u kojoj je učestvovalo devet osoba sa cerebralnom paralizom, autizmom, Daunovim sindromom, slepilom i traumatskim povredama mozga.
Cilj: Uz pomoć terapeutskog ronjenja sa komprimovanim vazduhom i primenom modernih metoda u hidroterapiji, u kontrolisanim uslovima, poboljšati
kvalitet života svih učesnika u programu i omogućiti im integraciju i rekreaciju
u delatnostima koje su nekada bile isključivo u domenu „zdravih“ ljudi.
Program je realizovan na javnom kupalištu (lečilištu) u toku pet godina,
jednom nedeljno, sa grupom od najviše četiri odrasle osobe sa smetnjama u
razvoju, istovremeno i uz isti broj pratilaca (ratio 1:1). U programu su sve vreme učestvovali lekar i instruktori ronjenja. Za adaptaciju korišćene su osnovne vežbe iz škole plivanja i ronjenja, Halivik (Halliwick) i Vacu (Watsu) metode, kao i druge metode moderne hidroterapije. Vežbe su izvođene u bazenima
sa temperaturom vode od 28°C do 35°C i dubinom od 40 cm do 135 cm. Većina
od devet učesnika je prvi put u životu bila na kupalištu, pa je dosta vremena
upotrebljeno za adaptaciju na vodu uz konstantnu brigu za ličnu higijenu.
U početku je bilo puno problema sa integracijom, jer gosti lečilišta nisu
želeli da dele bazen sa našim štićenicima. Međutim, već nakon godinu dana
upornog rada situacija je preokrenuta do te mere, da su naši štićenici stekli
simpatije većine posetilaca. Pored toga, zabeležen je napredak svakog pojedinca na polju integracije, socijalizacije i samopoštovanja, kao i napredak u
smanjenju spastičnosti i povećanju fizičke i psihičke kondicije.
Studija je pokazala da se sistematskim radom i upotrebom terapeutskog
ronjenja sa komprimovanim vazduhom kao i modernim metodama u hidroterapiji može znatno povećati kvalitet života osoba sa smetnjama u razvoju.
Ključne reči: terapeutsko ronjenje, rehabilitacija, hidroterapija, smetnje u
razvoju, integracija
109
RADIONICE PRIMENJENOG POZORIŠTA
ZA GLUVE I NAGLUVE UČENIKE
SREDNJOŠKOLSKOG UZRASTA
Sanja Geratović, Vesna Radovanović,
Jelena Sovrlić
Univerzitet u Beogradu - Fakultet za specijalnu
edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Primenjeno pozorište, kao oblik vanistitucionalizovanog pozorišta, se razvija 50-tih godina XX veka u radu sa određenim, najčešće marginalizovanim
grupama u cilju socijalne promene. Jedan od vidova primenjenog pozorišta
je pozorište potlačenih čiji je osnivač Augusto Boal. Pozorište potlačenih se
zasniva na podsticanju društvenih i ličnih promena kroz detaljno razrađen
sistem tehnika, vežbi, arsenal igara i koraka. Ono je orijentisano ka umetničkom procesu i rezultatu, ali je prvenstveno instrument za postizanje psihosocijalnih promena.
Cilj rada je bio da se putem analize i deskripcije najvažnijih aktivnosti primenjenog pozorišta, kako teorijski, tako i na konkretnom primeru, ukaže na
značaj radionica primenjenog pozorišta u postizanju promena na ličnom i
socijalnom planu gluvih i nagluvih učenika. Učenici Škole za oštećene sluhom-nagluve „Stefan Dečanski“ iz Beograda su učestvovali u radionicama
primenjenog pozorišta u periodu od februara 2011. do juna 2012. god. Posle
prvih 5 meseci rada izvedena je predstava „Da li me čuješ?“. Sadržaj predstave
se zasnivao na ličnim iskustvima učesnika i odražavao je teškoće u komunikaciji sa okruženjem urednog sluha u svakodnevnim životnim situacijama
(na ulici, u prodavnici, u školi i dr.). Facilitator je posmatrajući i slušajući svoje
učesnike, pružao određene aktivnosti koje imaju za cilj rešenje problema do
kojih će oni sami doći, upoznajući sebe, svoje mogućnosti, prava i razmatrajući situaciju u kojoj se nalaze sa svih strana. Radionice su započinjale vežbama
disanja (kaktus, meduza, žabice...). Nakon vežbi disanja mnogobrojne aktivnosti su se smenjivale (igre za upoznavanje, zagrevanje, koncentraciju, igre za
telesnu ekspresiju, prostor, za osećaj grupe, građenje poverenja, osvešćivanje i
artikulaciju tela). Na ovaj način učesnici su se zbližavali i stvarao se osećaj za
grupu, tim, slobodno izražavanje svojih misli, poštovanje različitosti.
Radionice su učesnicima omogućile sagledavanje problema, razvoj samopouzdanja, samopoštovanja i aktivan prilaz vršnjacima urednog sluha. Pored
terapeutskih karakteristika primenjeno pozorište putem predstava, pomaže
u osvešćivanju opšte populacije o problemima drugih ljudi, upoznavanje sa
karakterističnim grupama i daje mogućnost promene u razmišljanju i spremnosti ljudi na akciju, kako u toku same predstave tako i kasnije u životu,
menjajući položaj i situaciju tlačenih osoba.
Ključne reči: primenjeno pozorište, radionice, gluva i nagluva deca
110
DNEVNI BORAVAK ZA OSOBE SA
AUTIZMOM U OKVIRU ŠOSO „MILAN
PETROVIĆ“ U NOVOM SADU - PUT KA
SOCIJALNOJ INKLUZIJI
Daniela Tamaš
ŠOSO “Milan Petrović” sa domom učenika,
Novi Sad, Srbija
Marginalizovanost osoba sa autizmom raste zajedno sa procesom odrastanja. Zbog specifičnosti stanja, poteškoća u komunikaciji i uspostavljanju socijalnih interakcija osobe sa autizmom
odrastanjem, sve više bivaju uskraćene zajedničkog vremena provedenog sa vršnjacima u aktivnostima koje su primerene njihovim godinama i interesovanjima i postaju socijalno izolovane, a
zajedno sa njima i njihove porodice.
Dnevni boravak za osobe sa autizmom u okviru ŠOSO „Milan
Petrović“ u Novom Sadu, programima socijalne podrške i radnog
angažovanja obuhvata 24 osobe sa autizmom, starijih od 15 godina
sa karakteristikama umerenog do teškog autizma. Specifičnosti
Dnevnog boravka za osobe sa autizmom u okviru ŠOSO „Milan
Petrović“ ogledaju se u pristupu u radu sa osobama sa autizmom
zasnovanim na principima iskustvenog učenja i sveprožimajuće
podrške koju pruža multidisciplinarni tim u skladu sa individualnim karakteristikama, interesovanjima, sposobnostima i potrebama korisnika i potrebama njihovih porodica. Krajnji cilj je
obezbeđivanje uslova za ostvarivanje socijalne inkluzije osoba sa
autizmom, poboljšanje kvaliteta njihovih života i života njihovih
porodica i omogućavanje bolje životne perspektive svih korisnika
usluga Dnevnog boravka za osobe sa autizmom.
Ključne reči: autizam, podrška, kvalitet života, socijalna inkluzija
111
SARADNJA USTANOVA ZA DNEVNO
ZBRINJAVANJE SA PORODICAMA
OSOBA SA SMETNJAMA U RAZVOJU
Milijana Stojanović, Marina Vidojević,
Tatijana Gavrilović
Centar za smeštaj i dnevni boravak dece i omladine
ometene u razvoju Beograd – Dnevni boravak Stari grad,
Beograd, Srbija
Saradnja ustanova za dnevno zbrinjavanje dece i omladine
ometene u razvoju (dnevni boravci) i porodice osoba sa smetnjama u razvoju predstavlja jedan planski organizovan, permanentan
i veoma značajan činilac u procesu poboljšanja kvaliteta njihovog
života. Polaznu osnovu svake saradnje čine zajednički ciljevi, a
zajednički cilj dnevnog boravka i porodice jeste očuvanje postojećih funkcija i podsticanje razvoja potencijala osoba sa smetnjama
u razvoju. Da bi on bio postignut neophodno je usaglasiti delovanje u okviru dnevnog boravka sa delovanjem porodice i životom
osobe sa smetnjama u razvoju unutar nje. Ova potreba javlja se iz
činjenice da, iako korisnici dnevnog boravka veliki deo svog vremena provode u ustanovi, porodica predstavlja primarnu zajednicu kojoj oni pripadaju. Zbog toga, neusaglašenost u postavljanju
ciljeva i funkcionisanju porodice i rada sa osobama sa smetnjama
u razvoju u okviru dnevnog boravka može doneti štete njihovom
napredovanju, ili čak očuvanju njihovih postojećih funkcija. Da bi
se to izbeglo potrebno je roditelje/staratelje upoznati sa načinom
rada u okviru boravka, ali i davati im praktična uputstva za njihovo vaspitno delovanje kod kuće. Saradnja dnevnog boravka i porodice doprinosi aktiviranju i osposobljavanju roditelja/staratelja za
pedagošku delatnost, omogućuje im uvid u ono što ustanova radi
i kako je moguće uskladiti načine delovanja u radu sa osobama
sa smetnjama u razvoju. Cilj ovog rada je prikaz mogućih načina uspostavljanja kontinuiranje saradnje između stručnog tima
dnevnog boravka i porodice osoba sa smetnjama u razvoju. U
radu će biti predstavljene polazne teorijske osnove neophodne za
uspostavljanje saradnje, kao i primeri iz prakse koji potkrepljuju
pretpostavku da saradnja i usaglašenost rada dnevnog boravka i
funkcionisanja porodice doprinosi kvalitetu života osoba sa smetnjama u razvoju.
Ključne reči: saradnja, osobe sa smetnjama u razvoju,
porodica, korisnik
112
SPECIJALIZOVANO HRANITELJSTVO
KAO ALTERNATIVNI OBLIK SMEŠTAJA
OSOBA SA INTELEKTUALNOM
OMETENOŠČU
Mirjana Đorđević¹, Nenad Glumbić¹,
Bojana-Konsuelo Talijan²
¹Univerzitet u Beogradu – Fakultet za specijalnu
edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
²Predškolska ustanova „11. April“, Novi Beograd, Srbija
Prelazak dece sa smetnjama u razvoju iz institucije u hraniteljske porodice
naziva se specijalizovano hraniteljstvo. Sam termin „specijalizovano“ ukazuje
na to da postoje razlike u odnosu na hraniteljstvo dece tipičnog razvoja.
Postupak hraniteljstva u Srbiji, uređen je u osnovi sa dva zakonska akta:
Porodični zakon iz 2005. godine (članovi 110, 112 i 113 – zasnivanje hraniteljstva, 117 – lična svojstva hranitelja i 118 – priprema hranitelja) i Zakon o socijalnoj zaštiti iz 2011. godine (članovi: 40 – tačka 5, 50 – procena, obuka i
licenca za pružanje usluge hraniteljstva, 132 – praćenje, 81 – pravo na novčanu
socijalnu pomoć).
Cilj ovog rada je da se pregledom dostupne literature ukaže na primere
dobre prakse u drugim zemljama pri pripremi i primeni ovog modela vaninstitucionalonog smeštaja, kao i na zakonsku regulativu koja to obezbeđuje.
Pretragom elektronske baze podataka Konzorcijuma bibilioteke Srbije za
objedinjenu nabavku – KoBSON, prikupljeni su i analizirani radovi u kojima
je obrađivana problematika hraniteljstva osoba sa ometenošću.
Koncept hraniteljstva u Evropskim zemljama podrazumeva nekoliko vrsta
kao npr. kratkoročno, dugoročno, hraniteljstvo u hitnim slučajevima, hraniteljstvo za „predah“. Neizostavni segment ovog koncepta su programi procene
i obuke potencijalnih hranitelja kao i programi njihovog dodatnog stručnog
usavršavanja radi obezbeđivanja stabilnosti i bezbednosti deteta u hraniteljskoj porodici. Pomenuti kursevi najčešće obuhvataju sledeće četiri oblasti: zaštita i negovanje dece, razvojne potrebe dece i njihovo zadovoljenje, negovanje
odnosa sa biološkom porodicom i uloga hranitelja u stručnom timu.
Pored beneficija koje je naša država namenila budućim hraniteljima, deca sa
smetnjama u razvoju duže od svojih vršnjaka iz opšte populacije čekaju na svoj
drugi dom. Razloge ove pojave možda možemo tražiti u nedovoljnoj promociji
ovog modela, predrasudama građana o osobama sa smetnjama u razvoju, neadekvatnoj pripremljenosti budućih hranitelja, izostanku konkretne i praktične
obuke koja bi olakšala i stimulisala razvoj deteta sa ometenošću itd.
Ključne reči: deinstitucionalizacija, zakonska regulativa, hraniteljstvo, osobe
sa intelektualnom ometenošću
113
VANINSTICUIONALNA ZAŠTITA
DECE SA MENTALNIM SMETNJAMA U
RAZVOJU U REPUBLICI MAKEDONIJI
Vladimir Ilievski
Univerzitet „Sv. Kiril i Metodij“ - Filozofski fakultet,
Institut za socijalni rad i socijalnu politiku,
Skoplje, Makedonija
Sa reformama sistema socijalne zaštite u Republici Makedoniji preko odgovarajućih pravnih okvira se razvijaju i unapređuju vaninstitucionalne usluge za decu sa mentalnim smetnjama u razvoju u zemlji.
U okvirima ovih procesa, kao model za brigu i pomoć deci sa problemima u mentalnom razvoju i njihovim porodicama, započeto je otvaranje dnevnih centara, dnevno prihvatanje i zbrinjavanje pojedinaca i
porodica, smeštanje u hraniteljske porodice, smeštanje u mali grupni
dom i samostalan život sa podrškom koji funkcionišu kao organizacione jedinice međuopštinskih centara za socijalni rad i građanski sektor.
Osnovna delatnost ovakvih dnevnih centara je da usluge dnevnog
smeštaja, boravka, nege, ishrane, psihosocijalne rehabilitacije i reedukacije, savetodavne poslove i usluge organizovanog provođenja vremena dece sa umerenim i teškim preprekama u mentalnom razvoju,
uzrasta 5-18 godina i koja žive u svojim biološkim ili su smeštena u
hraniteljske porodice, a prednost se daje onoj deci koja ne koriste druge
usluge i nalaze se u riziku od marginalizacije i institucionalizacije.
Dnevni centri su načinjeni da zbrinu 20-25 dece sa umerenim i teškim preprekama u mentalnom razvoju, a cilj ovog kapaciteta je da se
obezbedi kvalitetna nega pod neposrednim stručnim nadzorom od
strane defektologa, logopeda, psihologa, pedagoga, socijalnih radnika i
fizioterapeuta. U Republici Makedoniji su do danas otvorena i funkcionišu 23 dnevna centra za decu sa umerenim i teškim smetnjama u mentalnom razvoju, koji su locirani u urbanim sredinama, čijim je uslugama obuhvaćeno 365 korisnika. Zbog pozitivnih rezultata dosadašnjeg
funkcionisanja ovih dnevnih formi za zbrinjavanje dece sa smetnjama
u mentalnom razvoju, jedan od prioritetnih ciljeva Ministarstva rada i
socijalne politike, saglasno Strateškom planu 2012-2014 godine, je proširenje mreže dnevnih centara u onim opštinama gde ih nema.
Ključne reči: socijalna zaštita, deca sa mentalnim smetnjama,
vaninstitucionalna zaštita, dnevni centri, građanski sektor
114
STANOVANJE UZ PODRŠKU ZA OSOBE
SA INTELEKTUALNOM OMETENOŠĆU
Vladana Mulić¹, Dubravka Janić²
¹OŠ „Novi Beograd“, Beograd, Srbija
²Student master studija, Univerzitet u Beogradu
– Fakultet za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju,
Beograd, Srbija
Stanovanje uz podršku predstavlja alternativu ranijem institucionalnom zbrinjavanju, bilo u vidu prevencije institucionalizacije, bilo u sklopu procesa deinstitucionalizacije. U literaturi se ovaj
oblik stanovanja naziva još i asistirano stanovanje.
Cilj ovog rada je da ukažemo na prednosti stanovanja uz podršku kod osoba sa intelektualnom ometenošću. U radu su razmotrene i potencijalne teškoće u vezi sa takvim oblikom stanovanja.
Istraživanja su pokazala da osobe sa intelektualnom ometenošću, koje su uključene u stanovanje uz podršku, imaju bolji kvaliet života u odnosu na osobe sa intelektualnom ometenošću koje
se nalaze u instituciji. Međutim, nivo kvalieteta života u zajednici
nije bio podjednak u svim ispitanim životnim oblastima. Jedan
od ključnih problema koji se javlja, kada je u pitanju stanovanje
uz podršku, jeste radno angažovanje i zapošljavanje osoba sa intelektualnom ometenošću.
Stanovanje uz podršku omogućava osobama sa intelektualnom ometenošću da žive blizu svoje porodice i prijatelja, kao i
da postanu ravnopravni članovi društva. Kako bi se u potpunosti
iskoristili potencijali ovog vida usluge, neophodno je evaluirati
postignute efekte ovog vida stanovanja.
Ključne reči: intelektualna ometenost, inkluzija, stanovanje
uz podršku
115
STANOVANJE UZ PODRŠKU U
REPUBLICI MAKEDONIJI KROZ PRIMER
STAMBENIH JEDINICA U NEGOTINU
Andrijana Blaževska,
Nataša Stanojkovska-Trajkovska, Risto Petrov
Univerzitet „Sv. Kiril i Metodij“ - Filozofski fakultet,
Institut za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju,
Skoplje, Makedonija
Zakon o socijalnoj zaštiti Republike Makedonije nudi stanovanje uz podršku osobama sa intelektualnom ometanošću kao
vaninstitucionalni oblik zaštite. Proces deinstitucionalizacije povukao je reforme u sistemu socijalne zaštite i, samim tim, javila
se potreba razvoja novih oblika zaštite. Stambene jedinice funkcionišu u Skoplju, Negotinu i Demir Kapiji. Ovaj se oblik zaštite
razvija od 2008. godine kada počinje sa radom i Centar za pomoć
osobama sa intelektualnom ometanošću „Poraka Negotino“ u Negotinu.
Cilj ovog rada je da ispita program i organizaciju rada ovog
centra kao i strukturu korisnika. Tokom istraživanja koristili smo
metode analize dokumentacije, participativnog posmatranja i
intervjua. U ovom momentu, u 7 stambenih jedinica-apartmana
žive 32 korisnika, po 16 korisnika oba pola, uzrasta od 16 do 63
godine.
Stanovanje uz podršku omogućava ovim osobama kontakt sa
porodicama kao i tretman i radno-poizvodne aktivnosti u centru
za dnevni boravak u Negotinu. Stanovanje uz podršku podrazumeva samostalnost, socijalizaciju i adaptibilnost, kojim osobe sa
intelektualnom ometanošću razvijaju individualnost i osećaj pripadnosti u lokalnoj zajednici.
Ključne reči: deinstitucionalizacija, vaninstitucionalna zaštita,
stanovanje uz podršku, osobe sa intelektualnom ometanošću
116
DEINSTITUCIONALIZACIJA
DOMA KULINA
Goran Petković
Dom za smeštaj odraslih lica Kulina, Kulina, Srbija
Dom Kulina je ustanova socijalne zaštite čija je osnovna delatnDom Kulina je ustanova socijalne zaštite čija je osnovna delatnost smeštaj odraslih lica ometenih u mentalnom razvoju stepena teže i teške mentalne ometenosti. Trenutno se na smeštaju
u Domu Kulina nalazi 411 korisnika sa kojima radi 230 radnika
različitih profila. Obzirom da je dom obuhvaćen transformacijom
ustanova socijalne zaštite, u toku je izmeštanje korisnika mlađih
od 18 godina.
Transformacija je otpočela osnivanjem Stručnog tima koji je
učestvovao u svim aktivnostima koji su podrazumevali izmeštanje dece iz Kuline:
• priprema kompletne dokumentacije dece prilikom prelaska u drugu socijalnu uslugu,
• pripreme dece za izlazak u hraniteljske porodice,
• organizacija susreta i druženja hranitelja i dece,
• kreiranje individualnih Ritmova dana za svako dete koji
će ga pratiti tokom budućeg življenja u drugim socijalnim
uslugama,
• formiranje homogenih grupa dece koja će preći u uslugu
Mala domska zajednica,
• individualizacija programa pripreme dece za uslugu Mala
domska zajednica, i
• podrška zaposlenima u malim domskim zajednicama tokom adaptacije dece u novu sredinu.
Transformacija institucije i deinstitucionalizacija dece nam je
omogućila rasterećenje postojećih kapaciteta i pružanje sadržajnijeg i kvalitetnijeg života preostalim korisnicima starijim od 18
godina. U budućnosti se nadamo da će nam naučene lekcije pomoći da svaki korisnik naše institucije pronađe najstimulativniju
sredinu za život.
Ključne reči: deinstitucionalizacija, mala domska zajednica,
socijalna zaštita
117
MALA DOMSKA ZAJEDNICA
Jasna Nikolić
Mala domska zajednica, Aleksinac, Srbija
Reforma socijalne zaštite podrazumeva integrisani pristup u identifikovanju
potreba i planiranju usluga u socijalnoj zajednici uvođenjem sistema kvalitetne
i dostupne usluge za sve korisnike. Novi sistem socijalne zaštite daje prioritet
porodici i životu dece u zajednici, posebno deci sa smetnjama u razvoju.
Potrebna podrška deci sa smetnjama u razvoju i njihovim porodicama podrazumeva transformciju ustanova socijalne zaštite, deinstitucionalizaciju i
razvoj usluga u zajednici.
Ministarstvo rada, zapošljavanja i socijalne politike Republike Srbije radi na
deinstitucionalizaciji dece sa smetnjama u razvoju, kao i na razvijanju socijalnih
usluga. U procesu deinstitucionalizacije Kuline, u slučajevima gde nije bilo moguće stvoriti uslove za povratak dece u biološku porodicu, ili odlazak u hraniteljsku važno je bilo obezbediti uslove za život deteta u stimulativnoj sredini poput
porodične. Imajući u vidu potrebu za zbrinjavanjem dece na jedan potpuno drugačiji način, u skladu sa međunarodnim standardima, razvijen je koncept Malih
domskih zajednica koji se trenutno pilotira u Nišu, Negotinu i Aleksincu.
Podršku u pilotiranju koncepta malih domskih zajednica i razvijanju inkluzivnog hranireljstva pruža projekat „Podrška deinstitucionalizaciji dece, a
posebno dece sa smetnjama u razvoju: jačanje kontinuuma servisa na lokalnom i nacionalnom nivou”. Projekat sprovodi Unicef u saradnji sa Ministarstvom rada, zapošljavanja i socijalne politike uz podršku Edukejda i u saradnji
sa Humanitarnom organizacijom „Dečje srce”, uz finansijsku podršku Vlade
Republike Italije.
Transformacija Ustanove za decu i mlade kroz razvoj malih domskih zajednica obuhvata smeštaj 12-oro dece, funkcionalnu procenu i izradu individualnih planova u skladu sa postojećim kapacitetima deteta, redovno praćenje, procenu i revidiranje, uključivanje u život zajednice, institucije sistema
obrazovanja i zdravstvene zaštite. Takođe, obuhvata i definisanje programa
rada i ritma dana za grupu dece i planiranje aktivnosti prema individualnim
potrebama deteta; multifunkcionalnost svih zaposlenih kroz jasno definisane
aktivnosti zaposlenih u radu u malim domskim zajednicama; razvijanje novih mehanizama za koordinaciju usluge i resursa, pre svega ljudkih, kako bi se
sprečio efekat izgaranja; obezbeđivanje dugoročnih mehanizama volonterske
podrške; obezbeđivanje održivosti reformskih napora kroz izradu standarda i
normativa za male domske zajednice i usaglašavanje normativnih akata.
Ključne reči: mala domska zajednica, deinstitucionalizacija, transformacija
118
PROJEKAT „PORODICA I ZA MENE“
Slaviša Sorak
Centar za porodični smeštaj i usvojenje,
Kragujevac, Srbija
U ovom radu predstavljen je rad Centra za porodični smeštaj i usvojenje iz Kragujevca, usluge koje pruža, sa akcentom na
projektne aktivnosti. Rad i usluge Centra za porodični smeštaj
i usvojenje prikazane su kroz predstavljanje istorijata ustanove,
regionalne orijentacije i obim usluga u odnosu na broj dece na
smeštaju i broj hraniteljskih porodica.
Posebna pažnja je posvećena prikazu projekta „Porodica i za
mene“, kroz predstavljanje ciljeva, zadataka i rezultata realizacije istog. Takođe, istaknut je značaj saradnje Centra za porodični
smeštaj i usvojenje i Male domske zajednice iz Aleksinca.
Na kraju, u radu se raspravlja o izazovima i teškoćama sa kojima se susrećemo pri realizaciji aktivnosti Centra, poput pitanja o
pokretanju inicijative za smeštaj deteta u hraniteljsku porodicu,
pitanja učešća drugih sistema (zdravstveni, obrazovni) u procesu, određivanja adekvatnih vremenskih okvira za smeštaj dece i
drugo.
Ključne reči: porodični smeštaj, usvojenje, hraniteljske porodice
119
DEINSTITUCIONALIZACIJA U PRAKSI
Goran Rojević, Milena Beočanin
Humanitarna organizacija „Dečje srce“, Beograd, Srbija
„Jačanje kapaciteta ključnih aktera deinstitucionalizacije i socijalne inkluzije dece sa smetnjama u razvoju u Jugoistočnoj Srbiji“
i „Podrška deinstitucionalizaciji dece sa težim i teškim smetnjama u razvoju iz ustanove za rezidencijalni smeštaj u Kulini“ kao
projekti, realizovani su u periodu od decembra 2010. do novembra
2012. godine. Projekti su se sprovodili u saradnji i na inicijativu
kancelarije UNICEF-a u Srbiji, Ministarstva rada i socijalne politike, a finansirani su sredstvima Vlade Republike Italije. Dečje
srce je angažovano za procenu funkcionalnosti dece u instituciji
Kulina, kao i za podršku svim akterima u procesu transformacije
i deinstitucionalizacije institucije Kulina, pokretanje novih socijalnih usluga i realizaciju svih projektnih sadržaja.
Glavna postignuća se ogledaju u izvršenoj proceni 146 dece
instrumentom „Skala procene opšte uspešnosti“; kreiranju 146
Funkcionalnih profila i Individualnih planova; napravljenom planu izlaska dece iz institucije Kulina u saradnji sa Inspekcijom
Ministarstva rada i socijalne politike; izmeštanju 21 deteta u hraniteljsku a jednog u biološku porodicu; pokretanju usluge Mala
domska zajednica u 5 gradova u Srbiji i pravljenja standarda za
nju; pokretanju otvaranja 3 Centra za porodični smeštaj i prelasku
60 dece iz Kuline u Male domske zajednice.
Deinstitucionalizacija treba da počne transformacijom institucije, a deinstitucionalizacija Doma Kuline dovela je do transformacije lokalnih zajednica i sistema socijalne zaštite.
Ključne reči: deinstitucionalizacija, praksa, deca sa smetnjama
u razvoju
120
ESWIMMING I ILEARN PROJEKTI ZA
PODRŠKU OSOBA SA INVALIDITETOM
IZ PROGRAMA CELOŽIVOTNOG
UČENJA
Sanja Selimović1, Amila Mujezinović1,
Stanko Blatnik 2
1
Inova 4T, Tuzla, Bosna i Hercegovina
2
IPAK institut, Velenje, Slovenija
U radu su opisani rezultati projekata Eswimming i iLearn koji
su realizirani u sklopu programa Lifelong Learning Programme
EU. U projektu EU je pomoću informacijsko komunikacijskih
tehnologija predstavljeno plivanje kao terapija za osobe sa smetnjama u razvoju. Kao osnovni metod učenja plivanja je izabran
Halliwick metod. Razvijen je web portal koji sadrži edukacione
materijala za potrebe, trenera, staratelja i osoba sa invaliditetom.
Portal je višejezičan i prihvaćen je u više europskih zemalja kao
bogat izvor informacija.
Projekt iLearn koji ulazi u svoju drugu godina izvođernja koristi informacijsko komunikacijske tehnologije za razvoj socijalne
mreže ciljnih grupa koje pomažu osobama sa smetnjama u razvoju. Čvor te socijalne mreže je web portal koji sadrži korisne
informacije za volontere, organizacije koje podržavaju osobe s
posebnim potrebama, staratelje i predstavnike šire društvene zajednice. Realizacija ovog projekta omogućiće ciljnim grupama da
dobiju korisnu informaciju i izmenjuju iskustva koja su stekli u
radu sa osobama sa invaliditetom.
Ključne riječi: osobe sa smetnjama u razvoju, plivanje,
celoživotno učenje, informacijsko komunikacijske tehnologije
121
PREDAH NEGA ZA DECU SA
SMETNJAMA U RAZVOJU
Svetlana Glavinić
Društvo za cerebralnu i dečju paralizu, Ivanjica, Srbija
Predah nega podrazumeva predah namenjen deci, ali i predah
roditeljstvu kako bi se sprečilo emocionalno sagorevanje roditelja
i očuvala funkcionalnost porodice. Predah nega predstavlja prevenciju institucionalizacije.
Svrha Predah nege je kratkoročno i povremeno pružanje podrške i pomoći deci sa smetnjama u razvoju i njihovim porodicama, tj. starateljima u održavanju i podizanju kvaliteta njihovog
života. Predah nega stvara mogućnost šire socijalizacije deteta,
unapređuju se i razvijaju veštine samostalnog života. Takođe,
Predah nega obezbeđuje ublažavanje stresa u porodici sa ciljem
očuvanja i unapređenja kvalitetnih interpersonalnih odnosa i
prevencije konflikata unutar porodice.
Prioritetne grupe koje su obuhvaćene Predah negom su: 1) deca
sa smetnjama u razvoju od 5 do 18 godina i 2) porodica/staratelji
dece sa smetnjama u razvoju.
Predah nega omogućava privremeni smeštaj i tretman dece sa
smetnjama u razvoju kroz adekvatne i planirane aktivnosti koje
pružaju mogućnost kvalitetnije socijalizacije, promenu dnevne
rutine, izgradnju novih odnosa, podsticanje osamostaljivanja.
Takođe, Predah nega može da poboljša sposobnost porodice da
se nosi sa svakodnevnim obavezama i održi njenu stabilnost u
kriznim situacijama, pruža mogućnost članovima porodice da se
uključe u aktivnosti zajednice i budu manje izolovani
Aktivnosti u sklopu Predah nege su: informisanje, prijem/hitan prijem, procena, planiranje, stanovanje (dvadesetčetvoročasovna nega i nadzor), aktivnosti usmerene na očuvanje sposobnosti, razvijenje potencijala i osamostaljivanje deteta sa smetnjama
u razvoju i aktivnosti usmerene na porodicu.
Ključne reči: predah, prevencija institucionalizacije,
kratkoročni smeštaj
122
PODRŠKA PORODICAMA DECE
OBOLELE OD CISTIČNE FIBROZE
Marija Trajkov¹, Dragana Kljajić², Sanela Pacić³
¹ Visoka zdravstvena škola strukovnih studija, Beograd, Srbija
²Visoka medicinska škola strukovnih studija, Ćuprija, Srbija
³Student doktorskih studija, Univerzitet u Beogradu - Fakultet
za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Cistična fibroza je nasledni multisistemski poremećaj koji je
okarakterisan opstrukcijom i infekcijom disajnih puteva, maldigestijom i njenim posledicama. Kada se prepoznaju prvi znaci ove
bolesti, neophodno je da se dete uključi u multidisciplinarni pristup lečenju, kako bi se pospešio njegov kvalitet života.
Ovakav pristup podrazumeva zajednički rad velikog broja
stručnjaka različitih profila. Iako je bolest retka, ima veliki medicinski i socijalni značaj zbog svog dugotrajnog, hroničnog toka.
Osnovne karakteristike oboljenja imaju velikog odraza na život i
razvoj bolesnog deteta, ali isto tako i na život cele porodice. Uloga
roditelja u nezi i podršci detetu obolelom od cistične fibroze počinje od najranijeg detinjstva i nastavlja se kroz ceo njegov život.
Cilj ovog istraživanja je ispitivanje informisanosti o lečenju cistične fibroze i potrebe pružanja podrške porodicama sa decom
obolelom od ove bolesti. Za potrebe istraživanja posebno je dizajniran upitnik. Istraživanjem je obuhvaćeno 22 porodice sa teritorije Republike Srbije. Rezultati istraživanja ukazuju da su najveći
problemi ovih porodica finansijske prirode (50%), nezaposlenost
roditelja (33%) i nemogućnost plaćanja lekova (27%) što nam ukazuje na pravce i usmeravanje socijalne podrške u procesu transformacije sistema socijalne zaštite.
Ključne reči: cistična fibroza, podrška porodicama,
socijalna zaštita
123
OSOBE SA INTELEKTUALNOM
OMETENOŠĆU U ULOZI SEKSUALNIH
PRESTUPNIKA
Nenad Glumbić1, Mirjana Đorđević1,
Bojana-Konsuelo Talijan2
1
Univerzitet u Beogradu - Fakultet za specijalnu
edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
2
Predškolska ustanova „11. april“, Novi Beograd, Srbija
Sniženo intelektualno funkcionisanje kao i njegove prateće karakteristike
mogu doprineti povećanoj vulnerabilnosti za ispoljavanje nasilnog seksualnog ponašanja. Seksualni delikti su krivične radnje koje su usmerene protiv
dostojanstva ličnosti i morala.
Cilj ovog rada je da se pregledom dostupne literature, ukaže na problem
seksualnog prestupništva osoba sa intelektualnom ometenošću, karakteristike prestupnika, prevalenciju, procenu i eventualni tretman ovih osoba.
Pretragom elektronske baze podataka Konzorcijuma biblioteke Srbije za
objedinjenu nabavku - KoBSON, uz korišćenje pretraživača EBSCO i Science
Direct, prikupljeni su i analizirani radovi u kojima je obrađivana problematika seksualnog prestupništva kod osoba sa intelektulnom ometenošću.
Rezultati sprovedenih istraživanja su pokazali da različiti faktori rizika
mogu biti povezani sa maladaptivnim seksualnim ponašanjem osoba sa intelektualnom ometenošću. Oni u poređenju sa osobama opšte populacije koje
čine seksualne delikte ispoljavaju manje nasilja i ne koriste alkohol u vreme
izvršenja krivičnog dela, imaju veći rizik za recidivizam, a njihove žrtve su
češće odrasle, nepoznate osobe, muškog pola.
Postoje brojna metodološka ograničenja, koja otežavaju precizno utvrđivanje
rasprostranjenosti pojave seksualnog prestupništva kod osoba sa sniženim nivoom intelektualnog funkcionisanja. Smatra se da u ukupnoj populaciji seksualnih prestupnika, ima oko 10-15% osoba koje funkcionišu na ispodprosečnom
intelektualnom nivou, odnosno da se prevalencija seksualnog prestupništva
kod osoba sa intelektualnom ometenošću kreće između 4 i 40%. Način procene
inteligencije, kriterijumi za odabir uzorka, kao i mesto sprovođenja istraživanja, su samo neki od faktora koji mogu uticati na podatke o prevalenciji.
Procena mora biti sveobuhvatna uključujući: procenu znanja i stavova o seksualnosti, procenu kognitivnog i adaptivnog funkcionisanja, funkcionalnu analizu
neadekvatnog seksualnog ponašanja, procenu rizika za ispoljavanje seksualnog
prestupništva, kao i procenu potrebe za podrškom. Nakon analize rezultata procene, bira se najadekvatniji oblik tretmana. Intervencije koje se obično preporučuju zanovane su na kognitivno-bihejvioralnim pristupima, mada se u praksi za
regulisanje agresivnog seksualnog ponašanja koristi i medikamentozna terapija.
Ključne reči: intelektualna ometenost, seksualni delikti, prevalencija,
procena, tretman
124
ZAŠTITA DECE OD SEKSUALNOG
ZLOSTAVLJANJA NA INTERNETU
Nikola Petković1, Marina Višnjić2 , Ana Čavić3
1
Student doktorskih studija, Univerzitet u Beogradu – Fakultet
za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
2
Specijalna bolnica za bolesti zavisnosti, Beograd, Srbija
3
Pravni fakultet za privredu i pravosuđe, Novi Sad, Srbija
Činjenica da značajan udeo korisnika Interneta danas predstavljaju maloletnici, otvorio je mogućnost brojnih, novih puteva
seksualnog zlostavljanja najmlađih. Pronalaženje i vrbovanje žrtava putem zloupotrebe popularnih društvenih mreža i pričaonica, postavilo se tako kao sve ozbiljniji problem, kome se posvećuje
značajna pažnja kako u naučnim raspravama, tako i konkretnim
preventivnim aktivnostima. Upravo u tom kontekstu, u radu će biti
dat teorijski pregled mogućnosti razvoja veština i znanja roditelja
kojima bi se uspešno obezbedila veća zaštita dece na Internetu.
Upoznavanje roditelja sa mogućnostima kontrole dečijeg prisustva
na Internetu, sticanje znanja o strategijama Internet nasilnika, informisanje o pravilnom postupanju u slučajevima viktimizacije deteta ostvarene kroz sajber komunikaciju, kao i upoznavanje sa zaštitnim programima kojima se deci ograničava pristup veb mreži,
neke su od centralnih tema ovog rada. Pored navedenog, autori će
posebnu pažnju posvetiti ideji formiranja lokalnih centara za zaštitu dece od seksualnog zlostavljanja na Internetu, poput centra koji
je formiran 2010. godine u Staroj Pazovi, a kao vitalnom segmentu
preventivnih napora u ovom kontekstu.
Ključne reči: Internet, seksualno zlostavljanje, prevencija
125
EMOCIONALNA INTELIGENCIJA
MALOLETNIH PRESTUPNIKA
Sonja Banjac1, Sonja Milojević2
1
Institut za psihologiju, Beograd, Srbija
2
OŠ „Miloš Crnjanski“, Beograd, Srbija
Cilj ovog istraživanja bio je bolje razumevanje emocionalnog života maloletnih prestupnika, odnosno njihove emocionalne inteligencije i poređenje sa
njihovim vršnjacima koji nisu činili krivična dela.
Učesnici u istraživanju bili su maloletni prestupnici iz V.P. doma u Kruševcu, koji su bili podeljeni u dve grupe: počinioci agresivnih prekršaja (N=20)
i počinioci krađa (N=26). Kontrolnu grupu činili su učenici šestog i osmog
razreda osnovne škole „Zaga Malivuk“ i trećeg razreda Trgovačko-turističke
srednje škole (N=55). Svi ispitanici ujednačeni su po uzrastu, broju godina
obrazovanja i polu, tako da su ispitivani samo dečaci. Konstrukt emocionalne
inteligencije procenjivan je iz paradigme EI kao crte, putem adolescentske
verzije Trait Emotional Intelligence Questionnaire (TEIQue-AF) koji se sastoji
od četiri faktora – dobrobit, samokontrola, emocionalnost i socijabilnost.
Upitnik za procenu EI kao crte pokazao je zadovoljavajuće metrijske karakteristike. Dobijena je značajna diskriminaciona funkcija (r=0,498; χ²(4)=
27,046; p=0,000) uz pomoć koje se postiže tačnost klasifikacije na maloletne
prestupnike i one koji to nisu u 73,7% slučajeva. Analizom varijanse pokazano
je da kontrolna grupa dobija značajno više skorove na ukupnoj meri emocionalne inteligencije, kao i na faktorima dobrobit (F=22,404; p=0,000), samokontrola (F=5,122; p=0,026), emocionalnost (F=12,295; p=0,001). Suprotno
očekivanjima, nisu pronađene značajne razlike u odnosu na vrstu prekršaja ni
na ukupnom skoru, ni na faktorima EI.
Dobijeni rezultati pokazuju da prestupnici prosečno imaju pesimističniju
predstavu o svojoj budućnosti, niže samopoštovanje, značajno lošiju sliku o
svojim mogućnostima da kontrolišu i upravljaju afektom i sebe opažaju impulsivnijim od svojih vršnjaka. Oni, takođe, misle da imaju slabiju sposobnost
opažanja i ekspresije emocija, kao i da su lošije prilagođeni sredini i društvu
i manje skloni promenama. Konačno, prestupnici smatraju da su sposobni
kao i svoji vršnjaci da utiču na to kako će se neko osećati, da se u odnosima
s drugima izbore za svoju poziciju i misle da imaju jednako razvijene veštine
komunikacije i pregovaranja.
Ključne reči: maloletničko prestupništvo, emocionalna inteligencija,
vrsta prekršaja
126
PSIHOLOŠKE INTERVENCIJE
U PREVENCIJI I TRETMANU
MALOLETNIČKOG PRESTUPNIŠTVA
Sonja Milojević1, Sonja Banjac2
1
OŠ „Miloš Crnjanski“, Beograd, Srbija
2
Institut za psihologiju, Beograd, Srbija
Statistički podaci ukazuju na porast učestalosti i težine krivičnih dela koje
čine maloletnici, kako u svetu tako i kod nas. Dodatno, na uzrastu od sedamnaest godina značajan procenat adolescenata čini neki oblik delinkventnog
ponašanja. Razvojni modeli, kao i modeli održavanja antisocijalnog ponašanja ističu značaj kvaliteta veze roditelj-dete i nedovoljnu razvijenost mehanizama regulacije selfa, posebno kapaciteta da se misli o svojim i tuđim osećanjima i sposobnosti regulacije emocija. Istraživanja potvrđuju pretpostavljenu povezanost kvaliteta vezanosti, kapaciteta za mentalizaciju i afektivnu
regulaciju, kao i empatije s pojavom prestupništva. Imajući u vidu ovakvu
teorijsku i empirijsku građu, u svetu je osmišljen niz preventivnih programa
pogodnih za primenu u okviru porodice, obrazovnih ustanova i vaspitno-popravnih domova. Cilj ovog rada bio je njihovo predstavljanje i razmatranje
mogućnosti njihovog sprovođenja u našoj zemlji.
Predložene psihološke intervencije u oblasti primarne prevencije podrazumevaju rad na povećanju roditeljske osetljivosti, osvetljavanju uticaja koji
njihovo iskustvo iz detinjstva ima na sadašnje ponašanje u odnosu s detetom,
kao i edukaciju o aktivnim načinima izgradnje moralnih struktura dece. U
radu s decom preporučuju se intervencije usmerene na sticanje sposobnosti
decentracije, osnaživanja kapaciteta za mentalizaciju i razvoj empatije.
U ovom radu predložen je Tretman zasnovan na mentalizaciji kao intervencija koja može biti pogodna za sprovođenje u okviru vaspitno-popravnih domova kod nas. Njen cilj jeste izgradnja kapaciteta da se misli o svojim i tuđim
unutrašnjim sadržajima primenom neinterpretativnih tehnika. Pored toga, prikazana je i Terapija besa koja se bavi integracijom ranih trauma i izgradnjom
novih kapaciteta i veština suočavanja i prevazilaženja negativnih afekata.
Na kraju, usled slabijeg funkcionisanja sistema tercijarne prevencije u
našoj zemlji, naglašena je potreba za jačanjem psiholoških savetovališta pri
Centrima za socijalni rad, kao i otvaranje savetovališta za zapošljavanje i integraciju u zajednicu specijalizovanog za populaciju maloletnih prestupnika.
Ključne reči: maloletničko prestupništvo, psihološke intervencije,
prevencija, tretman
127
GRUPNI RAD SA MLADIMA KOJI IMAJU
IZREČENU VASPITNU MERU POJAČAN
NADZOR ORGANA STARATELJSTVA –
VIZURA MLADIH
Mila Beljanski1, Otilia Velišek-Braško2
1
Univerzitet u Novom Sadu Pedagoški fakultet Sombor, Sombor, Srbija
2
Visoka škola strukovnih studija za obrazovanje
vaspitača Novi Sad, Novi Sad, Srbija
U radu je prikazan primer dobre prakse rada sa mladima, maloletnicima kojima je sud izrekao vaspitnu meru Pojačan nadzor organa starateljstva a zbog činjenja krivičnih dela. Maloletnici, koji imaju izrečenu
ovu vaspitnu meru i poremećaje u socijalnom ponašanju, u okviru Centra za socijalni rad (Organ starateljstva) mogu biti uključeni u grupni,
radioničarski oblik rada koji mladima pomaže da povećaju svoje socijalno funkcionisanje kroz grupno iskustvo, kako bi bili efikasniji u rešavanju svojih ličnih, grupnih i društvenih problema. Cilj rada je da prikaže
značaj organizovanja takvog grupnog rada sa ovom populacijom a sve
zbog sticanja pozitivnog iskustva maloletnika o sebi, svojoj porodici i
okruženju, sticanja samopouzdanja i stimulacija dobrih potencijala i
promeni obrazaca ponašanja. U radu se polazi od shvatanja savremenog
koncepta rada sa mladima koji imaju neki oblik poremećaja socijalnog
ponašanja iz ugla interpertativne paradigme i teorije socijalnog konstrukcionizma, koji doprinose razvoju pozitivnih socijalnih kompetencija i boljim interpersonalnim odnosima. Posmatrano iz ove perspektive, ponudiće se analiza 35 narativa maloletnika koji su učestvovali u
ovim radionicama, sa naglaskom na primere koji se odnose na njihovo
shvatanje sebe i njihovo zadovoljstvo i shvatanje značaja aktivnog učešća
u grupnom radu. Svoje zadovoljstvo iskazali su i kroz evaluaciju svake
radionice pojedinačno, koja je takođe bila predmet analize.Ovi maloletnici bili su u periodu od 4 meseca uključeni u petnaest radionica - jedan
put nedeljno. Takođe, za svaku grupu maloletnika je organizovano i po
pet susreta sa rodteljima. Rezultati ovog istraživanja ukazuju na prepoznatu neophodnost dodatnog angažovanja u nastavku ovakvih i sličnih
oblika rada kao i zadovoljstva maloletnika i njihovu višestruku dobit u
razumevanju sebe i razvijanja veština resocijalizacije. Takođe, rezultati
ovog istraživanja mogu poslužiti da buduća istraživanja iz prakse i za
unapređenje socijalnopedagoške delatnosti sa ovakvom populacijom.
Ključne reči: Centar za socijalni rad, vaspitna mera, grupni rad,
socijalno-pedagoška delatnost
128
REGRESIVNI MODEL FINANSIRANJA
POMOĆI OSOBA SA INVALIDITETOM
U SRBIJI
Vladimir Mentus
Univerzitet u Beogradu - Filozofski fakultet,
Beograd, Srbija
U poboljšanju kvaliteta života osoba sa invaliditetom u Srbiji,
ekonomski činioci igraju ključnu ulogu. Do tog zaključka se dolazi kada se ima u vidu današnji materijalni položaj osoba sa invaliditetom. U tom smislu povećanje ekonomskog kapitala ovih osoba je osnova za unapređenje njihovog kvaliteta života. Sve dimenzije kvaliteta života koje se u sociološkim istraživanjima danas
uzimaju u obzir, međusobno su povezane i zavisne od niza ekonomskih, socijalnih i kulturnih činilaca. Tako, promene u okviru
jedne od dimenzija kvaliteta života u manjoj ili većoj meri nužno
utiču na promene svih ostalih dimezija. Ipak, sadašnji kontekst u
okviru koga se reprodukuje kvalitet života osoba sa invaliditetom
u Srbiji, nameće glavni fokus na ekonomske aspekte.
Za povećanje ekonomskog kapitala osoba sa invaliditetom od
velike važnosti su (osim zaposlenja) različiti vidovi finansijske
pomoći upućenih od strane države. Svrha ovog rada će biti da ponudi jedan model u socijalnoj politici kada je reč o finansijskoj
pomoći osobama sa invaliditetom, drugačiji od onog koji je danas
u potrebi. Model koji bi u tom pogledu mogao da se ponudi, uslovno nazvan regresivni, zasniva se na tome da raspodela finansijske
pomoći treba da bude zavisna od prihoda domaćinstva čijem je
članu/članovima ona upućena. Konkretnije, finansijska sredstva
bi trebalo tako da se raspodeljuju da osobe sa invaliditetom čija
domaćinstva imaju niže ukupne prihode dobijaju, prema određenoj stopi, veću finansijsku pomoć u odnosu na pomoć namenjenoj
osobama sa invaliditetom čija domaćinstva imaju veće ukupne
prihode. Prema ovom gledištu, na taj način se vrši pravednija raspodela sredstava koja država ima na raspolaganju. Ako se ima u
vidu vladin podatak da oko čak 70% populacije sa invaliditetom
živi ili oko granice siromaštva ili ispod nje, ovakvom modelu preraspodele bi se teško mogao osporiti značaj.
Ključne reči: kvalitet života, regresivno finansiranje, invaliditet
129
KVALITET ŽIVOTA OSOBA SA
INVALIDITETOM I LJUDSKA PRAVA
Mirjana Jovanović1, Jasna Jančić2 ,
Svetlana Slavnić3 , Vedrana Milić-Rašić2
1
Klinika za neurologiju i psihijatriju za decu i omladinu,
Beograd, Srbija
2
Univerzitet u Beogradu - Medicinski fakultet i Klinika za neurologiju
i psihijatriju za decu i omladinu, Beograd, Srbija
3
Univerzitet u Beogradu - Fakultet za specijalnu edukaciju i
rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Kvalitet života nije nepoznat u široj društvenoj javnosti i uvek
je aktuelan za istraživanje zbog stalnih društvenih promena. U
zavisnosti od društvenih odnosa menja se i odnos prema osobama sa invaliditetom kao i njihov kvalitet života.
Osobama sa invaliditetom pripadaju sva ljudska prava, koja pripadaju i svim drugim ljudskim bićima. Ovaj zaključak se izvodi iz
premise univerzalnosti i nedeljivosti ljudskih prava, kao i činjenica
da osobe sa invaliditetom čine deo ljudskog roda, a da invalidnost
predstavlja jednu od manifestacija raznolikosti ljudske vrste.
Na primeru invalidnosti pokazuju se razvojna obeležja ljudskih
prava. Ljudska prava se proširuju i uvode nova. Prava osoba sa
invaliditetom jedna su od primera proširenja prava. Posmatranje
problematike invalida u terminima ljudskih prava svih svojevrsna je novina koja otvara nove perspektive i mogućnosti ne samo
njima, nego i društvu u celini, i na toj osnovi daje veliki doprinos
napuštanju segregacijskih i afirmaciji integracijskih mehanizama
njihove rehabilitacije i socijalne integracije. Prema tome, uspeh u
rehabilitaciji i učestvovanju invalida u životu otvorenog društva
treba posmatrati, rešavati i vrednovati u kontekstu dostignutog
nivoa ostvarivanja ljudskih prava.
U našoj sredini ne postoje istraživanja koja su se bavila istraživanjem poštovanja ljudskih prava osoba sa invaliditetom u Srbiji,
ovo je prvo istraživanje koje je obuhvatilo teritoriju Srbije bez teritorije Kosova i Metohije.
Naše istraživanje je sprovedeno,na populaciji od 390 osoba sa
invaliditetom, što je 86.67% od svih kontaktiranih iz ove grupe.
Od svih kontaktiranih ispitanika iz kontrolne grupe, 105 je završilo istraživanje, što je 95.45%.
130
Cilj ovog istraživanja je bio proceniti poštovanje ljudskih prava
osoba sa invaliditetom i odrediti povezanost kvaliteta života i poštovanje ljudskih prava.
U Srbiji se retko i nerado upotrebljava termin „povreda“ ili
„kršenje“ ljudskih prava. Stiče se utisak da u Srbiji gotovo i nema
sistematskog kršenja ljudskih prava, već da se događaju samo pojedinačni „mali“ incidenti.
Nismo u grupi zemalja u kojima se ljudska prava krše, ali nismo ni dostigli nivo poštovanja ljudskih prava koji priliče jednoj
zemlji koja je članica Saveta Evrope, Srbija je u „zlatnoj sredini“
kada se radi o poštovanju ljudskih prava.
Praksa poštovanja ljudskih prava je prepuna problema koji se
ne rešavaju godinama. Naše istraživanje pokazuje pomak u stepenu poštovanja ljudskih prava osoba sa invaliditetom, ali i da
je taj stepen još uvek nedovoljan u pojedinim oblastima primene
ljudskih prava.
Sem prava vezanih za imovinu i ličnu sigurnost, ispitanici sa
invaliditetom imaju u značajno statistički većem procentu ugroženost ostalih prava od ispitanika bez invaliditeta. Među samim
ispitanicima sa invaliditetom postoje minimalne razlike u oceni
ugroženosti ljudskih prava i to uglavnom nižih kod ispitanika sa
multiplom sklerozom.
Može se zaključiti da velika većina i ne zna koja prava i slobode
su im zagarantovane.
Ključne reči: ljudska prava, invalidi, kvalitet života, pravo
131
POVREDE KAO UZROK UMANJENOG
KVALITETA ŽIVOTA STARIH OSOBA
Goran Nedović1, Sanja Trgovčević2 , Lidija Medenica3
1
Univerzitet u Beogradu - Fakultet za specijalnu edukaciju i
rehabilitaciju, Beograd, Srbija
2
Univeritet u Beogradu - Fakultet političkih nauka, Beograd, Srbija
3
Student doktorskih studija, Univerzitet u Beogradu - Fakultet za
specijalnu edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Najnoviji podaci u kojima su sublimirane informacije o nekoliko poslednjih godina, govore o drastičnom porastu broja novonastalih slučajeva osoba sa povredom kičmene moždine, gde se
kao uzročnik navode povrede nastale usled starosti. U modernim društvima gde je značajno izraženo starenje stanovništva,
ova pojava predstavlja veliki problem za javno zdravlje. Cilj ovog
istraživanja bio je da se proceni kvalitet života starih osoba sa
povredom kičmene moždine i opaženi stepen socijalne podrške.
Kriterijumi za formiranje uzorka bili su: dijagnoza para i tetraplegije, kalendarski uzrast +65 godina, bez karakterističnih somatskih oboljenja i psihijatrijskih bolesti, (N=45). Istraživanje
je obavljeno u Klinici za rehabilitaciju ‘’Dr Miroslav Zotović’’ u
Beogradu; Udruženju paraplegičara Beograda i Domu za odrasla
invalidna lica u Zemunu. Za potrebe studije korišćen je Upitnik
za procenu kvaliteta života osoba sa SCI (QL-23) The Spinal Cord
Injury Quality of Life Questionnaire - SCI QL-23 i Multidimenziona
skala opažene socijalne podrške - Multidimensional Scale of Perceived Social Support MSOPSS.
Struktura dobijenih rezultata ukazuje na veliki stepen nezadovoljstva kvalitetom života, na prvom mestu izazvanih materijalnim uslovima, zatim arhitektonskim barijerama i na trećem
mestu socijalnom izolovanošću. Takođe, ispitanici smatraju da im
socijalna podrška nije pružena u dovoljnoj meri od strane društva, porodice ili za njih važne osobe. U zaključku istraživanja naglašena je neophodna reakcija šire društvene zajednice u pomoći
starim osobama, kao i veće angažovanje članova porodice, kako
bi se smanjio osećaj društvene isključenosti.
Ključne reči: stare osobe, povreda kičmene moždine, kvalitet
života, socijalna podrška
132
UTICAJ SOCIO-EKONOMSKIH FAKTORA
NA KVALITET ŽIVOTA ADOLESCENATA
SA OŠTEĆENJEM SLUHA
Renata Škrbić, Špela Golubović, Nina Brkić
Univerzitet u Novom Sadu - Medicinski fakultet,
Katedra za specijalnu rehabilitaciju
i edukaciju, Novi Sad, Srbija
Procena kvaliteta života od strane dece i adolescenata sa smetnjama u razvoju omogućava dodatno sagledavanje njihovog fizičkog, psihičkog i socijalnog aspektima funkcionisanja.
Cilj istraživanja je da se utvrdi na koje aspekte kvaliteta života
adolescenata sa oštećenjem sluha utiče socio- ekonomske karakteristike njihove porodice.
U istraživanju je učestvovalo 52 adolescenta od 13 do 18 godina. Istraživanje je sprovedeno tokom maja i juna 2011. godine u
tri škole za obrazovanje dece sa oštećenjem sluha. Za samoprocenu kvaliteta života korišćen je standardizovani upitnik PedsQL 4.0TM. Od socio- ekonomsih faktora posmatrani su stručna
sprema roditelja, zaposlenost roditelja i nivo prosečnih primanja.
Statistička analiza obuhvatala je deskriptivnu statistiku, t- test i
analizu varijanse.
Na socijalni aspekt kvaliteta života adolescenata sa oštećenjem
sluha najznačajniji uticaj imaju stručna sprema majke i prosečna primanja. Adolescenti sa oštećenjem sluha čije su majke imale višu ili visoku stručnu spremu, ocenili su najnižim skorovima
svoje socijalno funkcionisanje (p=0,0002). U porodicama sa najvišim prosečnim primanjima, adolescenti su svoje socijalno funkcionisanje procenili najnižim prosečnim skorovima (p=0,012).
Socio-ekonomski faktori imaju uticaja na socijalno funkcionisanje adolescenata sa oštećenjem sluha. Bolji socijalni status,
odnosno viši stepen obrazovanja majke i viša primanja, negativno
utiču na samoprocenu socijalnog aspekta kvaliteta života. Moguće je da adolescenti koji žive u boljim socio-ekonomskim uslovima imaju viši nivo socijalnih zahteva, svesniji su svog položaja
u široj društvenoj sredini i samim tim, nezadovoljniji su svojim
funkcionisanjem u društvu.
Ključne reči: oštećenje sluha, socijalno funkcionisanje, PedsQL 4.0
133
SVAKODNEVNI ŽIVOT MLADIH
SA INVALIDITETOM U REPUBLICI
MAKEDONIJI
Marija Cakić, Vladimir Trajkovski
Univerzitet „Sv. Kiril i Metodij“ - Filozofski fakultet,
Institut za defektologiju, Skoplje, Makedonija
Visok stepen predrasuda, indiferentan odnos, ograničene mogućnosti za zapošljavanje, obrazovanje, socijalna isključenost u
svakodnevnom životu, čini mlade ljude sa invaliditetom nevidljivim gradjanima u našem društvu. Svakodnevni život mladih
ljudi sa invaliditetom obuhvata širok koncept na koji utiče fizičko
zdravlje osobe, njeno psihičko stanje, stepen samostalnosti, socijalni odnosi kao i njeni odnosi sa najvažnijim pojavama u životnoj
sredini.
Problem ovog istraživanja je svakodnevni život mladih sa invaliditetom u Republici Makedoniji.
Cilj našeg istraživanja je da se predstavi svakodnevnica i problemi sa kojima se suočavaju mladi ljudi sa invaliditetom u društvu.
Istraživanje je obuhvatilo uzorak od 70 mladih ljudi sa invaliditetom u Republici Makedoniji. Upotrebljavan je metod deskriptivne analize, komparativne analize, kao i analize dokumenata. Podaci su obradjeni standardnim statističkim programom SPSS for
Windows XP, primenom X 2 test i R x C tabele kontingencije. Za
statistički značajnu razliku je nivo značajnosti p<0,05.
Analiza rezultata nam je pokazala da se mladi ljudi sa invaliditetom kroz svakodnevni zivot suočavaju sa mnogim problemima.
Većina se suočava sa preprekama u zapošljavanju 83%, dok njih
97% nailaze na teškoće u zasnivanju braka i porodice. Najveći procenat (100%) problema je prilikom posete javnih mesta.
Iz ovog istraživanja možemo zaključiti da se mladi ljudi sa invaliditetom u svakodnevnom funkcionisanju često susreću sa određenim preprekama za učešće u društvenom životu. Ove barijere
doprinose ozbiljnom manjku učešća ljudi sa invaliditetom u svim
oblastima društvenog života.
Ključne reči: mladi, osobe sa invaliditetom, svakodnevni život,
R. Makedonija
134
SOCIJALNE INTERAKCIJE I DRUŠTVENA
UKLJUČENOST STARIH OSOBA SA
INVALIDITETOM
Sanja Trgovčević1, Goran Nedović2 , Vojin Vidanović1
1
Univerzitet u Beogradu Fakultet političkih nauka, Beograd, Srbija
2
Univerzitet u Beogradu - Fakultet za specijalnu
edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Cilj ovog istraživanja usmeren je na utvrđivanje stepena društvene integrisanosti starih osoba sa invaliditetom.
Istraživanje je sprovedeno tokom 2012. godine. Uzorak ispitanika formiran je u okviru Gerontološkog centra Beograd: Domu
penzionera Bežanijska kosa i Domu za stare Voždovac. Prvu grupu čini 20 ispitanika sa invaliditetom, oba pola, starijih od 65 godina, sa dijagnozom paraplegije, Parkinsonove bolesti, oštećenja
vida, Demencije i hemiplegije nastale nakon moždanog udara.
Drugu grupu čini 20 ispitanika straijih od 65 godina, bez značajne medicinske dijagnoze. Za istraživanje je korišćen Sociodemografski upitnik/SD za stare osobe i Upitnik socijalne integracije
– Community Integration Questionnaire (CIQ).
Struktura dobijenih rezultata ukazuje da statistički značajna
razlika među ispitivanim grupama nije dobijena u oblasti produktivnih aktivnosti i kućne integracije, dok je u oblasti socijalne
integracije utvrđena na nivou (χ2=17.746 p=0.038). Kao najznačajniji faktori socijalne uključenosti utvrđene su bliske socijalne interakcije sa bračnim drugom, decom i prijateljima.
Ključne reči: stare osobe, invaliditet, socijalna uključenost
135
FUNKCIONALNE I PSIHOSOCIJALNE
KARAKTERISTIKE OSOBA TREĆE
ŽIVOTNE DOBI
Edina Šarić¹, Senad Mehmedinović², Lejla Matović3 ,
Sanja Selimović4 , Stanko Blatnik5
¹Univerzitet u Tuzli, Edukacijsko-rehabilitacijski fakultet,
Bosna i Hercegovina
²Centar za edukaciju i profesionalnu rehabilitaciju,
Tuzla, Bosna i Hercegovina
³Klinika za fiziklanu medicinu i rehabilitaciju,
UKC Tuzla, Bosna i Hercegovina
4
Inova 4T, Tuzla, Bosna i Hercegovina
5
Institut za informacione i razvojne tehnologije, Velenje, Slovenija
Planiranje i vrednovanje učinkovitosti brige za osobe treće
životne dobi nemoguće je bez istraživanja demografskih, psihosocijalnih, zdravstvenih i drugih aspekata starenja i starosti,
što je i bio cilj ovog istraživanja. Istraživanjem je obuhvaćeno 60
ispitanika, bez kognitivnog deficita, u dobi iznad 65 godina koji
žive na lokalitetu Sjeveroistočne regije Bosne i Hercegovine. Za
potrebe istraživanja korišteni su sljedeći mjerni instrumenti: Barthel indeks test, Skala za samoprocjenu depresije, Rosenbergova
skala samopoštovanja, Upitnik PD/forma A, Ljestvica za procjenu
stepena socijalne podrške, kao i Struktuirani upitnik ličnih podataka kojim su prikupljeni podaci o spolu, dobi, bračnom statusu,
broju djece, dijagnozi bolesti, te samoprocjeni materijalnog stanja
na skali od pet stepeni. Dobiveni podaci obrađeni su metodom
parametrijske i neparametrijske statistike. Statističkom analizom
dobivena su četiri Faktora koja mogu biti determinante somatopedske intervencije kod osoba treće životne dobi. Imenovani su
kao Faktor somatopsihičke dimenzije egzistencijalne anksioznosti, Faktor materijalnih prihoda i strukture porodice, Faktor psihosocijalnog statusa i Faktor zdravstvenog stanja. U tom okviru
u zaključcima rada istaknuta je važnost razvoja profesionalnog
usmjerenja i identiteta somatopeda – somatoterapeuta - rehabilitatora u različitim područjima prevencije mentalnog i fizičkog
zdravlja, edukacije, terapije, rehabilitacije i podržavanja kvalitete
života osoba treće životne dobi.
Ključne riječi: osobe treće životne dobi, funkcionalne i
psihosocijalne karakteristike, somatopedija
136
PSIHOLOŠKE TEŠKOĆE OSOBA SA
CEREBRALNOM PARALIZOM U
ODRASLOM DOBU
Milena Milićević1, Srećko Potić2 ,
Sanja Dutina3 , Sanela Pacić4
1
Institut za kriminološka i sociološka
istraživanja, Beograd, Srbija
2
Visoka medicinska škola strukovnih studija
„Milutin Milanković“, Beograd, Srbija
3
Univerzitet u Beogradu - Filozofski fakultet,
Odeljenje za psihologiju, Beograd, Srbija
4
Student doktorskih studija, Univerzitet u
Beogradu - Fakultet za specijalnu edukaciju i
rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Starenje osoba sa cerebralnom paralizom i specifične posledice
koje ovaj proces ima na njihovo svakodnevno funkcionisanje i socijalnu integraciju zaokuplja sve više pažnje u domaćoj i stranoj stručnoj i naučnoj javnosti. Odrasle osobe sa cerebralnom paralizom su
populacija sa višestrukim problemima i poteškoćama sa medicinskog, ekonomskog, pravnog i pre svega, sa socijalnog aspekta.
Cilj ovog rada je da se utvrde i izdvoje faktori koji determinišu pojavu psiholoških teškoća kod odraslih osoba sa cerebralnom
paralizom kao specifične grupe u populaciji. Revijalni pregled
istraživanja je izvršen na osnovu uvida u dostupnu literaturu.
Rezultati prikazanih istraživanja ukazuju na posledice ograničene pristupačnosti, otežanog ili onemogućenog kretanja,
nezaposlenosti i povećane zavisnosti od pomoći drugih osoba
u okvirima aktivnosti svakodnevnog života, prisutan viši nivo
usamljenosti i poteškoće u komuniciranju kao faktore koji ugrožavaju osećaj ličnog identiteta, finansijsku potporu i priliku za
ostvarivanje recipročnih društvenih interakcija. Između ostalog,
podaci ukazuju da je prevalenca depresije kod odraslih osoba sa
cerebralnom paralizom veća nego kod odraslih iz tipične populacije i odraslih sa cerebralnom paralizom praćenom intelektualnom ometenošću.
Ne umanjujući značaj primarnog motoričkog poremećaja, neophodno je istaći da manjak prilika za ostvarivanje recipročnih
društvenih interakcija uz lošije komunikativne sposobnosti dodatno negativno utiče na mogućnosti ostvarivanja socijalnih kon137
takata i održavanje društvenih mreža. Posledično dolazi do veće
izolovanosti, kao i rastućih osećanja usamljenosti i preuranjegnog starenja u odnosu na vršnjačku generaciju iz tipične populacije. Istraživanja takođe ukazuju na različita stanja ugroženosti
mentalnog zdravlja usled depresije, anksioznosti, frustriranosti,
usamljenosti, zamora i besa.
Neophodna je rana detekcija i identifikacija faktora rizika iz
oblasti zaposlenja, zdravlja, funkcionalnih sposobnosti, naročito
pokretljivosti i samostalnog življenja, kao i utvrđivanje svih opcija za omogućavanje pristupa transportu, radno-profesionalnom
i društvenom angažovanju. Samo ovakvo multidimenzionalno
i multidisciplinarno angažovanje stručne i društvene zajednice
moglo bi da poboljša kvalitet života populacije odraslih i starijih
osoba sa cerebralnom paralizom.
Ključne reči: odrasle osobe sa cerebralnom paralizom, starenje,
psihološke teškoće, mentalno zdravlje, faktori rizika
138
SVA DJECA ODRASTU PA I ONA
S AUTIZMOM
Lidija Penko
Udruga za autizam Rijeka, Rijeka, Hrvatska
O našoj djeci možemo govoriti sa vedrije strane i sa one tamnije. O puno toga ovisi koja će prevladati, a najviše o tome koliko
smo odmalena u njih uložili svakodnevnog rada i dosljednosti da
usvoje navike i napreduju. Ali bez obzira da li ispade nepoželjnog
ponašanja svoje odrasle djece rješavamo sa osmjehom i smirenošću ili sa strepnjom i strahom jer su jači od nas i ne znamo da li
ćemo uspjeti zaustaviti ih, svima nam je ista noćna mora: što će
biti s njima kada nas više ne bude?
To je najveća motivacija da dok još možemo i dok smo u snazi
iznađemo načine da se izborimo za uvjete dostojne čovjeka u kojima ćemo ostaviti svoje odraslo dijete, i zato se organiziramo u
udruge roditelja, tijesno surađujemo sa strukom, provodimo projekte, motiviramo lokalnu zajednicu, borimo se za sustavna rješenja i vjerujem da ćemo udruženi svi zajedno lakše iznaći rješenje.
Nitko vam neće doći na vrata nuditi podršku za problem o kojem se malo zna, za to se moraju roditelji sami izboriti i u suradnji
sa strukom ukazivati na potrebe svoje djece.
Baš zato je iznimno važno osvještavanje i povezivanje roditelja
da se u svojim sredinama udruže i skupa krenu prema lokalnoj
zajednici u cilju realizacije usluga za svoju djecu, kao i svih struktura koje mogu pomaknuti svijest i podršku za osobe s autizmom
ne samo u lokalnoj sredini već i na nivou države. To je uglavnom
Sizifov posao, dugotrajan i mukotrpan koji zahtjeva upornost,
snagu, volju i vrijeme, ali bez osvještavanja, upornosti i traženja
roditelja koji će sve napraviti za dobro svog djeteta, društvo ne
zna za problematiku, a državni aparat se sporo pokreće i kada zna
za problem.
Ključne riječi: autizam, djeca, osvještavanje, roditelji, odrasli,
svijest, podrška
139
PROFESIONALANA REHABILITACIJA
OSOBA SA INVALIDITETOM
Jelena Petrović1, Mirjana Savić2 , Slavka Nikolić3
1
Dom zdravlja Šabac - Razvojno savetovalište,
Šabac, Srbija
2
Opšta bolnica Šabac, Srbija
3
OŠ „Radivoj Popović“, Zemun, Srbija
Profesionalana rehabilitacija je skup mera i postupaka koje se preduzimaju
sa ciljem da se osoba sa invaliditetom osposobi za odgovarajuće zanimanje i
ponovo uključi u proces rada. Realizuje se u vidu: dokvalifikacije i prekvalifikacije. Postoje četiri faze profesionalne rehabilitacije:
Prva faza profesionalne rehabilitacije je profesionalna procena, odn. ocena
preostalih sposobnosti. Ona pruža uvid u psihičke sposobnosti, interesovanja, spretnost, izdržljivost, i umešnost osoba sa invaliditetom.
Druga faza je profesionalno usmeravanje, odnosno orijentacija koja predstavlja stručnu pomoć u vezi izbora zanimanja.
Treća faza je radno osposobljavanje, odnosno profesionalna odluka. Ona predstavlja sticanje teorijskog i praktičnog znanja za novo zanimanje.
Četvrta faza je selektivno zapošljavanje kao konačan rezultat procesa rehabilitacije, i podrazumeva raspoređivanje rehabilitovane osobe sa invaliditetom na odgovarajuće poslove.
U savremenom sistemu radne organizacije su dužne da određeni broj radnih mesta rezervišu za osobe sa invaliditetom .
Postoje tri tipa pristupa zapošljavanju osoba sa invaliditetom:
1. Kvotni sistem - država zakonskim propisima obavezuje poslodavca da
zapošljavaju određeni procenat osoba sa invaliditetom (1-5%).
2. Volonterski sistem - volontiranje ne obavezuje poslodavce da zaposle
osobe sa invaliditetom, ali im stimulativnim merama povećavaju interes za
zapošljavanje istih.
3. Mešoviti sistem - završna faza profesionalne rehabilitacije je praćenje
do završetka faze prilagođavanja. Podrazumeva praćenje prilagođavanja zaposlene osobe sa invaliditetom na radnom mestu, i otklanjanje neželjenih i
nepovoljnih uticaja iz radne sredine i šire okoline.
Ključne reči: profesionalna rehabilitacija, dokvalifikacija, prekvalifikacija,
kvotni sistem, volontiranje
140
ULOGA STRUČNIH RADNIKA U
PREDUZEĆIMA ZA PROFESIONALNU
REHABILITACIJU I ZAPOŠLJAVANJE
OSOBA SA INVALIDITETOM
Emilija Spasojević, Jelica Petrović, Emin Golubović
Preduzeće za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje
osoba sa invaliditetom, „Kosmos“ d.o.o., Beograd, Srbija
Tema ovog saopštenja je uloga stručnih radnika u preduzeću „Kosmos” d.o.o. Beograd, prikazana kroz aktivnosti u radu sa osobama
sa invaliditetom.
Sem osnovnih usluga iz oblasti grafičke delatnosti, Preduzeće sprovodi i mnogobrojne mere i aktivnosti iz oblasti profesionalne rehabilitacije, u koje su uključene kako zaposlene, tako i nezaposlene osobe sa
invaliditetom, kao i učenici koji se profesionalno osposobljavaju za rad.
Da bi mnogobrojna i heterogena populacija korisnika usluga mogla da funkcioniše u kompleksnoj radnoj sredini, neophodno je obezbediti adekvatne uslove rada, od tehničkih standarda do pružanja
odgovarajuće stručne pomoći.
U tom kontekstu, uloga stručnih radnika je od krucijalnog značaja.
Uži tim stručnih radnika u Preduzeću čine: savetnik za integraciju
osoba sa invaliditetom na radnom mestu, dva referenta za pružanje
profesionalne asistencije osobama sa invaliditetom i radni instruktor.
U ovom radu biće predstavljeni ciljevi, zadaci i način rada stručnih
radnika koji se realizuju kroz individualni i grupni rad, kao i efekti
postignuća tokom radnog angažovanja osoba sa invaliditetom.
Posebno će biti istaknut značaj stručnog tima za osobe sa invaliditetom prilikom prvog kontakta u procesu zapošljavanja, radnog
angažovanja i pri odlasku iz Preduzeća.
Izložićemo metode i različite pristupe u radu zavisno od tipa ometenosti, načine motivacije osoba sa invaliditetom za rad, očuvanja
posla i napredovanja na poslu, faktore koji utiču na individualno i
funkcionisanje u grupi, usvajanje i primenu socijalnih veština u proizvodnom pogonu i značaj dobre komunikacije sa članovima porodice
osoba sa invaliditetom u cilju socijalne integracije na radnom mestu.
Ključne reči: osobe sa invaliditetom, stručni radnici, preduzeće za
profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje osoba sa invaliditetom
141
RADNI CENTAR
Jovan Marković, Milica Božić
ŠOSO „Milan Petrović” sa domom učenika,
Novi Sad, Srbija
Jedna od organizacionih jedinica Škole za osnovno i srednje
obrazovanje ‘’Milan Petrović’’ sa domom učenika je Radni centar.
Nastao je 2005. godine na inicijativu Škole a u organizaciji Grada Novog Sada.
Cilj formiranja Radnog centra je zapošljavanje, radno angažovanje i poboljšanje kvaliteta života osoba sa invaliditetom.
Zakonom o profesionalnoj rehabilitaciji i zapošljavanju osoba
sa invaliditetom određena je pozicija Radnog centra kao posebnog oblika radnog angažovanja osoba sa invaliditetom koje se ne
mogu zaposliti ili održati zaposlene ni pod opštim ni pod posebnim uslovima.
Na osnovu procene radnih sposobnosti korisnici su uključeni u
dvanaest pogona. Uz podršku stručnog tima i socijanih partnera
programskim aktivnostima omogućeno je sticanje, održavanje i
unapređenje radnih i radno socijalnih veština i sposobnost korisnika, razvijanje njihove samostalnosti, samopouzdanja i samopoštovanja.
Prodajom proizvoda i pružanjem usluga u okviru Radnog centra
ili posredstvom Uslužnog centra u okviru otvorene privrede, omogućeno je materijalno osnažavanje korisnika i njihovih porodica
čime je omogućena socijalna inkluzija osoba sa invaliditetom.
Ključne reči: radno angažovanje, zapošljavanje, socijalni partneri,
procena radnih sposobnosti, radno socijalne veštine, socijalna
inkluzija
142
UTICAJ KOMUNIKACIJE OSOBA SA
INTELEKTUALNOM OMETENOŠĆU
NA SOCIJALNE INTERAKCIJE U
RADNOJ SREDINI
Marina Radić-Šestić, Biljana Milanović-Dobrota
Univerzitet u Beogradu - Fakultet za specijalnu
edukaciju i rehabilitaciju, Beograd, Srbija
Komunikacija, kao proces prenošenja informacija između ljudi, od fundamentalnog je značaja u radnoj sredini. Ona se na radnom mestu odvija na svim nivoima - od neformalne komunikacije
između zaposlenih, formalne komunikacije među zaposlenim i/ili
između zaposlenih izvan organizacije. Efekat komunikacije postoji jedino ako druga osoba primi informaciju, razume i odgovori na
adekvatan način. Međutim, osobe sa intelektualnom ometenošću
ne poseduju snažne komunikacijske veštine zbog prisutnih teškoća, poput limitiranog vokabulara, loše auditivne diskriminacije,
nerazumevanja konverzacione implikature itd. Ovi problemi se
mogu reflektovati na sam proces rada (npr. neadekvatno razumevanje direktiva), kao i na uspešnost socijalne integracije u radnoj
sredini. U radu je ispitan uticaj komunikacije osoba sa intelektualnom ometenošću na ostale segmente ponašanja na radnom mestu, u odnosu na pol i starosnu dob. Istraživanjem je obuhvaćeno
56-oro osoba sa intelektualnom ometenošću, oba pola, starosne
dobi od 20-52 godine koji su zaposleni u dva Preduzeća za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje osoba sa invaliditetom u
Beogradu. Rezultati istraživanja pokazuju da su osobe ženskog
pola (AS=4,53) i stariji radnici (AS=4,65) uspešniji u komunikaciji
sa ostalim zaposlenim, Utvrđeno je da je aspekt komunikacije u
visoko statistički značajnoj korelaciji (p=0.001) sa svim ispitivanim segmentima socijalne integracije na radnom mestu, odnosno
da bolje komunikativne sposobnosti doprinose kvalitetnijoj saradnji sa kolegama. U skladu sa tim, neophodno je tokom procesa
profesionalne rehabilitacije osoba sa intelektualnom ometenošću
posvetiti veću pažnju razvoju socio-komunikativnih sposobnosti
kao jednom od najznačajnijh prediktora socijalne inkluzije.
Ključne reči: osobe sa intelektualnom ometenošću, komunikacija,
socijalne interakcije, radna sredina
143
OSVRT NA STAVOVE POSLODAVACA
PREMA ZAPOŠLJAVANJU OSOBA SA
INVALIDITETOM
Miloš Đorđević1, Nebojša Macanović2 , Jelena Radosavljević3 ,
Goran Stojićević4 , Dragana Đurić5
1
Univerzitet u Novom Sadu – Medicinski fakultet, Novi Sad, Srbija
2
Univerzitet u Banja Luci – Fakultet političkih nauka,
Banja Luka, Bosna i Hercegovina
3
Kazneno-popravni dom Zabela, Požarevac, Srbija
4
Regionalni centar za profesionalni razvoj zaposlenih u
obrazovanju Šabac, Šabac, Srbija
5
German Orthopedic & Rehabilitation Equipment Supply LLC,
Abu Dhabi, UAE
Osobe sa invaliditetom su, tokom prošlosti, bile u podređenom
položaju i nisu imale prilike da ravnopravno učestvuju u svim sferama društvenog života. Promene stavova su nastale poslednjih
decenija razvojem savremenog društva, uticajem procesa globalizacije ali i usvajanjem i širenjem saznanja o potrebama i mogućnostima osoba sa invaliditetom, kao i stvaranjem novih uslova
za poboljšanje njihovog položaja u društvu. Istraživanja pokazuju
da negativan stav društva uopšte prema osobama s invaliditetom
predstavlja možda i najveću barijeru zapošljavanju ove populacije,
iz njega proizilaze i njime rezultuju i negativni stavovi poslodavaca prema zapošljavanju i radu osoba sa invaliditetom.
Cilj ovog rada je da se putem uporedne analize istraživanja
sprovedenih u SAD, Hrvatskoj i Srbiji, a koja su se bavila stavovima poslodavaca prema zapošljavanju osoba sa invaliditetom i
samim zapošljavanjem ove populacije, dublje sagledaju stavovi
poslodavaca prema zapošljavanju osoba sa invaliditetom, kao i
njihove reperkusije na proces zapošljavanja ove populacije.
Rezultati prikazanih istraživanja pokazuju da su stavovi, čije
je menjanje složen i dugotrajan proces, većinom neutemeljeni i
direktno određeni nedostatkom iskustva u interakciji sa osobama
sa invaliditetom i nedovoljnom informisanosti u pogledu njihovih
radnih sposobnosti i mogućnosti da na adekvatan način odgovore
zahtevima određenog radnog mesta. Takođe, pokazalo se da je
najbolje sredstvo u rušenju pomenutih stereotipa i predrasuda,
upravo rad osoba sa invaliditetom.
Ključne reči: zapošljavanje, stavovi, poslodavci, osobe sa
invaliditetom, rad
144
BARIJERE I TEŠKOĆE PRI
ZAPOŠLJAVANJU OSOBA SA
INVALIDITETOM
Srećko Potić1, Milena Milićević2 , Marinela Šćepanović3
1
Visoka medicinska škola strukovnih studija
„Milutin Milanković“, Beograd, Srbija
2
Institut za kriminološka i sociološka istraživanja, Beograd, Srbija
3
Škola za osnovno i srednje obrazovanje sa domom
„Vuk Karadžić“ Sombor, Srbija
Nastojanja da se osobe sa invaliditetom na adekvatan način, u
punoj meri i punom obimu uključe u socijalnu sredinu, svakako
podrazumevaju i zapošljavanje ovih osoba. Tim pre što je činjenica da nezaposlenost stoji u direktnoj vezi sa socijalnom isključenošću i socijalnom degradiranošću. Problem dodatno dobija na
težini ako se zna da stanje socijalne isključenosti može ostaviti
značajne reperkusije na ličnost i funkcionisanje svih ljudi, a naročito je to naglašeno kada su u pitanju osobe sa invaliditetom, kao
izuzetno vulnerabilna populacija.
Cilj rada je da se uvidom u dostupnu literaturu izvrši revijalni
pregled istraživanja koja su za svoj cilj imala detekciju prepreka i
teškoća pri zapošljavanju osoba sa invaliditetom, sa akcentom na
osobe sa motoričkim poremećajima.
Rezultati su prikazani u odnosu na karakter, učestalost i univerzalnost barijera pri zapošljavanju osoba sa invaliditetom. Pored
sistematizacije saznanja o barijerama koje se odnose na populaciju osoba sa invaliditetom uopšte, prezentovana su i sistematizovana saznanja o barijerama koje su specifične u odnosu na oblik
i stepen invaliditeta, sa posebnim naglaskom na one detektovane
prepreke i teškoće koje se odnose na proces zapošljavanja osoba sa
motoričkim poremećajima.
Može se zaključiti da barijere procesu zapošljavanja osoba sa
invaliditetom mogu poticati iz društvene sredine, ali da mogu biti
i unutrašnjeg porekla, odnosno da su u vezi sa sposobnostima samih osoba sa invaliditetom. Pored toga, može se zaključiti i da je
raznovrsnost barijera i redukovana mogućnost njihovog generalizovanja uzrokovana i izrazitom heterogenošću i specifičnostima
populacije osoba sa invaliditetom.
Ključne reči: barijere, zapošljavanje, osobe sa invaliditetom, osobe
sa motoričkim poremećajima
145
BIBLIOTEČKE USLUGE KORISNICIMA
OŠTEĆENOG VIDA U NARODNOJ
BIBLIOTECI SRBIJE
Nedeljka Ložajić
Narodna biblioteka Srbije, Odsek za pružanje
informacionih usluga korisnicima
oštećenog vida, Beograd, Srbija
Pravo na čitanje i pristup informacijama je jedno od osnovnih ljudskih
prava, a Narodna biblioteka Srbije se zalaže za stvaranje uslova da ovo svoje
pravo ostvare svi njeni korisnici. U Narodnoj biblioteci Srbije pri Odseku za
pružanje usluga slepim i slabovidim korisnicima, od septembra 2011. godine
funkcioniše čitaonica za slepe i slabovide, opremljena savremenim uređajima
i softverima za čitanje, slušanje i štampanje. Korisnicima je, pored fonda od
oko 5200 monografskih publikacija na Brajevom pismu, na raspolaganju i pet
računara sa čitačima ekrana, Brajev displej, Brajev štampač, tri Plekstok-aparata za slušanje knjiga u elektronskom, MP3 i Dejzi-formatu, i za slabovide
- elektronska lupa i TV-sistem sa mišem za uveličavanje teksta.
Većinu redovnih korisnika pomenute čitaonice čine studenti oštećenog
vida. To su, uglavnom, studenti fakulteta društvenih nauka. Za njihove potrebe skeniraju se udžbenici i neophodna literatura, a oni često insistiraju da
im se određeni materijali odštampaju na Brajevo pismo kako bi lakše pratili
predavanja i vežbe i savladali gradivo. Većina traženih publikacija nalazi se u
fondu Biblioteke, te je dovoljno da se korisnici jave ili pošalju mejl sa potrebnim podacima o željenoj publikaciji. Ukoliko nisu u mogućnosti da dođu, skenirani materijal im se šalje mejlom. Računari sa čitačima ekrana koji se nalaze
u pomenutoj čitaonici pružaju mogućnost da korisnici čitaju, pišu, rade na
Internetu. Na raspolaganju im je bogat fond govornih zvučnih snimaka (audio-knjige, drame, dokumentarna građa, zvučna periodika) za koju se najvijše
interesuju kasnije oslepele i starije osobe koje nisu spremne za obuku za rad
na računaru.
Novootvorena čitaonica daje mogućnost slepim i slabovidim korisnicima
da ravnopravno sa ostalim korisnicima, na pristupačan način koriste fondove
Narodne biblioteke Srbije, a taktilne staze postavljene od ulaza u Biblioteku
do same čitaonice, olakšavaju samostalno kretanje korisnika u samoj zgradi
Biblioteke.
Ključne reči: bibliotečke usluge, korisnici oštećenog vida, pristupačnost
146
UTICAJ KARAKTERISTIKA
ZAPOSLENIKA USTANOVA ZA
OSOBE SA INTELEKTUALNOM
OMETENOŠĆU NA POJAVU SINDROMA
PROFESIONALNOG SAGOREVANJA
Saša Delić
Zavod za odgoj i obrazovanje osoba sa smetnjama
u psihičkom i tjelesnom razvoju,
Tuzla, Bosna i Hercegovina
Sindrom profesionalnog sagorevanja je oblik profesionalnog
stresa koji nastaje kao reakcija na hronične izvore stresa na poslu.
Ovaj fenomen podrazumeva sindrom emocionalne iscrpljenosti,
depersonalizacije i smanjenog ličnog postignuća. Emocionalna
iscrpljenost se odnosi na osećaj emocionalne „rastegnutosti“ i iscrpljenosti zbog kontakta sa drugim ljudima. Depersonalizacija
se odnosi na bezosećajan i ravnodušan odnos prema onim osobama koje su primaoci pomoći (recipijentima). Smanjeno lično postignuće se odnosi na opadanje osećaja kompetencije i uspešnog
postignuća u radu sa ljudima.
Obzirom da re/habilitacija osoba sa intelektualnom ometenošću predstavlja izuzetno složen, težak i dugotrajan proces, te
da se postavljeni ciljevi re/habilitacije postižu nakon dugog vremenskog perioda, a mali pomaci u ponašanju re/habilitanata nisu
neposredno vidljivi u svakodnevnom radu dolazi do bržeg zamaranja i frustriranosti zaposlenika. Upravo u navedenom je obrazloženje za izbor problema ovog istraživanja.
Cilj ovog istraživanja je utvrditi uticaj stepena obrazovanja i
zanimanja, te završenog smera studija na Defektološkom fakultetu (za defektologe) na pojavu sindroma profesionalnog sagorevanja kod zaposlenika ustanova u kojima su smeštene osobe sa
intelektualnom ometenošću.
Ovim istraživanjem je obuhvaćeno 85 ispitanika, zaposlenika
dva zavoda u kojima se re/habilituju osobe sa intelektualnom ometenošću. Od ukupnog broja ipitanika, 15 ispitanika je muškog, a 70
ispitanika različitog stepena obrazovanja i različitih zanimanja.
U istraživanju su korišteni sledeći merni instrumenti: 1) Opšti
upitnik i 2) Skala za procjenu profesionalne opterećenosti (sindroma profesionalnog sagorevanja).
147
Zaposlenici oba zavoda su bili upoznati sa ciljem i svrhom ovog
istraživanja i dobili su usmene upute o načinu popunjavanja mernih instrumenata, te su ih grupno popunili.
Obrada podataka izvedena je SPSS programskim paketom.
Korištena je deskriptivna analiza i analiza varijanse. Prisustvo
sindroma profesionalnog sagorevanja kod zaposlenika ustanova
u kojima su smeštene osobe sa intelektualnom ometenošću i uticaj njihovog stepena obrazovanja i zanimanja, te završenog smera
studija na Defektološkom fakultetu (za defektologe) na njegovu
pojavu utvrđeni su postupkom analize varijanse.
Rezultati koji su dobijeni su potvrdili očekivanja. Naime, sindrom profesionalnog sagorevanja je prisutan kod zaposlenika
ustanova u kojima se re/habilituju i zbrinjavaju osobe sa intelektualnom ometenošću.
Utvrđen je i uticaj sve tri navedene karakteristika zaposlenika
na pojavu sindroma profesionalnog sagorevanja. Tako je utvrđeno
da je kod zaposlenika nižeg stepena obrazovanja i nekvalifikovanih zaposlenika zastupljeniji sindrom profesionalnog sagorevanja
u odnosu na druge zaposlenike. Kada su u pitanju defektolozi,
utvrđeno je da su oligofrenolozi najmanje podložni sindromu profesionalnog sagorevanja.
Ključne reči: sindrom profesionalnog sagorevanja, stepen
obrazovanja, zanimanje, završeni smer na Defektološkom fakultetu,
intelektualna ometenost
148
ISPITIVANJE STEPENA SINDROMA
SAGOREVANJA KOD VASPITAČA
Aleksandra Jovanović-Magyar
Univerzitet u Novom Sadu - Filozofski fakultet,
Odsek za psihologiju, Novi Sad, Srbija
Polazeći od pretpostavke o stresnosti posla i inkluzivne reforme na vaspitače, ovo pilot istraživanje ima za cilj da kod vaspitača
ispita percipiran stepen sindroma sagorevanja, operacionalizovan
20-ajtemskom Skalom sindroma sagorevanja (TBS). Istraživanje
je sprovedeno nad 122 vaspitača sa područja opštine Vrbas, od kojih 64,8% ima iskustva u radu sa decom sa smetnjama u razvoju, a
35,2% nema takvog iskustva. Dobijeni rezultati pokazuju da 68%
ispitanika percipira da ima neznatan stepen simptoma sagorevanja, 24% ispitanika umeren, 5% povišen i 3% visok stepen sagorevanja. Rezultati pokazuju da vaspitači koji imaju iskustva u radu
sa decom sa smetnjama postižu više skorove na skali sindroma
sagorevanja od vaspitača koji nemaju iskustva u radu sa takvom
decom (t(120)=-2.216, p<.0.05). Međutim, kada se u analizu uključi dužina radnog staža kao kovarijat, efekat iskustva u radu sa decom sa smetnjama u razvoju na izraženost sindroma sagorevanja
se gubi (F(1,118)=1.680, p=0.197), a varijabla koja značajno predviđa izraženost sindroma sagorevanja ostaje samo dužina radnog
staža. Ishodi ove pilot studije sugerišu na važnost sprovođenja
dodatnih istraživanja u smeru provere faktora koji doprinose pojavi fenomena sindroma sagorevanja kod vaspitača, kako u cilju
ublažavanja štetnih efekata, tako i u cilju unapređenja vaspitnog
procesa u celini.
Ključne reči: inkluzivna reforma, sindrom sagorevanja, vaspitači
149
SERVISNI/RESURSNI CENTRI –
IZAZOVI, PREDNOSTI I PROBLEMI
Marinela Šćepanović, Sanela Slavković
Društvo defektologa Vojvodine,
Novi Sad, Srbija
Usvojeni zakonski i podzakonski akti, strategije i akcioni planovi iz oblasti obrazovanja, socijalne i zdravstvene zaštite, zapošljavanja i drugih oblasti,
značajno su, u našoj zemlji, proširili okvir i mogućnosti razvijanja postojećih,
ali i uspostavljanja i razvoja novih oblika podrške poput servisnih/resursnih
centara. Cilj uspostavljanja ovih centara je unapređivanje kvaliteta života i
položaja dece i omladine sa smetnjama i teškoćama u razvoju i odraslih osoba
sa invaliditetom u njihovoj lokalnoj sredini. Iako postoje od 2005. godine još
uvek nema sumiranih podataka o njihovim programima rada, vrsti pružene
podrške, kadrovskom potencijalu, planiranju i razvoju usluga.
Cilj našeg istraživanja je bila analiza programa, usluga i ciljnih grupa kojima su pružene usluge Mreže servisnih/resusrnih centara koja je formirana
u okviru Društva defektologa Vojvodine. Za prikupljanje podataka, korišćen
je posebno konstruisan Upitnik za servisne/resursne centre, koji obuhvata:
Opše podatke, Vrste usluga i ciljne grupe korisnika, Procene postupaka planiranja, razvoja i kontrole kvaliteta usluga i Ostalo.
Analizom dobijenih rezultata markirane su oblasti u kojima je potrebno
unapređivati postojeće usluge, te najčešći problemi, prednosti i izazovi u radu
servisnih/resursnih centara danas. Većina centara (71%) radi pri obrazovnim
ustanovama, bez stalno zaposlenih. Samo trećina centara (29%) obezbeđuje
sredstva za rad u kontinuitetu a svi centri (100%) angažuju licencirane stručnjake. Dobijeni podaci govore u prilog kvaliteta pružanih usluga ali ukazuju
na nesiguran i neadekvatno definisan status centara danas.
Dobijeni rezultati moraju biti smernica za dalji rad centara, kao i za razvijanje, obezbedivanje i pružanje standardizovanih usluga iz oblasti specijalne
edukacije i rehabilitacije, namenjenih korisnicima u lokalnoj sredini bez obzira na vrstu i stepen smetnji i teškoća u razvoju ili invaliditet i uzrast korisnika,
a uz kontinuirano informisanje uže i šire društvene zajednice o dostupnosti i
kvalitetu postojećih usluga.
Ključne reči: servisni/resusrni centri, specijalna edukacija i rehabilitacija,
mreža centara
150
NIVO EMPATIČNOSTI I ALTRUIZMA
STUDENATA SPECIJALNE EDUKACIJE I
REHABILITACIJE IZ SKOPLJA
Aneta Martinovska,
Nataša Stanojkovska-Trajkovska, Risto Petrov
Univerzitet „Sv. Kiril i Metodij“ - Filozofski fakultet,
Institut za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju,
Skoplje, Makedonija
Empatija i altruizam su veštine koje bi trebalo da poseduju studenti specijalne edukacije i rehabilitacije kao preduslov za dalji
rad, odnosno kao defektolozi u praksi sa osobama sa invaliditetom. Cilj ovog rada je da ispitamo koliki je stepen prisutnosti ovih
veština kod studenata specijalne edukacije. Imali smo za cilj i da
se uporede dve različite grupe studenata, prve i četvrte godine,
kako bi došli do zaključka da li studijski program i kontakt sa osobama sa invaliditetom tokom studija utiče na razvoj ovih veština.
Primenom skala procene Likertovog tipa i utvrđenog protokola
za sprovođenje fokusnih grupa procenili smo nivo emapatičnosti
i altruizma studenata. Tokom istraživanja uzeli smo u obzir i pol,
redosled rađanja, kao i obuke na kojima su učestvovali studenti.
Statistički značajna razlika postoji kod nivoa altruizma, u korist
studenata prve godine, i podskale fantazije kod empatije, u korist
studenata četvrte godine. Studenti smatraju da nisu u dovoljnom
broju zastupljena predavanja i aktivnosti tokom studiranja kojim
bi se razvijale ovakve veštine. Potrebno je uključenje studenata
u obuke i seminare kako bi se oni kao budući defektolozi osećali
spremnijim za rad sa osobama sa invaliditetom i da bi se osećali
prijatnije u njihovom društvu.
Ključne reči: veštine, empatija, altruizam, studenti specijalne
edukacije i rehabilitacije
151
EDUKACIJA PERSONALNIH
ASISTENATA ZA POMOĆ OSOBAMA SA
SMETNJAMA U RAZVOJU
Mira Jovanović
Visoka škola strukovnih studija za vaspitače,
Šabac, Srbija
U radu je dat prikaz projekta za obuku personalnih asistenata
za pomoć osobama sa smetnjama u razvoju u okviru javnih radova u Valjevu 2011. godine. Opšti cilj projekta se odnosi na obezeđivanje samostalnog života i povećanog građanskog učešća osoba
sa invaliditetom u Valjevu, kreiranjem i realizacijom novih usluga socijalne podrške, koje omogućavaju društvenu uključenost
i život u zajednici i pomažu proces tranzicije sistema socijalne
zaštite. Konkretan cilj projekta se odnosi na pokretanje servisa
personalnih asistenata za osobe sa invaliditetom i podizanje svesti kod građana/ki Valjeva o njegovoj neophodnosti kao jednog od
osnovnih uslova u građenju jednakih mogućnosti.
U drugom delu rada analizirani su utisci korisnika i personalnih asistenata/kinja nakon završene obuke i realizovanih projektnih aktivnosti koje promovišu alternativne metodologije i usluge
za osobe sa invaliditetom. Ističe se značaj usluga koje sprovode
nevladine organizacije i na taj način omogućavaju pluralizam
usluga sistema socijalne zaštite, ali u isto vreme testiraju standarde za ovu vrstu usluge koje je prihvatilo Ministarstvo rada i
socijalne politike.
Ključne reči: edukacija, personalni asistenti, nevladine organizacije
152
MODEL ORGANIZACIJE CIVILNOG
DRUŠTVA KAO PRUŽAOCA PODRŠKE U
LOKALNOJ ZAJEDNICI
Dejan Kozić, Irena Vanić,
Bojana Mišković, Dušan Janjanin
Udruženje za pomoć osobama sa smetnjama u razvoju
Stari grad – Živimo zajedno, Beograd, Srbija
Udruženje za pomoć osobama sa smetnjama u razvoju Stari grad – Živimo
zajedno je osnovano 1997. godine kao odgovor na potrebe dece sa smetnjama
u razvoju koja nisu bila uključena u sistem društvene brige, a na inicijativu
njihovih roditelja, koji su želeli da obezbede kvalitetniji život za svoju decu i
porodicu.
Danas udruženje ima razvijene aktivnosti u okviru dnevnog boravka, edukativnog, radnog i info centra, brojnih radionica i servisa, čiji se sadržaji kontinuirano usklađuju sa aktuelnim potrebama, interesovanjima i mogućnostima korisnika.
Tim stručnjaka, volontera i saradnika podršku svakodnevno pruža osobama sa smetnjama u razvoju svih uzrasta, oblika i stepena smetnji. Na evidenciji udruženja nalazi se preko 800 osoba sa invaliditetom kojima je pružena
određena vrsta podrške, a više od 50 ljudi svakodnevno učestvuje u grupnim
i individualnim, brojnim i intenzivnim aktivnostima udruženja.
Planiranje i realizacija aktivnosti u udruženju zasnivaju se na dva važna
principa: da je neophodno uvremenjeno i direktno reagovati na ispoljene potrebe korisnika i njihovih porodica i angažovati sve raspoložive resurse u rešavanju njihovih problema, kao i obezbediti neposredno učešće korisnika u
izboru, oblikovanju i realizaciji aktivnosti.
Priroda ovakvog modela, sublimiranog u motou udruženja - Živimo zajedno, je takva da se on bazira na fleksibilnosti, osetljivosti za potrebe korisnika,
razvoju potencijala na svim poljima, uz otvorenost za inovacije i inicijative
koje prate društvene tokove.
To nije model koji se može tehnički i organizaciono preslikati u drugoj
sredini, već model koji može da inspiriše i pokrene sopstvene snage u svakoj
sredini u kojoj postoje potrebe za socijalnom brigom i odluka da se na ove
potrebe pronađe odgovor.
Ključne reči: osobe sa smetnjama u razvoju, organizacija civilnog društva,
model
153
TOLERANCIJA I PROSOCIJALNOST IMPERATIV UDRUŽENJA „NAŠA KUĆA“
Snežana Senji, Smilja Komluški
Udruženje roditelja i građana dece sa posebnim
potrebama „Naša kuća“, Kikinda, Srbija
Pre nepunih godinu dana u Kikindi je osnovano Udruženje roditelja i staratelja dece sa posebnim potrebama. Udruženje funkcioniše na nivou transdiscplinarnog tima kada je u pitanju briga i nega dece sa posebnim potrebama. Zbog skromnih materijalnih sredstava Udruženje je zaposlilo nekoliko
profesionalaca. Međutim, spontano su se ovom Udruženju, nakon nekoliko
meseci od osnivanja, priključili volonteri različitih stručnih profila. Među njima se posebno ističu pedijatar i socijalni radnik. U međuvremenu, Udruženje
je postalo i Inkluzivna radionica za studente Visoke škole strukovnih studija
za obrazovanje vaspitača iz Kikinde. Poseban kuriozitet Udruženja je svakodnevna pomoć roditelja dece koji u okviru različitih aktivnosti doprinose da
se deca u dnevnom boravku osećaju kao u poželjnom socijalnom okruženju.
Sinergija entuzijazma, tolerancije i prosocijalnosti zasnovana na temeljima
volonterskog rada doprinela je da Udruženje postane sinonim za humanost.
Deca predškolskog uzrasta tipičnog razvoja iz redovnih vrtića sa velikom radošću dolaze u udruženje i druže se i sa decom koja su različita od njih. Svakodnevni prizori lišeni predrasuda u pogledu vršnjačkih i interpersonalnih
odnosa doprineli su da „Naša kuća” postane sinonim za inkluziju kao elementarnog ljudskog prava. Aktivnosti dece realizuju se individualizovanom podrškom. Udruženje se modeluje i prilagođava potrebama korisnika. Tribine,
roditeljski sastanci, diskusije i debate zaposlenih, volontera, roditelja, studenata i drugih aktera doprinose da roditelji ove dece stiču poverenje u društvo
i činjenicu da više nisu sami i da ih sve više populacije destigmatizuje. Saosećanje i akademska znanja studenata specijalizanata inkluzivnog modula
za probleme porodica i dece dodatno su učvrstili saradnju Vaspitačke škole i
Udruženja. Studenti su jednom prilikom imali otvorenu tribinu sa roditeljima dece i tom prilikom doprineli su izgradnji partnerskih odnosa na nivou
Udruženje -porodica. Studenti svakodnevno realizuju praksu i tom prilikom
suzbijaju predrasude prema različitostima. Njihova tolerancija i prosocijalno
ponašanje koji su podstakala deca iz Udruženja doprinosi da studenti postanu socijalno odgovorniji i da život počinju da cene kao nemerljivu vrednost.
Ključne reči: deca sa posebnim potrebama
154
SPORTSKE AKTIVNOSTI DECE I
OMLADINE SA SMETNJAMA U
RAZVOJU
Otilia Velišek-Braško1, Nino Manojlović2
1
Visoka strukovna škola za obrazovanje vaspitača,
Novi Sad, Srbija
2
Sportsko-rekreativno udruženje za decu i omladine sa
posebnim potrebama „Delfin“, Novi Sad, Srbija
Tokom tri godine se realizuju sportske aktivnosti u prvom i jedinom Sportskom rekreativnom udruženju za decu i omladinu sa
posebnim potrebama „Delfin” u Republici Srbiji, sa vrlo zapaženim rezultatima u procesu podsticaja i razvoja aktivnih članova.
Udruženje je mešovitog karaktera i broji preko dvadeset članova
koji su različitog pola, uzrasta i sa različitim razvojnim smetnjama ili invaliditetom. Treninzi su bazirani na psiho-motornom razvoju dece i omladine sa smetnjama u razvoju dva puta nedeljno,
uz korišćenje velikog broja rekvizita za razne oblike vežbanja. Na
sportskim aktivnostima je redovno prisutno od 15 do 20 dece i
mladih, odnosno velika heterogena grupa sa dva ili tri trenera.
Plan i program aktivnosti je sad već ustaljen i prilagođen članovima na osnovu dugogodišnjeg praćenja i vrednovanja rada sa ovom
populacijom, njihovih roditelja i stručnjaka iz oblasti adaptiranog
fizičkog vaspitanja, defektologa, psihologa i pedagoga. Udruženje
i njihovi članovi sa svojim dostignućima su dva puta učestvovali na stručnim seminarima u organizaciji Fakulteta za sportsko i
fizičko vaspitanje, koji u znaku podrške ustupa sale za treninge.
Pored evidentiranih postignuća u radu, udruženje razvija pozitivan primer dobre prakse za osposobljavanje i osnaživanje budućih nastavnika za fizičko vaspitanje, jer studenti iz predmeta
Rekreacija i kineziterapija pohađaju obaveznu praksu na treninzima kao asistenti i aktivni učesnici u radu sa članovima. Udruženje u skladu sa mogućnostima, zalaganje za inkluziju ostvaruje
putem organizovanja javnog inkluzivnog sportskog dana, posete
zoološkom vrtu, akva-parku i pozorišnoj predstavi, kako bi deca
i omladina sa smetnjama u razvoju ili invaliditetom bili vidljivi
članovi društva.
Ključne reči: sporske aktivnosti, udruženje, deca i omladina sa
smetnjama u razvoju ili invaliditetom
155
PROMOCIJA ZDRAVLJA U
PREDŠKOLSKOJ USTANOVI
Svetlana Karić
Visoka škola strukovnih studija za vaspitače,
Šabac, Srbija
Zdravlje tokom detinjstva od posebnog je značaja, a posebno od rođenja
do polaska u školu. Loše zdravlje i nezdravi stilovi života u detinjstvu mogu
imati za posledicu loše zdravlje tokom čitavog života, što za društvo nosi
zdravstvene, finansijske i ekonomske posledice. Deca u Srbiji još uvek umiru
od oboljenja i stanja koja se mogu prevenirati ili izlečiti, kao što su dijareja i
akutne respiratorne infekcije. Istovremeno se povećava smrtnost od povreda
i trovanja i posledica delovanja spoljnih faktora. Pretnje po zdravlje dece kao
što su gojaznost, mentalni problemi, infektivne bolesti, povrede i nasilje perzistiraju u našoj sredini. Iako se zdravlje 879 miliona stanovnika evropskog
regiona Svetske zdravstvene organizacije tokom vremena poboljšalo, razlike
između 52 zemlje članice regiona kao i unutar zemalja se produbljuju. Smanjivanje ovih razlika je od vitalnog značaja. Istočne zemlje imaju veći morbiditet
od respiratornih i infektivnih bolesti i spoljašnjih uzroka (povrede i trovanja).
U zapadnim zemljama smrtnost od ovih uzroka je niska. U ovim zemljama
deca češće oboljevaju od HNO kao što su astma, alergije, dijabetes, gojaznost
i mentalna obiljenja.
Istovremeno, istraživanja pokazuju da u Srbiji žive deca koja boluju od bolesti koje se mogu sprečiti vakcinacijom; nemaju pristup vrtiću niti kojoj vrsti
predškolske edukacije; nemaju redovne obroke; nemaju pristup čistoj vodi;
žive u lošim sanitarnim uslovima; ne mogu da uživaju u igri jer moraju da
rade; diskriminisana su zbog svog etničkog porekla, siromaštva, življenja u
udaljenim predlima zemlje ili imaju status izbeglica.
U okviru politike „Zdravlje za sve” za evropsku regiju Svetske zdravstvene organizacije, vrtići, predškolske ustanove i škole predstavljaju sredine za
zdravstvenu edukaciju usmerenu na akcije za promene ponašanja, a ne samo
prenošenje znanja. Vaspitači, roditelji i deca treba da budu partneri, koji će
zajedno osmisliti, implementirati i evaluirati program za povećanje osnovnih
životnih vrednosti. Stvaranje takve životne sredine u predškolskoj ustanovi i
njenom neposrednom okruženju koji će u svim fazama života i rada sa decom
biti usmeraena ka zdravlju. Predškolske ustanove mogu unaprediti zdravlje,
osnovne životne sposobnosti i društvenu odgovornost dece.
Ključne reči: zdravlje dece, faktori rizika, partnerstvo u promociji zdravlja
156
UNAPREĐENJE PROFESIONALNE
SAMOSVESTI
Nebojša Nikolić, Mirza Ramičević
Udruženje građana „Ti si svet“, Tutin, Srbija
Profesionalna samosvest predsavlja jednu od najvažnijih komponenti zrelog čoveka čijim subkomponentama može i umnogome jeste deklarisan i užeprofilisan bihejvioralni koncept ličnosti, sa prominirajućim refleksijama pojedinačnih, ali i arhaičnih karaktera.
Svrha ove radionice jeste da stimuliše misli učesnika o njihovim oblastima
u kojima su kompetentni, motivima i njihovim vrednostima. Same ankete,
kao i inventar orijentacije, primenjene radionicom neće otkriti centralnu liniju karijere učesnika, s’ obzirom na pristrasnost odgovora i nesvesne želje
svakog subjekta da sebe u svom socijumu vidi na određen način.
Međutim, aktiviranje načina razmišljanja umnogome će doprineti jačanju
ličnosti učesnika za dalje profesionalne situacije i sposobnost izgrađivanja
stavova a spram proverenih kvaliteta sopstvene ličnosti.
Učesnici radionice bivaju izloženi dvostrukoj proveri njihove samosvesti i
karakterološki determinisane opredeljenosti, nakon čega voditelji, a na osnovu istančanih kriterijuma procene, utvrđuju karakterološke profile, stilove
učenja i profile profesionalne samosvesti ličnosti anketiranih subjekata.
Tokom izvođenja radionice, učesnicima se prezentuju postojeći stilovi učenja realizacije aktivnosti i bihejvioralnog nastupa obojenog crtama karaktera
i temperamenta, te ukazuje na slabosti svakog profila, kao imanentne osobenosti ličnosti i njenog ponašanja.
Radionicom takođe, razrađujemo i metod za razumevanje ličnosti i preporučenih režima ponašanja. To nije merilo inteligencije niti kompetencije,
emocionalnog stanja ili mentalne konzistentnosti, već pokazatelj posvećenosti, odlučnosti, strasti, iskustva i ambicija u determinisanju opštebihejvioralnog lokusa kontrole, načina prikupljanja informacija, načina opšteg reagovanja u profesionalnim situacijama i, konačno, načina odlučivanja.
Verbalnom razmenom iskustava učesnici se postavljaju u priliku da ukrste
mišljenja i o karakterološkim dimenzijama profila suprotnih njihovim, apstrahujući kvalitativno čvrste i konstruktivne sadržaje kao moguće preporuke za usavršavanje svojih osobenosti profesionalne samosvesti.
Ključne reči: profesionalna samosvest, procena, radionica, ponašanje,
unapređenje
157
CIP - Каталогизација у публикацији
Библиотека Матице српске, Нови Сад
376(048.3)
СТРУЧНО-научни скуп са међународним учешћем
”Актуелности у едукацији и рехабилитацији особа
са сметњама у развоју”
(1; 2012; Шабац)
Zbornik rezimea / I stručno-naučni skup sa
međunarodnim učešćem “Aktuelnosti u edukaciji i
rehabilitaciji osoba sa smetnjama u razvoju”, Šabac,
14-15. decembar 2012. godine; �urednici Goran Nedović,
Slobodan Banković, Sanja Trgovčević�. - Novi Sad :
Društvo defektologa Vojvodine, 2012 (Beograd : Big
štampa). - 157 str. ; 24 cm
Tiraž 200.
ISBN 978-86-913605-3-5
а) Дефектологија - Апстракти
COBISS.SR-ID 275672071
Download

File - Resursni centar za specijalnu edukaciju