LJUDSKA BEZBEDNOST
HUMAN SECURITY
ISSN 1451-6861
LJUDSKA BEZBEDNOST/HUMAN SECURITY
Izdavač/Publisher
Fakultet civilne odbrane Univerziteta u Beogradu, Centar za istraživanje ljudske bezbednosti
Faculty of Civil Defense (FCD, University of Belgrade), Center for Human Security Studies
Za izdavača/For the Publisher
Vladimir Cvetković, FCD
Redakcija časopisa/Editorial Staff
Vladimir Cvetković, FCD, Zoran Dragišić, FCD, Slađana Đurić, FCD, Željko Ivaniš, FCD, Boris Kordić,
FCD, Radomir Milašinović, FCD, Ivica Radović, Faculty of Biology, University of Belgrade, Ivana Simović-Hiber, FCD, Ljubomir Stajić, Faculty of Law, University of Novi Sad.
Međunarodni savet časopisa/International Advisory Board
Marija Bogdanović, Faculty of Philosophy, University of Belgrade, Massimo Caneva, University “La
Sapienza”, Rome, Italy, Marc Cools, Vrije University Brussels, Belgium, Trine Flockhart, Aalborg University,
Denmark, Philipp Fluri, Geneva Centre for the Democratic Control of Armed Forces, Geneve, Switzerland,
Bob Hoogenboom, Nyenrode University, Netherlands, Zlatko Isaković, Institute for International Policy and
Economy, Belgrade, Jørgen Johansen, University of Tromsø, Norway, Paul Kurtz, State University of New
York at Buffalo, USA, Anna Leander, Institute for International Studies (ISS), Copenhagen, Denmark, Bjørn
Møller, Institute of Political Science, University of Copenhagen, Denmark, Julie Mertus, Cornell University,
USA, William Moomaw, The Fletcher Scool, Tufts University, USA, Bernadette Muthien, International
Peace Research Association (IPREA), Stephan E. Nikolov, Institute of Sociology, Sofia, Bulgaria, Jan Øberg,
The Transnational Foundation for Peace and Future Research(TFF), Sweden, Sabrina P. Ramet, University of
Science and Technology, Trondheim, Norway, Angela Raven-Roberts, Feinstein International Famine Center,
Tufts University, USA, Karl-Ulrik Schierup, University of Umea, Sweden, Sören Sommelius, TFF, Svetozar
Stojanović, Faculty of Philosophy, University of Belgrade, Thomas Szayna, Hand Corporation, Biljana
Vankovska, University of Skoplje, Macedonia, Thanos Veremis, The Fletcher Scfool, Tufts University, USA,
Vibeke Vindelov, University of Copenhagen, Denmark, Raimo Väyrynen, University of Helsinki, Finland, F.
Peter Wagner, Giessen University, Germany, Håkan Wiberg, COPRI/DCISM, Copenhagen, Denmark, Mitja
Žagar, University of Ljubljana, Slovenia.
Glavni i odgovorni urednik/Editor in Chief
Dragana Dulić, FCD
Zamenik glavnog i odgovornog urednika/Executive Editor
Ozren Džigurski, FCD
Urednik priloga/Review Editor
Branko Romčević, FCD
Sekretar redakcije/Editorial Secretary
Aleksandar Paško, FCD
Lektor/Lector
Aleksandar Gordić
Dizajn korica/Cover Design
Ilija Knežević
Grafički urednik/Graphic Editor
Branislav L. Valković
Tehnička obrada teksta/Text Processing
Mirjana Kostovski, Vesna Aleksić
Tiraž/Circulaton
250 primeraka
Štampa/Press
"Filip Višnjić", Beograd
Adresa redakcije/Editorial Office
11000 Belgrade, Gospodara Vučića 50, E-mail: [email protected]
Radove objavljene u ovom broju časopisa nije dozvoljeno preštampavati,
bilo u celini bilo u delovima, bez izričite saglasnosti uredništva.
LJUDSKA BEZBEDNOST
HUMAN SECURITY
Tematski broj: ROD I LJUDSKA BEZBEDNOST
Thematic Issue: GENDER AND HUMAN SECURITY
III/2
2005
prazna strana
SADRŽAJ/CONTENT
ČLANCI/ARTICLES
Šarlot Banč
POGLED NA HUMANU BEZBEDNOST
I FEMINISTIČKA PERSPEKTIVA LJUDSKIH PRAVA
[9]
Vivijen Tejlor
STAVLJANJE LJUDSKE BEZBEDNOSTI NA VRH DNEVNOG REDA
[17]
Rosalind Bojd
POL I PITANJA LJUDSKE BEZBEDNOSTI: IZGRAĐIVANJE
PROGRAMA ISTRAŽIVAČKE AKCIJE [33]
Erik M. Blanšar
ROD, MEĐUNARODNI ODNOSI I RAZVOJ
FEMINISTIČKE TEORIJE BEZBEDNOSTI [45]
Džun Cajtlin i Doris Mpumou
NEMA LJUDSKE BEZBEDNOSTI BEZ JEDNAKOSTI IZMEĐU POLOVA
[75]
Ivana Milojević
GENDER, PEACE AND TERRESTRIAL FUTURES:
ALTERNATIVES TO TERRORISM AND WAR [85]
Felisiti Hil
OD 1915. DO REZOLUCIJE 1325: ŽENE U ORGANIZACIJI ZA MIR
ISTRAŽIVANJA/RESEARCH
POLNI ASPEKTI KULTURNE RAZLIČITOSTI
[131]
ESEJ/ESSAY
Svetlana Đurđević–Lukić
"HUMAN SECURITY AND THE RELATIVIZATION OF
STATE SOVEREIGNTY" [145]
[111]
DOKUMENTI/DOCUMENTS
REZOLUCIJA SAVETA BEZBEDNOSTI 1325 USVOJENA
NA 4213-OM SASTANKU, 31 OKTOBRA 2000. GODINE
UN I POL
[165]
MILENIJUMSKI CILJEVI RAZVOJA
Outlines for the Contributors
[182]
[179]
[159]
ČLANCI
ARTICLES
prazna strana
Šarlot Banč1
POGLED NA HUMANU BEZBEDNOST I FEMINISTIČKA
PERSPEKTIVA LJUDSKIH PRAVA*
Humana bezbednost naspram nacionalne bezbednosti
– Imajući u vidu ulogu koju američka vlada ima danas u svetu, jedan
od ključnih zadataka ovde je da promenimo nacionalni diskurs o
bezbednosti. Treba da pitamo da li bezbednost u globalizovanom svetu
može da se postigne pomoću izolir-traka 2, većih bombi i za-tvorenih
luka ili zahteva obraćanje pažnje na ljudske potrebe i prava? Izveštaj
Komisije o humanoj bezbednosti može biti od pomoći u ovom naporu
da se diskusija o tome šta mislimo pod bezbednošću proširi. O čijoj
bezbednosti mi govorimo i po koju cenu? Ko se oseća bezbednim/
bezbednom u ovoj zemlji? I ko se tako ne oseća – u pogledu svog roda,
klase, rase, etniciteta, seksualne orijentacije i drugog. Šta čini osnovu za
postizanje trajnije bezbednosti danas?
Humana bezbednost naspram nacionalne bezbednosti
Promene u politici vlade mogu se dostići samo ako izazovemo nacionalni diskurs o bezbednosti i ukažemo na manipulaciju strahom, koja
je ključna za mnoge vlade, a sigurno za sadašnju američku administraciju.
Ne možemo da ignorišemo naknadni šok u SAD nakon 11. septembra, koji
je bio preokrenut u „šok i strahopoštova-nje“ širom sveta. Moramo da se
1 Šarlot Banč (Charlotte Bunch) je izvršna direktorka Centra za žensko globalno vođstvo
2 Autorka upućuje na mere za stanje vanredne opasnosti nakon 11. septembra, gde se javnosti
preporučivalo da se za buduće terorističke napade obezbedi nabavljanjem čvrstih, teško raskidivih traka poput selotejpa. (prim. prev.)
9
obratimo naciji u šoku otkrivanja svoje ranjivosti (čak iako je to naivno i/
ili sebično), jer je ova nebezbednost postala opravdanje za agresiju i rat
– bilo koji rat – i za ukidanje mnogih aspekata ljudskih prava u zemlji i
na međunarodnom planu. Opsesivna fiksiranost anti – terorizmom i
nacionalnom bezbednošću u SAD takođe je dala pokriće Bušovom programu
dovođenja u pitanje postignutog napretka ljudskih prava, i odvlači ljude od
ostalih pretnji humanoj bezbednosti u svakodnevnom životu.
Ovaj izveštaj UN nije mogao da se pojavi u pogodnije vreme, pošto je sve
više ljudi u SAD spremno da propituje koje su to stvarne pretnje bezbednosti
u svetu, i na koji način bi vlada trebalo da na njih odgovori. Pored onoga što
SAD čine u Iraku, pravo je vreme da se pogledaju fundamentalne pretnje
bezbednosti nerazdvojive od siromaštva i svakodnevnog nasilja HIV/AIDSa, rasizma, porodičnog nasilja, etničkih sukoba ili masivnih raseljavanja
ljudi, itd. To je razlog preranih smrti, a ne terorizam. Silni ljudi u svetu koji
svakodnevno umiru iz ovih razloga daleko premašuju pretnje terorizma, i
još više, često hrane beznađe i bez u pozadini terorističkih činova.
Koncept humane bezbednosti pruža alternativni okvir za razmi-šljanje
o bezbednosti u objedinjenom pristupu – koji mir, bezbednost, jednakost,
ljudska prava i razvoj posmatra u njihovom međuodnosu i uticaju. Ovo je
naročito važno u SAD, imajući u vidu njenu istoriju unilateralne politike,
koja često ne dozvoljava grupama da delotvorno rade zajedno. Ovaj koncept
ističe i zaštitu i osnaživanje. U nekim debatama, viktimizacija i delovanje
postavljeni su kao suprotnosti, a ne kao dva dela iste stvarnosti koji bi
trebalo da se uzmu u obzir – često istovremeno.
Ako humana bezbednost treba da bude upotrebljiv koncept, prvi izazov
je da se o njoj čuje. Žene (i muškarci) treba da prošire i zasnuju ovu viziju
humane bezbednosti – da bi se ona pročula i razumela na skupovima u
zajednicama, na televiziji i radiju. Treba da pokažemo kako su u pitanju
prave alternativne politike koje utiču na svakodnevicu žena, muškaraca
i dece. Oni koji ne žele da ova ideja razvije označiće je kao idealističku,
željenu, retoričku i/ili skupu. Treba da prodremo u te stavove i razgovaramo
o stvarnim alternativama zasnovanim na humanoj bezbednosti, ka
uputstvima koje bi preduzele tekuće administracije u vezi sa tim kako
se troši novac od poreza, u vezi sa školama, službama, imigracionom
politikom, poljoprivredom i trgovinskom subvencijom, kao i odbranom i
spoljnom politikom.
Drugi izazov javnom diskursu koji ovaj koncept postavlja jeste
odgovornost vlade za osiguravanje humane bezbednosti. U vre-menima
kada se veličaju privatizacija i oduzimanje vladinih nadzor-nih moći,
mnogi /-e više ni ne pomišljaju da bi vlade trebalo da budu odgovorne za
pitanja ljudske bezbednosti u zemlji, a znatno manje i globalno. Stoga je
teško razgovarati u stanju ovako globalizovane i privatizovane ekonomije
o odgovornostima vlada u pogledu kon-trole rada multinacionalnih
10
korporacija širom sveta. Ali, mi ne možemo ni da uvidimo kako da
međunarodne finansijske institucije i međunarodne aktere smatramo
odgovornim ako ljudi čak ni ne veruju da su vlade odgovorne za humanu
bezbednost u njihovoj zemlji.
Treći izazov je da probijemo podsmeh, cinizam i nepoštovanje
Ujedinjenih nacija, tako preovlađujući u SAD. Nedostaju razgovori među
progresivnim ljudima o tome zašto treba da sarađujemo sa UN i da ih
istovremeno menjamo. Postoje jake snage koje nastoje da oslabe UN,
uključujući desnicu u SAD, mnoge globalne korporacije, neke oružane
snage, i većinu fundamentalista raznih vrsta u mnogim delovima sveta.
Neke moćne vlade, poput američke, ali ne samo nje, žele da ograniče
UN na humanitarne operacije, kako bi osigurale da one nisu protivteža
nacionalnom suverenitetu, bilo na vojnom, političkom ili ekonomskom
planu. Ove vlade nastoje da osiguraju da UN ne budu jače u primeni
ljudskih prava. U međuvremenu, mno-gi/-e treba da razumeju program
koji se ostvaruje i da uvide zašto bi UN trebalo da budu osnažene, ćute.
Ljudska prava i humana bezbednost
Izveštaj Komisije o humanoj bezbednosti govori o vezi između ljudskih
prava i humane bezbednosti. Pored toga bih rekla da ako bismo dozvolile da
se rasprava o humanoj bezbednosti razdvoji od ljudskih prava, ili postane
zamena za ljudska prava, mnogo toga gubimo. Neko/-a bi mogao/-la da
bude mnogo sigurniji/-a i čak i dobro snabdeven/-a u policijskoj državi,
ali to nije adekvatna vizija humane bezbednosti. U pravima je reč o glasu
i angažovanju građa-na/-ki koji/-e nisu samo pasivni/-e objekti imaju
potrebe. Još više, ljudska prava čine etičku viziju kako bi sa ljudima trebalo
da se postupa i koja osnovna prava neko/-a poseduje na osnovu toga što je
ljudsko biće.
Humana bezbednost je koristan koncept za ponovno usred-sređivanje
na ono što podrazumevamo pod bezbednošću, ali je potrebno da budemo
oprezne da nas ne bi usredsređenost na humanu bezbednost i Milenijumske
ciljeve razvoja UN vratio natrag u okvir osnovnih potreba naspram prava,
zastupljen u sedamdesetim i osamdesetim. Prvo treba da osiguramo da
osnovne potrebe budu smatrane ljudskim pravima i da ta prava budu
poštovana kroz težnju da se i ostvare.
Dok je izveštaj jasan u pogledu veze između ljudskih prava i humane
bezbednosti, ne mislim da su sve rasprave koje se u svetu vode oko humane
bezbednosti tako jasne. Neke su odabrale koncept humane bezbednosti kao
način da zaobiđu stvari koje im se u pogledu ljudskih prava ne dopadaju
i kako bi oslabile primenu ljudskih prava. Aspekt ljudskih prava koji bi
mnoge vlade želele da oslabe je njihovo isticanje na odgovornosti. Kako
to kopredsedavajući Komisije, Amartija Sen, postavlja u raspravi o vezi
između ljudskih prava i humane bezbednosti u izveštaju, prava su takođe u
11
vezi sa dužnostima – neko je (većinom su to vlade) odgovoran za pokušaje
da ova prava ostvari u ljudskim životima.
Razvojem zakona o ljudskim pravima i sistema ljudskih prava UN
tokom preko pedeset godina, tražili su se načini kako bi vlade preuzele
odgovornost za zaštitu, promovisanje, i ispunjavanje pra-va kroz zakone,
sporazume, specijalne izvestitelje/-ke, i ostale mehanizme. Iako je ovaj
sistem nesavršen, svi/-e mi znamo da neće-mo ostvariti svoja prava samo
zato što imamo zakone i mehanizme. Ali, to je sistem koji su mnogi naučili
da koriste u svojim političkim borbama, i on podržava princip da je neko
odgovoran za ostvarivanje prava ljudi u političkoj, ekonomskoj i socijalnoj
sferi.
Sistem ljudskih prava razvio se u složeni skup načina na koje i vlade
i NVO mogu da rade na ostvarivanju ljudskih prava na nacionalnom,
regionalnom i međunarodnom nivou. Mnogi od ovih mehanizama danas
su napadani od strane raznih vlada, upravo zbog toga što su moćna sredstva
ubeđivanja i posramljivanja, ako ne uvek i primenjivanja. Neki nastoje da
oslabe tela koja nadgledaju vlade u pogledu implementacije potpisanih
konvencija o ljudskim pravima, dok su druge pokušale da izbegnu obaveze
prema ostvarivanju ljud-skih prava koje su prethodne vlade razvile. Cinična
manipulacija Bušove administracije retorikom ljudskih prava (uključujući i
ženska prava) i aktuelno neobaziranje na ovaj sistem, naročito njeni napori
da potkopaju Međunarodni krivični sud, direktne su pretnje ljud-skim
pravima na međunarodnom nivou i daju legitimitet drugim vladama koje
takođe teže da izbegnu obaveze prema ljudskim pravima i oslabe njihovu
primenu.
Nije slučajnost da se napadi na ljudska prava dešavaju kako je
više novih aktera/-ki počelo da upotrebljava okvir ljudskih prava
za njihove borbe i rad na jačanju sistema. Tokom protekle decenije,
ne samo žene, već i starosedelačke populacije, rasne manjine i
one/-i koje/-i deluju u korist socio-ekonomskih prava učinile/-i
su značajne napretke u upotrebljavanju ovih mehanizama. Sve ovo je
ugroženo ukoliko su ljudska prava oslabljena ili prevaziđena paradigmom
ljudske bezbednosti bez takvih sistema odgovornosti. Stoga je imperativ
zadržati fokus na ljudskim pravima kao ključnu komponentu ljudske
bezbednosti.
Rod, humana bezbednost i nasilje nad ženama
Sadako Ogata, kopredsednica Komisije o ljudskoj bezbednosti, rekla je
na otvaranju da je Komisija odlučila da ne izoluje žene kao posebno polje
interesa već da uključi rodno zasnovanu nejednakost i nasilje u raspravu
o temama koje su razmatrane. Slažem se da je ovo pristup izveštaja, i to je
dobar način da se uključi rod. Postoje mnoga mesta gde se o rodu raspravlja
prema oblastima, koja se u izveštaju smatraju važnim, poput različitih
uticaja siromaštva na žene i muškarce, ili neki specifični problemi sa kojima
12
se žene izbeglice suočavaju. Izveštaj takođe uviđa da su žene, koje su često
odgovorne za očuvanje porodice i zajednice, igrale važne uloge u bavljenju
interesima ljudske bezbednosti poput oružanih sukoba i siromaštva. Dodala
bih da je ljudska bezbednost – naspram nacionalne bez-bednosti – na
mnoge načine bila primarna briga mnogih žena, uključujući i političarke.
Ipak, ali ne uzimajući žene i kao subjekte, nešto nedostaje u izveštaju. Ono
što nije u potpunosti istraženo kao ključna stvar ljudske bezbednosti jesu
složena pitanja telesnog integriteta koja su žene identifikovale kao kritične
za njihovu intimnu bezbednost: reproduktivna prava i nasilje nad ženama,
naročito porodično nasilje. Ovaj jaz ide u središte debate o uključivanju
rodne perspektive naspram posebnog delovanja žena, i ilustruje zašto nam
je potrebno i jedno i drugo. Rod bi izričito trebalo da bude razmatran kao
prožimajući i uključen u druge teme kako bi se pokazao njegov uticaj na
vodeće probleme. A ipak, često je to bez obraćanja posebne pažnje na žene
kao subjekte ili kao grupu glasačica. Takođe, problemi koji prvenstveno
pogađaju žene često ostaju nevidljivi ili sporedni, pošto se aspekti drugih
problema smatraju (više) važnim. Pošto ženski životi još uvek često nisu u
centru analize u vodećim postavkama, specifičan ženski pristup treba da
bude preduzet takođe kako bi se osiguralo da je stvarnost žena na pravi
način odražena.
Telesni integritet/reproduktivna prava/nasilje nad ženama u po-rodici
jesu poglavlja koja nedostaju u ovom izveštaju, suviše često i u većini građe
o humanoj bezbednosti i raspravama. A ipak, ako pogledamo definicije
humane bezbednosti, nema bolje paradigme za humanu nebezbednost od
nasilja nad ženama, koje direktno i indirektno pogađa ogroman broj ljudi.
Na primer, izveštaj Komisije govori o tome kako „nasilje oduzima ljudima
bezbednost“, a poglavlje o zdravlju upućuje na porodično nasilje kao „tihu
krizu“ ljudske bezbednosti – ovaj izveštaj ipak čini malo toga da ga izvede
iz tog ćutanja.
Ono što je najpre potrebno je ispitivanje nasilja nad ženama u mnogim
oblicima koje ona ima, kao najvećeg podležećeg izvora ljudske nebezbednosti
za žene širom sveta – u njemu samom, a ne samo kao usputnom proizvodu
drugih problema. Skorašnji izveštaj Svetske zdravstvene organizacije o
nasilju beleži da je u nekoliko nacionalnih studija pronađeno kako trećina
devojčica ima prvo seksualno iskustvo na nasilan ili prinudan način.
Pomislite samo na socijalizaciju koja se događa kada jedna trećina ženske
populacije ima prvo iskustvo seksa kroz dominaciju i prinudu. Šta to
ugrađuje i pojačava nebezbednost žena u pogledu njihovog sopstvenog tela?
Ako dodate strah od nasilja i nedostatak kontrole u seksu mnogim drugim
nemogućnostima pristupa kontroli toga da li će ostati trudna, imate veoma
čvrsto jezgro ljudske nebezbednosti koje okružuje pitanje ženskih tela.
Drugo, verujem da nasilje nad ženama nije samo važno pitanje ljudske
bezbednosti u njenom sopstvenom pravu, već je i povezano sa perpetuiranjem
13
ostalih oblika dominacije i nebezbednosti u svetu. Ako pogledamo kako je
porodično nasilje nad ženama normalizovano, počinjemo da razumemo
da je ono ključna komponenta stvaranju kulture koja prihvata ratno nasilje,
militarizam i ostale vrste domi-nacije i sukoba o kojima se u izveštaju o
humanoj bezbednosti ras-pravlja. Ono o čemu izveštaj govori je kako je
nasilje nad ženama pogoršano ratom i sukobima, što je tačno. Ali, ono
o čemu se ne ras-pravlja jeste kako je nasilje nad ženama deo onoga što
perpetui-ra rat i sukobe, ono što hrani prihvatanje nasilja kao neizbežnog i
normalnog sredstva u odnosu prema razlikama i u konfliktu.
Klima nekažnjivosti za nasilje nad ženama koja postoji u srži mnogih
društava – poimanje muškaraca i dečaka da mogu da se izvuku – hrani
kulturu nekažnjivosti za nasilje generalno. Ova kul-tura nekažnjivosti može
se videti u nekim problemima opisanim u izveštaju, poput muškaraca koji
zahtevaju seks u zamenu za hranu u izbegličkim kampovima, što je uticalo
na muškarce u svim kulturama. To takođe pojačava na intuitivnom nivou
osećaj da nasilje pobeđuje, da dominacija ima uspeha, bilo kod kuće ili u
ratu. Uznemirujući znak ovoga u SAD je porast broja devojčica koje postaju
nasilne, jer čitaju poruku društva da, kako bi se osnažile i izbegle da budu
žene žrtve, moraju da budu nasilne.
Kulturno nasilje nije ono što se obično predstavlja kao neka marginalizovana
(egzotična) praksa „negde tamo“. To je kulturom ugrađena praksa i
pretpostavka dominacije nad ženama u većini društava i generalno prihvatanje
nasilja kao sredstva održavanja te kontrole, čak i odbrane muškosti. Pre nego
što označimo neke stvari kao „kulturne i tradicionalne“ oblike nasilja, treba
da razumemo da je svo nasilje nad ženama kulturno, ili bar dugo onoliko
koliko ga kultura (u obliku porodice, zajednice, prijatelja/-ice, kolega/-koleginica, religije, i dr.) generalno prihvata. Ovo je pravi kulturni izazov
nasilja nad ženama.
Žene mogu da grade koncept humane bezbednosti i pišu iz feminističke
perspektive poglavlja koja nedostaju, počinjući sa prin-cipima humane
bezbednosti skicirane ovde ili drugde, idući i dalje od toga. Čineći tako,
možemo da doprinesemo razumevanju onoga što je potrebno kako bi se
stvorila humana bezbednost za žene kao i da unapredimo razumevanje
toga šta je potrebno da se promene dubo-ko ukorenjeni modeli dominacije
ispoljene u rasizmu, militarizmu i ratu. Bavljenje nasiljem u srcu društva,
u našim porodicama i svakodnevnom životu, ključna je komponenta
ukazivanja na to ka-ko postavljamo uslove za humanu bezbednost za sve
kao alternativu nacionalistički i militaristički zasnovanoj bezbednosti koja
podstiče toliko sukoba i problema u današnjem svetu.
* Izvor: Charlotte Bunch, „A Feminist Human Rights Lens on Human Security”,
Center for Women’s Global Leadership<http://www.cwgl.rutgers.edu/
globalcenter/charlotte/humansecurity. pdf#search= ‘Charlotte%20Bunch
%20human%20security‘>
14
(Ovaj je članak objavljen u Peace Review marta 2004. godine, zasniva se na
govoru koji odgovara na Izveštaj Komisije o ljudskoj bezbednosti UN u Nacionalnom savetu za istraživanje na Ženevskoj godišnjoj konferenciji u maju 2003.
godine. Autorka zahvaljuje Bojani Blagojević za njenu pomoć u pripremi ovog
govora.)
Prevela Tamara Belenzada
15
16
STAVLJANJE LJUDSKE BEZBEDNOSTI
NA VRH DNEVNOG REDA*
Vivijen Tejlor
Uvod
Rasprave o ljudskoj bezbednosti i njenoj vrednosti u svetlu stalnih
i sve ozbiljnijih pretnji opstanku i dostojanstvu miliona ljudi, dobijaju
podsticaj na svetskom nivou. Članci, komentari i naučnoistraživački
radovi odslikavaju različita shvatanja i odlike ljudske bezbednosti.
Ali, koja su neka od ključnih pitanja u raspravama o ljudskoj bezbednosti i kako se razvijaju s protokom vremena? Štaviše, u čemu
je značaj ljudske bezbednosti za žene i ženski diskurs? Ova pitanja
su u direktnom odnosu sa načinom na koji shvatamo bezbednost,
načinom na koji se ta bezbednost najbolje ostvaruje i odgovorom
na pitanje čija je bezbednost najvažnija. Priznavanje da jednostrana
akcija ne može da reši probleme kao što su propadanje ekosistema,
postojeći konflikti i nasilje, ratovi za resurse, glad, pandemija HIV/
AIDS-a, sve veće nejednakosti i međusobne ranjivosti država u okviru
međuzavisnog, globalnog, ekonomskog sistema, obično podstiču
ovakve rasprave.
Nacionalni i transnacionalni zagovornici ljudske bezbednosti
pripisuju ovom konceptu različita značenja. Izrazi kao što su “proširena
bezbednost”, “sveobuhvatna bezbednost”, “preventivna bezbednost” i
“državna bezbednost” dobijaju sve veći značaj u periodu posle 11.
septembra i “rata protiv terorizma”. Tri teme u raspravama o ljudskoj
bezbednosti slikovito pokazuju koliko ciljevi ove bezbednosti mogu
da budu različiti. S obzirom na to da se ljudska bezbednost shvata kao
instrument nacionalnih, strateških prioriteta, na nju se gleda: prvo,
kao na način smanjivanja onih troškova koji se namiruju ljudskim
životima u konfliktima sa elementom nasilja; drugo, kao na strategiju
17
koja državama omogućava da pristupe zadovoljenju osnovnih
ljudskih potreba i izravnaju nejednakosti globalizacije; i treće, kao
okvir u kojem će biti obezbeđena socijalna sigurnost ljudima koji žive
u nemaštini uslovljenoj iznenadnim i teškim ekonomskim krizama
i hroničnim siromaštvom (vidi, na primer, Akarija, 2001. godine).
Savremeni diskurs o ljudskoj bezbednosti takođe usredsređuje pažnju na svoju osobenost u poređenju sa ljudskim pravima, ljudskim
razvojem i državnom bezbednošću.
Važno je primetiti da rasprave o ljudskoj bezbednosti započinju
pre završetka Hladnog rata. Nekoliko nezavisnih komisija, kao što
su Brantova komisija, komisija Bruntlandove, Komisija o globalnoj
vladavini, Južna komisija, kao i UNDP-ov Izveštaj o ljudskom razvoju i Forum za zajedničku bezbednost u 1994. godini, promovišu
potrebu da se naglasak sa perspektive u čijem centru je nacionalna
država prebaci na usredsređivanje na ljude. Uporedo sa rastom zanimanja i zabrinutosti za bezbednost svih naroda na Zemljinoj
kugli, Generalni sekretar UN pojačava ovaj naglasak pozivajući
svetsku zajednicu da u prvi plan istakne ciljeve-blizance “slobodu
od nemaštine” i “slobodu od straha”. Kao odgovor na ovaj poziv, i
kao prilog razvoju ovog novog pristupa, usredsređenog na čoveka,
2001. godine je osnovana Komisija za ljudsku bezbednost (CHS).
Ova komisija je uspostavljena kao nezavisna, globalna inicijativa,
najvećim delom je sponzoriše japanska vlada, a svoja istraživanja
obavlja u tesnoj saradnji sa sistemom UN i drugim međunarodnim
akterima. Komisijom zajednički predsedavaju gospođa Sadako
Ogata, bivši Visoki komesar UN za izbeglice, i profesor Amartija
Sen. Dodatni prestiž ovoj Komisiji daje i učestvovanje u njenom radu
deset uglednih poverenika iz celog sveta.1 Komisija okončava svoj
rad juna meseca 2003. godine. Svojim razmatranjima, istraživačkim
radom i konsultativnim procesima u vezi s tim Komisija je obuhvatila
dve široke oblasti.2 U jednu od njih spada ljudska nebezbednost koja
1
2
18
Komesari su bili Sadako Ogata i Amartija Sen (kopredsednici) i Lakdar Brahimi, Linkoln Čen, Bronislav Gjeremek, Frene Ginvala, Sonja Pikado, Surin Picuvan, Dona Šalala, Piter Saterland, Albert Teveđre i Karl Tam.
Konsultacije, proaktivni i zajednički aranžmani važni su za rad CHS-a. Komisija je
održala pet generalnih sednica. Radionice su održane u Japanu, Švedskoj, Tajlandu,
Kostariki, Turkmenistanu, Ruandi i Beninu. Javne rasprave o ljudskoj bezbednosti odr-
je rezultat konflikata i nasilja, a u drugoj su veze između ljudske
bezbednosti i razvoja. S obzirom na to da sam jedna od onih kojima
je ponuđeno da koriste nalaze istraživanja, iznete u Izveštaju CHS-a,3
podnetom na konferenciji, iskoristiću te nalaze u svojoj obradi pitanja
značaja ljudske bezbednosti za žene i feministički diskurs.
Zašto je ljudska bezbednost neophodna?
Država je i dalje primarni čuvar bezbednosti. Ali, s obzirom na to
da bezbednosni izazovi postaju sve složeniji, i da na sceni počinju da
se pojavljuju različiti novi ne-državni akteri, nastaje određeni pomak
u ovoj sferi interesovanja. Štaviše, procesi političke liberalizacije i
demokratizacije otvaraju nove mogućnosti, ali i nove linije raseda,
kao što su politička i ekonomska nestabilnost i konflikti među državama. Ljudska bezbednost je odgovor na ove izazove u današnjem
svetu. Politika, institucije, i akteri civilnog društva moraju da na
ove nebezbednosti odgovore na jači i integrisaniji način. U osnovi,
ljudska bezbednost se svodi na sprečavanje nasilnih konflikata, ali i
na smanjivanje oskudice. Više od 800.000 ljudi godišnje izgubi život
zbog nasilja. Oko 2,8 milijardi ljudi trpi posledice siromaštva, lošeg
zdravlja, nepismenosti i drugih nedaća.
Štaviše, konflikt i nemaština su međusobno povezani. Nemaština
zaista ima mnogo uzročno–posledičnih veza sa nasiljem, iako te veze
moraju da budu pažljivo ispitane (Sen, 2002). Obratno, ratovi ubijaju
ljude, uništavaju poverenje jednih u druge, povećavaju siromaštvo i
kriminal, i usporavaju privredu. Efikasno rešavanje ovakvih problema
3
žane su na Svetskom sastanku o održivoj bezbednosti u Johanesburgu, a Afrički institut Južne Afrike organizovao je u Pretoriji konsultativni sastanak civilnog društva na
afričkom nivou. Komisija je takođe učestvovala u brojnim međunarodnim forumima
i događanjima da bi produbila svoje razumevanje ljudske bezbednosti i promovisala
diskusije s tim u vezi.
Izveštaj od 168 strana, nazvan “Ljudska bezbednost sada”, sadrži šest poglavlja i deo o
“proaktivnim” aranžmanima. U prvom poglavlju istražuje se koncept ljudske bezbednosti. Poglavlja koja slede odnose se na aspekte ljudskih ‚vitalnih sloboda‘ – uključujući zaštitu od nasilnih konflikata, ekonomsku bezbednost, zdravlje i znanje i veštine.
Ta poglavlja takođe sadrže zaključke politike. U poglavlju o “proaktivnom” prepričani
su značajni stavovi i tvrdnje sa sastanaka i rasprava o ljudskoj bezbednosti. U osmom
poglavlju se predlažu načini za poboljšanje bezbednosti ljudi, uključujući i promociju
globalnog saveza.
19
nebezbednosti zahteva integrisan pristup. Zbog toga u žižu, umesto
bezbednosti države, mora da se postavi širi koncept bezbednosti ljudi
– ljudska bezbednost. Prema CHS-u, ljudska bezbednost znači zaštitu
vitalnih sloboda. Znači zaštitu ljudi od opasnih i stalno prisutnih
pretnji i situacija, s jedne, i izgradnju sopstvenih snaga i aspiracija,
s druge strane. Ona takođe znači stvaranje sistema koji ljudima daju
građevinski materijal za izgradnju opstanka, dostojanstva i mogućnosti za sticanje sredstava za život.
Ljudska bezbednost je komplementarna državnoj bezbednosti
i unapređuje ljudska prava
Ljudska bezbednost može da bude komplementarna državnoj
bezbednosti, da unapredi ljudski razvitak i uveća ljudska prava. Ona
dopunjava državnu bezbednost time što je usredsređena na ljude
i bavi se oblicima nebezbednosti koje se ne smatraju pretnjama
bezbednosti države. Čineći pomenuto, ljudska bezbednost pruža
mogučnost feministkinjama da ispitaju muževnost države i način
na koji je patrijarhat ugrađen u državne organe. Uključivanje žena
u diskurs o državnoj bezbednosti može da otkrije značaj ženskog iskustva i samih žena kao aktera u procesu prilagođavanja i
otpora strukturama dominacije. Države učestvuju u oblikovanju i
preoblikovanju individualnih i kolektivnih identiteta i istorija, i u
utvrđivanju oblika nacionalizma koji, zauzvrat, utiču na javnu politiku. Pomeranje naglaska na bezbednost ljudi može da odigra ulogu
sile protivteže toj dinamici disciplinovanja, sili i ulozi države, i da
zaista zaštiti i unapredi ljudska prava.
Ljudska bezbednost proširuje ljudski razvoj
Gledajući na “rizike loše strane”, ljudska bezbednost proširuje
ljudski razvoj. Ta bezbednost obraća pažnju na rizike loše strane koji
se javljaju kao rezultat iznenadnih ekonomskih padova i finansijskih
kriza, i usredsređuje se na “pravedan rast”. Poštovanje i unapređivanje
ljudskih prava leži u samom središtu zaštite ljudske bezbednosti.
Razumljivo, ideja bezbednosti u današnjem svetu čini predmet preispitivanja u svim svojim različitim oblicima. Ovo je, jednim delom, rezultat rastućeg shvatanja da složeni problemi koji proističu
20
iz ne-vojnih pretnji i ranjivosti treba da budu uključeni u globalne
rasprave o bezbednosti, a drugim, zato što pretnje ljudima i prestupi
protiv njih izlaze iz okvira nacionalnih granica. Štaviše, u nekim
slučajevima, vlade su i arbitri bezbednosti i prekršioci ljudskih prava.
Izgleda da dva pristupa karakterišu rasprave o ljudskoj bezbednosti.
Jedan, koji je u vezi sa ljudskom nebezbednošću, usredsređuje se na
konflikte sa elementom nasilja i povezuje ljudska prava i humanitarno
pravo sa potrebom međunarodne intervencije,4 a drugi, povezan
sa ljudskom nebezbednošću koja proističe iz nedovoljnog razvoja,
rastuće nejednakosti, i pitanja koja se odnose na globalnu ekonomsku
vladavinu (Sen, 1999).
Ljudska bezbednost afirmiše pravdu koja je rezultat ravnopravnosti
polova
Rasprave o ljudskoj bezbednosti ističu u prvi plan pitanja s
kojima se naučnice hvataju u koštac već dugo vremena (vidi, na
primer, Peterson/Sison Ranajan, 1993: 115–116; Stainstra, 1994).
Među ovim pitanjima su i ona koja se tiču razmatranja načina na
koji najšire prihvaćen diskurs o bezbednosti razdvaja ženska iskustva
o nasilju u porodici (na mikronivou) od onih o institucionalno zasnovanom nasilju. Ili, rečeno na drugi način, nasilje nad ženskim
telom, kroz direktno, fizičko nasilje, obično je razdvojeno od nasilja
nad njihovim socijalnim, ekonomskim i ljudskim pravima. Ljudska
bezbednost usmerava pažnju na nasilje na psihičkom nivou, kao i
na nasilje koje se sadrži u sistemima dominacije i strukturama koje
proizvode nejednakosti. Upravo zbog toga što su države i državni
bezbednosni sistemi podeljeni po polu, ženska iskustva i analize
nisu često u dominantnom diskursu. Otuda je važno raspraviti da li
naše shvatanje ljudske bezbednosti nudi način kojim će se ženama
omogućiti da sa margine uđu u centar zbivanja. Na primer, kada
se raspravlja o pitanjima u vezi sa oružanim konfliktima, žene su,
tipično, mnogo češće viđene kao žrtve i kao pasivni korisnici države,
ili patrijarhalnog čovekoljublja, a mnogo ređe kao akteri. S obzirom
4
Vidi, na primer, “Odgovornost za zaštitu”, reč je o komisiji koju je vodio Lojd Aksvorti,
kanadski ministar spoljnih poslova, a koju je, pored još nekih zemalja, finansirala Norveška.
21
na ovu postojeću tendenciju, postavlja se pitanje da li koncept ljudske
bezbednosti pruža mogućnost za konsolidaciju i napredovanje na
osnovu rezultata koje su postigli pokreti za ženska i ljudska prava na
raznim svetskim konferencijama koje organizuju Ujedinjene nacije?
Može se zaključiti da je angažovanje žena u mobilizaciji relevantnih
činilaca i predlaganju promena koje utiču na bezbednost uočljivo na
globalnom nivou, ali da sistem nejednakosti, naročito na nacionalnom
i regionalnom nivou, ostaje netaknut.
S obzirom na značaj koji u ovim raspravama ima perspektiva
podeljenosti po polu, postavlja se pitanje da li ljudska bezbednost,
onakva kakvom je definiše Komisija Sen & Ogata, može pomeriti ženu
iz položaja subjekta diskusije u položaj vršioca „transformativne“
promene? Odgovor na ovo pitanje mora da bude potvrdan, zato
što svojim shvatanjem ljudske bezbednosti CHS povezuje mikroi makro-, potrebu za individualnim slobodama sa potrebom za sistemskom promenom. Ova Komisija to radi uvažavajući činjenicu
da žena, kao pojedinac, ima pravo na fundamentalne slobode, ali da
su žene, kao socijalna kategorija, smeštene u okvire državnih sistema
u kojima postoji podela po polu i koji su poduprti patrijarhalnim i
asimetričnim odnosima moći.
Ali, ovo nije dovoljno, zato što su države različite po prostornim,
istorijskim, socio-političkim i kulturnim putanjama. Štaviše, veličina
i složenost modernih država i unutardržavnih sistema stvaraju
rasede između pojedinca, porodice i zajednice. Često takvi rasedi
služe da, kroz procese isključivanja, potčine interese i interesovanja
žene da izvrši izbor između različitih opcija u oblasti javne politike.
U takvoj situaciji, može li sveobuhvatan i integrisan pogled na
ljudsku bezbednost da stvori prostor za diskurs koji ženi omogućava
da učestvuje u menjanju uslovâ rasprave, ali i samog procesa, čineći
ga uključivijim? Kada je ljudska bezbednost shvaćena kao koncept
koji povezuje različite tipove sloboda – slobodu od nemaštine, slobodu od straha i slobodu da se krene u akciju u sopstvenu korist,
ta bezbednost može da bude iskorišćena kao oruđe za sprečavanje
stalnog isključivanja žene i ženinog iskustva.
Uvažavajući činjenicu da su osporena prava i višestruka lišavanja
rezultat i državnih i ne-državnih akcija,
22
CHS ističe u prvi plan dve opšte strategije: zaštitu i osposobljavanje.
Zaštita brani ljude od opasnosti. Ovo zahteva usredsređen napor
na razvijanju normi, procesa i institucija koje se sistematski bave
nebezbednošću. Osposobljavanje omogućuje ljudima da razviju svoj
potencijal i postanu punopravni učesnici procesa donošenja odluka.
Obučavanje, informacije, javna rasprava i demokratsko okruženje
koje pruža podršku neophodni su za osposobljavanje. Zaštita i osposobljavanje jačaju jedno drugo, a u najvećem broju situacija oboje
su neophodni. Kako tvrde Sen i Ogata: “Ljudska bezbednost se bavi
čuvanjem i proširivanjem vitalnih, ljudskih sloboda. To zahteva i
zaštitu ljudi od akutnih pretnji, i njihovo osposobljavanje da preuzmu
na sebe upravljanje sopstvenim životima.” (Sadako/Sen, 2003: 2–13.)
U odeljcima koji slede biće identifikovana i raspravljena neka od
pitanja kojima je, u Izveštaju CHS-a, data veća važnost kao ključnim
za koncept ljudske bezbednosti.5
– osmišljava norme i mere odgovora u konfliktnim situacijama
Nesumnjivo, civili su glavne žrtve u savremenim konfliktima.
I norme i mehanizmi za zaštitu civila treba da budu ojačani na
nacionalnom, regionalnom i globalnom nivou. Ovo zahteva sveobuhvatne i integrisane strategije, koje spajaju politički, vojni, humanitarni i razvojni aspekt. Komisija predlaže formalno stavljanje
ljudske bezbednosti na dnevni red bezbednosnih organizacija na
svim nivoima. Postoje veoma značajne praznine u načinu na koji se
poštuju ljudska prava kada je reč o državljanstvu i humanitarnom
pravu. Te praznine moraju da budu popunjene, kao što mora da
bude poklonjena pažnja ukidanju nekažnjivosti počinilaca kršenja
ljudskih prava. Podjednako je hitno i zadovoljavanje životnih potreba
ljudi pružanjem humanitarne pomoći. Posebna pažnja treba da bude
poklonjena uključivanju žena u proces donošenja odluka o tome
šta znače pomoć i osposobljavanje u konfliktnim situacijama. Uz
sve ovo, razoružavanje ljudi i borba protiv kriminala sprečavanjem
uvećavanja dostupnih količina oružja na tržištu, kao i nelegalne
trgovine izvorima i ljudima, moraju da budu prioritet.
5
Ona čine osnovu pitanja i preporuka iznetih u Izveštaju Komisije za ljudsku bezbednost.
23
– smanjuje uvećavanje količine oružja i troškova za vojsku
Stavljanje ljudske bezbednosti na početak dnevnog reda znači
pristupanje rešavanju pitanja uvećavanja količine oružja koje preti
koje je pretnja bezbednosti ljudi. Četiri stalna člana Saveta bezbednosti
UN – SAD, Ruska Federacija, Francuska i Ujedinjeno Kraljevstvo –
odgovorni su za 78 procenata ukupnog izvoza konvencionalnog
oružja. Nemačka, preostali veliki izvoznik, odgovorna je za dodatnih
5 procenata. Oko dve trećine ovog izvoza odlazi u zemlje u razvoju.
Ova trgovina oružjem podstiče nasilne konflikte. Ona, takođe, ima
veoma loše posredne efekte na društvo, državno uređenje i ekonomiju.
Kada je reč o lakom naoružanju, procenjeno je da u svetu postoji
640 miliona komada trajnog i relativno jevtinog lakog naoružanja.
Grube procene ukazuju da ovim oružjem bude ubijeno više od 500.000
ljudi svake godine, što ga de facto čini oružjem masovnog uništenja.
A ovo oružje još služi i za raseljavanje, zaplašivanje i prinudu nad
milionima ljudi. Smanjivanje nelegalnog rasturanja lakog oružja
zahteva hitnu i usaglašenu pažnju, na način kako je pokazano radom
više od 500 grupa u gotovo 100 zemalja koje su opasnost od lakog
oružja stavile u centar pažnje i država i Ujedinjenih nacija.
Sve veći broj raznih tipova oružja za masovno uništenje i sve veće
količine tog oružja – nuklearnog, hemijskog i biološkog – stavljaju
ljude u opasnost i u zemljama u razvoju, i u razvijenim zemljama.
Moraju da se udvostruče napori na pooštravanju režima neširenja
nuklearnog oružja, kao i na praćenju i promovisanju procesa primene
drugih sporazuma i ugovora u ovoj oblasti. Ovi napori za zaustavljanje
širenja oružja moraju da uđu u sâm centar javne političke rasprave.
Izveštaj CHS-a takođe naglašava potrebu osposobljavanja građana da razmotre bezbednosne prioritete države preispitujući, između ostalog, izdvajanja za vojsku u poređenju sa izdvajanjima
za ostale prioritete ljudske bezbednosti. Države treba da povećaju
transparentnost svojih izdvajanja, posebno kada je reč o troškovima
za vojsku i kupovinu određenih sistema naoružanja. Jedan međunarodno prihvaćen zajednički okvir objavljivanja podataka o izdvajanjima za vojne potrebe, učinio bi ove podatke uporedivim
i omogućio civilnom društvu da se angažuje u procesu promene
struktura vojne bezbednosti.
24
– odgovara na pojave migracija
Među mnogim pitanjima o kojima se raspravlja u Izveštaju
CHS-a nalaze se i interesovanje i zabrinutost za procese migracija.
Za najveći broj ljudi migracija je prilika da poboljšaju kvalitet svog
života. Za druge, kao što su oni koji su prinuđeni da beže zbog
konflikata ili ozbiljnog kršenja ljudskih prava, migracija je jedini
način da se zaštite. Mnogi su, takođe, prinuđeni da napuste svoje
domove da bi se rešili hronične nemaštine ili iznenadnih pogoršanja
kvaliteta života. Pa ipak, ne postoji ustanovljen međunarodni okvir
za obezbeđenje zaštite, ili regulisanje migracija, osim za izbeglice.
Trebalo bi osmisliti jedan takav, međunarodni okvir za postupanje u
slučajevima migracija kojim bi pažljivo bila održana ravnoteža između
bezbednosnih i razvojnih potreba zemalja i ljudske bezbednosti
ljudi koji se sele. Podjednako je važno osigurati zaštitu izbeglica
i međunarodno raseljenih ljudi, kao i pronaći načine kojima bi se
okončale njihove nevolje.
– ponovo izgrađuje države razorene konfliktom
Odgovornost za zaštitu ljudi u konfliktu treba da ide uporedo
sa odgovornošću za ponovno izgrađivanje i promovisanje održivih
procesa razvoja u postkonfliktnim situacijama. Novi okvir i nova
strategija finansiranja – usmereni na zaštitu i osposobljavanje ljudi –
neophodni su za ponovnu izgradnju država razorenih konfliktom.
Takav okvir treba da naglasi povezanost mnogih pitanja koja utiču
na ljude, kao što su uspostavljanje sigurnosti ljudi snaženjem civilne
policije i demobilizacijom boraca; zadovoljavanje najnužnijih potreba
raseljenih ljudi; započinjanje rekonstrukcije i razvoja; promocija
pomirenja i koegzistencije; i unapređivanje efikasne vlasti.
– ističe u prvi plan politiku kojom smanjuje siromaštvo i promoviše
pravične trgovinske aranžmane
Važno u analizi CHS-a jeste prihvatanje činjenice da je ekstremno
siromaštvo sveprisutno. Zbog toga se mora obratiti pažnja na ispravno
funkcionisanje tržišta, kao i na razvoj ne-tržišnih institucija koje su
ključne za iskorenjivanje siromaštva. Efikasni i pravični trgovinski
25
aranžmani, ekonomski razvoj kojim su obuhvaćeni i najsiromašniji
slojevi i pravedna raspodela efekata pomenutih činilaca od suštinske
su važnosti. Uporedo sa svojim bavljenjem hroničnim siromaštvom,
ljudsko društvo se usredsređuje na iznenadne ekonomske padove,
prirodne katastrofe i socijalne efekte kriza. Da ljudi budu bezbedni
i onda kada se nađu u krizi, ili da budu u stanju da se izbave iz
siromaštva, potrebni su socijalni programi kojima će biti obezbeđeno
zadovoljavanje osnovnih potreba i osiguravanje ekonomskog i socijalnog minimuma.
Uz ovo ide i podatak da tri četvrtine od ukupnog broja ljudi u
svetu nisu zaštićene socijalnim osiguranjem, ili nemaju siguran
posao. Zato moraju biti pojačani napori da se stvore uslovi za održiv
život i bezbednost za sve, koji će biti zasnovani na radu. Od ključne
važnosti, u ovom procesu, jesu mogućnost korišćenja zemljišta,
kredita, obrazovanja i smeštaja, naročito za siromašne žene. Pravična
raspodela resursâ je ključ za dostizanje bezbednog života, a ona
može da razvije i uveća kapacitete i intelektualne potencijale ljudi.
Mere socijalne zaštite i mreže sigurnosti mogu da povećaju socijalni
i ekonomski minimum. Države, potpomognute međunarodnim sistemom, moraju da uspostave mere ranog upozoravanja i preventivne
mere za slučaj prirodnih katastrofa i ekonomskih ili finansijskih
kriza.
Slobode da se koriste osnovni prihodi, osnovne zdravstvene
usluge, osnovno obrazovanje, zaštita, fizička sigurnost, čista voda i
čist vazduh – ono što može da se nazove socijalnim minimumom –
od suštinske su važnosti za ljudsku bezbednost. Zajedno sa hroničnim
siromaštvom, tri vrste kriza – ekonomska (uključujući finansijsku,
dužničku i onu izazvanu uslovima trgovanja), prirodna katastrofa, i
konflikt – predstavljaju najveću pretnju ljudskoj bezbednosti. Svesno
se baveći ovim “rizicima loše strane”, Izveštaj CHS-a posvećuje ozbiljnu
pažnju važnosti zaštite i osposobljavanja ljudi u kriznim vremenima i
ističe u prvi plan dodatnu vrednost “padova bezbednosti” u težnji ka
ljudskom razvoju i naglasak na “pravednom razvoju”.
Prihvatanje pristupa ljudske bezbednosti zahteva prisustvo
nekoliko elemenata, među kojima su: (1) ispravno i pravično funkcionisanje tržišta, i razvoj ne-tržišnih institucija; (2) efikasni i pravični
trgovinski aranžmani, ekonomski razvoj u korist siromašnih i
26
pravedna raspodela efekata ekonomskog razvoja; (3) podrška održivom, pristojnom životu i radu; (4) mogućnost korišćenja ze-mljišta,
kredita, obrazovanja i smeštaja, naročito za žene; (5) mere socijalne
zaštite i mreže sigurnosti za sve situacije; i (6) ono što je posao države,
uz podršku međunarodnog sistema, uspostavljanje mera ranog
upozoravanja, preventivnih mera i mera za spasavanje. Ostvarenje
ovih ciljeva podrazumeva ponovno procenjivanje prioriteta i načina
podele resursa.
– zdravstveno osiguranje je ljudska bezbednost
Zdravlje je suštinski važno za ljudsku bezbednost. Uprkos
napretku u brizi za zaštitu zdravlja ljudi, u 2001. godini umrla su
22 miliona ljudi od bolesti čija pojava je mogla da bude sprečena.
HIV/AIDS postaje najveća zdravstvena katastrofa. Po svojoj hitnosti, dubini i efektima, globalne infektivne bolesti, pretnje zdravlju izazvane siromaštvom i ugroženost zdravlja ljudi koja potiče
od nasilja posebno su važne. Stavljanje ljudske bezbednosti u vrh
dnevnog reda znači da svi akteri u oblasti zdravlja ljudi treba da
unapređuju zdravstvene usluge kao javno dobro. Veoma je važno pokrenuti društvenu akciju i ulagati u socijalne aranžmane
podrške, uključujući omogućavanje pristupa informacijama, da bi
se uklonili dubinski razlozi lošeg zdravlja, uspostavili sistemi ranog
upozoravanja i ublažili loši zdravstveni efekti onda kada je kriza
već nastala. Obezbeđivanje lekova neophodnih za spasavanje života
ključno je za ljude iz zemalja u kojima je ekonomija u povoju. Jedan
pravedan režim prava na intelektualnu svojinu mora biti uspostavljen
tako da podsticaje za istraživanjima i razvojem dovede u ravnotežu
sa mogućnošću ljudi da koriste one lekove za spasavanje života koji
su im dostupni. Globalna mreža partnerstava za zdravlje koja će, na
primer, unapređivati globalno praćenje i kontrolu infektivnih bolesti
jedan je od načina rešavanja ovih problema.
– edukacija i informacije iz oblasti ljudske bezbednosti
Osnovno obrazovanje i javnost informacija, čime se obezbeđuju
znanje, životne veštine i poštovanje razlika, posebno su važni za
ljudsku bezbednost. Komisija snažno podstiče međunarodnu zaje27
dnicu da aktivno pomogne u procesu promocije ideje o dostizanju
univerzalnog osnovnog obrazovanja, sa posebnim naglaskom na
obrazovanju mlade ženske populacije. U školama ne sme da postoji
fizička nebezbednost, naprotiv, škola mora da zaštiti učenike od
nasilja, uključujući i seksualno nasilje. Školovanjem treba da bude
izgrađeno poštovanje razlika. Ono treba da promoviše različitost
naših identiteta, korišćenjem nastavnog plana koji će biti uravnotežen
sa nastavnim metodom i pristupom. Javna glasila su važna zato
što mogu da prikupe i pruže informacije o životnim veštinama i
političkim pitanjima, i da daju ljudima reč u javnoj raspravi. Ne samo
da obrazovanje i mediji treba da pruže informacije i veštine kojima
će biti unapređene mogućnosti za zapošljavanje i održavanje zdravlja
članova porodice, oni, takođe, treba da omoguće ljudima da aktivno
koriste svoja prava i ispunjavaju svoje odgovornosti.
Štaviše, osnovno obrazovanje i javnost informacija mogu da
igraju važnu ulogu u sticanju znanja, jačanju veština i zagovaranju
međusobnog poštovanja, a sve to je od izuzetne važnosti za ljudsku
bezbednost. Time što ljudima omogućava slobodu izbora i sposobnost
da uvide svoje potencijale, obrazovanje postaje ključno za dostizanje
ljudske bezbednosti. Uz to, škola, takođe, može da bude i pristupna
tačka za druge intervencije iz oblasti ljudske bezbednosti, kao što
su organizovanje ishrane u školskim prostorijama, vakcinisanje, širenje svesti o postojanju i opasnosti od mina, i programi prevencije
HIV/AIDS-a. Dopunjeni slobodnim i različitim javnim medijima,
znanje i obrazovanje mogu zbližiti ljude i omogućiti grupama da
identifikuju zajedničke probleme i dođu do zajedničkih rešenja.
Stalna diskriminacija kroz obrazovanje (pol, etničke grupe, religija,
itd.) zahteva da se učini odlučan napor kojim bi se poboljšalo
školovanje nastavnika i sadržaji nastavnih planova i programa.
Obrazovanje i informacije treba da rade više od prenošenja znanja.
Cilj obrazovanja treba da bude objašnjavanje potrebe za globalnim
ljudskim identitetom, u isto vreme poštujući slobodu pojedinaca
da imaju različite identitete i sklonosti. Obrazovanje, takođe, mora
osposobiti pojedinca da stekne određene, neophodne veštine kako bi
mogao da koristi svoja prava i da odgovori svojim obavezama, te da
bude u stanju da shvati svoje potencijale.
28
Zaključak
Bez obzira na to da li je gubitak ljudske bezbednosti spor, tih
proces, ili je reč o iznenadnom, gromoglasnom, vanrednom stanju,
on podrazumeva neophodnost vršenja određenog političkog izbora.
Taj izbor mora da stavi na dnevni red pitanja i probleme koji se
direktno tiču ljudi. Pomeranje usredsređenja sa spoljne agresije ka
unutrašnjim tenzijama, sa bezbednosti granica ka bezbednosti ljudi u
okviru tih granica, pa i preko njih, veoma je važno. Pogled na ljudsku
bezbednost sa stanovišta pola shvata i prihvata činjenicu da pretnje
ljudskoj bezbednosti nisu samo političke i vojne, nego i socijalne,
ekonomske i ekološke prirode.6 Zbog toga je bitno koncentrisanje na
ulogu ljudske bezbednosti i njene implikacije vezane za pojedinca i
zajednicu, isto kao i za državu u okviru globalnog sistema. Ljudska
bezbednost uvažava činjenicu da lična zaštita pojedinca potiče ne
samo od očuvanja bezbednosti države kao političke zajednice, već i od
mogućnosti ostvarivanja individualne dobrobiti i kvaliteta života.
Važno za diskurs o ljudskoj bezbednosti i pravdi za oba pola
jeste Senovo (2002) isticanje potrebe da se izazovi globalne pravde
i ljudske bezbednosti posmatraju na nešto drugačiji način od onih
koji spadaju u standardnu praksu. On iznosi da, dok se rasprave o
globalnoj raspodeli često usredsređuju na pitanje da li “siromašni
postaju siromašniji dok se bogati bogate”, pažnja se, takođe, mora
obratiti na pravednu podelu korisnih efekata. Jer, čak i kada siromašni
nešto dobijaju (za razliku od onoga kad gube), raspodela mogućnosti
i koristi može da bude vrlo nepravična. Prema Senu, glavno pitanje je
da li se ogromna korist, koju potencijalno donosi proces globalizacije,
pravedno deli. Koristeći analogiju da pokaže nepravdu prema ženi u
postojećim porodičnim aranžmanima, on tvrdi kako nije neophodno
pokazati da bi život žene bio bolji da živi izvan porodice, već kako
pre treba pokazati da su korisni efekti porodičnog života, s jedne
strane, i dužnosti i poslovi, s druge, po tim utvrđenim aranžmanima,
nepravedno podeljeni između muškarca i žene. Globalna pravda, tvrdi
Sen, odnosi se na ovaj tip pitanja raspodele. Feministički nastrojeni
6
Tadžbakš, Šarbanov (2002) raspravlja o ovome u radu pod nazivom “Pregled izveštaja
o nacionalnom ljudskom razvoju i implikacijama tog razvoja za ljudsku bezbednost”,
mimeografisana verzija, Njujork.
29
naučnici mogu, međutim, upitati da li su ovakva nepravda i nejednaki
aranžmani proizvod načina na koji je izgrađena struktura društava
i na koji je u tu strukturu ugrađen patrijarhat. Štaviše, da li takve
nejednakosti podupiru ustanovljene porodične i druge aranžmane
kao neophodan aspekt održavanja moći i postojeće asimetrije po
pitanju polova.
U zaključku, tema ove konferencije je da li se između ljudske
bezbednosti i ženske bezbednosti može staviti znak jednakosti.
Nijedna održiva bezbednost bez pogleda iz ugla polova nije vrlo
ozbiljan i vitalan doprinos diskursu. Prvo, takva bezbednost daje
vrednost nedorečenostima iskustvenog saznanja, uključujući feministička razmišljanja, analize i aktivnosti u širi okvir diskursa o
ljudskoj bezbednosti, na taj način čineći vidljivim tačke preseka
ličnih i institucionalnih oblika vlasti, međusobne igre privatnog
i javnog, i dovodeći u pitanje način na koji shvatamo autonomne i
suprotstavljene centre moći. Ona, takođe, ističe složene veze između
mikro- i makro- i polnu hijerarhiju koja postoji u državnim i ne-državnim institucijama. Drugo, u isto vreme dok mi raspravljamo o
važnosti perspektive iz ugla polova u ljudskoj bezbednosti, politika
i konstrukcija znanja se stavljaju na raspravu. Perspektiva iz ugla
polova otkriva kako dominantni okviri podrivaju značaj ljudskog
iskustva. Ona nam omogućava da ponovo razmotrimo bazične odnose
znanja, vlasti, pojedinca i zajednice. Uporedo sa ovim ponovljenim
razmatranjem ide i potreba da se izlože kritici pitanja kako su i
zašto postojeći procesi proizvodnje znanja uobličeni u okvirima
koji automatski isključuju ženu i ljude koji dovode u pitanje status
quo. Institucionalni, politički i socio-ekonomski konteksti bacaju
svetlo na složene izazove s kojima smo suočeni stavljajući ljudsku
bezbednost u vrh dnevnog reda. Nalaženje prostora za učvršćivanje
intervencija politike u okvir ključnog feminističkog diskursa jedan je
od ovih izazova.
30
BIBLIOGRAFIJA
Acharya, Amitav (2001) in: Human Security: East versus West,
International Journal, summer 2001, pp. 442–460.
Commission on Human Security (2003): Human Security Now:
Protecting and Empowering People, New York.
International Commission on Intervention and State Sovereignty
(2001): The Responsibility to Protect. Ottawa: International Development Research Center.
Ogata, Sadako/ Sen, Amartya (2003) Human Security Now, CHS
Report, New York.
Sen, Amartya (2002) in: Global Inequality an Persistent Conflicts,
paper presented at the Nobel Awards Conference, Oslo.
Sen, Amartya (1999) in: Development as Freedom, New York, Anchor
Press.
Spike, Peterson V./Sisson Runyan, Anne (1993) in: Global Gender
Issues, Boulder, Westview Press.
Steinstra, Deborah (1994) in: Women‘s Movements and International
Organizations, St. Martin’s Press.
Tadjbakhsh, Shahrbanou (2002) in background paper on A review
of National Human Development Reports and the Implications for
Human Security, mimeograph version, New York.
Berlin, 24/25. oktobar 2003. godine
*
Viviene Taylor, „Putting Human Security at the Top of the Agenda“, Feministički institut Fondacije Hajnrih Bel, u saradnji sa Fondacijom Fridrih Ebert i
Ženskim savetom bezbednosti.
Preveo Zoran PavlovićIgnam Palem poendem sussendi
tero pri corest in aut C. Ebunum acta, senem egilinit.
Am hostis, serra vis audacer finterbem fui eli, et? quitrum, atquam
furo, Cuperei iu que maximul torbiss iconorenatum intiam, criurbem
abentissulii sulem publinatil condam tam. At ac re, nondestem hori, noste
ala pritus vem, utem postrisquit, P. C. Gratimihil tus, orarita strimus, et
firmilicae alarena tiquam patum noneque pervivente aperis, publistrio tem
31
adet? Ex mortiae nora in vis a vilicum retiori fita Scia mili, adet? Haleger
cerividita et; nit L. Quam pro, nonte hos, nonvehe batius; ideatquonduc fir
priam vertissede et fore tus commoveribus simis firit. Fuitam int? Nosus
Ahabeff renatarta, consulium te que re, dit? Patus, nium hocchica ponsus
sta di simanum tre re acis hor que cae pore, se nos aude nonferfine tum
ilicer que haet quissultuus oculareortu vervili cerehebatum obunclem
pula mod num hac rem pari ia ocressu ltodio, con potium pulicae et
resil vir ut parivatuam. Serimoere elarissens menatus o publicae consuli
coniae pritem mante castrimovide patu venenius fursus vividist ve,
neque nover atienium hoc o cus dem pessum ducte horum detre ia re
forum hocum et adet dis. Otiam etis con sum, nos ex speredit; notem
egili publius amei sulvide rmant. Acciam. Sene dica mium aut fue ad fic
orunclut virmac verraeque ius? Nost ad revisso ludet; neque ne is, orum,
ceri seritilibus teridea muntere istio, publis latimo aut viverei perum
ala re atum us avo, cupimus cipios prox non verfecrum avoculiciam
ipimium eo, quides cere dius, stessa inem tastrum ipio, quidisquod consu
que deffremorius cae tat. Fuis consul tabesti stravenius hora Si pervit.
Aximurs sus? Um nihinpro ut ina, consulic forum ad fui
potes vivastiam ad conemeni facchuc ientrae hi, nit.
prazna strana
Ovituid Caste aciam nons re facienter quam inatemus ca; nihi, morehebus
condem deffre constrei teris erfercepon se iumeniqua et foriora moludeor
hostiae cerorio, que novive, et nihicau delatraes, nos adhumusque eo,
que conceri supicatis, quam rec o vite actus num qua spio, Castri pro
clum ta, vensimus, die niusquam et, Catusa aurniri pro, que finc vid
cere artam nonsularis. Martemusquon dees hosta rehebus? Nam fatque
publis, nontil us ne perum am lis; Catius sesterf eribus, Ti. Ahaessoltod
cauteres ni sit videesse ficus vit, obuscrisquo us hossussedet? Nihicum,
nese diendi publia? quit; in tantre et estrartum erficat C. Nos consum
inat, menihil icaveris. Uciam temquid se coniame rtemus. Ximolus ves,
Catem omnium demque in vit; nos ceraven atiliistra Sp. Mae facchus
et viliur, nit, quamei priptiu cris, Catum ses aliisse a serei tales! Hala
popotarius? Cuperibus con hostere catabentiem diestrae consulabemus
spionit, confeni hilinte nenimus adducta stidin vissintem pertelatum
rent. Epopopublis. Los publici dentemnequam publicon se acchili
patum suntrum, praeque ela rem tantimum dierobunume nonsuludam
pratum ocribus? Us priberbistam omnis achiciis, coniu inverume cae
adentisque tum nonsula crumus intil vastors auciente inatiam detrum
acis ve, furione mquondest nisse contiu casdam de prae, Ti. Seris.
ROD I PITANJA LJUDSKE BEZBEDNOSTI: IZGRAĐIVANJE
PROGRAMA ISTRAŽIVAČKE AKCIJE
Rozalind Bojd*
Uvod
Od marta 2000. godine, Centar za proučavanje razvojnih
oblasti (Centre for Developing-Area Studies – CDAS) Univerziteta
Mekgil (McGill University) sarađuje sa Ženskim centrom Montreala (Women‘s Centre of Montreal – WCM) i raznim drugim
organizacijama u istraživačkom akcionom projektu o polu i pitanjima ljudske bezbednosti (gender and human security issues –
GHSI) kojim se traži rešenje jednog od najurgentnijih problema
našeg vremena – nevoljama velikog broja civila izloženih negativnim
efektima nasilnih političkih konflikata.1 U vreme pisanja ovog rada
(oktobar 2003. godine), na raznim tačkama na Zemljinoj kugli,
vodi se 37 građanskih ratova, prevashodno u takozvanom “svetu
u razvoju”, u kojem živi najveći deo svetske populacije siromašnih.
Glavne žrtve ovih ratova sve više su civilne populacije, a posebno
žene i deca. Kako im pomoći da nastave svoje živote i da se osećaju
sigurnim i zaštićenim u svojim životnim sredinama, bilo da je reč o
državi u periodu posle konflikta, u svom regionu, ili u novoizabranoj
državi – centralna je motivaciona sila ovog četvorogodišnjeg
(2000–2004. godine) zajedničkog programa koji finansira Savet za
istraživanja u oblasti sociologije i društvenih nauka (Social Sciences
and Humanities Research Council of Canada – SSHRC) programa
kanadskog Društveno-univerzitetskog istraživačkog saveza (Community – University Research Alliance – CURA).
Kako se priroda i broj nasilnih konflikata menjaju, posebno
devedesetih godina XX veka, ljudska bezbednost, pre nego samo
33
bezbednost nacionalnih granica ili vlada, postaje primerenija, sveobuhvatnija preokupacija u procesu obezbeđivanja sigurnosti naroda i njihovih zajednica. Termin “ljudska bezbednost” prvi je
upotrebio UNDP u svom Izveštaju o ljudskom razvoju, 1994. godine,
u kojem je ljudski razvoj definisan kao “proces širenja izbora koje
ljudi imaju”, dok je ljudska bezbednost definisana kao sposobnost
da se ti izbori vrše u sigurnoj životnoj sredini, koja široko obuhvata
sedam dimenzija bezbednosti – ekonomsku, ishrane, zdravstvenu,
životne sredine, ličnu, zajedničku i političku. Međutim, za mnoge od
nas, a posebno za istraživače CDAS-a, ljudi i mogućnost njihovog
korišćenja ovih prava oduvek su u centru naših razvojnih stremljenja.
Novi su legitimitet i širina koje ovakvo pomeranje percepcije dobija
od strane matičnih organizacija i vlada. Na sličan način, problematika
pola, koja nam dozvoljava da ispitamo različito izgrađene uloge
i odgovornosti muškaraca i žena u kulturno determinisanim i
promenljivim situacijama, vrlo je korisna sve dok smo svedoci
određenog stepena nasilja po osnovu polne pripadnosti u situacijama
oružanih konflikata.
Naš program podvlači ideju ljudske bezbednosti iz perspektive
prava i potreba žena koje su iskusile nasilan konflikt, ili još uvek žive
u uslovima takvog konflikta. Globalno, ratom razorena društva i
oružani konflikti stvaraju više izbeglica, raseljenih ljudi i migranata
nego ikad ranije, uključujući mnoge žene koje dolaze u Kanadu. Ovi
ratovi nanose ogromnu štetu pojedincima i društvima, ostavljajući
ih u ranama, ožiljcima i teškoćama. Naš program teži ne samo da
razume ove konflikte nego i da na sve moguće načine pomogne onima
kojima je pomoć potrebna, i da usadi kulturu mira u naš, problemima
opterećen, svet. Bez istinskog mira, uključujući osećanje bezbednosti
i prave sigurnosti, nema ni izgleda za razvoj ili jednakost.
Naš program GHSI je usmeren prevashodno na posebne potrebe
žena u Montrealu koje su živele u ratom razorenim zemljama i
preživele oružani konflikt, posebno u regionu Velikih jezera u
Africi (Burundi, Demokratska Republika Kongo [DRC]), Ruanda, i
Uganda). Međutim, mi takođe sprovodimo jedno proučavanje šireg
opsega koje istražuje uticaj oružanog konflikta na ljudsku bezbednost
i živote žena po četiri osovine istraživanja: ljudska prava i ljudska
bezbednost; konsolidacija mira i rekonstrukcija; školovanje; i zdravlje.
34
Da bismo to uradili, imamo tim istraživača, specijalista za oblasti
političke nauke, obrazovanje, psihologija, pružanje nege, socijalni
rad, međunarodni razvoj, i pravo, koji rade zajedno sa patronažnim
radnicima iz Kanade i šire. Istraživačke aktivnosti iz programa
GHSI u Africi pomaže, svojim učešćem, regionalna organizacija
Istočnoafrička podregionalna inicijativa za pomoć unapređenju
žena (Eastern African Sub-Regional Support Initiative for the Advancement of Women – EASSI), iz Ugande. Saradnja akademije i
društvene zajednice od velike je važnosti u ovom programu, koji je
zasnovan na verovanju da, radeći zajedno, možemo da uvećamo svoje
kapacitete istraživanja i intervencije u pružanju pomoći žrtvama rata,
promovišući duboko ukorenjen mir i održivi razvoj.
Pre nego što se upustimo u detaljniju raspravu o nekim od
akcionih istraživanja koja preduzimamo, važno je izložiti globalni
kontekst našeg rada.
Globalni kontekst
Dok je istorija od pamtiveka puna ratova, karakter i priroda
ovih oružanih konflikata početkom XXI veka doživljavaju promene
koje predstavljaju nove i drugačije izazove onima koji rade u korist
mira i razvoja. Od ključne je važnosti da razumemo specifičan
kontekst oružanih konflikata u takozvanom “svetu u razvoju” da ne
bismo sve konflikte slikali istom četkicom. Ipak, postoje određene
generalizacije koje možemo da načinimo u vezi sa ovim ratovima,
koji su veoma uznemiravajući, zato što umanjuju izglede za postizanje pravog razvoja. Tokom 1990-ih godina i početkom XXI
veka najveći broj konflikata se zbivao pre unutar država nego preko
nacionalnih granica, što kao rezultat ima masovna iseljavanja ljudi
iz svojih zajednica i udaljavanja od izvora sredstava za život. Štaviše,
mnoge naoružane grupe namerno koriste nasilje upereno protiv
civilâ kao glavno oružje u konfliktima. Erik Hobsbaum procenjuje
da su tokom Prvog svetskog rata 5 posto žrtava bili civili, što se
popelo na 66 procenata u tokom Drugog svetskog rata, a na 80–90
procenata krajem XX i početkom XXI veka (Hobsbawm 2002).
Jedva da se pravi bilo kakva razlika između boraca i ne-boraca. Uz
to, dok su mnogi nasilni politički konflikti povezani sa viđenim ili
realnim socijalnim i ekonomskim nepravdama, koje se često dodatno
35
pogoršavaju neoliberalnim ekonomskim reformama ili “agendom
globalizacije”, suprotstavljenim partijama vrlo često nedostaje bilo
kakva konstruktivna programska ili politička agenda koju bi mogli
da primene.
Drugi uznemiravajući trend je široka i laka dostupnost opreme
za vođenje rata, vojne obuke i, čak, lakog naoružanja onima koji
imaju finansijska sredstva. Zbunjuje upravo pitanje kako se i ljudi iz
siromašnijih zemalja “sveta u razvoju” mogu naoružati da bi nastavili
ove konflikte. Oružje se kupuje od multinacionalnih kompanija
sa sedištem u Severnoj Americi ili Evropi, gde nema oružanih
konflikata. Tokom poslednje decenije, kako se oružani konflikti
javljaju u sve većem broju, ne možemo da ignorišemo globalnu
konsolidaciju militarizovane ideologije koja intenzivira ove ratove.
U današnje vreme, jedna globalna supersila kontinuirano potvrđuje
globalnu kulturu vođenja rata (Eisler, 1987) kao rešenje konflikta,
posebno na nivou elitnog vođstva. Najveći broj pokušaja postizanja
mirovnih sporazuma ili zaustavljanja konflikata, u najmanju ruku,
krhak je. Stalno se ponovo poseže za vojnim rešenjima i na taj način
se podrivaju izgledi za postizanje mira, koji je neophodan uslov
zdravog razvoja.
Ljudi u društvima pogođenim ovim konfliktima suočeni su sa
sistematskim kršenjem ljudskih prava i često godinama žive u klimi
terora i nestabilnosti. U ovom kontekstu, žene i deca su posebno
ranjivi i, kao što je dobro poznato, često su žrtve silovanja, ponižavanja
i dubokih trauma izazvanih ratnim iskustvima (Agger 1994; Atlani
1997; ISIS-WICCE 1998; Turshen & Twagiramariya 1998; Vickers
1993). Pri tom, iako žene često čine većinu u ovim društvima, one,
uopšteno govoreći, nemaju važnu ulogu u formalnoj prevenciji ili
rešavanju ovih konflikata i često nisu prisutne u formalnom procesu
rekonstrukcije (Boyd 1994; Byrne 1996; Date-Bah 1996; Majnard
1997). Štaviše, postoji rastuće saznanje (Boyd 1994; Kasman & Körner 1996; Osman 1993; UNIFEM 1997) da razlike u polu znače da
žene imaju posebne potrebe, koje se razlikuju od onih koje imaju
muškarci, i da one, takođe, “stavljaju na sto” drugačiji pristup
rešavanju konflikata i rekonstrukciji koji traži potvrdu. Ovo su samo
neka od pitanja koja obrađujemo.
36
Globalni problemi u lokalnom kontekstu
U našem globalizovanom svetu nestabilnost u jednom regionu
ima direktan uticaj na druge regione. Ženski centar Montreala (WCM),
smešten u srcu grada, brine o ženama imigrantima i izbeglicama iz
zemalja opustošenih ratom i nasilnim konfliktima. Ovim ženama je
potrebna pomoć ne samo da nađu posao, da unaprede znanje jezika i
da se nose sa praktičnim problemima u svojoj novoj, životnoj sredini;
one takođe traže pomoć da prevaziđu teške psihološke efekte rata i
nasilja, prevashodno traumu koja je rezultat nasilja u okolnostima u
kojima su ranije živele (Rousseau et al. 1999). Da bi što bolje pomogao
ovim ženama, WCM, čija je opšta misija pružanje pomoći ženama
u njihovom osposobljavanju da pomognu same sebi, definisao je
svoj cilj u okviru ove istraživačke akcije, koji je: usmeravanje na
neposredne i posebne potrebe žena imigranata i izbeglica koje su
doživele traumu, prouzrokovanu okolnostima oružanog konflikta;
razvijanje modela grupne intervencije u cilju boljeg pružanja pomoći
u procesu prilagođavanja ovih žena životu u zemlji domaćinu, u
ovom slučaju u Kanadi; i, uopšteno, povećavanje kapaciteta onih koji
rade sa ženama iz ratom razorenih zemalja.
Obučeni pomagači iz WCM, pod vođstvom svog izvršnog direktora Johane Belisle, i koordinatora društvenih aktivnosti Doris Makhaul, rade sa grupama žena imigranata i izbeglica, koje su sve lično
doživele tragediju za vreme trajanja oružanog konflikta, tražeći
najbolje rešenje za njihovu nestabilnu situaciju u Kanadi. Prva
grupa tih žena bila je najvećim delom iz regiona Velikih afričkih
jezera (Burundi, Demokratska Republika Kongo [DRC], Ruanda
i Uganda), a tri sledeće grupe za samopomoć bile su iz drugih, ratom razorenih zemalja. Kroz sastanke grupa za samopomoć žene
su postepeno razvile osećanje bezbednosti i razumevanja u svom
novom, kanadskom okruženju, na taj način pristupivši izlečenju svoje
traume. Tehnike terapije umetnošću pokazuju se u ovom procesu
kao izuzetno uspešne, jer omogućavaju ženama da simbolizuju svoja
traumatska iskustva i kontrolišu proces izlečenja (Benoît 2001).
Od ovih različitih grupnih sastanaka istraživačka akcija će, na
kraju, načiniti priručnik za one koji rade sa ženama traumatizovanim
nasiljem tokom rata. Taj rad doprinosi boljem razumevanju emocionalnih problema koje žene izbeglice i one koje su preživele traumu
37
mogu da imaju u zemlji u koju su se doselile. U jednom naučnom
članku biće izvršena analiza programa WCM-a, a u istom članku
biće dat i opis kreativnih intervencija koje su integrisane u pomenuti
program. Kao dodatak ovome, istraživač u ovom poduhvatu Miranda
D’Amiko (D’Amico 2003) završila je pregled programa podrške koji
su trenutno na raspolaganju ženama izbeglicama u Kanadi. Ovaj
pregled ispituje da li su efekti posttraumatskog stresa uzeti u obzir
u programima čiji je cilj da pomognu integraciju žena izbeglica u
kanadsko društvo. Drugi istraživač, Klaudija Mičel, započela je
proučavanje ženske dece u zajednicama imigranata i izbeglica u
Montrealu. Zajedno sa još dvoje istraživača-saradnika, izradila je
bibliografiju s komentarima, objašnjenjima i tumačenjima koja
sadrži izbor tema i pitanja važnih za rad sa devojčicama i ženama
izbeglicama, posebno onima koje su izmeštene iz zona konflikata
(Mitchell et al. 2002).
Kao jedna od najstarijih institucija u Kanadi za pružanje usluga
ženama, WCM oduvek obraća posebnu pažnju na poboljšanje života
novopridošlih žena – imigranata. CDAS, koji je osnovan 1963. godine,
ima kao svoju misiju sprovođenje istraživanja o pitanjima razvoja, a
imala je istraživače koji obavljaju taj posao u regionu Velikih afričkih
jezera već više od jedne decenije. Pre nego što je ovaj program započet, CDAS i WCM su neformalno radili na prenošenju znanja
preko razvođa između ženskih organizacija i aktivnosti u Montrealu
i onih u takozvanom svetu u razvoju. Posetiteljke iz Kine, Indonezije, Ruande, Južne Afrike i Ugande, često na trening-programima
CDAS-a, imale su plodne sastanke čiji cilj je bio razmena znanja sa
članovima WCM-a.
Ovaj dugotrajan odnos između javnih službi i univerzitetskog
istraživanja lokalno i globalno je iskorišćen u sprovođenju našeg
programa istraživačke akcije. Kratkoročni cilj je da se poboljša
kapacitet pružanja pomoći ženama izbeglicama i imigrantima, posebno u WCM-u. Dugoročno, program je izrađen da razvije različite
strategije i metodološka oruđa vođenja istraživanja i intervencije na
polju humanitarnih aktivnosti iz perspektive koja se bavi pitanjima
ženskih prava i potreba u odnosu na ratom razorena društva.
U opsegu naše istraživačke akcije nalaze se različiti nivoi integrisanih shvatanja: lična i politička, teoretska i praktična, lokalna i
38
globalna. Na primer, jedan istraživač CDAS-a, Mirijam Žerve, koja se
bavi istraživačkim radom u Ruandi već više od deset godina, razvila
je operativnu definiciju ljudske bezbednosti, posebno razrađujući
sistem vrednosti i normi koji obeshrabruje upotrebu nasilja kao
sredstva za odbranu posebnih interesa (Gervais 2002). U ranoj fazi
našeg programa, iskusan istraživač iz CDAS-a (Rozalind Bojd) koja
sprovodi istraživanja u Ugandi više od deset godina, i član WCM-a
(Žinet Omon) posetile su Ruandu i Ugandu sa sasvim određenom
namerom da se susretnu sa članovima organizacija koje rade na
pružanju pomoći ženama žrtvama konflikata u regionu Velikih
jezera, uključujući i organizacije koje leče traume, i sa članovima
organizacija koje promovišu mir i pomirenje (Boyd 2001). Kao gost
regionalne ženske organizacije EASSI, ovaj tim je mogao ne samo
da identifikuje mnoge ženske organizacije koje rade u korist mira i
rešavanja konflikata, nego i da dokumentuje inovativne napore kojima
žene otklanjaju posledice trauma u tom regionu, posebno u Ruandi.
Prenošenje znanja iz regiona onima koji rade sa ženama u Montrealu
jasno je označeno kao važno u čitavom našem programu.
Podrška regionalnim mirovnim inicijativama
Integralan deo našeg programa jeste pružanje direktne podrške
svom regionalnom partneru koji radi neposredno u ratom razorenim
društvima. Doprineli smo ostvarenju solidarne posete Somaliji koju su
učinile žene iz EASSI-ja u saradnji sa ISIS – Ženskom međunarodnom
transkulturnom razmenom (ISIS-WICCE /Women’s International
Cross Cultural Exchange/) i Centrom za rešavanje konflikata, sve
ove organizacije su smeštene u Ugandi i rade sa ženama za mir u
Regionu. Somalija je zaražena civilnim razdorom od 1991. godine i
žene tamo podnose najveći teret ovog konflikta, dok, u isto vreme,
moraju da se nose i sa žestokim svakodnevnim teškoćama. Posetioci
su bili svedoci ratnih pustošenja, već doživljenih u velikom broju
zemalja, uključujući i rušenje škola i zdravstvenih centara. Poseta,
prva koju je učinila jedna grupa afričkih žena, učvrstila je rešenost
žena Somalije da rade na uspostavljanju mira i nalaženju rešenja
konflikta. Ženske inicijative kao što je ova doprinose poverenju i
regionalnoj saradnji, što je od ključne važnosti za proces pomirenja.
39
One takođe potvrđuju važnost globalnog udruživanja žena u radu na
uspostavljanju i očuvanju mira svuda u svetu.
Još jedan visoko inovativan projekt koji smo pomogli bile su
radionice za obuku u prikupljanju i sređivanju dokumentacije o
inicijativama za izgradnju mira. Ovaj projekt je organizovala EASSI
u Kampali, a okupio je 20 učesnika iz Burundija, Demokratske
Republike Kongo, Ruande, Somalije, Sudana i Ugande. Sve ove zemlje su iskusile, i nastavljaju da preživljavaju, oružani konflikt,
iako programi za izgradnju mira već počinju da se ostvaruju. Opšti
cilj radionice je bio razvijanje sposobnosti učesnika da uspostave
dokumentacioni sistem koji će im omogućiti da sačuvaju sopstvena
iskustva i izvuku pouke iz svog rada na projektima i inicijativama za
izgradnju mira.
Centralni pristup ovog programa jeste dostupnost i poštovanje
znanja iz regiona. Mi stalno radimo na tome da postignemo razumevanje konflikata i pokušaja izgradnje mira u korist onih koji
rade u društvenim organizacijama u Montrealu.
U tom cilju, u toku je realizacija još jednog projekta koji će pomoći
razumevanju celokupne situacije u vezi sa oružanim konfliktom u
Demokratskoj Republici Kongo, zemlji koja je u ratu od 1996. godine.
Rezultat tog rata je smrt više od tri miliona ljudi. Paskal Musulej
Makonde, pravnik koji se specijalizuje za oblast međunarodnog
prava i istraživač CDAS-a, istražuje postojeće stanje zakonodavstva,
pravosuđa i doktrine u DRC u odnosu na međunarodno pravo
(regionalno i univerzalno), a sve u vezi sa nasiljem učinjenim ženama
i devojčicama tokom oružanih konflikata (od 1996. do 2003. godine).
On se usredsređuje na stanje pravne zaštite žena i devojčica žrtava
seksualnog nasilja tokom rata u toj zemlji. I u ovom slučaju civili,
uopšteno govoreći, a posebno žene i devojčice, žrtve su masovnog
i ozbiljnog kršenja ljudskih prava. Uništeni su celi gradovi i čitava
sela. Dešavali su se česti masakri, a žene i devojčice su nemilosrdno
silovane. Ponižene, mnoge od ovih žena i devojčica žive noseći breme
seksualnog nasilja počinjenog nad njima, dok su počinioci i dalje
nekažnjeni, iako su ovi zločini protiv čovečnosti kažnjivi po zakonu.
Njegovo istraživanje, koje će biti objavljeno u regionu i u Montrealu,
pomoći će u zakonskom gonjenju počinilaca ovih zločina.
40
Mada je naš program u početku bio usredsređen na žene u ratom
razorenim zemljama regiona Velikih afričkih jezera, mi smo proširili
svoja interesovanja baveći se i drugim, važnim pitanjima u oblasti
ljudske bezbednosti i polova. Na primer, u saradnji sa Centrom
zajednice žena Južne Azije (South Asian Women‘s Community
Centre – SAWCC) u Montrealu, Šri Malej je započeo istraživanje
o Južnoazijskim ženama sa Indijskog potkontinenta koje traže azil.
Mnoge žene koje stižu u Kanadu žrtve su beskrupuloznih trgovaca
ljudima. Kada se jednom nađu u Kanadi, bivaju ostavljene da se
same staraju o sebi bez ičije pomoći i bez ikakvih sredstava. Program
takođe pomaže i istraživanje na terenu koje obavlja Manal Džamal,
doktorant političkih nauka na Univerzitetu Mekgil. Tim istraživanjem
su obuhvaćeni ženski pokret i narodne organizacije u El Salvadoru i
Palestini (Jamal 2002). Rozalind Bojd proučava društvene dimenzije
nelečenih trauma muškaraca, posebno demobilisanih vojnika, i
ideologiju militarizacije kao aspekt stalne nebezbednosti dok društva
pokušavaju da zaustave i reše pojavu oružanog konflikta.
Zaključak
Ursula Franklin je rekla da
mir shvatamo kao nešto više od odsustva rata. To je, takođe, odsustvo
straha: straha od odsustva pravde. Mir je, dakle, prisustvo pravde za sve,
mir znači poštovanje svih ljudskih potreba kao i uslov da sila, u svim
svojim oblicima, nije instrument nacionalne ili internacionalne politike. (Franklin 1994)
Našim programom istraživačke akcije pokušavamo da pomognemo ženama da leče same sebe i svoja društva posle rata, da razumeju prirodu nasilnog konflikta i da globalno doprinesu izgradnji
kulture mira.
Na početku XXI veka svedoci smo promenjenog konteksta
oružanih konflikata, što zahteva nove načine intervenisanja. U svom
programu koji se odnosi na pol i ljudsku bezbednost mi se zalažemo
za jedan integrisani i holistički pristup, baveći se ličnim potrebama i
pravima žena, istovremeno ispitujući društveno-ekonomski i politički
kontekst nasilnih konflikata. Siromaštvo i rat i dalje prete bezbednosti
velikih delova sveta. Izgradnja kulture mira zahteva promenu u
41
sistemu vrednosti. Suprotstavljanje militarizaciji društava je jedan
od naših najvećih izazova. Razvoj u miru možemo da uspostavimo
samo velikom posvećenošću pitanjima demilitarizacije i eliminacije
siromaštva.
Beleška
1.
Centar za proučavanje oblasti u razvoju (CDAS) Univerziteta Mekgil i Ženski centar
u Montrealu (WCM) zajednički sprovode program GHSI u saradnji sa sledećim partnerima: Džohen Belajl [Johanne Bélisle], izvršni direktor i jedan od direktora WCM i
programa GHSI; Rozalind Bojd [Rosalind Boyd], direktor CDAS-a Univerziteta Mekgil
i direktor i glavni istraživač programa GHSI; profesor Reks Brinen [Rex Brynen], Odsek političkih nauka Univerziteta Mekgil i koordinator Interuniverzitetskog kozorcijuma za arapske i studije Bliskog istoka (ICAMES); vanredni profesor Miranda D‘Amiko
[Miranda D‘Amico], Odsek za obrazovanje, Univerzitet Konkordija; Mirijam Žerve
[Myriam Gervais], viši istraživač, CDAS, Univerzitet Mekgil; Doris Makhaul [Dorys
Makhoul], direktor, Prva linija usluga i žene imigranti, WCM; profesor Klaudija Mičel
[Claudia Mitchell], Odsek za obrazovanje, Univerzitet Mekgil; Mod Mugiša [Maude
Mugisha], koordinator, Istočnoafrička podregionalna inicijativa podrške napretku
žena (EASSI) Kampala, Uganda; profesor Šri Malej [Shree Mullay], Medicinski odsek,
Univerzitet Mekgil i direktor Mekgilovog centra za istraživanja i nastavu o ženama
(MCRTW); i vanredni profesor Bilkis Visandži [Bilkis Vissandjée], Fakultet za negovateljice, Univerzitet Montreal. Program GHSI finansiraju Istraživački savet za sociologiju i društvene nauke kanadske zajednice – programa Univerzitetskih istraživačkih
zajednica (SSHRC-CURA). Suzana Butin je koordinator programa za GHSI i sedište
joj je u CDAS-u.
LITERATURA
Agger, Inger (1994) The Blue Room: Trauma and Testimony among
Refugee Women – A Psychosocial Exploration, London: Zed Books.
Atlani, Laetitia (1997) “Assistance aux victimes de violences sexuelles
dans les camps de réfugiés”, Psychologie africaine XXVIII (1) : 25-53.
Benoît, Anne (2001) “The art therapy approach”, Gender and Human
Security Newsletter 2 (3).
Boyd, Rosalind (1994) Are We at the Table? Women‘s Involvement in the
Resolution of Violent Political Conflicts, Montreal: McGill University,
Centre for Developing-Area Studies.
Boyd, Rosalind (2001) “Women‘s Organizations Working for Peace and
Reconciliation in the Great Lakes Region of Africa”, CDAS Discussion
Paper No. 90 (GHSI No. 1), Montreal: CDAS.
Byrne, Bridget (1996) “Towards a gendered understanding of conflict”,
IDS Bulletin 27 (3): 31-40.
42
Date-Bah, Eugenia (1996) Sustainable Peace after War: Arguing the
Need for Major Integration of Gender Perspectives in Post-conflict
Programming, Geneva: ILO.
D‘Amico, Miranda and Nancy Miodrag (2003) “Post-traumatic Stress
Disorder (PTSD): Women and Children: A Selective, Annotated
Bibliography”, CDAS Discussion Paper No. 101 (GHSI No. 5),
Montreal: CDAS.
Eisler, Riane (1987) The Chalice and the Blade: Our History, Our Future,
New York, NY: Harper & Row.
Franklin, Ursula (1994) “Peace as an On-going Issue”, excerpt from
an address given to the Voice of Woman of Canada 2-3 June and
reprinted in Ploughshares Monitor, September.
Gervais, Myriam (2002) “Sécurité humaine: approche centrée sur les
problèmes structurels”, CDAS Discussion Paper No. 94 (GESH No.
3), Montreal: CDAS.
Hobsbawm, Eric (2002) “War and peace in the 20th century”, London
Review of Books 21 February:16-18.
ISIS–Women‘s International Cross Cultural Exchange (WICCE)
(1998) Women‘s Experiences of Armed Conflict in Uganda: Luwero
District, 1980-1986, Parts 1 & 2, Research Report, Kampala: ISISWICCE.
Jamal, Manal (2002) “The Disengagement of the Palestinian Women’s
Movement: Reconsidering Social Movement Theory”, CDAS
Discussion Paper No. 100 (GHSI No. 4), Montreal: CDAS.
Kasmann, Elke and Markus Körner (1996) Gender-aware Approaches
to Relief and Rehabilitation: Guidelines, Bonn: InterAktion.
Maynard, Kimberly A. (1997) “Rebuilding community: psycho-social
healing, reintegration and reconstruction at the grassroots level”, in:
K. Kumar (ed.) Rebuilding Societies after Civil War, London: Lynne
Rienner.
Mitchell, Claudia, Stephanie Garrow, and Jackie Kirk (2002) Refugee
Women and Girls: A Selective, Annotated Biography, CDAS Discussion
Paper No. 93 (GHSI No. 2), Montreal: CDAS
Osman, H. (1993) Somalia: Will Reconstruction Threaten Women‘s
Progress?, London: Panos.
Rousseau, C., A. Mekki-Berrada, and M. C. Rugagari (1999)
“Traumatismes et séparations familiales prolongées chez les réfugiés
du Congo-Kinshasa établis à Montréal”, Canadian Review of African
Studies 33 (2 & 3): 584-592.
43
Turshen, Meredeth and Clotilde Twagiramariya (1998) What Women
Do in Wartime: Gender and Conflicts in Africa, London: Zed Books.
UNIFEM (1997) Programme Proposal on Support to Women for Peacebuilding and Governance, New York, NY: UNIFEM.
Vickers, J. (1993) Women and War, London: Zed Books.
*
Rozalind Bojd je direktor Centra za studije oblasti u razvoju
(CDAS) Univerziteta Mekgil od decembra 1996. godine. Već
više od dve decenije ona sprovodi istraživanja koja se tiču žena
u konfliktnim situacijama, prevashodno u El Salvadoru, Indoneziji, Ruandi, Južnoj Africi, Šri Lanki i Ugandi. Ona je, takođe, osnivač-urednik časopisa Rad, kapital i društvo [Labour,
Capital and Society]. Kontakt: CDAS, McGill University, 3715
Peel Street, Montreal H3A 1X1, Quebec, Canada; rosalind.
[email protected]
(Naslov izvornika: Rosalind Boyd, “Gender and human security issues:
building a programme of action-research”, Development in Practice, Vol.
15, No. 1, Febr. 2005, pp. 115–121.)
Prevod Zoran Pavlović
44
ROD, MEĐUNARODNI ODNOSI I RAZVOJ FEMINISTIČKE
TEORIJE BEZBEDNOSTI
Erik M. Blanšar*
Diskurs o nacionalnoj bezbednosti deo je tipično elitnog sveta
muške visoke politike. Državnim poslovima, a često i ratnim, bave se
državnici, diplomate i vojska, tako da su odnosi i procesi u društvima
nacionalnih država prožeti atmosferom u kojoj naizgled nema žena
i interesa za pitanja koja se njih tiču. Akademska disciplina koja je
zadužena za teoretiziranje tog sveta, međunarodni odnosi (MO), tek
je odnedavno napravila prostor za feminističku analizu, a i tada sa
gunđanjem. Akademski feminizam i MO su savremenici – i jedan
i drugi su se razvijali u toku ratom pogođenog dvadesetog veka i
motivisali su ih neki od istih međunarodnih događaja, iako su MO
često previđali doprinos žena, poput Međunarodnog kongresa žena,
koji je održan 1919. godine paralelno sa Versajskim kongresom (Grant
1992, 86). Zbog toga što su naučnice koje se bave feminističkim i
rodnim temama u nekim pogledima bile otuđene od glavne struje
MO-a, one su pokrenule važnu kritiku suštinskih pitanja te discipline
– pitanja rata, mira i potrage koja bi osigurala granice nacionalnih
država. U svetu koji se brzo menja, svetu posle 11. septembra,
feministički glasovi moraju da se čuju kako bi međunarodni sistem,
koji je suočen sa terorističkim mrežama, tehnoratom i sve većim
brojem civilnih žrtava, ostvario sveobuhvatniju bezbednost.
Sam pojam bezbednosti razvijao se ispunjen dvosmislenošću, a
odnedavno je stekao status pojma koji je suštinski osporen unutar
discipline. U okviru međunarodnih odnosa diskusije o međunarodnoj bezbednosti su se tradicionalno bavile pitanjima rata i mira u
međunarodnom sistemu suverenih i samodovoljnih nacionalnih
država, sa naročitom usredsređenošću na pitanja vojne strategije.
Prema ovom shvatanju, državi je povereno da osigura bezbednost,
45
pod pretpostavkom da države štite i čine bezbednim članove/ice
političke zajednice od pretnji koje proizilaze iz opasnog, spoljašnjeg
carstva koje se nalazi izvan državnih granica. Ipak, feminističke
i druge naučnice sa kritičkim stavom, počele su da istražuju
značenje ovog pojma tako što su postavljale pitanje – koga to tačno
politika bezbednosti čini bezbednim/-om? Boreći se protiv iluzije o
totalnoj bezbednosti, feministkinje su osporile mogućnost savršeno
kontrolisane, koherentne bezbednosne politike koja bi mogla da
se uhvati u koštac sa svakom nepredviđenom međunarodnom
situacijom. Bezbednost je za žene, koje se svakodnevno bore sa
patrijarhatom, primećuje Kristin Silvester (Christine Sylvester), “uvek
delimična ... neuhvatljiva i zemaljska.” (1994, 183). U ovom eseju
pružam pregled relativno nove, ali obećavajuće literature feminističkih
MO-a o međunarodnoj bezbednosti, sa naglaskom na funkcije
koje feminističko učenje ima u svakoj disciplinarnoj intervenciji –
u kritici postojeće teorije, rekonceptualizaciji suštinskih pojmova i
proširenju empirijskog saznanja (Boals 1975; Žaket (Jaquette) 1976).
Prikaz učenja feminističke teorije bezbednosti (FTB) ukazuje na
važan uspeh koji je postignut na jednom drugom polju feminističke
analize – ono što se smatralo uobičajenim, više to nije bilo – u ovom
slučaju je problematizovan prirodni karakter “bezbednosti”. (Harding
1991, 142, 149; citirano u Tickner (Tiknerova) 2001). FTB je putem
dijaloga, koji je vodila sa teoretičarima/kama politike, mirovnim
aktivistima/-kinjama i političkim akterima/kama više od jedne
decenije, podrivala, proširivala i obogaćivala predstave o bezbednosti
i napravila je program.
Prvo, feministkinje koje se bave MO-ima dovele su u pitanje
navodno nepostojanje žena i njihovu beznačajnost u međunarodnoj
bezbednosnoj politici, tako što su rodno tumačile ili razotkrivale
funkcionisanje roda i moći u međunarodnim odnosima. Ovo zahteva
da se uvaži žensko iskustvo, prizna da je isključenost iz odlučivanja
zasnovana na rodu i ispita nevidljivost žena u međunarodnoj teoriji.
Drugo, FTB se pita do koje su mere žene sigurne ako im država
pruža “zaštitu” u ratu i u miru.
Treće, FTB osporava diskurs unutar kojeg se žene nepromišljeno
dovode u vezu sa mirom i zahteva da identifikovanje žena sa mirom
46
bude uravnoteženo tako što će da se prizna učešće žena, njihova
podrška i inspiracija koju su davale ratu.
Četvrto, i tek odnedavno, feministkinje su problematizovale
pretpostavku da se rodne bezbednosne prakse tiču samo žena i
počele su da razvijaju različite koncepte1 muškosti koji bi pomogli
da se objasni bezbednost. Ja raspravljam o ovim doprinosima u
tri odeljka, baveći se teorijskim inovacijama u feminističkim MO-ima, pojmovnom razvoju suštinskih pitanja discipline i empirijskim
proširivanjem teorije MO-a.
Kritika postojeće teorije: izazov “realizma”
Osnivači ortodoksnog pristupa u MO-ima, koji je poznat kao
“realizam“ i koji se posle rata razvio u anglo-američkim akademskim
i političkim krugovima, nalazili su se među evropskim emigrantima
koji su bili razočarani “idealizmom”, kojeg su smatrali uzrokom
Drugog svetskog rata (Morgentau (Morgenthau) [1948] 1967; pogledati Tiknerova 1988). Realisti su se, kao što i ime nalaže, posvetili
nepristrasnom proučavanju međunarodne stvarnosti, usredsredivši
se na ono “što jeste”, a što je u suprotnosti sa utopijskim vizijama
onoga “što treba da bude” i što su simbolički videli u, na propast
osuđenim, planovima poput Lige naroda (Ker (Carr) [1939] 1964).
Realisti su privilegovali državu i vojni sektor i smatrali su da je
nasilje u međunarodnom sistemu endemsko, a njihovi recepti su
u SAD zagospodarili hladnoratovskim, akademskim i državnim,
diskursom o strategiji i bezbednosti. Oni su smatrali da je sukob
u anarhiji (koju je za njih predstavljalo međunarodno okruženje u
kome nisu postojale sankcije nekog višeg autoriteta) neizbežan i da
1
Feministkinje koje su se bavile MO-ima su naglašavale pristup koji je davao prvenstvo
razgovoru (Piterson (Peterson) 1992b, 16) i gajile “svesnu kakofoniju” (Silvester 1987,
501) feminističkih perspektiva. Nažalost, pokušaji da se “otvore novi prostori za razgovor” između konvencionalnih teorija MO-a i feminističke periferije (Piterson 1992d,
184), još uvek nisu otklonili “rodno otuđenje”, koje sprečava konstruktivne dijaloge i
javno, kritičko povezivanje feminističkih naučnica i naučnika/ca koji/e se bave MO-ima (Tiknerova 1997, 613). Neke nedavne razmene između feministkinja, mainstreama i drugih feministkinja mogu se naći u u Kiohejn (Keohane) 1989, 1998; Veber (Weber) 1994; Džons (Jones) 1996, 1998; Tiknerova 1997, 1998; Karver (Carver), Kokren
(Cochran) i Skvajrs (Squires) 1998; Marchard (Merčar) 1998; Elštejn (Elshtain) 2000;
van Krevald (van Crevald) 2000.
47
je “bezbednost” zahtevala da državnici teže ka tome da zadobiju moć,
strogo vođeni razmišljanjem o nacionalnom interesu i neometani
moralnim razmatranjima. Tokom 70-ih se akademski realizam
preobrazio u “neorealizam”. Naučni uspesi u makroekonomiji inspirisali su neorealiste da prevaziđu svoju zaokupljenost velikim
državnicima i diplomatama i da sigurno podvedu svoj rad pod rubriku
američke društvene nauke. Pošto su se smestili na nivo sistemske
analize, koja se sa rezervom bavila domaćom politikom, neorealisti
su svoju analizu i nauku zastrašivanja primenili na “bipolarnu”
strukturu međunarodnog sistema, koji je bio podeljen između dve
transcendentalne supersile (Volc (Waltz) 1979).
Sa okončanjem hladnog rata stvoren je prostor za kritičke pristupe,
a pitanja životne sredine i unutardržavnog (substate) etnopolitičkog
nasilja iznenada su postala isturenija. Svest o sve većim ograničenjima
neorealizma, raspad Sovjetskog bloka, ujedinjenje Evrope i novi značaj koji je pridavan ekološkim i ekonomskim pretnjama, podstakli
su neke naučnike/-ce da ponovo procene “šta (ili ko) treba da je
bezbedan/-na, od kojih pretnji i sa kojim sredstvima se to postiže”
(Krauze (Krause) i Vilijems (Williams) 1996, 230; uporediti sa
Kroford (Crawford) 1991; videti takođe Kembel (Campbell) 1992).
Neki naučnici/ce su postepeno proširivali pojam bezbednosti tako da
obuhvati oblasti ekonomije, ekologije i društva (Buzan 1991), dok su
drugi/e unapređivali/-e emancipatorsku viziju bezbednosti, time što
su je povezivali sa oslobađanjem pojedinaca/-ki od ograničenja koja
izaziva rat, ali i siromaštvo, oskudno obrazovanje i politička represija
(But (Booth) 1991). Feministički prodori u polje MO-a, koje se bavi
bezbednošću, mogu se korisno smestiti na proširivačku stranu, u okviru debate “proširenje” nasuprot “suženju”. Prva strana tvrdi da opseg
neorealističkog pojma bezbednosti treba da bude proširen tako da
obuhvati čitav niz pretnji, iskoristi širi spektar metodologija i usmeri
se na sve veći broj etičkih problema (Kolođej (Kolodziej) 1992).
Druga strana tvrdi da bi proširivanje predmeta proučavanja
preko problema vojne sile, nanelo ozbiljan udarac intelektualnoj
koherentnosti discipline i da bi se time zanemarilo proučavanje
ozbiljnih pretnji (Volt (Walt) 1991). Kritički diskurs o bezbednosti
je uopšteno prizvao, ali ne i angažovao feminističko proučavanje, a
čak su i oni pristupi, koji su promišljali društvene oblasti bezbednosti
48
(Buzan, Viver (Waever) i de Vajld (de Wilde) 1998), tek trebali da se
ozbiljno pozabave rodom (Hensen (Hansen) 2000).
Feministkinje koje se bave MO-ima smatraju da je realizam,
kojim dominira elita belih, muških stručnjaka, patrijarhalni diskurs
koji žene čini nevidljivim u visokoj politici MO, jer je zasnovan na
potčinjenosti žena kao “pripitomljenih” stvorenja, čiji je “ženski”
senzibilitet koliko suprotan, toliko i nevažan, u javnom svetu surovih
“realnosti”, svetu muškaraca i država (Ranjan (Runyan) i Piterson 1991,
68-69). Feministkinje koje se bave MO-ima objašnjavaju isključivanje
žena iz spoljnopolitičkog odlučivanja, time što ukazuju na “stepen
do koga je međunarodna politika potpuno maskulinizovana sfera
aktivnosti, da se ženski glasove smatraju neautentičnim” (Tiknerova
1992, 49). Tradicionalno isključivanje žena iz vojske i kontinuirani
nedostatak pristupa političkoj moći, suočilo je žene tokom vremena
sa situacijom “kvaka 22” 2 . Na primer, značaj koji služenje vojske
ima za kandidata/kinju, kao uslov za nameštenje u vladi SAD, tokom
političkih kampanjama otežava ženama koje ne mogu da se pozovu na
ovo iskustvo, izbor na elitni položaj kakav je nacionalno nameštenje,
a time su umanjene njihove mogućnosti da utiču na politiku odbrane
i bezbednosti (Tobijas (Tobias) 1990; uporediti sa: Elštejn 2000, 445).
Ipak, kritika FTB se ne ograničava na strategije koje žene približavaju
moći.
Feministkinje, takođe, usmeravaju svoju pažnju na rodnu
strukturu teorije MOa. Kao što naslov klasičnog teksta MO pokazuje,
proučavanje međunarodne politike se prvenstveno i pre svega bavi
Čovekom, državom i ratom [Man, the State, and War] (Volc 1959). U
ovoj knjizi se neorealista Kenet Valc (Kenneth Waltz) okreće kanonu
političke filozofije u potrazi za objašnjenjem uzroka rata, pitajući se da li
su ratovi prouzrokovani ljudskom prirodom, unutrašnjom strukturom
država ili međunarodnim sistemom. Važan deo proučavanja MO-a jeste samopostavljanje u tradiciji zapadne političke teorije – pronalaženjem intelektualnog srodstva sa Makijavelijem (Machiavelli) i
Hobsom (Hobes) – naročito je u pitanju država. Feministička analiza
2
“Kvaka 22” – problemska situacija u kojoj je jedino rešenje onemogućeno okolnostima
koje su inherentne problemu ili pravilu. Ova fraza potiče od naslova romana Džozefa
Helera (Joseph Heller) Catch 22. (prim. prev.)
49
ovog pedigrea pokazuje da je ženskost dugo služila kao simbolička
pretnja militarizovanim, zapadnim konceptualizacijama političke
zajednice, od antičke Grčke do 20. veka – Eshilove Furije i Makijavelijeva Fortuna samo su dva primera (Harstok (Harstock) 1983). Rebeka
(Rebecca) Grant (1991) smatra da je prenošenje rodne predrasude iz
zapadne političke misli u proučavanje MO-a bez problematiziranja
ovog prenošenja, imalo za rezultat to da se pitanje roda smatralo
nevažnim. Za Rebeku Grant, interpretacija Hobsa koju nude MO,
“ne ostavlja prostor za pitanje kako rodni odnosi utiču na prelazak
iz zverskog, prirodnog stanja u društveno stanje”, a Žan-Žak Rusoov
(Jean-Jacques Rousseau) čuveni lov muškarca, koji se često priziva
kao parabola o problemu bezbednosti, ignoriše porodične odnose koji
kontrolišu izlazak lovca iz kruga lovljenja (10-15). Pošto je smatrala
da su jedino muškarci politički akteri i granani, politička teorija je
pozajmila MO-ima postulate o podeli na domaće/međunarodno,
zasnovano na razlikovanju privatno/javno, a koje je potisnulo žene u
prostor izvan politike (9).
Bogato stapanje političke teorije Žan Betke Elštejn (Jean Bethke
Elshtain), njenih ličnih priča i istorije, Žene i rat [Women and war]
([1987] 1995), služi kao odgovor filozofskoj taštini discipline i
upućuje ključni izazov podeli na domaće/međunardno, koji identifikuje Grantova. U sveobuhvatnom pregledu diskursa o ratu od
Grka naovamo, Elštejn se detaljno bavi složenim vezama koje žene
imaju prema politici tela, a time i prema ratu, jer one izviru iz priča
(ratnih priča) koje su konstitutivni deo rata. Elštejn se usredsređuje
na načine na koje ratna “produktivna destrukcija” stalno opisuje/
propisuje identitete muškaraca i žena, a na taj način opisuje i granice
zajednica: “Rat stvara neki narod.
Rat proizvodi moć, pojedinačnu i kolektivnu” (166–167).
Reagujući na ono što smatra začetkom scijentizma i hiperracionalnosti
u akademskim MO-ima, Elštejn kritikuje povlačenje u aptraktnost,
koju potraga za naučnom izvesnošću, proizvodi u “profesionalizovani”
diskurs o ratu i pokušava da oživi vezu između politike i morala koju
je prekinuo Makijaveli. Time što postvaruju ponašanje države, smatra
Elštejn, priče realista ignorišu delovanje ljudi i njihov identitet: “Nijedno
se dete nikada ne rana, i niko nikada ne umire u ovom konstruisanom
50
svetu. Postoje države i to je sve.” (91)3 Elštejn je osetljiva prema značaju
jezika i priča u pitanjima bezbednosti i ona kritikuje ono što naziva
“strateškim glasom” – autoritativni diskurs koji je “hladan, objektivan,
naučni i pretežno muški” ([1987] 1995, 245). Prema mišljenju Elštejn,
ovo carstvo ekspertskog jezika sa svojim govorom o “mirovnim”
projektilima i “pacifikaciji” sela, udaljava obične građane/ke od
građanskog života. Oslonivši se na terenski rad koji je započet u okviru
letnjeg programa za nuklearne stratege u toku poslednje decenije
hladnog rata, Kerol Kon (Carol Cohn) (1987) je svojom analizom
“tehnostrateškog” diskursa intelektualaca koji su se bavili nuklearnom
odbranom usmerila feministički pogled na razmišljanje koje oblikuje
praksu nacionalne bezbednosti. Kon je koristila etnografsku metodu
posmatranja učesnika i pokazala kako se nuklearni planeri koriste
rodnim eufemizmima, vidljivim na primerima u priči o nuklearnoj
nevinosti i povezivanju razoružanja sa kastracijom, što je doprinosilo
namernom, diskurzivnom odbijanju stratega da prihvate odgovornost
prema “realnosti” – da prihvate moguću cenu koje imaju strateške
odluka u smislu ljudskih života (1987, 1990). Mada, neki/e smatraju
da je odbacivanje strahota prouzrokovanih nuklearnim ratom
profesionalna deformacija nuklearnog planiranja, da bi postigli uspeh
(u smislu profesionalnog pozicioniranja i položaja među kolegama)
učesnici moraju da legitimišu svoje pozicije tako što zauzimaju
mušku – tj. čvrstu, racionalnu, logičku – poziciju u rodno određenom
diskursu o bezbednosti. Muška pozicija je, takone, dostupna (i one
je mogu zauzeti) ženama koje žele da budu ozbiljno shvaćene i koje
ograničavaju svoj “ženski” doprinos radi legitimiteta (1993, 238).
Tako Kon pokazuje da su i muškarci i žene uključeni u rodni diskurs
o bezbednosti, da se preko njega i sami konstituišu i pozicioniraju.
Pošto je shvatila da prosto dodavanje žena toj profesiji neće ukloniti
degradaciju “ženskih” ideja, Kon je kao predstojeći zadatak predložila
3
Jedna kritika stanovišta Elštejn ispravno uočava njenu amerocentričnu “kratkovidost”, ali
smatra da Elštejn “ne vidi mirnodopsku politiku kao deo ratne dinamike” (Silvester 2002,
27). S obzirom da je središte rada Elštejn diskurzivna konstrukcija rata/mira kroz ratne
priče, njen dihotomni pogled može da bude odraz priča kojima se bavi, ali ona jasno vidi
rat kao konstitutiv mira i upozorava na apsolutizovanje mira (1990, 258). Pronicljivija
kritika identifikuje napetost koja postoji kod Elštejnove između autonomije diskursa i
njene voluntarističke ideje političke kritike (Edkins i Pin-Fat 1997, 311-312).
51
davanje veće vrednosti rodnom diskursu (1993). Uvažavanje značaja
rodnog jezika kod Elštejn i Kon, primer je ključne teme FTB –
svakodnevne politike bezbednosti. Sa vešto izranenim vinjetama,
knjiga Sintije Enlou (Cynthia Enloe) Banane, plaže i vojne baze
[Bananas,Beaches, and Bases] (1989) naglašava ovu temu i pruža važan
plan za FTB i njenu reviziju bezbednosti. Enlou je utvrdila da je rod
značajan u pitanjima nacionalne bezbednosti, kako u tradicionalnim
(vojne baze i diplomatija), tako i u inovativnim i običnim pitanjima
(seks turizam i ženski mirovni pokreti) i osporila ograničenje
bezbednosti samo na “visoku politiku”. Kao što je Marisja Zalevski
(Marysia Zalewski) (1994) zabeležila, ontološki projekat Sintije Enlou
smešta obične ženske živote u međunarodni politički kontinuum, a
njena epistemološka radoznalost je vodi ka postavljanju pitanja kao
što je “gde su žene?”, koje predstavlja izazov unapred prihvaćenoj tezi
o nevažnosti žena u svetskim događanjima. Posmatrajući iskustva
prostitutki, stjuardesa, služavki i diplomatskih supruga, Enlou pokazuje uobičajeno funkcionisanje rodne moći i kako ona podržava
aktivnosti koje konstituišu međunarodne odnose. Na primer, Enlou
pokazuje kako vojne baze, koje su smeštene u stranim zemljama,
mogu da izgube svoju “zaštitnu masku” u zajednicama u kojima se
nalaze, ako se odnosi sa lokalnim stanovništvom pogoršaju. Ovo znači
da države poklanjaju više pažnje ženama koje nude svoje usluge oko
baze, bordelima i navikama koje se tiču izlazaka vojnika, nego što se to
javno podrazumeva. Isto tako, diplomate i strana predstavništva zavise
od gostoprimstva porodičnog prostora i zabavljačkih talenata svojih
supruga, kako bi izgradili poverenje i prisnost koji su neophodni za
odnose međunarodnog pregovaranja. U jednom istraživanju koje je
zasnovano na radu Enlouove, Ketrin Mun (Katharine Moon) (1997)
detaljno proučava kako su SAD i Južna Koreja postali “partneri u
prostituciji” putem sponzorisanja i sistematske regulacije, organizovane
seksualne trgovine, koja se odvijala oko američkih vojnih baza. Mun
pokazuje kako su se seksualna politika i politika savezništva u okviru
državne bezbednosti ispreplele tokom 70- ih, kada je korejska vlada,
koja je zavisila od SAD, pooštrila kontrolu prostitucije u naporu
da ubedi SAD da ostanu prisutne u regionu kao garanti korejske
bezbednosti.
52
Rekonceptualizacija suštinskih pojmova: bezbednost
Rašireno je uverenje da su radovi Elštejn i Enlou priprimeli teren
za feminističku kritiku MO-a, ocrtavajući obrise kritike političke
bezbednosti koja je bila rodno osetljiva. Feministička teorija bezbednosti
je iznikla iz međuideološke, transepistemološke i višeglasne debate
koja se, pored ostalih, vodila između mnogih vidova feminizama –
uključujući liberalni, empiristički, promenjen standpoint4 i ograničenih
postmodernih perspektiva. Iako nije bilo naročito usmereno ka publici
MO-a, objavljivanje feminističkih radova koji su se bavili pitanjima
rata i vojske, a naročito Žene, militarizam i rat [Women, Militarism,
and War] koji su priredile Elštejn i Sheila (Šila) Tobias (1990) i Žene i
muški rat [Women and Men’s War] koji je priredila Džudit Štim (Judith
Stiehm), (1983b) pokrenulo je kasnije obrazovanje feminističkih
MO-a krajem 80-ih i početkom 90-ih. Pored knjige Ann (En)
Tiknerova Rod u međunarodnim odnosima [Gender in International
Relations] (1992), sa ključnih konferencija su preuzeti važni tekstovi
o bezbednosti koji su prireneni u dva izdanja – u Spajk (Spike)
Pitersonovim Rodnim državama [Gendered States] (1992a) i knjizi
koju su priredile Rebeka Grant i Ketlin Nilend (Kathleen Neland) Rod
i međunarodni odnosi [Gender and International relations] (1991). Do
sredine 90-ih, objavljeno je nekoliko samostalnih pregleda autorki
feminističkih MO-a, uključujući Džen Džindi Petmen (Jan Jindy
Pettman) Žene kao deo sveta [Worlding Women] (1996) i Silvester
Feministčka teorija i međunarodni odnosi u postmodernoj epohi
[Feminist Theory and International Relations in a Postmodern Era]
(1994), koje je karakterisalo celovito bavljenje pitanjima bezbednosti
(pogledati i Stins (Steans) 1998; Piterson i Renjan 1999).
Knjiga En Tiknerova poseban je predstavnik rane feminističke
kritike realističke tradicije i prvi korak ka preispitivanju preovlađujućih
predstava o bezbednosti iz rodno osetljive perspektive. Time što su
se usredsredile na vojsku, studije bezbednosti u okviru MO-a postale
su, prema Tiknerova, “disfunkcionalni” odgovor na izazove humane i
ekološke bezbednosti. Tiknerova objašnjava kako realizam naglašava
4
Standpoint feminizam – feministička teorija koja tvrdi da su onima koji su društveno
podjarmljeni dostupna znanja koja nisu dostupna društveno privilegovanim, naročito
znanja koja se tiču društvenih odnosa. (prim. prev.)
53
racionalnost, snagu, moć, autonomiju i nezavisnst – kvalitete koji se
povezuju sa spoljnom politikom i vojnim
poslovima, isto kao i sa muškošću (1992, 3). Ona, takođe, problematizuje egzogenost realističkog shvatanja unutrašnjih poslova
i pokazuje kako očigledno objektivno, realističko proučavanje
nacionalne bezbednosti pokušava da objasni uzroke rata putem diskursa koji privileguje gledište zasnovano na hegemonoj muškosti. Za
razliku od realista, koji smatraju moć sredstvom prinude pomoću
kog države ostvaruju bezbednost na račun drugih država, Tiknerova
predlaže etos “međusobnog davanja, umesto dominacije”, koji može
da zasnuje pojam bezbednosti kao pozitivni zbir i koji je inspirisan
mirovnim aktivizmom (1992, 65). Kao i Elštejnova, i Tiknerovaova
ispituje averziju koju realisti imaju prema moralu u MO-ima i
dovodi u pitanje usvajanje, kao osnov bezbednosti, skupa javnih
(i međunarodnih) vrednosti koje su u potpunoj suprotnosti sa
vrednostima za koje se “zalažemo kući” (1992, 138).
Da bi pokazala mogućnost obuhvatnijeg pojma bezbednosti,
Tiknerovaova primenjuje rod kao analitičku kategoriju i prati vezu
između sistema međunarodnih odnosa (i njihove teoretizacije) i
višeslojnih, rodnih nesigurnosti. Suprotno pretpostavci realizma
o autonomnim državama i njihovom receptu samopomoći u
neprijateljskom anarhičnom okruženju, Tiknerovaova tvrdi da pretnje
u nuklearnoj epohi, transgranično ekološko uništenje i dokaz o sve
većoj međunarodnoj saradnji, zahtevaju da se međuzavisnost ozbiljno
shvati (1992). Za En Tiknerova pretpostavka da unutar granica
zajednice postoji red, a anarhija van njih, utiče na odvojenost između
međunarodne i unutrašnje politike, koja se ogleda u podeli javno-privatno, a feminističke teoretičarke smatraju da ona produžava
porodično nasilje. Tiknerovaova odbacuje analitičko odvajanje
objašnjenja rata na različite nivoe i identifikovanje bezbednosti sa
državnim granicama, jer smatra da je nasilje na međunarodnom,
nacionalnom i porodičnom nivou međusobno povezano, a ironija
je u tome što se u porodičnim i međunarodnim prostorima odigrava
van domašaja zakona (1992, 58, 193). Feministkinje koje se bave
MO-ima smatraju da je pristup koji samo analizira različite nivoe
naročito neodgovarajući za njihove probleme, jer za bavljenje
problemom patrijarhalnog sistema nije dovoljno da se samo ukazuje
54
na pojedinačne aktere, bilo da su oni muškarci ili države (Braun
(Brown) 1988, 473).
Dodeljivanje državi nove uloge
Kao i Tiknerovaova, mnoge feministkinje su u okviru MOa problematizovale državu i postavile pitanje njenog položaja kao
zaštitnice žena. Piterson smatra da je pored potiskivanja seksualnog
nasilja i njegovom pretnjom u privatnom, porodičnom carstvu,
država uvučena u proces putem kojeg žene postaju “objekti muške
društvene kontrole, ne samo putem direktnog nasilja (ubistvo,
silovanje, prebijanje i incest), nego i putem ideoloških konstrukcija
kao što su ‘ženski posao’ i kult majčinstva, kojim se opravdava
strukturalno nasilje – neodgovarajuća zdravstvena zaštita, seksualno
zlostavljanje i polna segregacija zarada, prava i resursa” (1992c, 46).
Ipak, iako ne negira mogućnost ograničene zaštite koju nudi država
(Herington (Harrington) 1992), FTB osporava pojam zaštite –
“razmeđu poslušnosti/potčinjenosti zarad (obećanja) bezbednosti” –
kao opravdanje državne prisile (Peterson 1992c, 50). Piterson poredi bezbednost, koju država pruža ženama, sa reketiranjem zaštite,
i kaže da je “upletena u reprodukciju hijerarhija i strukturalnog
nasilja protiv koga sama tvrdi da nude zaštitu” (1992c, 51). Pored
toga, Štim smatra da država tipično osporava ženama mogućnost da
budu društvene “zaštitnice”, tako što im propisuje ulogu “zaštićenih”
uprkos tome što lešinarsku pretnju često predstavljaju njihovi tobožnji čuvari (1983a). Napori vlasti da postigne potpunu sigurnost
nasuprot spoljašnjoj pretnji može da rezultira u predvidljivoj
represiji: “Problem je što se potencijalnoj žrtvi može lakše prići i što
je popustljivija od pljačkaša. Zato što se zaštitnik oseća neprijatno i
frustrirano zbog svoje nemogućnosti da pruži zaštitu, on ograničava
svoga štićenika/-cu” (373). Time što ograničava mogućnost ženskog angažovanja kao legitimne sile, muška država delotvorno
onemogućava razvijanje onoga što Štil naziva društvom “branitelja/-ki”, koje “čine građani/-ke podjednakih dispozicija za iskustvo nasilja
i podjednako odgovornih za primenu društvenog nasilja” (367).
55
Rekonceputalizacija nasilja
U Rodu u međunarodnim odnosima Tiknerova uvodi važnu
temu u FTB – poklanja pažnju strukturalnom nasilju, što je termin
po-zajmljen iz mirovnih istraživanja (Galtung 1971), koji koristi da
označi ekonomsku i ekološku “nesigurnost pojedinaca/-ki čiji životni
vek ne umanjuje direktno ratno nasilje, već domaće i međunarodne
strukture političke i ekonomske represije” (Tiknerova, 1992, 69).
Piterson smatra da novo feminističko promišljanje bezbednosti mora
prvo da istraži kako se dešava da se strukturalno nasilje razume kao
prirodno i neproblematično, a onda da radi na tome da ta saznanja
politizuje i razotkrije istorijsku zavisnost prirode ovih struktura
(1992a, 49). Zato što su žene dugo bile na periferiji procesa odlučivanja
u svetu globalnog kapitala, međunarodna politička ekonomija može
da ih učini nesigurnim putem rodne podele rada, umanjivanjem
vrednosti kućnog posla, naloga koji uređuju sprovođenje programa
strukturalnog prilagođavanja, razarajućeg siromaštva i nasilja koje
je povezano sa seksualnim turizmom i trgovinom žena – što su sve
pitanja koja uopšteno ne dobijaju pažnju ortodoksnih sledbenika
MO-a (videti Petmen 1996).
Isto tako, iako briga o životnoj sredini, što je transnacionalno pitanje
koje zahteva kolektivnu akciju, nije prioritet onih teorija MO-a koje
privileguju moć i instrumentalnu racionalnost nacionalnih država,
Tiknerovaova smatra da feminističke konfiguracije bezbednosti
moraju da uzmu u obzir potrebu za globalnim ekonomskim prestrukturiranjem i založe se da se eksploatacije prirode zameni njenom
reprodukcijom (1992). Ovakvo globalno restrukturiranje može da
počne uviđanjem da ekološko uništenje nije rodno neutralno – žene
su neproporcionalno pogođene ekološkom nesigurnošću “naročito
u zemljama u razvoju gde je veza između siromaštva, položaja žena
(odnosno nepostojanja istog), nametnutih razvojnih programa i
ekološkog uništenja složena, ali duboka” (Eliot (Elliot) 1991, 16).
Sveukupno, osnivanje FTB kombinuje odbacivanje realizma,
ispitivanje apstraktnosti strateškog diskursa, svest o povezanosti
svakodnevnog ženskog iskustva i bezbednosti, kritiku države
i priznavanje posledica strukturalnog nasilja, sa snažnom
normativnom i transformativnom vizijom koja pokazuje svoje
usredsređenje na nejednakost i emancipaciju. Za Saru Braun (Sarah
56
Brown) cilj svake teorije MO-a treba da bude “identifikovanje i
objašnjenje društvene stratifikacije i nejednakosti kako su ustrojene
na nivou globalnih odnosa“ (1988, 461). Tiknerovaova smatra da
društvena i rodna pravda moraju biti u središtu svakog trajnog mira
– politički, ekonomski i ekološki odnosi koje karakteriše dominacija
i potčinjenost ne mogu da koegzistiraju sa autentičnom bezbednošću
(1992, 129). Ona dalje nagoveštava da bi empatija, posredovanje i
osećajnost – sve devalvirane kao ženski principi – mogle da igraju
važnu ulogu u izgradnji alternativnih oblika ljudskog ponašanja.
Prema mišljenju En Tiknerova, napuštanje isključujućeg građanskog
ideala građanin-ratnik-patriota, koji je zasnovan na određenim
oblicima ratnog žrtvovanja i preispitivanje premije koja je stavljena
na vojni uspeh, može da pomogne razvoj nacionalnog identiteta koji
je manje militarizovan, pogodniji za izgrađivanje odnosa sa spoljnim
Drugim i uvažavanje vrednosti koju imaju muška i ženska iskustva
(1992, 137).
Ponovo zamišljanje mira i rata
U pojmovnom smislu, FTB ispituje i problematizuje odnose
između žena, bezbednosti, i mira i rata. Nepromišljeno stapanje
“mira” i “bezbednosti” sumnjiv je potez, jer “tumači razliku kao
pretnju” (Ranjan i Piterson 1991, 86). Mir je, kako je primetila Elštejn,
“ontološki sumnjiv pojam”, jer se ne može pojmiti bez rata, a binarno
razumevanje rata i mira često počiva na degradiranim predstavama
ženskosti i odbacuje disharmoniju i odsustvo poretka u društvenom i
političkom životu (1990). Iako je rat najvećim delom muška institucija
– muškarci su istorijski bili njegovi prvobitni planeri i izvršitelji –
feminističke naučnice su smatrale da složen međuodnos koji postoji
između muškosti i rata zahteva brižljivo istraživanje. Feministkinje
su zapazile da, uprkos tome što su i narednici koji sprovode obuku,
kao i obuka koja muškarce treba da preobrati u ratnike mizogini, ovo
uvežbavanje ne uspeva da ubedi većinu muškaraca da upotrebi svoje
oružje u borbi (Elštejn [1987] 1995, 207; Tiknerova 2001, 57). Sigurno
je da verovanje u muškost rata i inherentnu agresivnost muškaraca
podriva savremeno vođenje rata koje “izgleda zahteva, isto koliko i
fizičku agresiju, toliko i strpljivost ili sposobnost da se pod pritiskom
57
radi na računaru, što su karakteristike koje nisu ni posebno ‘muške’
ni herojske” (Radik (Ruddick) 1989, 151–52).
Meri Biržijer (Mary Burguières) korisno identifikuje tri moguća
feministička pristupa miru – poziciju koja prihvata stereotipe o muškoj ratobornosti i pacifističkoj ženskoj prirodi i prihvata moguću
korist koju za mir ima majčinsko razmišljanje. Drugu, koja odbija
pojmove rodne razlike i ženskog nenasilja kao nešto što žene lišava
moći i naglašava pravo žena na jednako učešće u pitanjima rata i
mira i treću poziciju, koja napada militarizam tako što odbacuje i
jedne i druge stereotipe tvrdeći da je “rat ukorenjen u patrijarhalnim,
vojnim strukturama koje podržava ponašanje i muškaraca i žena”
(1990, 9). Sara Radik smatra da je feministička politika u saglasnosti
sa praksom mirovnjaštva i da majčinsko ponašanje, zaista, može da
bude katalizator latentne blagosti ako se usredsredi na zaštitu i gajenje
dece (1989). Ipak, pre nego što poslušamo predlog Beti Rirdon (Betty
Reardon) (1985) da udružimo feminističke i mirovne istraživačke
projekte, Silvester (1987) nas upozorava da takvo spajanje može da
pomuti različitost koja postoji među mnoštvom odnosa koje žene
uspostavljaju prema miru, a koja se, na primer, razlikuje kod majke
i ratnice.
Feministička teorija bezbednosti uvažava različite načine na koje
su žene, iako odsutne iz naših ratnih priča, uključene u delatnosti
koje proizvode rat. Feministkinje nas putem pitanja kao što je
“da li bi bez ženskog delovanja ratovi bili mogući?” podsećaju da
ženska uloga u priči o ljudskom ratovanju nije samo ona u kojoj
one “čekaju i plaču” (Petmen 1996, 127). Da bi objasnila odsustvo
žena iz naših ratnih priča, Elštajn uvodi dva arhetipa: “Pravednog
ratnika” – “muškarca koji je shvaćen kao nasilan, bilo da je to željeno
i neizbežno ili protiv volje i tragično” – i “Lepe duše” – “žene kao
nenasilne, koja pruža pomoć i oseća sažaljenje” – koji treba da učine
muškarce ratnicima i odrede žene kao ne-ratnice. Ali, oni ne uspevaju
da predstave muškarce pacifiste ili nasilne žene koje su postojale
tokom istorije ( [1987] 1995, 4). Elštejn skreće pažnju na “Nekolicinu
svirepih”, koje predstavljaju priče žena ratnica, spartanskih majki,
osvetoljubivih naseljenica i žena revolucionarki, čije nasilje i ratne
priče podrivaju uobičajena očekivanja od veze između žene i rata.
Ako želimo da razumemo zašto se žensko nasilje smatra anomalijom
58
koja je zabeležena u istoriji rata, Elštejn savetuje da se osvrnemo
na marginalizaciju žena kao pravno konstituisanih i politički
odgovornih subjekta na Zapadu, što je pozicija koja ostavlja žene u
carstvu koje je označeno kao “potencijalno nekontrolisano … suviše
personalizovano i osvetoljubivo” ([1987] 1995, 169). Nasuprot tome,
“muško nasilje može da se moralizira kao struktuirana delatnost – rat
– i time bude depersonalizovano i idealizovano” (169).
Proširivanje empirijskog znanja: mir/rat/muškost
Naslanjajući se na ovaj pojmovni okvir, FTB naglašava uloge žena
u ratu kao žrtvi, demonstrantkinja, zagovornica i učesnica. Nasuprot
realistima koji se usredsređuju na uzroke rata, mnoge feministkinje
naglašavaju dejstva i posledice koje rat ima na civile koji čine “sve veći
deo ljudskih gubitaka tokom celog dvadesetog veka (Tickner 1997,
625). Pošto je proširila predmet MO-a na ratno seksualno nasilje,
FTB pokušava da razotkrije političku i simboličku prirodu fenomena
za koji se pretpostavlja da je prirodan i privatni.
Istraživanje seksualnog nasilja
Kao što je Sjuzen Braunmiler (Susan Brownmiller) razjasnila
(1975, naročito poglavlje 3), silovanje u ratu ima dugu istoriju –
zabeleženo je u religioznim krstaškim ratovima, američkom ratu za
nezavisnost, nemačkoj invaziji na Belgiju u Prvom svetskom ratu,
takođe su ga činili Nemci, Rusi, Amerikanci i Japanci u Drugom
svetskom ratu, Amerikanci u Vijetnamu i Pakistanci u Bangladešu
tokom 70-ih godina. Seksualno nasilje, u kontekstu sukoba u bivšoj
Jugoslaviji početkom 90-ih i genocida u Ruandi 1994. godine, pokazuje
da ovo nije problem nekog drugog vremena, već problem koji su
istoričari rata i teoretičari MO-a zanemarili. Inger Skjelsbaek smatra
da se silovanje u ratu mora istovremeno shvatati i kao oblik seksualnog
nasilja (koje takođe uključuje seksualno ropstvo, prostituciju, prisilne
brakove i genitalno sakaćenje), i kao deo skupa postupaka koji koriste
mučenje i ubijanje radi postizanja političkih ciljeva (2001, pogledati
takođe Zajfert (Seifert) 1994). Masovna silovanja i seksualno nasilje
nad ženama (i muškarcima) u Bosni i Hercegovini, događaji koji
broje između dvadeset i trideset pet hiljada prijavljenih slučajeva,
59
usmerili su posebnu pažnju na izveštaje o seksualnom terorizmu
Srba koji su strateški koristili prisilne trudnoće, zajedno sa politikom
etničkog čišćenja.5 Žene se normalno nalaze među najnemoćnijim
članovima/-cama datog društva, a njihova uloga u reprodukovanju
i prenošenju kulture čini ih naročito osetljivim za seksualno nasilje
tokom međunarodnog sukoba, nakon kojeg kulturna očekivanja
često ostrakizuju žrtve u okviru njihovih zajednica.
Pitanje silovanja primorava feminističke teoretičarke bezbednosti
da se zapitaju nad teškim pitanjima o dihotomiji rat/mir i da ispitaju da
li vreme mira pruža mir ženama. Počinioci nasilja nad ženama često
ostaju u blizini i nastavljaju da prete ženama u procesu obnove koji
sledi nakon građanskog rata ili državnog terora (Petmen 1996, 105).
Ipak, nasilje koje je u vezi sa ratom ne treba da učini nerazumljivim
svakodnevnu nesigurnost žena u globalnom patrijarhalnom sistemu.
Lene Hansen (Lin Hensen) je proučavala pakistanska ubistva zbog
časti (honour killings) i društvene pretnje odmazdom, kojima se
ućutkuju žene koje često glasno obznanjuju svoju nesigurnost i
ona tvrdi da je debata da li se sigurnost “događa” na pojedinačnom
ili kolektivnom nivou, promašena. U nacionalnim, religioznim,
političkim i kulturnim kontekstima, običaji kao što su ubistva zbog
časti i silovanja uspešno prenose nesigurnost na pojedinca/-ki i tako
privatizuju i depolitizuju rodnu nesigurnost (2000).
Učešće u miru i ratu
Iako vreme mira ne donosi uvek sigurnost, žene su tradicionalno
igrale važnu ulogu u međunarodnim mirovnim pokretima. Na
Međunarodnoj konferenciji u Hagu 1915. godine, koja je organizovana
uoči Prvog svetskog rata, duh ženskog internacionalizma se ispoljio
u pozivu za odbacivanjem rata, pobijanju ideje da se rat vodi radi
dobrobiti žena i otporu da uloga majke bude gajenje “topovskog mesa”
(Kostin (Costin) 1983, 154; takođe videti Berkman 1990 i Tiknerova
1992). Tiknerova nailazi na trag od kojeg se, polazeći od mirovnih
konferencija poput Ženske međunarodne mirovne konferencije koja
5
60
Petmen 1996, 101; pogledati i Štiglmajer (Stiglmayer) 1994; Elen (Allen) 1996; Hensen
2001.
je održana u Kanadi 1985. godine i Svetske konferencije za reviziju i
procenu postignuća
Decenije žena Ujedinjenih nacija koja je održana u Najrobiju
1985. godine, razvija realistični (ali ne realistički) feministički pogled
na bezbednost. On je utemeljen na neposrednim pretnjama ženskom
opstanku i zasnovan ne samo na odsustvu rata, već i na obezbeđivanju
društvene i ekonomske pravde (1992, 55). Povećano učešće žena u
Ujedinjenim nacijama znači da u podržanim mirovnim misijama, do
izvesne mere, veštine njihovih učesnica pomažu pri uspostavljanju
prisnosti sa lokalnim civilima/-kama, onemogućavanju krijumčarki
oružjem efikasnijim pretresom i utiču na smanjenje uznemiravanja i
nasilja protiv civila Olson (Olsson) i Trigestad (Tryggestad) 2001).
Feministkinje u MO-a su izvukle naročita zapažanja iz ženskog
mirovnog kampa u Grinem Komonu tokom 1981. godine – koji
je predstavljao protest protiv instalacije američkih krstarećih
projektila u Ujedinjenom kraljevstvu – da bi pokazale feminističke
strategije otpora protiv državnog bezbednosnog delovanja. Ove
demonstrantkinje su ugrozile i narušile bezbednost same baze, a
našle su i zabeležile razmeštaj oružja za koje su zvaničnici tvrdili da je
neupadljivo razmešteno. Plesale su na lansirnim rampama i koristile
se inovativnim pravnim strategijama, kao što je tvrdnja da postojanje projektila predstavlja genocid, čime su prikazale neobičnu subverziju ortodoksnih pojmova bezbednosti (Silvester 1994, 184). Kao
što piše Enlou: “vojna baza u koju je lako prodrla grupa nenasilnih
žena više nije vojna baza” (1989, 79).
Feministkinje koje se usredsređuju na debate koje prate sve
veće učešće žena u ratu i njihov život u vojsci kao vojnikinja (Štim
1989), suočene su sa izazovom da objasne odnedavnu uključenost
žena u diskurs o ratu. Neke feministkinje smatraju da otpor mora
da se pruži apsolutnoj kontroli koju muškarci imaju nad legitimnom
upotrebom sile, ako žene žele da zadobiju jednako pravo građanstva.
One smatraju da priliv žena obećava promeđu ideološkog ustrojsva
vojske, kao i da će ublažiti posledice koje muška čast ima za vojničku
dužnost (Štim 2000). Grant vidi napetost između feminističke
epistemološke privrženosti da zasniva teoriju na ženskim iskustvima
i sve veće saglasnosti iskustava muškaraca i žena u vojsci i borbenim
61
situacijama, što potencijalno može da dovede do kompromisa
feminističkih zahteva, koji će se naći na marginama (Grant 1992).
Ipak, učešće žena u vojsci i visokoj politici nastavlja da se smatra
bezbednosnim rizikom u diskursu o međunarodnim odnosima. Žene
se često smatraju “nacionalitičkim matericama” koje su suviše vredne
kao one koje rađaju da bi bile potrošene u borbi (Petmen 1996, 145).
Popularna uzdržanost u vezi sa ženskim službovanjem na položajima
koji su bitni za spoljnu politiku činjenica je bezbednosne politike
SAD, a to su potvrdili i medijsko izveštavanje i popularna reakcija
na ispoljavanje emocija Patriše Šreder (Patricia Schroeder) nakon
njenog povlačenja iz izborne trke za predsednika SAD 1987. godine
(Tiknerova 1992, 2 - 3). Među ljudima iz vojske, kohezija jedinice i
fizička spremnost, se najčešće koriste kao primeri pogubnog uticaja
ženskog prisustva u vojsci, ali rodna analiza podriva ove argumente.
Džošua Goldštajn (Joshua Goldstein) nalazi dokaze koji navode
na pomisao da je čuveni fenomen muškog povezivanja “opšte
povezivanje u svemuškom okruženju i da je dostupan ženama u rodno-mešovitom okruženju” (2001, 407). Kerol Kon je ispitivala široko
rasprostranjenu mušku zebnju u okviru vojske od fizičkog treninga
čiji je “standard” rodno prilagođen za žene i našla je da ova bojazan
simbolički zamenjuje odbojnost prema ženama u vojsci koje više ne
može da se javno iskaže (2000). Izgleda da militarizovane muškosti,
poput guštera u prirodi, komuniciraju radeći sklekove.
Nedavno je jedan istaknuti posmatrač spoljne politike SAD rekao
kako će blaga priroda žena i njihovo sve veće učestvovanje u politici,
ali i uticaj koje imaju na donošenje odluka u razvijenom svetu, dovesti
do kooperativnijih i manje konfliktnih međunarodnih odnosa –
do “feminizovane” svetske politike. Ipak, on smatra da razvijene
demokratije moraju da se odupru ovoj “matrijarhalnoj” svetskoj
politici, jer su one ranjive kada ih ugroze autoritarne prestupničke
države (rogue states) kojima upravljaju “mladi, ambiciozni, nezajažljivi
muškarci”, i jer “ni u kom drugom, sem u potpuno feminizovanom
svetu, feminizovana politika ne može biti odgovorna” (Fukujama
(Fukuyama) 1998, 36).
Tiknerova je osporila njegovo gledište tvrdnjom da njegovim konzervativnim realističkim pretpostavkama opravdava isključenje žena
iz međunarodne politike i isključuje iz MO-a feministički program,
62
koji priznaje “potrebu da se umanje društveno konstruisane rodne
hijerarhije koje rezultuju u manjem vrednovanju ženskih života i
njihovom ekonomskom i društvenom doprinosu društvu” (1999,
9).6
Muškost i militarizacija
Otkad je Enlouova istakla da “činjenje žena nevidljivim sakriva
funkcionisanje i ženskosti i muškosti u međunarodnoj politici” (1989,
11), muškost je bila ključna, iako donedavno, manje proučavana tema
u FTB (Zalevski i Parpart 1998; Huper (Hooper) 2001). Tiknerova
se zalagala da se ženama prizna sposobnost da deluju, pre nego
što se podlegne pecepciji žena kao “žrtava problema” (1992, 142).
Njena kritika se oslanja na rad Roberta Konela (Robert Connell) i
usredsređuje se na “hegemonijske muškosti”, a ne na esencijalizovane
muškarce i ona nas savetuje da nas ženske karakteristike više inspirišu,
a manje da budu oznake ženske moralne superiornosti (Tiknerova
1992, 137). Za Konela, ove “konfiguracije rodne prakse” predstavljaju
“trenutno prihvaćen odgovor na problem legitimnosti patrijarhata” i
stoga su promenljivi “istorijski pokretljivi odnosi” (1995, 77). Šarlotu
(Charlotte) Huper, koja je primetila da muška dominacije u MO-ima “izgleda kao naročito pogodno mesto za istraživanje muškosti, a
naročito njegovih dominantnih ili ‘hegemonijskih’ oblika” (2001, 5),
dopunjava Krejg Marfi (Craig Murphey) (1998) tako što katalogizira
nekoliko različitih tipova muškosti u međunarodnoj politici: dobar
vojnik, civilni strateg, sin vojnika, dobar saborac, pomodni pacifista
i sizifovski mirotvorac. Za Marfija ove hijerarhijski poređane i podređene muške uloge, koje međusobno utiču jedna na drugu, podržavaju dominantnu ulogu “dobrog vojnika” koja zauzvrat podupire
nepravičan svetski društveni poredak.
Kada se primeni na MO-e, proučavanje muškosti pruža uvide u
delovanja kojim se održava bezbednost. Konel smatra da su odnosi
između različitih tipova muškosti osnova vojne organizacije – “fizički
nasilne, ali potčinjene naredbama s jedne strane, dominantne i organizaciono sposobne, sa druge strane” (1985, 9). Tokom 40-ih vojska
6
Videti takođe Erenrajh (Ehrenreich) i dr. 1999; Ling 2000.
63
SAD je razvila tehnološku prednost u nuklearnom oružju i logistici
koja je povećala značaj određene muškosti – “profesionalizovane,
proračunljive racionalnosti tehničkog specijaliste” (Konel 1985, 9).
Iako je prvobitno shvaćena kao ženska zbog “sedeće” prirode “rada sa
tastaturom”, informaciona tehnologija je za muškarce koji pripadaju
srednjoj klasi postala sve značajnija kao rezultat marketinških
kampanja za personalne računare i nasilne igrice (Konel 1995, 55–56).
Prema mišljenju Stiva Nive (Steve Niva), Zalivski rat koji se odvijao
1991. godine, podstakao je porast nove hegemonijske vojne muškosti,
“grube i visoko militarizovane, ali istovremeno osećajne i sažaljive”,
koja je postavljena nasuprot tipu muškosti koji je predstavljao Sadam
Husein (Saddam Hussein) (1998, 119). Niva beleži da se medijski
prikaz ove nove hegemonijske muškosti usredsredio na “računarske
programere, tehnologe projektila, zapovednike bojnih tenkova,
pilote koji upravljaju visoko - tehnološkim letelicama i one koji su na
ogovarajući način opremljeni i obrazovani za rat u novom svetskom
poretku”, na uštrb običnih vojnika i pešadije, time naglašavajući
američku tehnološku i društvenu superiornost (119).
“Nova vojna paradigma SAD – paradigma ‘tehnorata’ – koja je
zahtevala intenzivno ulaganje u visoko-tehnološki rat, naglašavala je
razliku između ekonomija i političkih sistema, a time, superiornost
između zapadnih muškaraca nad drugim muškarcima” (119).
Enlouova se pita da li mirovne snage Ujedinjenih nacija podstiču
različite, manje militarističke muškosti od vojnih snaga nacionalne
države (1993). Putem pojmova strukturalnog nasilja, Konel otkriva
pretnju u rastućoj hegemoniji “transnacionalne poslovne muškosti”,
čiji su primer poslovni ljudi koji globalno posluju, a koju čini i njihova
mreža političkih i vojnih kontakata (2000, 26).
Proučavanje muškosti u MO-ima prati, kako beleži Zalivski,
opasnost da se usredsređenje na rod “suviše lako usmeri na muškarce ili muškost i stvori uverenje da su svi podjednako tlačeni i
onemogućeni zbog roda” i “da učini nevidljivim prisutne prakse
dominacije” koje su štetne za feminističku politiku (1994, 409). Ipak,
alternativa da se muškost shvati nerazloženo i neproblematično, i da
se nastavi sa shvatanjem tlačiteljske pozicije muškosti kao neizbežne
i nepromenljive čini trajno istraživanje u ovom pravcu vrednim
rizika.
64
Zaključak
Feministknjie koje su se bavile pitanjima bezbednosti, artikulisale
su normativnu “reviziju” – šta bi bezbednost mogla da znači kada bi
rod bio shvaćen ozbiljno. Feministička teorija bezbednosti ispituje
filozofsku, akademsku i političku zasnovanost rodne nesigurnosti
i artikuliše alternativnu viziju bezbednosti. Ova vizija zahteva
razotkrivanje rodnih hijerarhija, iskorenjivanje patrijarhalnog
strukturalnog nasilja i rad na konačnom postizanju zajedničke
bezbednosti.
U njenoj kritici postojeće teorije, FTB se bavi realizmom,
razotkrivajući njegovu filozofsku mutaciju rodne predrasude i androcentrični okvir. Pošto je rekonceptualizovala suštinske pojmove MO-a,
FTB je proširila i osporila realističke pojmove bezbednosti i pokazala
zašto osiromašene pretpostavke o autonomiji i suviše pojednostavljeni
pristupi zasnovani na analizi nivoa moraju da budu napušteni zarad
vizije međupovezanog, međuzavisnog, međunarodnog sistema.
Feministička ispitivanja rodne povezanosti mira i rata rezultirala
su u proširenju empirijskog znanja i doprinela punijem znanju o
ženama mirovnim radnicama, ratnicama, o seksualnom nasilju u
ratu i militarizovanim muškostima. Nedavni međunarodni događaji
predlažu još nekoliko neistraženih mesta za buduće istraživanje FTB.
Feministkinje koje se bave MO-ima nisu posvetile dovoljno pažnje
vojnoj opremi i oružju i nisu dovoljno proučavale odnose između
rata, roda i tehnologije (sa izuzetkom Tobias i dr. 1982; Huper 2001).
“Revolucija u vojnim poslovima” i značaj veštačke inteligencije u
vojnom planiranju zahtevaju feminističku intervenciju (videti Adam
1998; Halberstam 2001). Elštejnova skreće pažnju na paradoksalnu
politiku vojske SAD u vezi sa “imunitetom boraca”, utvrđivanjem
nove norme “bezrizičnog rata” koja kombinuje ekstremno nisku
trpeljivost prema vojnim gubicima SAD sa vazdušnim napadima
kojima se kažnjavaju strani civili (naročito žene i deca) (2000, 447).
Tehnonauka i borbena automatizacija nastavljaju da utiču na ratnu
praksu, sposobnosti vojnika su povećane, a njihovo fizičko prisustvo
uklonjeno – nedoslednosti su koje identifikuje Elštejnova i koje će
verovatno ostati izazov za feminističku teoriju bezbednosti. Ako
feministička kritika nauke i rata bude imala uticaja na proučavanje
nasilja koje upražnjava tehnonaučna država, ona može da poboljša
65
naše razumevanje diskursa o “umreženom ratu”, kao i “pametnim
bombama” koje će mučiti civilno stanovništvo u doglednoj budućnosti.
To što su se teroristi služili mrežama i mobilnim telefonima za vreme
napada 11. septembra 2001. godine znači da je umrežavanje koje
je omogućeno informacionom tehnologijom danas deo i ženske,
i muške nesigurnosti, isto koliko i napora koji nacionalna država
preduzima na polju bezbednosti.
Dok se državni upravljači na Zapadu i drugde, bore da obuzdaju
i zaustave raširenu pretnju terorizmom koristeći se državničkom
veštinom, FTB mora da radi na tome da prepozna iskustva žena posle
11. septembra, ne samo kroz ulogu heroina, već u svim njihovim
brojnim ulogama, na svim nivoima i preko svih granica. Domaći
element fenomena 11. septembra, bio je više privatan – napadi
antraksom iz samih SAD na poštanski sistem i njegove svakodnevne
korisnike/-ce – protekao je bez zvaničnog utvrđivanja krivice,
objašnjenja ili trajnog medijskog izveštavanja, a ipak, ovi napadi su
uticali na živote svakog/-e ko je svakodnevno otvarao/la poštansko
sanduče. Rat u Avganistanu je pokazao koju moć rod ima u davanju
legitimiteta ciljevima nacionalne bezbednosti i kako se lako prihvata
ponovna maskulinizacija za vreme rata (Tiknerova 2002). Važnim
pregovaranjem, koje je prožeto rodom, o kulturnim odnosima
između Zapada i islama i posledicama koje državne antiterorističke
kampanje imaju na civile su problemi kojima se vojni pohodi na
Avganistan i Irak neće baviti, a ni tradicionalne nefeminističke teorije
u okviru MO-a nisu potpunosti sposobne da pokriju. Globalni rat
protiv terorizma koji vode SAD izgleda da pruža primer višeslojne
rodne nesigurnosti koju su feministkinje u MO-a podvrgle našoj
kritičkoj pažnji.
Ironično, politički svet nacionalnih država je nedavno počeo
da sustiže MO kao akademsku disciplinu u njenom prihvatanju
feminističkih problema, o čemu svedoči brzo povećanje birokrata/
kinja koji se zalažu za “rodni mainstreaming” i rodno osetljivih
politika u različitim državama, sa različitim kulturama i stupnjevima
rodne neravnopravnosti (Tru (True) i Mintrom 2001, 29). Usvajanje
rezolucije 1325 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija u oktobru
2000. godine predstavljalo je prekretnicu, koja onima koji/-e se bave
rodom i bezbednošću, treba da pruži nove mogućnosti da istražuju
66
načine na koji je inkorporirana rodna perspektive i kako žensko učešće
utiče na očuvanje mira i bezbednost žena i muškaraca.7 Sa svojim
višeslojnim, etičkim pristupom, feministička teorija bezbednosti
pruža najbolju nadu da će se izazovi poput tehnorata, “rata protiv
terorizma” i mirovne misije – sagledati u svetlu smanjenja globalnih
rodnih nesigurnosti u teškim godinama koje su pred nama.
LITERATURA:
Adam, Alison. 1998. Artificial Knowing: Gender and the Thinking
Machine. New York: Routledge.
Allen Beverly. 1996. Rape Warfare: The Hidden Genocide in BosniaHerzegovina and Croatia. Minneapolis: University of Minnesota
Press.
Berkamn, Joyce. 1990. “Feminism, War, and Peace Politics: The Case of
World War I.”. U Elshtain i Tobias 1990, 141-160.
Boals, Kay. 1975. “Review Essey: Political Science” Signs: Journal of
Women in Culture and Society 1 (1): 161-174.
Booth, Ken. 1991. “Security and Emancipation”. Review of International
Studies 17: 313-26.
Brown Sarah. 1998. Feminism, International Theory, and International
Relations of Gender Enequality”. Millenium: Journal of International
Studies 17 (3): 461-75.
Brownmiller Susan. 1975. Against Our Will: Men, Women, and Rape.
New York: Simon & Schuster.
Burguières, Mary K. 1990. “Feminist Approaches to Peace: Another
Step forPeace Studies”. Millenium: Journal of International Studies 19
(1): 1-18.
Buzan, Barry. 1991. People, States, and Fear: An Agenda for International
Security Studies in the Post Cold War Era. 2. izdanje. Boulder, Colo.:
Lynne Rienner.
7
Rezolucija 1325 uvažava ulogu žena u izgradnji mira i sprečavanju i rešenju sukoba i
poziva na proučavanje uticaja sukoba na žene i devojke. Ona označava da su prvi put
Ujedinjene nacije preuzele formulaciju u pitanju roda. Za diskusiju pogledati Olsson i
Tryggestad 2001.
67
Buzan, Barry.,Ole Waever i Jaap de Wilde. 1998. Securty: A New
Framework for Analysis. Boulder, Colo. Lynne Rienner.
Campbell, David. 1992. Writing Security: United States Foreign Policy
and the Politics of Identity. Minneapolis: University of Minnesota
Press.
Carr, E. H. (1939) 1964. The Twenty Years‘ Crisis, 1919-1939. New York:
Harper & Row.
Carver, Terell, Moly Cochran, and Judith Squires. 1998. “Gendering
Jones: Feminisms, IRs, Masculinities.” Review of International Studies
24: 28-27.
Coh, Carol. 1987. “Sex and Death in the Rational World of Defense
Intellectuals.” Signs 12 (4): 687-69.
___. 1990. “‚Clean Bombs‘ and Clean Language”. U Elshtain i Tobias
1990, 33-55.
___. 1993. “Wars, Wimps, and Women: Talking Gender and Thinking
War.” U gendering War Talk, prir. Miriam Cooke i Angela Woollacott,
227-46. Princeton. N.J.: Princeton University Press.
___. 2000. “‚How Can She Claim Equal Rights When She Doesn‘t Have
to Do as Many Push-Ups as I Do?‘ The Framing of Men‘s Opposition
to Women‘s Equality in the Military.” Men and Masculinities 3 (2):
131–151.
Connell, Robert W. 1985. “Masculinity, Violence, and War”. U War/
Masculinity, prir. Paul Patton i Ross Poole, 4-10. Sydney: Intervention
Publications.
___. 1995. Masculinities. Berkley: University of California Press.
___. 2000. “Arms and the Man: Using the New Research on Masculinity
to Understanding Violence and Promote Peace inthe Contemporary
World.” U Male Roles, Msculinities, and Violence: A Culture of Peace
Perspective, prir. Ingeborg Brienes, Robert Connell i Ingrid Eide,
21-33. Paris: UNESCO.
Costin, Lela B. 1983. “Feminism, Pacifism, Intenationalism and the 1915
International Congress of Women”. U Stiehm 1983, 301-15.
Crawford, Neta C. 1991. “Once and Future Security Studies”. Security
Studies 1 (2): 283–316.
Edkins, Jenny i Veronique Pin-Fat. 1997. “Jean Bethke Elshtain:
Traversing the Terrain Between”. U The Future of International
Relations, prir. Iver B. Neumann i Ole Waever, 290–315. New York:
Routledge.
68
Ehrenreich, Barbara, Katha Pollit, R. Brian Ferguson, Lionel Tiger i Jane S.
Jacquette. 1999. “Fukuyama‘s Follies”. Foreign Affairs 78 (1): 118-129.
Elliot, lorraine. 1996. “Women, Gender, Feminism and the Environment.”
U the Gendered New World Order: militarism, Development and
Environment. Prir. Jennifer Turpin i Lois Ann Lorentzen. 13–34.
New York: Routledge.
Elshtain, Jean Beathke. 1990. “The Problem with Peace”. U Elshtain and
Tobias 1990, 255–626.
___. (1987) 1995. Women and War. Chicago. Chicago University Press.
___. 2000. “Shooting at the Wrong Tagret: A Response to van Crevald”.
Millenium: Journal of International Studies 29 (2): 429-442
Elshtain, Jean Beathke i Sheila Tobias. prir. 1990. Women, Militarism,
and War: Esseys in History, Politics, and Social Theory. Savage, Md:
Rowman & Littlefield.
Enloe, Cynthia. 1989. Bananas, Beaches, and Bases: Making Feminist Sense
of International Politics. Berkley: University of California Press.
___. 1993. The Morning After: Sexual Politics at the End of the Cold War.
Berkeley. University of California Press.
Fukuyama, Francis. 1998. “Women and the Evolution of World Politics”.
Foreign Affairs 77 (5): 24–40.
Galtung, Johan. 1971. “A Structural Theory of Imperialism”. Journal of
Peace Research 8 (2): 81–117.
Goldstein, Joshua. 2001. War and Gender: How Gender Shapes the War
System and Vice Versa. Cambridge: Cambridge University Press.
Grant, Rebecca. 1991. “The Sources of Gender Bias in International
Relations Theory.” U Grant i Newland 1991, 8–26.
___. 1992. “The Quagmire of Gender and International Security”. U
Peterson 1992b, 83-97.
Grant, Rebecca i Kathleen Newland, prir. 1991. Gender and International
Relations. Bloomington: Indiana University Press.
Halberstam, Judith. 2001. ”Automating Gender: Postmodern Feminism
in the Age of the Intelligent machine.” U Theorizing Feminism: Parallel Trends in the Humanities and Social Sciences, 2. izdanje, prir. Anne
C. Herrmann i Abigail J. Stewart, 482-500. Boulder, Colo: Westview.
Hansen, Lene. 2000. “The Little Mermaid‘s Silent security Dilemma
and the Absence of Gender in the Copenhagen school.” Millenium:
Journal of International Studies 29 (2): 285-306.
69
___. 2001. “Gender, Nation, Rape: Bosnia and the Construction of
Security.” International Feminist Journal of Politics 3 (1): 55-75.
Harding, Sandra. 1991. Whose Science? Whose Knowledge? Thinking
from Women‘s Lives. Ithaca, N. Y.: Cornell University Press.
Harrington, Mona. 1992. “What Exactly Is Wrong with the Liberal State
as an Agent on Change?” U Peterson 1992b, 65-82.
Harstock, Nancy. 1983. “The Barracks Community in western Political
Thought: Prolegomena to a Feminist Critique of War and Politics”. U
Stiehm 1983, 283-286.
Hooper, Charlotte. 2001. Manly States. New York: Columbia University
Press.
Jaquette, Jane S. 1976. “Review Essey: Political Science”. Signs 2 (1):
147–64.
Jones, Adam. 1996. “Does ‚Gender‘ Make the World Go Around?
Feminist Critiques of International Relations.” Review of International
Studies 24: 405-429.
___. 1998. “Engendering Dabate”. Review of International Studies 24:
299–303.
Katzanstein, Peter J., prir. 1996. The Culture of National Security: Norms
and Identity in World Politics. New York: Columbia University
Press.
Keohane, Robert O. 1989. “International Relations Theory: Contributions of a Feminist Standpoint.” Millenium: Journal of International
Studies 18 (2): 245-253.
___. 1998. “Beyond Dichotomy: Conversations between International
Relations and Feminist Theory.” International Studies Quarterly
42 (1): 193-198.
Kolodziej, Edward A. 1992. “Renaissance in Security Studies? Caveat
Lector!” International Studies Quarterly 36: 421-438.
Krause, Keith i Michael C.Williams. 1996. “Broadening the Agenda
of Security Studies: Politics and Methods.” Mershon International
Studies Review 40: 229-554.
Krause, Keith i Michael C. Williams, prir. 1997. Critical Security Studies:
Concepts and Cases. Minneapolis: University of Minnesota Press.
Ling, Lilly. 2000. “Hypermasculinity on the Rise, Again: A Response to
Fukuyama on Women and World Politics”. International Feminist
Journal of Politics 2 (2): 278-285.
70
Marchand, Marianne. 1998. “Different Communities/Different Realities”
Different Encounters: A Reply to J. Ann Tickner”. International Studies
Quarterly 42 (1): 199-204.
Marchand, Marianne i Anne Sisson Runyan, prir. 2000. Gender and
Global Restructuring. New York: Routledge.
Mezer, Mary K.i Elisabeth Pruegl, prir. 1999. Gender Politics in Global
Governance. Lanahm, Md: Rowman & Littlefield.
Moone, Katherine H. S. 1997. Sex among Allies: Military Prostitution in
U.S.-Korea Relations. New York: Columbia University Press.
Morgenthau, Hans J. (1948) 1967. Politics among Nations: The Struggle
for Power and Peace, 4. izdanje. New York: Knopf.
Murphy, Craig N. 1996. “Seeing Women, Recognizing Gender, Recasting
International Relations”. International Organization 50 (3): 513-538
___. 1998. “Six Masculine Roles in International Relations”. U Zalewski
i Parpart, 1998, 93-108.
Niva, Steve. 1998. “Tough and Tender: New World Order Masculinity
and the Gulf War.” U Zalewski i Parpat 1998, 109-128.
Olsson, Louise i Torunn L.Tryggestad, prir. 2001.Women and International Peacekeeping. Portland. Oreg.: Frank Cass.
Peterson, V. Spike, prir. 1992a. Gendered States: Feminist Re(Vision) of
International Relations Theory. Boulder, Colo.: Lynne Rienner.
Peterson, V. Spike, prir. 1992b. “Introduction”. U Peterson 1992a, 1-29.
___. 1992c. “Security and Sovereign States: What is at Stakes in Taking
Feminism Seriously?” U Peterson 1992a, 31-64.
___. 1992d. “Transgressing Bounderies: Theories of Knowledge, Gender,
and Inernational Relations”. Millenium: Journal of International
Studies 21 (2): 183-206.
Peterson, V. Spike i Anne Sisson Runyan. 1999. Global Gender Issues.
Boulder, Colo.: Westview.
Pettman, Jan Jindy. 1996. Worlding Women. New York: Routledge.
Reardon, Betty. 1985. Sexism and the Wasr System. New York: Teachers
College.
Ruddick, Sara. 1989. Maternal Thinking: Toward a Politics of Peace. New
York: Ballantine.
Runyan, Anne Sisson i V. Spike Peterson. 1991. “The Radical Future of
Realism: Feminist Subversion of IRTheory.” Alternatives 16: 67–106.
71
Seifert, Ruth. 1994. “War and Rape: A Preliminary Analysis”. U
Stiglmayer 1994, 54–72.
Skjelsbaek, Inger. 2001. “Sexual Violence in Times of War: A New
Challenge for Peace Operations”. U Olsson i Tryggestad 2001, 69–84.
Steans, Jill. 1998. Gender and International Relations. New Brunswick,
N.J.: Rutgers University Press.
Stiehm, Judith Hicks. 1983a. “The Protected, the Protector, the Defender”.
U Stiehm 1983b, 367–376
Stiehm, Judith Hicks, prir. 1983b. Women and Men’s War. Oxford:
Pergamon.
___. 1989. Arms and the Enlisted Women. Philadelphia: Temple University Press.
___. 2000. “Neither Male nor Female: Neither Victim nor Executioner.”
U Male Roles,
Masculinities, and Violence: A Critique of Peace Perspective, prir. Ingeborg
Brienes, Robert Connell i Ingrid Eide, 223-30. Paris: UNESCO.
Stiglmazer, Alexandra, prir. 1994. Mass Rape: The War Agianst Women
in Bosnia-Herzegovina. Lincoln. University of Nebraska Press.
Sylvester, Christine. 1987. “Some dangers in Merging Feminist and
Peace Projects”. Alternatives 12:493–509.
___. 1994. Feminist Theory and International Relations in Postmodern
Era. Cambridge: Cambridge University Press.
___. 2002. Feminist International Relations: An Unfinished Journey.
Cambridge: Cambridge University Press.
Tickner, J. Ann. 1988. “Hans Morgenthau’a Principles of Political Realism:
A Feminist Reformulation”. Millenium: Journal of International
Studies 17 (3): 429–40.
___. 1992. Gender in International Relations: Feminist Perspectives on
Achieving International Security. New York: Columbia University
Press.
___. 1997. “You Just Don’t Understand: Troubled Engagements between
Feminists and IR Theorists”. International Studies Quarterly 41 (4):
611–632.
___. 1998. “Continuing the Conversation...” “International Studies Quarterly 42 (1): 205–210
___. 1999. “Why Women Can’t Run the World: International Poltics
According to Francis Fukuyama”. International Studies Review. 1 (3):
3–11.
72
___. 2001. Gendering World Politcs: Issues and Approaches in the Post-Cold War Era. New York: Columbia University Press.
___. 2002. “Feminist Perspectives on 9/11–“. International Studies
Perspectives 3(4): 333–50
Tobias, Sheila. 1990. “Shifting Heroisms: The Uses of Military Service in
Politics”. U Elshtain i Tobias 1990, 163-85.
Tobias, Sheila Peter Goudinoff, Stefan Leader i Sheila Leader. 1982. What
Kinds of Guns Are They Buying for Your Butter?: A Beginner’s Guide to
Defense, Weaponry, and Military Spending. New York: Morrow.
True, Jacqui. 2001. “Feminism”. U Theories of International Relations, 2.
izdanje, prir. Scott Burchill i dr., 231-276. New York: Plagrave.
True, Jacqui i Michael Mintrom. 2001. “Transnational Networks and
Policy Diffusion: The Case of Gender Mainstreaming.” International
Studies Quarterly 45 (1): 27–57
Van Crevald, Martin. 2000. “The Great Illusion: Women in the Military.”
Millenium: Journal of International studies 29(2): 429–442.
Walt, Stephen M. 1991. “The Renaissance of Security Studies“.
International Studies Quarterly 35: 211–39
Waltz, Kenenth. 1959. Man, the State, and the War: A Theoretical Analyis.
New York: Columbia Universisty Press.
___. 1979. Theory of International Poltics. Boston: Addison-Wesley.
Weber, Cznthia. 1994. “Good Girls, Little Girls, and Bad Girls: Male
Paranoia in Robert Keohave’s Critique of Feminist International
Relations” Millenium: Journal of International Studies 23(2): 337-349
Zalewski, Marysia. 1994. “The Women/’Women’ Question in International Relations”. Millenium: Journal of International Studies 23
(2): 407–423.
Zalewski, Marysia i Jane Parpart, prir. 1998. The “Man” Question in
International relations. Boulder, Colo.: Westview.
*
Blanchard, Eric M. “Gender, International Relations, and the Development
of Feminist Security Theory”. Signs: Journal of Women in Culture and Society
28 (2003): 1289–1312.
Prevela: Jovana Vuković
73
prazna strana
NEMA LJUDSKE BEZBEDNOSTI BEZ
JEDNAKOSTI IZMEĐU POLOVA*
Džun Cajtlin i Doris Mpumou
Snaženje sposobnosti žena je od suštinskog značaja za ljudski
razvoj i iskorenjivanje siromaštva. Ljudska bezbednost, platforma i
okvir koji obećavaju Ujedinjenim nacijama mogućnost da promovišu
mir, ljudska prava i ljudski razvoj, postaće još jedna plemenita ideja
koja se neće iskazati kroz delovanje ako se ne iskoristi za poboljšanje
položaja žena unutar njihovih porodica i zajednica.
Ujedinjene nacije su bile najvažniji forum za globalni žen-ski
pokret, posebno tokom poslednjih 30 godina. Počevši od Međunarodne godine žene, 1975, i tokom čitave Decenije žene (1976-1985), kao i tokom svetskih konferencija i samita u 90-im godinama,1
žene su aktivno učestvovale, odlučne da utiču na trajni ekonomski i
društveni razvoj. U ovim kontekstima, aktivisti su uticali na ključne
rezolucije, doprineli suštinskim angažmanima i uspostavili strateške
mehanizme koji su zacrtali globalni politički plan velikog dometa po
kojem je postalo široko prihvaćeno da je promovisanje jednakosti
između polova i snaženja sposobnosti žena od suštinskog značaja za
ljudski razvoj i iskorenjivanje siromaštva.
Ipak, uprkos tim političkim pobedama i naporima čiji je cilj
bio pribegavanje tim angažmanima vlada za ostvarivanje pravnih i
političkih promena radi zaštite i promocije prava žena, na nacional1
Konferencija Ujedinjenih nacija o životnoj sredini i razvoju, Rio de Žaneiro, Brazil,
1992; Konferencija Ujedinjenih nacija o ljudskim pravima, Beč, Austrija, 1993; Međunarodna konferencija o naseljenosti i razvoju, Kairo, Egipat, 1994; Konferencija
Ujedinjenih nacija o društvenom razvoju, Kopenhagen, Danska, 1995; Četvrta svetska
konferencija Ujedinjenih nacija o ženama, Peking, Kina, 1995.
75
nom nivou, položaj brojnih žena – posebno siromašnih žena – gori je
danas nego pre 10 godina.
Tokom poslednje decenije prisustvovali smo pojavi velikih
globalnih sila što podrivaju tekovine koje su ostvarile žene. Neoliberalni ekonomski model i politike orijentisane ka tržištu – posebno promene izvršene u pravilima o trgovini i finansijama, kao i
deregulacija [tržišta] i privatizacija javnih dobara i službi – pogoršali
su siromaštvo, prehrambenu nesigurnost i ekonomsko isključivanje iz
većine, povećavajući istovremeno bogatstvo i ekonomske mogućnosti,
pa, dakle, i preteranu potrošnju, za mali broj povlašćenih. Istovremeno,
svet postaje sve opasniji, zbog jednostrane vojne intervencije i
komunitarnog i etničkog nasilja. Uspon militarizma i jednog novog
osnaženog fundamentalizma, kako laičkog tako i verskog, stvorio je
klimu malo pogodnu za progresivne promene.
Iako je utvrđeno da je snaženje sposobnosti žena u središtu
iskorenjivanje siromaštva i nacionalnog razvoja, žene se još uvek
suočavaju sa značajnim preprekama kada je reč o pristupu resursima,
plaćenom radu i položajima na kojima se donose odluke. Pošto su
makroekonomske i nacionalne politike prečesto neosetljive na
pol, one nisu efikasne u vođenju računa o potrebama siromašnih
i manjinskih žena. U brojnim delovima sveta, pojava pandemije
HIV-a/side još više je povećala obaveze žena u kući, kao i obaveze
koje se tiču prihoda i brige.
Te spoljne sile i tendencije, koje ohrabruju međunarodne
finansijske institucije i STO (Svetska trgovinska organizacija),
produžavaju i pojačavaju strukturalne nejednakosti između žena
i muškaraca u okviru ekonomije i društva. Kao posledica toga,
spoljni uticaj na politiku i na okvire nacionalnog razvoja oslabio
je sposobnosti nekih vlada da odgovore na osnovne društvene
potrebe, dok je porast vojnih izdataka i izdataka za borbu protiv
terorizma dodatno osiromašio ograničena javna sredstva namenjena
obrazovanju, zdravstvu i društvenim službama. Ovaj naglasak stavljen
na nacionalnu bezbednost i policiju takođe doprinosi podrivanju
teško stečenih građanskih prava i sloboda.
Ove tendencije su pogoršane politikom koju primenjuju SAD,
gde sadašnja administracija razvija svoju vojnu i ekonomsku
moć kojoj nema premca u službi uskih ekonomskih, političkih i
76
ideoloških interesa, sa katastrofalnim posledicama po populacije u
SAD i čitavom svetu. Preventivnom ratu u Iraku, najekstremnijem
dosadašnjem slučaju američke jednostranosti, prethodilo je
odbacivanje Protokola iz Kjota od strane američke administracije,
njeno povlačenje sporazuma u vezi sa Međunarodnim krivičnim
sudom, i neratifikovanje Konvencije koja se tiče ukidanja svih oblika
diskriminacija naspram žena (CEDAW).
Aktivistkinje koje rade na sprovođenju svetskih angažmana iz
90-ih godina često su blokirane tim globalnim izazovima. Iako je
najuniverzalnija i najlegitimnija globalna rukovodeća institucija,
OUN se nalazi na raskršću puteva, oslabljena nedostatkom resursa
i šireg plana delovanja, kao i neuravnoteženostima moći između
svojih različitih članica. Glasovi zemalja u razvoju i građanskog
društva, posebno onih koji se izražavaju u ime žena, siromašnih i
drugih marginalizovanih grupa, danas zahtevaju reforme. Umesto
da promoviše status quo sklapanjem dogovora sa međunarodnim
finansijskim i komercijalnim institucijama, transnacionalnim kompanijama i velikim industrijskim zemljama, OUN mora da bude
protivteža u svojstvu odgovorne institucije koja efektivno brani
mir u svetu, ljudska prava, jednakost između polova, trajni razvoj i
ekonomsku pravdu.
Ljudska bezbednost, platforma i okvir koji obećavaju Ujedinjenim
nacijama mogućnost da promovišu mir, ljudska prava i ljudski
razvoj. Ipak, pouka koju smo stekli iz preko jedne decenije iskustva
u radu sa ženama koje traže ne samo jednakost i pravednost između
polova, već i društvenu transformaciju, jeste da, bez eksplicitnog
angažmana u pogledu jednakosti između polova i primene jedne
rodne perspektive, težnje, potrebe, interesovanja i rešenja žena neće
biti ni vidljivi, ni uzeti u obzir na odgovarajući način.
“Ljudski razvoj”, “ljudska” prava i sada, možda, “ljudska” bezbednost prečesto polaze od principa da su iskustva muškaraca norma, ne priznaju razlike između polova i, konačno, nisu u stanju da
ostvare svoje ciljeve.
Snaženje sposobnosti žena i jednakost između polova zauzimaju
središnje mesto za ljudsku bezbednost. Ukoliko pristupi ljudskoj
bezbednosti ne budu korišćeni za poboljšanje položaja žena unutar
njihovih porodica i zajednica, to će biti još jedna plemenita ideja
77
koja nije sprovedena u delo. Nadamo se da će ovaj članak popuniti
prazninu između stavova pristalica ”ljudske bezbednosti” i onih
aktivista za ženska prava i da ćemo zajedno još više razviti ”rodno
orijentisan” pristup.
Ljudska bezbednost orijentisana prema pojedincima ne podrazumeva obavezno i pristup ljudskoj bezbednosti osetljiv na pitanje
pola.
Tradicionalno se bezbednost opaža u odnosu na Državu, uz
koncentrisanje na bezbednost teritorije od spoljnih agresija, ili na
globalnu bezbednost od pretnje nuklearne apokalipse. Izveštaj o
ljudskom razvoju iz 1994. još više naglašava bezbednost pojedinaca,
obeležavajući prelazak sa bezbednosti osigurane pomoću naoružanja
na bezbednost kroz ljudski razvoj. Ovo opažanje ljudske bezbednosti
ne zamenjuje bezbednost države bezbednošću pojedinaca. Ova dva
aspekta se više opažaju kao međusobno zavisni.
Pristup ljudskoj bezbednosti orijentisan prema pojedincima, u
stvari, neutralan je u pogledu pola. Ovaj pristup je obično subjektivan
na štetu žena, jer smatra iskustvo muškaraca normom. Tako, s obzirom
na odsustvo eksplicitne diskusije o nejednakostima između polova,
ideja da pristup orijentisan prema ženama automatski uključuje rodnu perspektivu ne pije vodu.
Ipak, mnogo je lakše pokrenuti pitanja jednakosti između polova
i snaženja sposobnosti žena ako se diskusija usredsredi na pojedince
umesto na Državu. Teško je pitati: ”Gde su žene?” ako je naglasak
stavljen na države.
Integracija rodne perspektive u pristup ljudskoj bezbednosti
Plan akcije iz Pekinga poziva na integraciju rodne perspektive
u sve strukture, sve institucije, sve politike i sve programe. Paragraf
Plana akcije koji se bavi integracijom pola izričito glasi: ”vlade i drugi
činioci trebalo bi da ohrabre usvajanje energičnih i vidljivih mera čiji
bi cilj bio integrisanje polne perspektive u sve politike i sve programe
da bi se analizirali njeni efekti na oba pola, pre svake odluke.”
To je saglasno sa pristupom koji je usvojila Komisija Ujedinjenih
nacija o ljudskoj bezbednosti, koja uspešno uključuje probleme
pola u celom svom izveštaju. Izveštaj se koncentriše na različita ali
povezana pitanja koja se tiču sukoba i siromaštva. Ona obuhvataju
78
zaštitu osoba u sukobima i u situacijama posle sukoba, zaštitu osoba
primoranih da se sele, borbu protiv ekonomskih nesigurnosti i
garancije za osnovnu zdravstvenu negu i univerzalno obrazovanje.
Komisija, na primer, raspravlja o razlikama u uticaju siromaštva na
žene i muškarce, kao i o specifičnim problemima koji susreću žene
u svojstvu emigranata ili izbeglica. Izveštaj takođe priznaje važnu
ulogu koju žene igraju u mirovnim procesima, između ostalog, u
rešavanju sukoba. On ipak propušta da prizna kao fundamentalna
pitanja fizičkog integriteta, koja su žene identifikovale kao centralna
za njihovu intimnu bezbednost. Ova pitanja naročito obuhvataju
pitanja nasilja prema ženama unutar porodice i reproduktivna prava
žena. Ovaj nedostatak jasno pokazuje da ne možemo dati prioritet
integraciji pola u odnosu na specifičan ženski pristup ili obrnuto, jer
su ova dva pristupa komplementarna.
Šta je potrebno da bi se osigurala ljudska bezbednost žena
Do sada nisu preduzeti nijedno iscrpno ispitivanje niti analiza
ljudske bezbednosti žena, mada je Plan akcije iz Pekinga 1995.
identifikovao velik broj njegovih sastavnih delova, kao što su
bezbednost u situacijama oružanih sukoba i drugih oblika sukoba,
bezbednost od nasilja, ekološke katastrofe, bezbednost ishrane,
skloništa i prebivališta. Od suštinskog je značaja da se pojam ljudske
bezbednosti shvati iz perspektive roda, da bi se ljudska bezbednost
žena poboljšala na opšti i celokupni način. To znači da ciljevi i zadaci
jednakosti između polova moraju biti uključeni u pristup ljudskoj
bezbednosti. Ova pitanja su vezana za središnje pitanje o razlikama
u bezbednosti žena i muškaraca. Ova pitanja nisu viđena kao dodaci
ili dopune glavnih diskusija. Pre bi trebalo da budu uključena
u sámo opažanje onoga što jedan pristup ljudskoj bezbednosti
podrazumeva.
Nasilje prema ženama
Nasilje prema ženama je bezbednosno pitanje veoma različito za
žene i za muškarce. Činovi ili pretnje nasiljem, bilo da se odvijaju
u domaćinstvu ili u zajednici, bilo da ih Države izvršavaju ili
tolerišu, izazivaju strah i nesigurnost u životima žena i prepreke
79
su za ostvarivanje jednakosti. Strah od nasilja, između ostalog,
i uznemiravanja, stalna je pretnja za mobilnost miliona žena i
ograničava njihov pristup resursima i osnovnim aktivnostima.
Nasilje prema ženama je jedan od suštinskih društvenih
mehanizama kojim su žene zatočene u jednu potčinjenu poziciju
u odnosu na muškarce. U brojnim slučajevima se nasilje prema
ženama i devojčicama odvija unutar porodica ili doma, gde je
nasilje često tolerisano. Napuštanje, fizičko i seksualno zlostavljanje i
silovanje devojčica i žena od strane članova porodice i drugih članova
domaćinstva, kao i slučajevi bračnih i ne-bračnih zlostavljanja,
često nisu prijavljeni i, dakle, teško se primete. Čak i kada je nasilje
prijavljeno, često je na delu nesposobnost da se zaštite žrtve ili da
se kazne izvršioci. U brojnim slučajevima žene nemaju kontrolu
nad svojom seksualnošću i zatrudne. Svi ovi faktori predstavljaju
konkretan blok ljudske nesigurnosti oko tela žena.
Drugo pitanje koje se postavlja jeste nasilje prema ženama tokom
oružanih sukoba. Žene su izložene nasilju zato što su žene. One
su silovane, primorane da se prostituišu, žrtve su trgovine robljem
i zatrudne protiv svoje volje. Nasilje prema ženama je veliki izvor
zabrinutosti za vreme konflikata, ne samo zbog svoje brojnosti, već
zato što najužasniji zločini naspram žena ostaju nekažnjeni i nisu
uvek prepoznati kao povreda fundamentalnih ljudskih prava.
Nejednakosti u moći i donošenju odluka
U celom svetu žene nastavljaju da budu slabo predstavljene u
donošenju političkih odluka uprkos raznim ostvarenja na lokalnom
nivou gde one imaju bolju šansu da budu izabrane i gde počinju svoju
političku karijeru. Ove razlike između žena i muškaraca u oblasti
javnih pozicija nastavljaju da postoje u nacionalnim i međunarodnim
okvirima. Danas žene predstavljaju samo 15,2% nacionalnih
zakonodavnih tela.
Strukturalne i kulturne prepreke sprečavaju potpuno i
jednako učestvovanje žena u donošenju odluka. Stereotipi roda i
diskriminatorna ponašanja koji preovladavaju predstavljaju brojne
prepreke za političko učešće žena. Isto tako, tip izbornog sistema i
zakoni o finansiranju kampanja ograničavaju političke mogućnosti za
žene. Pored toga, nejednaka kontrola ekonomskih resursa opisana u
80
ovom tekstu utiče na donošenje odluka od strane žena na osnovnom
nivou domaćinstva, kao i u javnim institucijama.
Kako CEDAW tako i Program akcije iz Pekinga naglašavaju
važnost koju dobija jednaka zastupljenost žena u donošenju
političkih odluka. Članovi 7 odnosno 8 Konvencije pozivaju Države
potpisnice da garantuju da žene, u jednakim uslovima sa muškarcima,
učestvuju u stvaranju politike Države kao i u radu međunarodnih
institucija. Program akcije se istovremeno bavi pristupom žena i
njihovim punim učestvovanjem u javnim, privatnim i ne-vladinim
strukturama i organizacijama, kao i sposobnostima žena da učestvuju
u rukovodećim pozicijama gde se donose odluke.
Ove nejednakosti u odnosu na moć bitne su u kontekstu ljudske
bezbednosti. Važno je da žene predstavljaju minimalnu kritičnu
masu od 30% u donošenju političkih odluka, jer one onda mogu više
da utiču na odluke koje pogađaju njihov život i budućnost njihovih
porodica.
Nejednakosti u oblasti pristupa resursima i njihovoj kontroli
Ne postoji nijedno mesto na svetu gde žene i muškarci imaju
jednaki pristup resursima i kontroli resursa – bilo da je reč o
kreditima, zemlji, vodi i vremenu. Žene igraju važnu ulogu u
upravljanju prirodnim resursima i imaju široka znanja i veliko
iskustvo u pitanjima koja se tiču vode, zemlje i snabdevanja energijom
koji izdržavaju domaćinstva i zajednice. Međutim, činjenica da one
nemaju pravo da poseduju zemlju ili prava nasleđivanja i aktuelne
tendencije kao što je privatizacija voda podrivaju njihovu sposobnost
da poseduju, upravljaju, upotrebljavaju i čuvaju te resurse i da
izdržavaju sebe i svoje porodice. Zbog svog ograničenog pristupa
deonicama nekretnina, vlasništvu nad nekretninama i nasleđivanju,
žene često imaju smanjeni pristup službama ruralne popularizacije i
kreditima i, dakle, smanjeni pristup vodi i hrani.
Žene su i dalje koncentrisane u nezvaničnom sektoru, gde nema
zaštite radnog mesta ili bezbednosti, a one koje i pristupe zvaničnoj
plaćenoj ekonomiji obično su ograničene na slabije plaćene poslove,
gde postoji veći rizici za životnu sredinu i profesionalni rizici. Žene
su i dalje slabije plaćene od muškaraca za obavljanje istog posla, a
među ženama postoji veći broj nepismenih nego među muškarcima.
81
Zbog kućnih poslova koji padaju na teret žena, vreme je često veoma
ograničen resurs za žene – vreme za učestvovanje u aktivnostima
zajedničkih organizacija, vreme za obrazovanje i vreme za zarađivanje.
Tako, sposobnost žena da zaštite sopstvenu bezbednost i da osiguraju
bezbednost članove svoje porodice značajno varira.
Ljudska prava žena
Zaštita i poštovanje ljudskih prava identifikovani su kao značajni
elementi plana delovanja ljudske bezbednosti. Ovaj aspekt plana
delovanja mora biti proširen na eksplicitan način da bi se osiguralo
aktivnije ostvarivanje prava žena u svojstvu ljudskih prava. Važno je
da pribegavanje ljudskim pravima u ovom kontekstu jasno obuhvata
pitanja prava specifičnih za žene kao što su reproduktivna prava žene
i nasilje protiv žena unutar porodice. Ljudska prava žene moraju biti
u središtu opažanja ljudske bezbednosti.
Delovanje žena
Pristup ljudskoj bezbednosti ne bi trebao da se usredsređuje samo
na žena kao žrtve – kao žrtve silovanja, kao izbeglice bez mogućnosti
izbora, kao udovice bez sredstava, kao nemoćne komunitarne
radnice, isključene iz glavnih organizacija zaduženih za donošenje
odluka, itd. Od suštinskog je značaja da delovanje žena, posebno u
kriznim vremenima, bude istaknuto, jer čak i u najtežim situacijama
žene poseduju resurse, stručnosti i sposobnosti.
Postoji svestan i povećan napor da se dokumentuju inicijative žena
u učvršćivanju mira i bezbednosti, posebno od usvajanja Rezolucije
Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija koja poziva na uvećano
učešće žena u mirovnim procesima. Slične inicijative su u toku radi
priznavanja delovanja žena na polju prehrambene bezbednosti.
Nijedan cilj ljudske bezbednosti ne može biti ostvaren bez
uzimanja u obzir interesâ i žena i muškaraca u pitanjima bezbednosti.
Od životnog je značaja da rasprava o ljudskoj bezbednosti nastavi
da se usredsređuje na osobe – istovremeno i žene i muškarce – kao
alternativa bezbednosti Država zasnovanoj na vojsci, koja je stvorila
toliko sukoba u svetu.
82
Izvori:
Program delovanja iz Pekinga. www.u.org/womenwatch/daw/beijing/platform/
Konvencija o ukidanju svih oblika diskriminacije naspram žena. www.un/org/
womenwatch/daw/CEDAW/
Organizacija žena za zaštitu životne sredine i razvoj (WEDO) www.wedo.org/
5050kit.htm
* Izvor: June Zeitlin & Doris Mpoumou, ”Pas de sécurité humaine sans égalité
entre les sexes”, Women’s Environment & Development Organization – WEDO. <www.wedo.org/5050kit.htm>
Preveo sa francuskog
Nikola Miljković
83
prazna strana
GENDER, PEACE AND TERRESTRIAL FUTURES:
ALTERNATIVES TO TERRORISM AND WAR*
Ivana Milojević
The purpose of this article is to explore alternative discourses and
alternative strategies to the present ‘war on terrorism’ as well as to
terrorism itself. The article focuses on the question whether conflict
resolutions based on military means are successful and argues that
any answer inevitably relies on underlying worldview, vision of the
future and the temporal (short-term/long-term) framework.
“In order to reduce evil, people may have to invent new social mechansms and ethical systems” (Wendell Bell, 2000).
“It is remarkable that even the most warlike people can imagine gentle
and peaceful ways of living” (Elise Boulding, 1998).
“Those for whom peace is no more than a dream are asleep to the future” (Jack DuVall, 2001).
Keywords: international relations, terrorism, world futures,
patriarchy
What is wrong with military conflict resolution?
For the second time in two years, the military might of the USA
has led a military campaign that appears to be working. Milosevic
is at The Hague, the Taliban has retreated and leaders of the free
world seem to be saying that dictators, totalitarian governments or
global terrorist networks will no longer be tolerated. Does this mean
that the majority of writings on peaceful conflict resolution have
somehow become redundant? More specifically, is it possible to argue
the relevance of usually long-term oriented efforts towards peaceful
conflict resolution in a ‘reordering-and-compression-of-time’ era?
85
What can they offer to feed the ‘hyper-reality’ that is created by a
globalised media, given that the effects of these efforts are usually
more subtle then dramatic? And most importantly, in our hybrid,
relativistic and postmodern times, have we forever lost the argument
of a peaceful conflict resolution’s ‘higher moral ground’?
While it is impossible to provide easy and comfortable answers
to these difficult questions, it can be argued that they are somewhat
focused on the wrong issues. That is, they cannot be tackled before
understanding that whether military or peaceful conflict resolution is
seen to ‘work’ is predominately a matter of conviction. Or, to put it in
more scholarly terms, different understandings of origins of conflicts
and how they are to be resolved is a matter of a perspective, paradigm
and discourse as well as of a particular history and a worldview. As
the debates in the rich field of International Relations demonstrate,
at any point in time a diverse range of “alternative, overlapping and
competing” (Burchill and Linklater, 1996:8) theoretical positions
is on offer, all carrying with them a distinct approach and focus.
For realists and neo-liberals, military involvement is successful
as it produces concrete evidence of shifts in military and political
power relations. For Marxists and critical theorists, war efforts are
misplaced: we should be addressing structural inequalities and focus
on waging a war against poverty. For pacifists, the gain achieved by
military victory is only temporary. They object to violence because,
as Gandhi so eloquently put it, even when it appears to do good, the
good is only temporary and the evil it does is permanent.
Given that the current global hegemonic discourse is predominantly
based on neo-liberal and rationalist theories, it is this worldview that
helps form ‘common sense’ notions of ‘success’ and ‘failure’. However,
as feminist authors in the field of International Relations such as V.
Spike Peterson, Cynthia Enloe, Jan Jindy Pettman, Rebecca Grant,
Kathleen Newland and others have shown, a different worldview
suggests different solutions to conflicts between and among states.
For example, if the impacts on environment and human relatedness
are included in the analysis different understanding on whether
military solutions work emerges. That is, if environment and human
relatedness are protected and enhanced, the solution is successful.
On the other hand, if they are damaged then it obviously is not.
86
The latest military action by the USA has been provoked by a
violent and murderous attack which occurred on American soil.
There is nothing wrong with people demanding perpetrators brought
to justice. Except that those directly involved are already all dead. But
it is also justifiable to attempt to bring to justice those that have either
organized or in any other ways facilitated these horrible attacks;
except that retaliation has brought other grievances and increased
the overall death toll. We do not really know what motivated those
men to fly airplanes into WTC buildings and Pentagon on September
11th. We can only guess. One possibility is that they sought to damage
symbols of American economic and political power because of the
damage this power does to others. Another guess is that they were
waging some sort of holy war against the Christian West because
of the damage it has done to Islam. Yet another guess is that their
action was also facilitated by their desire to die as martyrs, achieving
a one-way direct ticket to heaven. But what we do know with higher
certainty is that they believed that higher goals justify the sacrifice
of some human lives. We are also a bit clearer on what motivated
the USA to conduct its military campaign in Afghanistan, because
their representatives communicate to us through global media. What
we are told is that Afghanistan has been bombed because its then
government cooperated with and protected terrorists. And we are yet
again reminded that sacrifice of some human lives is necessary.
While there are important and crucial differences between these
two ‘players’ in the current conflict it seems that both establishments
operate from a similar paradigm and a similar worldview. Both
accept the category of ‘collateral damage’ when it comes to the lives
of those seen and defined as the other. Both seem to worry more
about strategic goals rather then the impacts their actions might
have on the system as a whole. Both believe that violence is the only
language ‘the other’ will understand and consequently promote
violent and military solutions to the problem. Both promote violent
hypermasculinities, either overtly or covertly, contributing towards
the creation, maintenance and further enhancement of global culture
of war. And, with their either total exclusion or tokenistic inclusion of
women’s and/or feminist’s perspectives, both are deeply patriarchal.
87
There is no doubt that, at least at the level of litany and obvious,
violence ‘works’. In that sense, despite all the efforts not to ‘give in’ to
terrorism, terrorist actions do ‘work’. The terrorist action on September
11th produced not only very concrete results in terms of destruction
it has created, it has also brought attention to all range of problems –
from structural inequalities to American involvement in the Middle
East. But terrorist actions were ‘successful’ in other ways too. In fact,
one of the strongest impacts terrorist actions have brought with them
is their counter-productivity. Destruction of symbols of American
(or Western?) economic and political power further hurt the most
vulnerable. Those that were on the receiving end of structural violence
prior to the attack have suffered even more as a result of it. The
exacerbated recession, the redirection of resources towards military
and the redirection of aid for victims of retaliatory military campaign
have all further hurt those in whose name the terrorist actions were
possibly taken. If men who hijacked and crashed the planes thought
they were helping Islam, again they could not be more wrong.
Governments throughout Islamic world have not been overthrown
and replaced by the alleged ‘true’ version of Islamic governance. On
the other hand, Muslims were killed not only in the direct attack on
WTC but also in its aftermath, e.g. during demonstrations in Pakistan.
A Muslim nation, Afghanistan, has suffered immensely. Muslims
living in predominately non-Muslim states have also suffered from
increased racism and racial hatred. Some have even been killed. How
then did the terrorist attack address current world imbalances or
challenging existing power hierarchies? The similar question can be
asked in relation to American retaliation. That is, how are piecemeal
strategies, such as direct military involvement in Afghanistan going
to produce real changes, addressing the root causes of terrorism?
How is the extensive use of force and demonization of ‘the other’–
the enemy, not going to confirm what the USA is already accused of?
How are ultimatums and strategic alliances based on exercising the
existing worldwide power going to help support equitable diplomacy
and true international cooperation?
It is of course too early to say what the aftermath of military
involvement in Afghanistan might be. But some are already guessing,
for example, that further militarisation will negatively impact edu88
cation, health, quality of child-care, increased authoritarianism and
decreased liberties in American society itself. If this is the case, and
most likely it is, there is very little doubt that similar developments
will occur in other parts of the world. But although there is enough
evidence to support these guesses, others argue that military actions
are (unfortunately or not so unfortunately) necessary to protect
American (and world) citizens in the future. That is, lives of some
need to be sacrificed now, to protect the lives of many tomorrow. One
problem with this is the incredible hypocrisy when it comes to the
issue of whose lives are to be sacrificed. American interventions (e.g.
Yugoslavia, Afghanistan) are done in such a way that it is very clear
who is the actor dictating solutions to others, asking someone else’s
lives to be sacrificed (KLA, Northern Alliance, civilians in Yugoslavia
and Afghanistan). The ecological damage is never discussed, not only
because of the worldview that guides military interventions, but also
because it is ‘less important’ people that will cope the consequences.
Although the Taliban and Serbian militia were already brutal, their
brutality reached new levels once the pounding from the skies
started. Those that get the privilege of ‘saving the lives of many’ by
their own deaths, so called ‘collateral damage’ - of course never ask
to be ‘sacrificed’ nor are they ever given the choice to safely avoid
damage to their own bodies, families, localities. Most could neither
escape to neighboring countries nor would they, except for the very
few, be given visas to countries such as USA, UK or Australia. From
the perspective of those that are brutalized, killed or that have seen
members of their families and communities brutalized and killed it
is hypocritical to talk about their ‘sacrifice’ as something that ‘saves’
other peoples lives. Rather, it represents the murder, and, as is the
case with most murders, it is not only ‘regrettable’ but also committed
in vain. And, as Arundhati Roy (2001) passionately argues, it should
never be set of against any other list of killed innocents but rather
added to that existing list, the list of all people tortured, brutalized,
killed.
Murders rarely account for much good and violent actions usually
come to haunt people that themselves participated or initiated them.
Of course, we cannot know for sure whether the military campaign
in Afghanistan is really going to protect USA or other western
89
countries. That is, while it may help ward of some terrorist attacks
in the immediate future, it is simultaneously promoting and creating
the violent world, in which hardly anyone is safe and secure. But
what we do know, because it comes from the past, is that previous
American involvement in Afghanistan, the support of fundamentalist
Taliban during Soviet invasion, did eventually backfire to the USA
themselves. Strategic alliances, support of violent militias and subcultures of violence, selling of arms, and so on, may bring some
desired outcomes but the price paid in the future may turn out to be
much higher. So it seems more logical to argue that the promotion
of violence, more often then not, brings with it long-term negative
consequences, cycles of retribution, revenge and hate. Even if it does
not backfire directly to perpetrators, the energy of internalized terror
usually eventually materializes somewhere – one should only look at
examples such as Israel/Palestine, former-Yugoslavia or even South
Africa, with its current massive crime problem.
Competing futures, global patriarchy and future scenarios
Actions taken on the September 11th and in the aftermath have
also been informed by particular futures images. These images can
sometimes be so strong as to override the basic human impulse
for self-preservation, as was the case with suicide plane hijackers.
Other powerful imaging included evoking of particular histories, as
realistic directions for the future. Examples include Bush’s revoking
of Crusades or Wild West, or the Taliban’s revoking of idealized early
Islamic societies. But the influence of a particular image of the future
is the strongest when it is normalized and naturalized as inevitable.
For example, as Francis Fukuyama’s (1992) work testifies, the liberal
belief that the main obstacles in the quest towards a peaceful global
order are rogue states is partly based on the belief in the inevitability
of a particular evolutionary pattern. This common evolutionary
pattern for all human society is apparently in the direction of liberal
democracy (Fukuyama, 1992; Burchill and Linklater, 1996:28). Such
a desired future, that of universally spread liberal capitalism and
democratic nation states, incorporates a belief in the “Western forms
of government, political economy and political community …[as]
the ultimate destination which the entire human race will eventually
90
reach” (Burchill and Linklater, 1996:28). The inevitability of such a
future is not only accepted within neo-liberal and rationalist discourses
but has now become almost ubiquitous. Not surprisingly, the attack
on America was quickly renamed to be an attack on civilization. The
important distinction between developed states and civilized peoples
on one hand, and the rogue states and fundamentalist barbarians
on the other, was swiftly made. This shift became incredibly
important for justifying not only bombing of Afghanistan but also
all previous military campaigns by the USA, including the bombing
of Iraq and NATO bombing of Yugoslavia. As Jan Oberg (2001) from
Transnational Foundation for Peace and Future Research argues, this
important distinction includes the following:
When democracies fight wars and make interventions they know how to
legitimate it with reference to highly civilized norms such as peace, human rights, minority protection, democracy or freedom–and they do
it as a sacrifice, not out of fear. In contrast, „the others“ start wars for
lower motives such as money, territory, power, drugs, personal gain,
because they have less education, less civil society, less democracy and
are intolerant, lack humanity or are downright evil.
In addition, the created military-solution-oriented post September
11th discourse has also become one more example of the dominance
of “malestream” patriarchal perspective especially when it comes to
conflict analysis and resolution. The masculinist bias could easily be
found in predominantly masculinist rhetoric, patriarchal logic and
the general invisibility of women. While women have consistently
been either invisible or only present as objects of the inquiry (e.g.
victimhood of Afghani women), on the other hand, men have been
both real and symbolical subjects – movers and shakers of our history
and our present. From terrorists to political, military and religious
leaders, to heroic fire fighters and rescue workers - the life taker,
the decision-maker, the hero, the powerful one has almost always
been a man. But most importantly, the patriarchal worldview has the
strongest grip on definitional power. For example, the patriarchal
discourse has been present in the focus on abstract categories,
such as ‘nations’, ‘free-world’, ‘fundamentalists’, etc. It has also been
present in the “predominance of strategic discourse of national
interest and national security … and inductive reasoning [that has]
91
… effectively removed people as agents embedded in social and
historical contexts…” (True, 1996:210). Binary thinking, considered
by many feminists to be one of the main characteristics of patriarchal
reasoning has also roamed wild. Examples include ‘free-world vs.
totalitarian states’ and ‘either with us or against us’ choices on offer.
In fact, as feminist authors in the area of international relations have
shown, all the key concepts central to how states and the international
system currently operate, such as power, sovereignty, security and
rationality (True, 1996: 225–236) embody a patriarchal worldview.
The main problem with this is that the existence of hegemonic
patriarchal discourse that cuts through all these categories seriously
limits spaces for the emergence of alternative strategies. That is, it can
be equally embodied in neo-liberal, rationalist discourses or within
the worldview of ‘the terrorists’ but also sometimes even in so called
‘progressive’ and ‘leftist’ approached. For example, the patriarchal
worldview is embodied in Marxist understandings of historical
change and view that the violence is somehow the ‘midwife’ of history.
It may come as no surprise then that Marxists and neo-Marxists are
often sympathetic towards ‘liberation’ movements that too often
incorporate violent strategies into their modus operandi. Of course,
Marx’s famous statement that the ‘violence is the midwife of every
old society pregnant with a new one’ is one of the better examples of
misusing women’s experiences and interpreting them from within a
patriarchal worldview.
Contrary to Marx’s metaphor, pregnancy and midwifery theorized from a perspective of female embodiment have instead been
associated with peace, caring and love as, for example, among
so called ‘maternal feminists’ or ‘maternal peace theorists’. The
patriarchal discourse is also dangerous because it erases real people
from the picture and replaces them with impersonal actors, such as
‘Americans’ and ‘Afghanis’ for example. These abstract categories
are then constituted not only to be the other to us, but also to be
simultaneously somehow ‘less’ and a serious ‘threat’. The deaths of
concrete people become either glorified if they are part of ‘us’ (‘our
heroes’) or considered to be ‘collateral damage’ if they are part of
‘them’. The anthropocentric character of patriarchal discourse, on the
92
other hand, assures that environmental aspects are never considered
and completely erased from the overall project.
But seeing only ‘rogue states’ as a worry seems to be a seriously
one-sided approach. Instead, we should ask the question of who has
the highest capacity for violence. Surely biological weapons are a
huge hazard. But who has accumulated the biggest stockpiles? While
concerns were expressed after Soviet Union collapse, in terms of its
possession of nuclear weapons, these concerns should be expanded to
include other states as well. Possession of nuclear weapons is always
a worry but who has actually used them so far, killing thousands of
civilians, including children and babies? Similarly, was it ‘developed’
or ‘rogue’ states that have developed their arsenals by exploding
nuclear weapons half a way across the globe? Was it rogue states
that have been instrumental in creating many horrific and deadly
consequences among ‘less important’ people living on the islands of
the Pacific, or the ones that pride themselves by their unique and
highly ‘developed’ ‘culture’ and ‘civilization’?
So if Western civilization is in general promoted as the evolutionary improvement for others, why shouldn’t others also follow the
western pattern of militarisation, development of chemical and
biological weapons, or nuclear experimentation? Unfortunately both
the sheer magnitude of acquired weaponry as well as ideological
willingness to use it by so-called developed states makes them equally
if not more dangerous. Just one look at the military involvement
after WWII of current ‘only-remaining-super-power’, the ‘leadingdemocracy-in-the-word-today’ is shocking. As Roy (2001) and
Galtung (2001) remind us this is the list of countries that USA has
been at war with and/or bombed since 1945: China (1945–46, 1950–
1953), Korea (1950–1953), Guatemala (1954, 1960, 1967–1969),
Indonesia (1958), Cuba (1959–1961), the Belgian Congo (1964), Peru
(1965), Laos (1964–73), Vietnam (1961–1973), Cambodia (1969–
1970), Grenada (1983), Lebanon–Syria (1983–84), Libya (1986), El
Salvador (1980s), Nicaragua (1980s), Iran (1987), Panama (1989),
Iraq (1991–), Kuwait (1991), Somalia (1993), Bosnia (1995), Sudan
(1998), Yugoslavia (1999), Afghanistan (2001). Galtung (2001) also
recalls William Blum’s Rogue State: A Guide to the World’s Only
Superpower which describes in detail “Global Interventions from
93
1945” and gives list of 67 such interventions. The list includes nonmilitary interventions and much indirect, US supported violence.
These include assassinations, attempted or successful, of leaders
including heads of state (tried in 35 cases), assistance in torture (in
11 countries), and interference with a democratic election processes
(a list of 23 countries). Galtung (2001) then concludes that US
interventions from 1945 account for 35 (assassinations) + 11 (torture)
+ 25 (bombings) + 67 (global interventions) + 23 (perverting
elections) equaling for total of 161 cases of political violence.
While the USA represents only 5 per cent of the worlds population
it spends 280 billion dollars per year on its military operation (well
over five times the amount now spent by Russia, the second highest
single-country spender) (Sivard, 1996: 21, 40). USA also sustains the
largest number of foreign military bases. It continues to be the largest
military spender in the world, accounting for 41 percent of global
defense outlays in 1995 (Sivard, 1996:40). In addition, since the
Persian Gulf war, the USA has become the world’s top arms exporter,
well exceeding “the total arms exports of all 52 other exporting
countries combined” (Sivard, 1996:41).
Directing everyone else’s futures towards this particular model
of statesmanship is neither feasible nor desirable. Neo-liberal and
capitalist patriarchy project for the future, guided by the hegemonic
imperialism of the USA government, is therefore unsustainable and
dangerous. Therefore, different, including non-patriarchal futures
need to be imagined and developed.
But so far that has not been the case with two most obvious
scenarios for the immediate, post-terror future. As Inayatullah
(2001) argued in the aftermath of September 11th, these are ‘Fortress
USA/OECD’ and ‘Cowboy War - Vengeance Forever’. In the Fortress
scenario, OECD nations close the gates to outsiders, focus on national
security concerns, and employ increased surveillance technologies.
The nationalist discourse is secured. The Islamic world strengthens
its feudal structure, becoming even more mullahist. In the “Cowboy
War – Vengeance Forever” attacks and counter attacks begin the slow
but inexorable drift to fascism – the clash of civilizations becomes
a truism. Both these scenarios epitomize patriarchy by depending
on dominator narrative and by excluding women’s perspectives and
94
ways of knowing. Both depend on strong military, on domination,
force and strong masculinist engagement. The fortress scenario as
a desired future cannot succeed if you – the leaders of the state and
citizens - develop any sign of ‘weakness’ or empathy towards the
other. It depends on othering, on categorizing people into us and
them. The long-term success of fortress scenario will largely depend
on the magnitude of pressures from outside rather then measures
taken from inside. Unfortunately to those that do not believe in
‘sharing’, the future might became more and more problematic. As
Udayakumar writes, in the future where “two-thirds are poor and
deprived of basics and promise, there will not be any peace and
security” (Udayakumar, 1995: 47). According to him, the safety of the
rich (and poor in rich countries) relies on justice for the (world’s) poor
as much as the well-being of the poor demands on the cooperation of
the rich (Udayakumar, 1995: 347).
Vengeance Forever is also a scenario that will not help global
security much. The stability created by (im)balance of power will
only be temporary, until the next challenge. This scenario depends
on the further militarisation of all, including ‘developed’ societies.
In turn, militarisation has always brought disastrous consequences
for women. The Vengeance Forever scenario will see the spill over
of general anxieties which will result in an increase of violence
against women, children, nature. The brutalizing effects of war and
militarisation on women (and men) have been well documented.
If the “Vengeance Forever” scenario materializes, women will
increasingly be seen as birthing machines, a permanent reserve
labor force, menders of men’s physical and psychological wounds,
and so on. Militaristic and war-oriented societies usually see women
mostly in terms of ability to give birth to future warriors, or in
terms of support they provide at the ‘home front’. Both the Fortress
and Vengeance Forever scenario represent the extension of Global
Patriarchy, further enforcing rather than challenging its dominator
elements. The enforcement of the Global Patriarchy scenario is
problematic because it will help put women’s liberation on permanent
hold, as there will always be more important causes to work towards.
It will also put women’s priorities at the furthest end and place stress
to the maximum on education, health-care, parenting and family life
95
in general. As these priorities are also important not only to women
but also to everybody, Global Patriarchy scenario will therefore help
further deteriorate rather then improve living conditions for most
people.
Terrestrial Futures
The alternatives to previously described dominating futures
images are far stretched but it is precisely their long-term orientation
that gives them legitimacy. A globalized world is increasingly
making short-term solutions problematic. Short-term solutions
are, of course, necessary, and day-to-day actions are the only ones
that in fact could be taken. But hourly and daily actions have to be
informed by what are their most likely consequences, tomorrow and
the year after. The likely consequences of violence and wars are well
documented and they rarely bring much good. This is why the belief
that there is only one choice to be made: between violence and non-violence, is inaccurate. In fact, violence should be seen as no choice
at all, and various non-violent approaches debated and considered.
That means that various non-violent strategies for creation of world
security are necessary, not just one. While a case can be made for
the legitimate use of force by some international security/police
force, this can only be done in a context where such force is truly
international rather then simply serving the needs of the strongest
and most powerful. Resorting to physical force as a defense strategy
should also, of course, be the very last option. But the problem with
this is that once it is accepted that violence is justified in „some cases“
and „only as a last resort“ it almost always gets stretched to include
„most cases“ and inevitably becomes either a first or a second resort!
Therefore, violence should not be considered to be an option, but
rather, implemented extremely rarely, and only in a situation when
it certainly prevents a concrete act of direct violence that is evidently
about to be committed. As Johan Galtung (2001) argues, “the choice
of discourse matters”. This is because:
Discourse and the course of action influence each other, the discourse
serving as action directive, and as rationalization of the actions taken.
(Galtung, 2001)
96
The particular vision for the future also matters, because of its
power to influence actions taken today.
Vision
The alternative image of the future that I evoke here is that of an
independent and sustainable but yet interconnected, interdependent
and interrelated world (e.g. Boulding). Ideas of the planet as a single
place can be traced back many centuries (Scholte, 2000:62) but have
especially increased in popularity over the last several decades.
The focus here is on centrality of human relatedness, complex interrelations within a society that are all further fundamentally
embedded in ecological relationships. The image of ecologically and
economically sustainable future also compels us to take seriously the
interests of the non-human community and future generations of
people and other living beings.
According to Reardon (1993:149) conceptions of global security
and of a world at peace should incorporate four basic visions:
(1) “The birthright vision” images a world in which the basic human
needs of the Earth’s people are met; (2) “the vision of women as equal
partners” centers on the full equality of women and men in the public
and the private spheres; (3) “the transcendence of violence vision” projects a world free of war and the physical abuse of women; and (4) “the
vision of an ecological community” perceives a world built on common interests and sharing, and respect and care for planet Earth.
It is not only a different vision for the future but also a different
view of time that needs to underline alternative strategies. By expanding our sense of time and history, argues Boulding (1990), we
can develop a better understanding of where we are now and where
we should be going. This expansion means thinking about ‘now’ in
terms of ‘200 years present’, present that is not only defined as a fleeting
moment but that rather incorporates five generations before and after
us. Many INGO’s (International Nongovernmental Organizations)
already incorporated such expanded sense of time and history,
continues Boulding (1990). Because of their transnational identities
they are “able to hold the world public interest above national interest
in ways that neither the nation-states nor even the UN itself can do”
97
(Boulding, 1990:53). Not surprisingly, INGOs operate with longer-term horizons than nation states which influences “a better historical
memory for issues …substantial expertise on pressing global
problems … and provide opportunities for action as an antidote to
despair” (Boulding, 1990:53-54). Globalized, interconnected and
ecologically unified world can no longer afford ad-hoc strategies
based on individual interests of nation states.
What is required most of all is careful balancing of national,
regional and religious identities with terrestrial one. In more
concrete terms, building of terrestrial futures includes the work on
Global Ethics, Earth Charter, global governance and strengthening
of local communities, creating not only Gaia of civilizations but also
a Gaia of balanced localities in interconnected and interrelated world
(Boulding, 1990). The “Terrestrial future” scenario is impossible
without some sort of economic justice, Hazel Henderson’s ‘win-win world’, and the existence of multiple economies versus one
dominant such as in global capitalism. The definition of progress as
movement towards open-market democracies presents the attempt
of universalizing the particular historical experience and imposing it
onto the others. Current, male-dominated formal economy is based
on both the exploitation of women’s productive and reproductive
labor as well as on degradation of the planet (Hazel Henderson,
1991). Economic globalization is forcing societies to universally
adopt a system which is basically unsustainable as well as based on
global injustices. Ideologies that promote economic globalization
also present the example of binary thinking in terms of open-market
democracies equation with progress and everything else with either
stagnation or regress. But in a highly diverse world multiple strategies
towards variously defined and seen ‘progress’ and ‘development’
are much more realistic. Alternatives to consumerism and global
‘Casino’ capitalism are already currently developed everywhere,
from individual actions to local self-sustaining communities, to
global ‘fair-trade’ movements. These should be further encouraged
and supported, especially when they focus on more sustainable and
life oriented economic practices. Economical rationales have so
far significantly supported militarisation and direct state as well as
98
structural violence. It is about the time that economical rationales
start exclusively supporting peace, justice, security and life.
The Terrestrial futures scenario also requires gender justice
and balance, as in Boulding’s gentle, androgynous society or Eisler’s
partnership society/gylany. Boulding’s (1977:230) ‘gentle society’
demands dialogic teaching-learning process between women and
men that will enhance the human potentials of both. This is to be
achieved by:
… institutionalizing opportunities for the education, training, and
participation of women in every sector of society at every level of decision-making in every dimension of human activity, and extending to
men the procreation-oriented education we now direct exclusively to
women. (Boulding, 1977:230)
For Eisler (1987, 1996, 2001), in this nuclear/electronic/biochemical age, transformation towards a partnership society is
absolutely crucial for the survival of our species. Eisler (2001)
convincingly argues that the real challenge in front of us is not in
terms of old categories such as left versus right or communism versus
capitalism but between partnership and dominator alternatives for
human relations. Which means that the real dilemma is not whether
we should give our allegiance to the “American way of life” or to those
that are currently disadvantaged by the system. The real dilemma is
how to address dominator elements in all our societies, communities
and within ourselves. It is therefore not Islam and Christianity (nor
‘the West’) that are the enemy per se, but dominator elements within
both. Elise Boulding (1998) further supports such perspective by
maintaining that:
Each society contains in itself resources that can help to shift the balance from a preoccupation with violence toward peaceful problem-solving behavior. These include a perennial, utopian longing for peace, both secular and faith-based peace movements, environmental and
alternative-development movements, and women’s culture.
This implies that ‘the blame’ for each and every conflict is not
necessarily and automatically projected and allocated onto the other.
The main action to be taken is towards reduction of violence whenever
it takes place, whether in our own societies, our own families or in our
minds (desire for retaliation and revenge). When it comes to societies
99
that are in some ways ‘foreign’ to us or we are ‘foreign’ to them, the
main strategy should be the offer of support for peace-building,
peace-making and peacekeeping strategies. The most important point
here is that such support should not be provided in terms of external
expertise but by utilizing and supporting local initiatives. The main
impetus for a support is both in pure altruism and idealism but also
in pragmatism and the realization that expending localized peace
initiatives is the necessary step towards achieving ‘one planetary zone
of peace’ (Boulding, 1998).
The move toward terrestrial futures is also the move towards
better recognition of the demands of local communities. No
sustainable global society, information or otherwise, can exist
without economic and gender justice. Until we move towards the
futures in which women’s strength in their local environments are
followed by the strength of local environments themselves as equal
partners within the regional and world system, feminine energies
will continue to be suppressed and the symbols/parts of world and
other centralized systems attacked. Another important requirement
is the respect for all our differences. As long as the needs for cultural
identity and desire for autonomy are not respected, minorities will
be threatened by any global vision that is exclusionary. In turn, they
will resist by creating essentialist, primordial identities that are also
exclusive, and maintain a picture of a polarized world that is too
simplistic. As long as the global vision of the future remain exclusive
of our many differences and represent the desired of dominant social
groups as the only way forward, the marginal groups will continue
to resist. They will resist any attempts to unify into the One as long
as the One refuses to embraces the Other by loving Many. As Seyla
Benhabib (1992) argues, we need to move towards a more concrete
and actualized version of universalism, that proceeds more from the
ground up, and:
… does not deny our embodied and embedded identity, but aims at
developing moral attitudes and encouraging political transformations
that can yield a point of view acceptable to all. Universality is not the
ideal consensus of fictitiously defined selves, but the concrete process
in politics and morals of the struggle of concrete, embodied selves...
100
This “interactive universalism” is significantly different to
“substitutionalist” universalism of which liberalism provides one good
example. While the starting point for substitutionalist universalism
is expansion of a particular body of rights that has, in fact, been
historically enjoyed by only a privileged minority, the starting point
for an interactive universalism is in a concrete recognition of our
differences (Moynagh, 1997). Interactive universalism therefore bases
its moral claims not on some abstract categories but on a commonality
among all, while simultaneously acknowledging unique situations of
diverse social groups (Moynagh, 1997). One such commonality is the
existence of a ‘holy peace culture’ (Boulding, 1998) and secular peace
movements among most, if not all, historical and present societies.
Peace culture rather then ‘holy war culture’ and ‘warism’, is the place
where ‘creative balance among bonding, community closeness, and
the need for separate spaces’ is maintained (Boulding, 1998).
Some desired events could be understood as both the future
vision and a list of measures/strategies needed to achieve a world at
peace. This is the case with desiring a world without weapons, general
disarmament, expansion of nuclear-free zones, prohibiting the
making and use of nuclear and biological weapons and destruction
of all existing stocks, stopping of nuclear tests and setting up of
international control for all these measures (Reardon, 1993; Brock-Utne, 1985; Boulding, 1990). Or, the prevention of arms-trade, non-cooperation with existing military security order, replacement of
national armed forces with nonviolent civilian defense forces trained
in passive resistance and the defense, general reduction of national
armed forces and their replacement by mediation forces and United
Nations standing peacekeeping (Boulding, 1990).
Strategies
Practical interventions and strategies are predominately needed
in four main areas: definitional/conceptual, social/cultural and economic.
Conceptual and theoretical strategies work on redefining the
way the events are understood and explained. Recalling divisions,
creating abstract categories of ‘enemies’, and then embodying them in
a particular group or person are problematized. This is because such
101
conceptualizing does not enhance communication but only creates
circles of revenge and retaliation. Rather, the main focus ought to be
on understanding exactly ‘who’ and exactly ‘why’ did such horrific
acts of violence. The analysis of the technicalities of the attack would
be equally important but not the only discourse used. There would
be refusal to categorize some people as quintessentially evil, although
there would be a demand that they answer about their evil actions
and behaviors. If terrorism is basically about ‘lawlessness’, arbitrary
use of military might needs to be prevented, because it only confirms
that ‘the might is right’ and that ‘violence is the only language that
they understand’. The focus should rather be on bringing those
responsible for criminal actions to the International Justice Court,
which would have its quarters in several locations in various world
regions. Civilizational and cultural differences would not have equally
strong ground in discounting courts and justice processes themselves
if they were seen as fair and balanced. Certainly, Islamic countries
are not incapable of enforcing ‘the rule of law’. In circumstances
where atrocity is allegedly made ‘in the name of Islam’ it should be
Islamic cultures and societies that could most successfully address
fundamentalists ‘cultures of war’ that steam from their own tradition
as well as be more successful in bringing the perpetrators to justice.
International Courts based in various regions of the world would
enhance ‘holy peace’ culture from within which would be seen as less
threatening for the people of the region. Fundamentalists doctrines
would therefore loose some of their raison’s d’être, some of the appeal
that streams from addressing genuine inequalities and grievances.
The conceptual shift would also include refocusing from powerover in the direction of power-for, power-to, power-with, powerwithin and power-toward. This means a shift from coercive power
to the approach that focuses on empowerment, on enabling power
to create positive change. It also means questioning both the validity
but also the efficacy of power-over as ‘the mechanism for organizing
world politics or solving world problems’ (Peterson and Runyan,
1999:216). This redefinition is crucial because, as Peterson and
Runyan (1999:216) explain:
If this model is used, world order looks less like a pyramid, where few are
on the top and many are on the bottom, and more like a rotating circle in
102
which no one is always at the top and no one is always at the bottom. Instead, all participate in complex webs of interdependence. Interests, rather than being defined in opposition to each other, are developed through relationships with others. Conflicts are resolved not by force or its
threat but in nonviolent interaction and mutual learning.
Another conceptual shift is from ‘reactive to relational autonomy’.
When players in the world politics are seen in terms of ‘reactive
autonomy’ (values independence and order, promotes separateness
and independence that is a reaction against others, assumes that
cooperative relations are virtually impossible without coercion)
expectations of hostile and competitive behavior are reproduced.
(Peterson and Runyan, 1999). This in turn generates uncooperative
and defensive responses. On the other hand, relational autonomy
values interdependence and justice, basing identity within the context
of relationships rather than in opposition to them. It also assumes
that cooperation typifies human relations when they are relatively
equal and that cooperation is destroyed in the presence of inequality
and coercion (Hirschmann, 1989, Sylvester, 1993, Peterson and
Runyan, 1999). Seeing the world in terms of its interconnectedness
implies a commitment towards equality, as an obligation. So far, the
commitment to international conventions and institutions has been
on voluntary basis only and too often seen as some sort of ‘harassment’
to individualized and individualistic sovereign states. Terrorists, for
their part, also obviously define power as power-over that is based
on reactive autonomy, with the main goal of reaching the top of the
pyramid rather then questioning the structure that reproduces such
hierarchies.
Underlining views on reactive vs. relational autonomy are
different understandings of conflicts and consequently how are
conflicts to be resolved. For example, conflicts are usually presented
in terms of human nature seen in negative terms (competition,
capacity for aggression and violence). According to Eisler (2000) such
a presentation streams from the dominator cultural paradigm, which
represents only part of the picture of what it means to be human.
Both the capacity for violence and capacity for peace are evolutionary
features of human ‘nature’. The dominator discourse represents only
negative aspects of human nature as ‘realistic’, forgetting about equally
103
valid positive human characteristics such as capacity for sharing,
altruism, non-violence, peaceful conflict resolution, cooperation,
caring, negotiation and communication. (Eisler, 2000). More genderbalanced narratives on evolution and history provide examples of not
only warfare but also of long periods of peace (Eisler, 2000, Boulding,
1990).
Other fundamental concepts, such as sovereignty and strength are
also defined differently if we step away from dominant worldview. For
example, an ecological perspective sees the sovereignty of the Earth
as preceding and still superseding human sovereignties (Patricia
Mische, 1989). This means that the sovereignty to nation states needs
to be balanced with subnational and supranational entities – both with
lived local communities and the world as a whole. The nation-state is
then simultaneously ‘too big and too small’ to effectively co-ordinate
effective responses that would address direct and structural violence.
But in other ways it is also ‘just right’ because actions are necessary
at all and the every level of human organization. The redefinition
of what constitutes strength prevents current seesaw of one-sided
ultimatums and shortsighted stubbornness as a response. Because, to
be willing to negotiate with the opponents would not be seen as the
sight of weakness but rather as that of strength. This would also be the
case with attempts to reconcile, continuously communicate, provide
concessions, cooperate and accept mediation. Unfortunately, current
diplomacy is based predominantly on the strength of weapons
which dictates terms of engagement, priorities and issues rather then
on true desire to resolve grievances to common satisfaction of all
stakeholders and parties involved.
Of course, when security is understood in terms of both direct
violence, such as war, as well as the structural violence, it is believed
that actions need to be taken not only in the realm of the ‘political’
but also in the realm of social and economical. As authors such as Jan
Jindy Pettman (1996) have shown security from women’s perspective
is more likely to be defined as security of employment, education,
health and security from domestic violence rather then in terms of a
protection from an external threat to a nation-state. Therefore, global
security is also to be defined differently. It is only logical that this means
neither acquiring huge arsenals of weapons of mass-destruction nor
104
their frequent use. But the hegemony of patriarchal discourse assures
that these alternative readings are rarely taken seriously.
Social and economic strategies require radical transformation
and restructuring of societies and economies. This means working
towards the objectives of equality, development and peace by
improving employment, health and education (The Beijing Platform
for Action, The Fourth World Conference on Women, Beijing, in
Peterson, Runyan, 1999:218). Approximately 3,000 deaths from
terrorist attack on Unites States are 3,000 deaths too many. But so are
estimated 24,000 deaths of people who died of hunger on the same
day, 6,000 children killed by diarrhea and 2,700 children killed by
measles on the 11 September 2001 (New Internationalist, 2001:18-19). If we become aware that the number of malnourished children
in developing countries is about 149 million, the number of women
who die each year of pregnancy and childbirth about 500,000
and number of illiterate adults 875 million it is clear that where
priorities should be. Preventing terrorism by policing is crucial but
so is ‘the holy war’ against injustice, structural and cultural violence,
poverty. These problems are, as is terrorism, global problems. The
understanding of ‘security’ predominately in terms of national security
or the security of the state is becoming obsolete by the day. Although
the USA did not in any way ‘deserve’ the attacks that occurred on
the 11th September, we should still become aware that all violence
(in the international, national or family realms) is interconnected
(Tickner, 1993:58). Which means that there is an intimate connection
between both direct, structural and cultural violence, as well as
domestic and international violence. Thus, any serious attempt to
end war must involve significant alterations in local, national, and
global hierarchies (Peterson and Runyan, 1999:228). This includes
addressing sexism, racism, classism, heterosexism, and gendered
nationalism which have all been vital to sustaining militarism and
the ‘us’ and ‘them’ mentality that goes along with it (Peterson and
Runyan, 1999:228),
One of the most important strategy, connected to socioeconomic trasformations is demilitarization. Availability of weapons
may not be sufficient factor for war and terrorism but certainly it
is necessary. Particular cultural cognitive maps determine how are
105
technologies to be used. Still, the general production, availability
and the trade of weapons directly support various wars as well as
terrorism. Unfortunately, the direction taken after 11th September
has been further militarisation, because the new ‘reasons’ for further
militarisation have been activated. The logical response should
instead had been redirection of resources from the military towards
civilian needs and requirements. This would include a redirection
of resources towards development of international courts system,
towards initiatives that work on inter-cultural understandings,
communication and alliances. The overall problem of course is that
the patriarchal worldview determines that life-taking activities are
better funded than life-giving ones. For example, worldwide, over
half the nations of the world still provide higher budgets for the
military than for their countries’ health needs. In the USA alone,
the Pentagon received $17 billion more than it requested in both
1996 and 1997 (“The Ohio story”, quoted in Peterson and Runyan,
1999:125). The awaited ‘peace dividend’ after the end of the cold war
has not materialized because 6 years later the Pentagon in the USA
still receives 5 times what is spend on education, housing, job training
and the environment combined (“The Ohio Story”, in Peterson and
Runyan, 1999:120).
Demands for de-militarisation are underlined by the more
acute awareness that peace is not a state but a process. The focus is
on peace-building, peace-making and peace-keeping, contesting the
belief that peace is “a kind of condition or state which is achieved or
simply occurs” (Boudling, 1990:141). Or as something that happens
only after the military intervention is over. The awareness that “peace
never exists as a condition, only as a process” (Boulding, 1990:146)
means that military involvement – or ‘doing war’–is seen as directly
opposite from ‘doing peace’, that is, from various peace-making
activities. The patriarchal worldview implies that waging wars is
sometimes necessary to maintain the peace. Alternative perspectives
to this worldview imply that peace cannot be defined only as the
absence of war and that both direct and structural forms of violence
need to be addressed. Therefore, peace does not merely depends on
the absence of war, but rather on constant efforts to achieve equality
of rights, equal participation in decision making processes and equal
106
participation in distribution of the resources that sustain society
(Borelli in Brock-Utne, 1989:2). In that sense, peace either happens
now, as well as yesterday and tomorrow, or it does not. Its temporal
and geographical locations almost entirely depend on peace activities
and result from active practicing of peace promoting activities.
‘Doing war’ is, therefore, not a necessary condition for achieving
reconciliation, but directly opposite condition that can best be defined
as the absence of peace, and peace promoting activities.
The list of previously mentioned strategies is by no means
exclusive, but it is an example of how different visions for the future
as well as a different worldview bring different understanding of
how conflicts are to be understood and resolved. Current and
traditional means of resolving conflicts have resulted in a well-documented violent history. If future histories are to be changed,
traditional, neo-liberal, ‘realists’ and patriarchal discourses, with
their trademark short-term orientation, need to be abandoned. They
could be replaced with alternatives that provide an expanded sense
of time and long-term orientation as well as a more balanced views
on war/violence, human nature, history, conflict, power, sovereignty,
security, strength, identity, peace and future. This means that it is
those alternatives that are, in effect, more ‘pragmatic’, ‘realistic’ and
viable. The emerging global order requires constant negotiations
and building of alliances between all our diversities. It requires
global justice and fairness rather then the ‘might is right’ approach
currently practiced by individualistically oriented and self-centered
nation states. In our globalized, ‘compressed’, ‘hyperreal’ and ‘hybrid’
world the alternatives that aim to develop both unified and diversified
terrestrial futures have not become less, but rather more urgently
needed and necessary. Consequently, they could potentially be one
important path that can be taken in order to, epistemologically and
strategically, support the efforts and struggles toward global peace
and global security.
107
REFERENCES:
Ackerman, Peter and DuVall, Jack (2000) A Force More Powerful:
A Century of Nonviolent Conflict, St. Martin’s Press, New York.
Bell, Wendell (2000), “New Futures and the Eternal Struggle between
Good and Evil”, New Futures: Transformations in Education, Culture
and Technology, Proceedings from the International Conference on
New Futures, Tamkang University, Taipei, Taiwan.
Benhabib, Seyla (1992) Situating the self: Gender, community and postmodernism in contemporary ethics. New York, Routledge.
Boulding, Elise (1990) Building a Global Civic Culture: Education for an
Interdependent World, Syracuse University Press, Syracuse.
Boulding Elise (1998) “Peace culture; the problem of managing human
difference”, Cross Currents, Winter 1998, v48, n4.
Brock-Utne, Birgit (1985) Educating for Peace: A Feminist Perspective,
Pergamon Press, New York.
Burchill, Scott and Linklater, Andrew (1996) Theories of International
Relations, St. Martin’s Press, New York.
Cooke, Miriam and Wollacott, Angela eds. (1993) Gendering War Talk,
Princeton: Princeton University Press.
DuVall, Jack (2001), http://worldsbiggesthug.dingojunction.com/inspirational.htm
Enloe, Cynthia (1993) The Morning After: Secular Politics at the End of
the Cold War, Berkeley: University of California Press.
Eisler, Riane (2000), Tomorrow’s Children, Westview Press, Boulder, Colorado.
Fukuyama, Francis (1992) The End of History and the Last Man, Penguin,
London.
Galtung, Johan (2001), “September 11 2001: diagnosis, prognosis,
therapy”, http://www.transcend.org/
Grant, Rebecca and Newland, Kathleen, eds. (1991) Gender and International Relations, Open University Press, Milton Keynes.
Henderson, Hazel,(1991) Building a Win-Win World: Life Beyond Global
Economic Warfare, Berrett-Koehler Publishers, San Francisco.
Henderson, Hazel (1999) Beyond Globalization: Shaping a Sustainable
Global Economy, Kumarian Press, West Hartford, Connecticut.
108
Hirschmann, Nancy (1989) “Freedom, Recognition, and Obligation: A
Feminist Approach to Political Theory”, American Political Science
Review, 83 (1989): 1227-1244.
Inayatullah, Sohail (2001) World Futures After the Terror. www.ru.org.
A short version has appeared in The Futurist. Vol. No. 2001. A full
version is to appear in Development (forthcoming 2002).
Mische, Patricia (1989) “Ecological Security and the Need to Reconceptualize Sovereignty”, Alternatives 14 (1989).
Moynagh (1997) “A politics of enlarged mentality: Hannah Arendt,
citizenship responsibility, and feminism”, Hypatia, Fall 1997, v. 12, n. 4.
New Internationalist, November, 2001.
Oberg, Jan (2001) TFF PeaceBrowser bulletin, 18th November, 2001,
[email protected]
Paterson, Matthew (1996) “Green Politics”, in Burchill, S. and Linklater,
A. Theories of International Relations, St. Martin’s Press, New York,
1996, pp 252-275.
Pettman, Jan Jindy (1996) Worlding Women: A Feminist International
Politics, London: Routledge.
Peterson, V. Spike and Runyan, Anne Sisson (1999) Global Gender Issues,
Westview Press, Boulder, Colorado.
Reardon, Betty (1993) Women and Peace: Feminist Visions of Global
Security, State University of New York Press, Albany.
Roy, Arundhati (2001), “Why America Must Stop The War Now”,
Guardian Unlimited, Tuesday October 23, 2001. http://www.
guardian.co.uk/Archive/Article/0,4273,4283081,00.html
Scholte, Jan Aart (2000), Globalization: A Critical Introduction, London:
Macmillan Press.
Sivard, Ruth Leger (1996) World Military and Social Expenditures, World
Priorities, Washington, DC.
Sylvester, Christine (1993) “Feminists and Realists View Autonomy
and Obligation in International Relations”, in Peterson, V. Spike,
ed. Gendered States: Feminist (Re)Visions of International Relations
Theory, Lynne Rienner Publishers, Boulder, Colorado.
“The Ohio Story”, National Priorities Project, America-at-a-glance
Series, 1, 1997:3, in Peterson, V Spike and Runyan, Anne Sisson
Global Gender Issues, Westview Press, Boulder, Colorado.
Tickner, Ann (1993) Gender in International Relations, New York.
Columbia University Press.
109
True, Jacqui (1996) “Feminism” in Burchill, S. and Linklater, A. Theories
of International Relations, St. Martin’s Press, New York, 1996, (pp.
210-252).
Turpin, Jennifer and Lorentzen, Lois Ann eds. (1996) The Gendered
World Order, New York: Routledge.
Udayakumar, S. P. (1995) “The Futures of Poor”, Futures 30 (8):
815-353.
Warism is understood as the view, a cultural predisposition, that war
is both morally justifiable in principle and often morally justified in
fact (Cady, 1989). Alternatively, ‘warists’ or ‘war realists’ consider
morality to be irrelevant, inapplicable, or ineffective in relation to
war (Cady, 1989) Source: Metafuture.org http://www.metafuture.org/
articlesbycolleagues/Ivana_Milojevic_-_Gender_peace...4/14/2006
*
110
Ivana Milojevic, Sunshine Coast University Australia;
E-mail: [email protected]
OD 1915. DO REZOLUCIJE 1325:
ŽENE U ORGANIZACIJI ZA MIR
Felisiti Hil*
Privremeno možemo da budemo etiketirane kao “izdajnice” ali će istorija
prepoznati centralnu ulogu žena braniteljki ljudskih prava u izgradnji
zdravih društava... Koje mi to vrednosti izdajemo kada govorimo o zločinima koje su u naše ime počinile naše vlade? Sigurno ne vrednosti koje su
zagarantovane svakim od naših ustava – vrednosti koje naše vlade i vojske
tako često gaze. Pre nego “izdajnice”, mi smo čuvarke tih vrednosti.
Marieme Helie Lucas, Žene koje žive pod muslimanskim zakonima1
Aprila 1915. Prvi svetski rat je već godinu dana besneo Evropom.
Konačno, ostaviće 8.500.000 ubijenih vojnika za sobom, 5.500
dnevno,2 85% od svih njegovih žrtava. Mnogi Evropljani su već bili
oguglali na razaranja. Verovali su, kako su im njihove vođe govorili,
da će borbe uskoro prestati; trebalo je samo da sačekaju. Ali za 1.150
žena, pripadnica 12 nacija i hiljade njihovih pristalica širom sveta, bilo
je dosta. Sakupile su se u Hagu i sazvale Prvi međunarodni kongres
žena (ICW). Njihov revolucionarni akcioni plan nije se zaustavio
na pozivima za kraj rata i opšte razoružanje. Zahtevao je jednakost
između žena i muškaraca i među narodima, i stvaranje nepristrasne
organizacije za posredovanje u sporovima među zemljama. Pošto
je ICW objavio svoje ambiciozne ciljeve, 30 delegatkinja je krenulo
na put po evropskim prestonicama da izvrši pritisak na vlade za
njihovo angažovanje. Šefovi država od Engleske do Berlina primili
su ovu prvu međunarodnu žensku mirovnu misiju. U isto vreme sa
1
2
Marieme Heli Lukas, Uvod, “Javno saslušanje o zločinima protiv žena u savremenim
ratovima i konfliktima: Kompilacija svedočenja”, 11. 12. 2000, objavio Ženski odbor za
jednakost polova.
University of Oxford http:/info.oc.ac.uk/departments/humanities/rose/battle.html
111
Džejn Adams (Jane Adams), novoizabrana predsednica ICW, sa-stala
sa predsednikom SAD Vudrouom Vilsonom (Woodrow Wilson).
Ponudila mu je 9 od njegovih 14 tačaka koje su formulisale kraj rata
i 1920. stvorila Ligu Naroda koja je prethodnica Ujedinjenih nacija.
Adamsova je i dalje predvodila organizaciju koju je osnovao Kongres,
Međunarodnu žensku Ligu za mir i slobodu, i za svoje pregalaštvo je
1931. dobila Nobelovu nagradu za mir.
Svet i ratovi su se promenili. Kao što je ambasador Velike Britanije
Grinstok (Greenstock) rekao na Savetu bezbednosti u julu 2000.,
“Konflikti su se promenili pa i mi moramo da se promenimo.” Danas
90% žrtava rata jesu civili, prvenstveno žene i deca. Pa ipak veliki
broj šefova država ignoriše ulogu žena u izgradnji mira. U današnje
vreme su ženske mirovne misije retko kad pozdravljene fanfarama i
uz poštovanje kojima su šefovi država dočekivali delegatkinje ICW-a.
Ali ova indiferentnost nije sprečila žene da se organizuju u borbi
za mir. One su tu i njihov angažman je isto toliko bitan kao što je
to nekada bio rad ICW-a. Tokom našeg putovanja – zemlje Mano
Rivera, Bliski istok, regija Velikih Jezera u Africi, po Latinskoj
Americi, Istočnom Timoru, Kambodži i Balkanu – srele smo hrabre
i neumorne žene sa istim konceptom mira koji uliva snagu. Njihova
vizija se zasniva na poštovanju dostojanstva svih individua bez obzira
na ekonomsko, nacionalno i etničko poreklo. Njihovo ubeđenje je da
je istinski i trajni mir moguć i da je neraskidivo vezan za jednakost
između žena i muškaraca – što je premisa kojoj je Savet bezbednosti
Ujedinjenih nacija 2000. godine3 samo dao politički legitimitet. Gde
god išle, bile smo inspirisane ženama koje su se nepokolebljivo borile
za mir, usred velikog nasilja, bez sredstava, bez sigurnosti ili pristupa
onima koji donose odluke.
Mirovni rad ima mnogo aspekata
Angažman žena u borbi za mir specifičan je ali teško da je jednoobrazan. Varira od čisto političkog, kao što je skupljanje potpisa
za peticije, organizovanje demonstracija, kampanja i istraživanja,
do “socijalnog rada” koji žrtvama rata obezbeđuje usluge lečenja i
3
112
SB izjava za štampu SC/6816, 08.03.2000.
oporavka. Veliki broj žena sa kojima smo pričale stvara političke
alternative i ima nove vizije o tome kako bi mogla da se obezbedi
sigurnost. Njihove informacije, analize i pravovremena upozorenja
na opasnost su gotovo proročanske, mada se ne uvažavaju uvek. Sreli
smo druge žene čiji se mirovni rad sastoji u prihvatanju siročića od
preminulih komšija, prijatelja ili članova porodice. Ženski mirovni
rad se pojavljuje i u verskim zajednicama. Za Rut, ženu koju smo
upoznali u Sjera Leoneu, mirovni rad je značio da se pomogne deci
vojnicima da se reintegrišu u svoje zajednice nakon što su priznali
počinjena zverstva. Za Lan iz Kambodže je značio obnavljanje
prijateljstava i ponovnu izgradnju kuća razrušenih u ratu. U Albaniji
su žene učestvovale u nastojanjima da se iz zajednica ukloni oružje. U
Bosni su obezbedile mobilne ginekološke klinike za žene koje su bile
silovane ili napadnute a nikada posle toga nisu išle kod doktora ili
savetnika. Čule smo priče žena iz Kolumbije koje su rizikovale živote
hodajući ulicama u borbi za mir ili obavljale posao uprkos pretnjama
od vojnih ili paravojnih grupa.
Aktivistički rad – rad na terenu – rad u bazi
U mnogim zemljama koje smo posetile mirovni rad žena se
prvenstveno odvija u okviru porodičnih uloga: majke, supruge, kćerke
i sestre. Ipak, žene su odolele pokušajima vlade i političkih partija da
ih na te uloge ograniče.4 One su istakle da, na primer, iskazivanje
poštovanja i pružanje pomoći ratnim udovicama može značiti da
žene koje same vode domaćinstvo, jer su pobegle bez muža ili oca,
neće dobiti pomoć. Grupama koje odbiju da “se prilagode” često
je uskraćeno zvanično priznanje. Posledično, to im stvara teškoću
ili nemogućnost da dobiju ili stvore sredstva, ili da funkcionišu
nezavisno. Ali, ipak uspevaju da zadovolje raznoliki niz potreba.
Association of Widows of Genocide (Asocijacija udovica
genocida) iz Ruande stvorila je “strukture za obezbeđivanje psihološke, medicinske, sociološke pomoći, i oporavak od trauma. Mi stvaramo
kapacitete za žene. Borimo se za obučavanje i obrazovanje, za pravdu
4
Cynthia Cockburn, Gender, armed conlict and political violence 10. i 11.06.1999., The
World Bank, Washington, DC, http://www.worldbank.org/gen-der/events/Cockburm2doc
113
i sećanje. Udovice genocida u Ruandi suočavaju se sa socijalnom
diskriminacijom i okrivljene su za epidemiju HIV–virusom. Ali, mi
nastavljamo da živimo i da vodimo brigu o deci Ruande. Suočavamo
se sa neizvesnom situacijom. Učestvujemo u izgradnji naše nacije, u
pomirenju.”5
U Istočnom Timoru lokalne grupe žena, uz podršku međunarodnih organizacija i bilateralnih donatora, takođe ukazuju na
razarajuće posledice brutalnog konflikta. U selima i gradovima širom
zemlje žene žrtve konflikta iz perioda pre nezavisnosti su oformile
mala udruženja za uzajamnu ekonomsku i moralnu podršku.
Videle smo 15 udovica rata u Likviki, u maloj zgradi koju koriste
za održavanje programa zajednice i za prodaju rukotvorina i lokalnih
proizvoda. Duboka tuga im se pojavila na licu dok su pričale svoje
priče. Neke su izgubile muževe, neke sinove, kada ih je 5. i 6. aprila
1999. napala proindonežanska TNI milicija. Mnogo ljudi je prvo
potražilo utočište u policijskoj stanici, ali im oficiri nisu dozvolili da
tu prenoće, pa su pobegli u lokalnu crkvu. Milicija je upala unutra, na
mestu ubila nekoliko seljaka, a onda većinu muškaraca silom odvela.
Njihova tela nikad nisu pronađena. Žene su pobegle u Dili, glavni
grad, ili u planine. Ja znam ko je ubio mog muža, rekla nam je jedna
udovica; taj se krije u kampu u indonežanskom Zapadnom Timoru.
TNI, nastavila je, ima specijalne jedinice za silovanje, ubijanje,
paljenje kuća i za uklanjanje mrtvih tela.
U Bosni je žene ujedinila potreba da se podsete i opišu divljačke
zločine rata. U samoj Srebrenici jugoslovenska vojska je 1995. silom odvela oko 7.500 ljudi, uglavnom muškaraca. Od tada Majke
Srebrenice sprovode kampanju da se lociraju masovne grobnice i da se
tela ekshumiraju. One ne mogu da nastave dalje, rekla je žena, dok god
se što veći broj tela ne identifikuje i dok svet ne sazna za razmere ovih
masakara.
Žene u vladi
Ne iznenađuje činjenica da je većina aktivistkinja, naših sagovornica, pripadnica nevladinih organizacija (NVO). U razgovoru
5
114
http:www.avega.org.rw/
sa ženama iz javnog sektora uznemiravala nas je činjenica da se
veliki broj njih oseća frustriranom zbog malog prostora koji imaju
u javnom životu. Neke su sebe smatrale neefikasnim u “propalim
institucijama”; druge su rekle da je poražavajuće koliko je politički
angažman uticao na njihove lične živote, njihov integritet i fizičku
bezbednost. Uvek je teško biti među prvima u nekoj oblasti. U
njihovim zemljama one koje krče nove puteve plaćaju visoku cenu.
Rekle su nam da im je mnogo koristilo što su se srele sa ženama koje
su iskusile slične probleme – i našle rešenja. Postale smo ubeđenije
nego ikada da podrška međunarodnih organizacija žena ima ključnu
ulogu za uspeh žena kao i u vladi.
Za dve dinamične parlamentarke, Vini Bijanima (Winnie
Byanyima) iz Ugande i Pregs Gavender (Pregs Govender) iz Južne
Afrike, ulazak u vladu je predstavljao novu arenu za stremljenje ka
istim ciljevima. Kao veteranke u oslobodilačkoj borbi svoje zemlje i
pokretu žena, nastavile su da budu liderke u pokretu žena i nakon što
su bile izabrane u vladu. “Osam godina nakon što sam učestvovala
u mirovnim pregovorima u Ugandi, organizovani su prvi izbori koji
je trebalo da izgrade novi ustav”, rekla je Bijanima. Kandidovala
sam se. Moja prednost nad sedam muških kandidata bila je što sam
učestvovala u mirovnim procesima, tako da sam mogla da napišem
ustav u ime svojih birača/-ca. Muškarci su pitali, “Da li ona stvarno
može da te predstavlja?” Ali su drugi odgovarali: “Ako je mogla da
napiše mirovni proces za zemlju, zašto da ne?” “I Bijanima i Gavender
se slažu da je njihova dvostruka uloga, aktivistkinja i političarki, više
međusobno jačala jedna drugu, nego što je bila protivrečna. Obe su
insistirale da i polna podela bude jadan od faktora pri određivanju
nacionalnog budžeta, i bile su otvorene po pitanju HIV/AIDS-a
i nasilja nad ženama. Vodile su uspešnu kampanju da se u njihov
izborni sistem uvedu pozitivne akcione mere, kao što su kvote. Ono
što najviše upada u oči jeste da su jedino ove dve žene u parlamentu
glasale protiv troškova za vojsku i pograničnih upada.
Regionalne i međunarodne organizacije
Živimo u svetu granica – među klasama, etničkim grupacijama,
rasama, religijama, i mnogim drugim, definisanim ili samodefinisanim. Poslednjih godina žene su prevazišle nasilje i ogorčenost da bi
115
se razumele sa ženama “sa druge strane”. “Kada je došlo do izbijanja
nasilja u lokalnim zajednicama u indijskoj državi Gua džarat, hindu
vojnici su zaklali hiljade muslimana i često silovali žene. Ubrzo zatim
je preko hiljadu hinduskinja i muslimanki zajedno došlo u susednu
državu Radžastan da čuje svedočenje žena žrtava. “Osećale smo se kao
da smo među svojim narodom”, rekla je jedna žena koja je svedočila.
“Moja nada i vera u humanizam su se povratile. Volela bih da ima više
ovakvih susreta.” Okupljene žene su se obavezale daće učiniti sve što
je u njihovoj moći da zaustave nasilje i predložile su praktične mere
kao što je prekid naoružanja i zaustavljanje distribucije provokativne
literature – najvećeg obeležja pogroma u Guadžaratu.6
U Kolumbiji, gde je u virtuelnom civilnom ratu gerila potukla
regularnu vojsku i milicijske snage desnog krila, novi nacionalni
pokret žena protiv rata (National Mobilization of Women Against the
War) ujedinio je veliki broj organizacija. Misija poziva na direktno i
autonomno učešće žena u pregovorima i mirovnom procesu.7
Na Bliskom istoku Izraelke i Palestinke su oformile Koaliciju
žena za mir (Coalition of Women for Peace). Koalicija je juna 2002.
organizovala karavan kola i autobusa za distribuciju literature po
celom Izraelu, objašnjavajući da je 35-godišnja okupacija Zapadne
obale i Gaze onemogućavala Izraelce i Palestince da postignu bezbednost i napredak.8
Organizacija “Žene u crnom” osnovana u Izraelu 1988., postala
je model za drugačiji način organizovanja i izvan granica. “Žene u
crnom”, koje su se pojavile širom sveta, stvorile su međunarodnu
mrežu koja ima istu viziju mira. Podrška iz mreže pruža članovima
zaštitu u mnogim zemljama čije su vlade sklone agresiji koja vrlo
često prevazilazi okvire zakona.9
“Žene u crnom iz Beograda nastale su u zemlji čiji je režim
započeo rat”, rekla nam je Staša Zajović, jedna od liderki organizacije.
Pretvarajući nezadovoljstvo u javne demonstracije i činove građanske
neposlušnosti, transformisale smo etičke principe u konkretne akcije
6
7
8
9
116
Baharat Dogra, “Women Leaders Vow to Stop Spread of Guajarat Pogrom”, IPS journal,
Vol 10. 121, str. 3.
htpp:/wib.matriz.net/
htpp/www.coalitionofwomen4peace.org/
http:www.womeninblack.net/
nelojalnosti režimu. Zajedno sa mnogim drugim organizacijama žena
u ratnim zonama, izgradile smo mrežu solidarnosti kombinujući
feminizam i antimilitarizam. Stvorile smo alternativnu žensku politiku na lokalnom, regionalnom i globalnom planu, upisujući otpor
žena ratu i militarizmu u alternativnu istoriju.”10
Uvođenje ženskog odbora u postojeće institucije pretvara ženske
glasove koji su bili ignorisani, u međunarodni hor koji mora da se
čuje. Ženski odbor za pravdu među polovima je, na primer, ujedinio
široku mrežu ženskih organizacija zemalja pogođenih ratom u
uspešnu kampanju za uključivanje zločina protiv žena u Rimski statut
Međunarodnog krivičnog suda.11
“Mreže su više nego poziv na solidarnost među ženama” opazila
je Iša Difan (Isha Dyfan), aktivistkinja iz Sjera Leonea. “One su
srce strategije za postizanje jednakosti među polovima”. Formirale
smo Forum žena mnogo pre nego što je počeo rat u Sjera Leoneu
1991. Forum je ujedinio žene iz različitih grupa i podigao njihove
glasove i mišljenje do najvišeg nivoa. Naša nacionalna mreža nam
je pomogla da dostignemo regionalni i internacionalni nivo. Postale
smo deo Saveza ženskih mreža za mir regije Mano Rivera i Federacije
ženskih mirovnih mreža Afrike širom kontinenta i WILPF-a na
međunarodnom nivou. Doprinosi žena i njihove mreže postali su
centralni činilac u rešavanju konflikta u Sjera Leoneu i započinjanju
pregovora među zemljama Mano Rivera.
U pokretima šireg obima, kao što je kampanja za nuklearno
razoružanje i nastojanja da se utvrde mehanizmi za mirno rešavanje
sukoba, žene su dugo vremena imale ključnu ulogu na lokalnom i
nacionalnom nivou. Sada počinju da budu isto toliko uticajne i
na međunarodnom nivou. Mirovni kampovi samo za žene bili su
značajan element u antinuklearnim mirovnim akcijama 1980- tih.
Najpoznatiji, Grinam Komon (Greenham Common) u Engleskoj,
uspeo je da zatvori američku raketnu bazu i da vrati zemlju za javnu
upotrebu.12
10 Staša Zajović, Žene u crnom, Srbija.
11 http://www.iccwomen.org
12 http://www.web13.co.uk/greenham/Ženski mirovni kamp u Greenham Commonu nastao je 1981. kada su žene pešačile 110 milja iz Kardifa u Velsu do avio-baze SAD u protestu protiv odluke NATO-a da postavi krstareće rakete. Decembra 1982. preko 30.000
117
Na prvoj Svetskoj konferenciji žena 1975. u Meksiko Sitiju učestvovalo je 6.000 predstavnica nevladinih organizacija. Ishod je bi
UNIFEM, Fond Ujedinjenih nacija za razvoj za žene (United Nations
Development Fund for Women), koji je postao najvidljivija podrška
Ujedinjenih nacija organizacijama žena u konfliktnim situacijama
i osnovi pobornik za pitanje polova u multilateralnim mirovnim
i bezbednosnim forumima. Deset godina kasnije, Konferencija
žena u Najrobiju razvila je skup strategija za budućnost na koje se
aktivistkinje i danas pozivaju. Ove strategije su obavezivale države
članice i sistem UN da prepoznaju žene kao one koje “stvaraju politiku, donose odluke, kao planerke, saradnice i čuvateljke razvitka.“
Slogan “ženska prava su ljudska prava“ modelirao je bečku Konferenciju o ljudskim pravima 1993. Prvi put je velikom broju
žena pokret za ljudska prava poslužio kao oruđe za pozivanje na
odgovornost onih koji su počinili nasilje na osnovu polne razlike.
Otada su Amnesty International i Human Rights Watch stavili veći
akcent na povredu ženskih prava i redovno su o tome izveštavali.
Velika Konferencija žena u Pekingu 1995. sa 30.000 učesnica istakla
je potrebe žena u mnogim situacijama i posvetila jedan odeljak
konačnog dokumenta ženama i oružanim sukobima.
Konferencije ovakvog obima generisale su snagu koja je
preoblikovala perspektive kako učesnica tako i međunarodnih
institucija. U mnogim situacijama je rezultat bio nova dinamika koja
žene stavlja u isturen položaj i menja tok događaja.
“Nakon što sam dobila priliku da idem u Peking i budem sa toliko
žena, osećala sam se snažnijom kada sam se vratila na (mirovni)
sastanak“, potvrdila je Lus Mendes, članica delegacije Gvatemale.
“Segment Platforme Akcije za pregovorima mi je bio od velike
pomoći, a i stav predstavnika UN je bio drugačiji. Posle konferencije
je specijalni predstavnik generalnog sekretara Ujedinjenih nacija
zatražio sastanak i rekao, ’U redu, hajde da poboljšamo pitanje žena
u sporazumu’.“
žena se sakupilo u Grinamu da “okruži događaje u bazi“. Poslednja raketa se vratila u
SAD 1991, vazdušne snage SAD su napustile bazu 1992. Protest je zvanično okončan
septembra 2000, 19 godina nakon što je započeo. Mnogi mirovni kampovi su nastavili
tradiciju Grinama; regularni ženski mirovni kamp izvan najveće svetske elektronske
monitoring stanice u Menvithilu, Jorkšir postoji od 1988.
118
Akademska podrška
Internacionalizacija je, takođe, inspirisala sve veći broj akademskih
institucija da odvoje deo svojih znatnih sredstava mirovnim naporima
žena širom sveta. Učesnice iz zemalja u razvoju su pozvane pre svega
zbog svojih liderskih kvaliteta a ne zbog akademskih dostignuća.
Za neke institucije ovaj novi fokus predstavlja dramatični preokret.
1918. godine, zbog njene antiratne aktivnosti, Wellesley college u
Masačusetsu nije ponovo naimenovao Emil Grin Balč (Emily Green
Balch), na mesto profesorke iako je tamo radila od 1897. Ona je
kasnije dobila Nobelovu nagradu za mir. Danas je Welleley ponosan
na mirovne programe i mirovne treninge žena osmišljenih za sticanje
što boljih organizatorskih sposobnosti i efikasnije donošenje odluka.
U SAD je Univerzitet Harvard napravio projekt Žene grade mir koji
žene iz konfliktnih područja spaja u mrežu, razvija im sposobnost
i upoznaje ih sa kreatorima politike SAD-a,13 a Centar za globalno
liderstvo žena na Univerzitetu Rutgers u Nju Džersiju organizuje
obuku o međunarodnim ljudskim pravima i političkoj aktivnosti
žena i devojaka iz celog sveta.14 Univerziteti u Africi su takođe počeli
da razvijaju akademske programe obuke. Žensko odeljenje i rodne
studije pri univerzitetu Makerere organizuju međunarodne kongrese o ženskim pitanjima, obuhvatajući mir i konflikt, a afrički institut
za rad Univerziteta u Kejptaunu je razvio program za žene iz cele
Afrike, a posebno za istraživanje nasilja na osnovu polnih razlika.
Šta je ženama potrebno?
Iako se aktivistkinje ženskog pokreta susreću sa raznovrsnom
skalom tema i izazova, gde god smo bile, te žene su iskazivale neobično
slične potrebe. One mogu da se grupišu u četiri veće oblasti.
1. Ženama je potrebna sigurnost
Političkim aktivistkinjama i njihovim organizacijama u konfliktnim situacijama često je ugrožena bezbednost; mnoge su ubijene, a
mnogo više njih je oteto, pretučeno. Žene su posebno ranjive u takvim
13 http://www.womenwagingpeace.net
14 http://www.cwgl.rutgers.edu/
119
prilikama, prvo zato što su, između ostalog, objekt seksualnog napada
i drugo zato što su često viđene kao neko ko iskače iz tradicionalne
uloge, što kulturološki opravdava ideju da one treba da “dobiju
lekciju“.
Pitanje i napadi mogu da dolaze iz vlade, opozicionih grupa, pa
čak i iz porodice. Naoružani stražari, paravojne formacije i gerila često
brutalno eliminišu žene čija mirovna aktivnost može da im ugrozi
kontrolu teritorije. Opasnost ponekad dostiže taj nivo ozbiljnosti
da se žene plaše čak i da pričaju o tome. Na javnom saslušanju o
savremenim ratnim zločinima protiv žena koje je održano u Tokiju
2000, mnoge svedokinje su davale izjave iza zavese.15 Bez odgovarajuće
zaštite, žene su često prinuđene da prekinu aktivnosti ili da beže
spasavajući svoj život. Proganjanje je drastično smanjilo broj ženskih
organizacija u mnogim mestima koje smo posetile.
U Kolumbiji smo upoznale kćerku ubijene političke aktivistkinje.
Njena majka nije obraćala pažnju na upozorenja paravojnih formacija
da odustane od takmičenja za gradsko veće. Jednog dana, avgusta
2000. paramilitarci su upali u njenu kuću i silom odveli ženu i
muža. Tela su im kasnije pronađena na gradskom stovarištu. Kada
su deca otišla u policiju da prijave njihov nestanak, pretukli su ih i
poslali kući. Paramilitarci im nisu dozvolili da sahrane svoje roditelje
na lokalnom groblju. Ženska organizacija pokušava da pomogne
osam siročadi koja su ostala, koja su i sama postali mete. “Mene su
kidnapovali (paravojnici) i držali 16 dana“, “Posle toga sam potražila
utočište u drugoj zemlji tamo ostala godinu dana. Ali morala sam da
se vratim i nastavim sa borbom. O povratka sam dobila tri pretnje
bombama. Vlada mi je pružila zaštitu, ali se pretnje nastavljaju.“16
Kolumbijska vlada aktivistkinjama nudi zaštitu. Ali su je
mnoge žene koje smo tamo videle, uprkos opasnosti, odbile. Proces
prijavljivanja je dugotrajan i težak, objasnile su, i smatraju da je teško
pomiriti borbu za mir uz oslonac na oružane čuvare.
15 Ženski odbor za rodnu pravdu organizovao je javno saslušanje o savremenim ratnim
zločinima protiv žena kao delo Međunarodnog ženskog tribunala za ratne zločine o
japanskom vojnom seksualnom ropstvu. Održanom na tokijskom tribunalu, decembra
2000, http://www.iccwomen.org
16 Poseta terenu.
120
2. Ženama su potrebna sredstva
U mnogim zemljama sprega gorućih problema i ženske energije
ubrzala je dramatični porast broja ženskih mirovnih organizacija,
Posledica toga je žestoka borba za humanitarna sredstva za razvoj.
Gotovo sve grupe koje smo posetili bilo da se bore u zemlji koja je
u konfliktu, u tranziciji ili u postkonfliktnoj rekonstrukciji, imaju
brojne nezadovoljene potrebe. Na primer, međunarodni fond za
Bosansku žensku inicijativu (BWI) presušio je pa ipak žene u svim
delovima zemlje nastavljaju da se bore. Na sreću, visoki Komesarijat
za izbeglice UN odlučio je da ne dozvoli da ova inicijativa nestane
i traži fondove da ustanovi trajni nacionalni sekretarijat za BWI.
U svakom slučaju,ovo je jedan od nekoliko projekata na kojima
međunarodna aktivnost istrajava. U mnogim mestima koje smo
posetile, finansijska sredstva neophodna za opstanak organizacija ili
veću efikasnost bila bi minimalna, a korist enormna. Žene su nam
rekle da bi samo kompjuter ili mobilni telefon, čak malo papira ili
knjiga, doveli do značajnih promena u njihovom radu.
Dugoročne investicije u ljudstvu bile bi skupljene ali ne manje
važne. Obuka bi dramatično mogla da unapredi tehničko i političko
obrazovanje, kao i umeće u pregovorima i menadžmentu. Direktni
sastanci u kombinaciji sa tehnologijom komunikacija stvaraju neprocenjive mogućnosti za razmenu ideja i iskustava sa drugim
grupama, koje nailaze na iste izazove, i za proširenje resursa u organizaciji i znanju.
U odnosu na obim potreba i ogromnu razliku koju bi relativno
male količine novca mogle da naprave, posebno uznemirava trenutno
pomanjkanje međunarodne podrške za ženski mirovni rad. Samo
nekoliko prihvatnih fondacija i bilateralnih donatora, uključujući
Švedsku, Kanadu, Nemačku, Holandiju i Veliku Britaniju, pružaju
direktnu finansijsku pomoć. Iako mnoga tela UN dotiču pitanje ženske mirovne aktivnosti, malo njih im daje visok prioritet. Pretpostavlja se da u nekim slučajevima ženski mirovni rad finansira UNIFEM.
Ali, UNIFEM nema budžet za sve postojeće probleme, jer on iznosi
jedva dva posto od onog što drugi fondovi sa istim mandatom primaju; on je operativan samo u malom broju zemalja.
Srećom, nekoliko grupa je počelo da govori o hitnoj potrebi za
malom količinom novca. Novi Fond za urgentne akcije (Urgent Action
121
Fund) priznaje da zadovoljenje potreba žena u vanrednim prilikama
zahteva fleksibilnost i poznavanje konfliktnih situacija, On ženskim
nevladinim organizacijama pruža trenutnu pomoć – u roku od 72 sata
po zahtevu, ako je moguće. U manjoj razmeri, privatne fondacije, kao
što su Globalni fond za žene (Global Fund for Women) i Sestrinstvo
je globalni institut (Sisterhood is Global Institute), podržavaju ženski
mirovni rad, pružajući dragocene mogućnosti aktivistkinjama da
prisustvuju međunarodnim mirovnim i bezbednosnim forumima.
Ovi sastanci su preobrazili njihov rad, rekle su nam aktivistkinje. Ne
samo da su mogle da stvore nove mreže i prijateljstva, već je unakrsno
oplemenjivanje ideja bilo informativno i ulivalo je dodatnu energiju.
Mnogo puta se ispostavilo da je bolje ako su ove privatne
fondacije u toku sa potrebama žena na terenu. “Politike mnogih
velikih nevladinih organizacija i agencija imaju paternalistički
karakter”, rekla je Staša Zajović iz Žena u crnom Srbije na jednom od
naših sastanaka sa njom. “One nameću programe i projekte us kladu
sa svojim potrebama, ne vodeći računa o potrebama stanovništva.
Mnoge od ovih agencija za pomoć imaju neokolonijalni mentalitet;
one više stvaraju odnose podređenosti i zavisnosti nego što neguju
saradnju zasnovanu na partnerstvu i jednakosti. Većina građana ima
utisak da su one tu da našu bedu, patnju i siromaštvo iskoriste za
svoje političke ciljeve.”17 Jedna od grupa koja je odigrala pozitivnu
ulogu u Bosni, švedska Kvina till Kvinna (na švedskom – Žene
ženama), počela je kao humanitarna organizacija koja skuplja pomoć
za žene Bosne. Ona sada koristi fondove švedske vlade i daje tehničku podršku ženskim organizacijama u bivšoj Jugoslaviji, Izraelu.
Palestini i Kavkazu, ali se još oslanja na svoj izvorni staleški pristup,
dajući podršku lokalnim organizacijama na dugoročnoj osnovi.18
Suviše često se podrška ženskim mirovnim organizacijama
smatra više dopunskim nego centralnim elementom u nekom
mirovnom procesu. Gotovo svaka organizacija za međunarodnu
pomoć bila bi efikasnija kada bi obraćala više pažnje na ženske
organizacije u vanrednim situacijama, tranzicionim periodima i
njihovim naporima u rekonstrukciji u vremenu posle konflikta. To
17 Staša Zajović, Žene u crnom, Srbija.
18 http://www.iktk.se/
122
ne trebalo da se ograniči na materijalnu pomoć. Čak i aktivistkinje
sa veoma ograničenim sredstvima ističu da bi politička podrška
bila isto toliko dobrodošla. “Niko ne mari za nas”, požalila se jedna
aktivistkinja iz žena u Mogadišu. “Somalijsko koordinaciono telo za
pomoć ništa ne radi za žene Somalije. Ujedinjene nacije i Evropska
zajednica takođe nisu zainteresovane za pitanje žena. Kako možemo
politički da se organizujemo i da očekujemo da ćemo učestvovati u
donošenju odluka ako nemamo podršku?”19
Vratile smo se sa puta ubeđenije nego ikada da ženski mirovni
rad ulaže veće napore da proširi i zaštiti ljudska prava i da poveća
politički prostor koji omogućava ženama da govore o putanju
polova. Verujemo da će pronalaženje podrške koju ovaj rad treba da
zaslužuju. Zahtevati određene fondove kao što je Fond poverilaca
(Trust Fund).
3. Ženama je potrebno da se organizuju
Uveriti da žene igraju značajnu ulogu u izgradnji mira ponekad
je isto toliko je jednostavno kao i dovesti ih na pravo mesto u
pravo vreme. Nedavne inicijative pokazuju šta može da se postigne
fondovima i pogledom unapred.
Kada su žene Avganistana unutar i van zemlje htele da upoznaju i razvijaju načine za doprinos planovima za nacionalnu
rekonstrukciju, Equality Now, the European Women’s Loby, V-Day,
center for Strategic Inituitives of Women, The Feminist Majority i
UNIFEM, organizovale su Samit žena Avganistana za demokratiju
u Briselu, decembra 2001. Proklamacija briselskog samita skicirala
e prihvatljivu viziju budućnosti i podvukla trenutne potrebe u četiri
centralne oblasti avganistanskog društva: obrazovanje i kultura,
zdravstvo, izbeglice i ljudska prava. Ovaj plan se uklapao u akcioni
plan UN za žene Avganistana.
Kako bi intenzivirale učešće žena Konga u Interkongoanskom
dijalogu (IDC), Solidarnost žena Afrike i WOPPA – DRC (žene kao
partnerke za mir u Africi – Demokratska Republika Kongo) podržale
su uz pomoć UNIFEM-a i drugih donatora dva ugovorena paralelna
sastanka, jedan u Kongu, a drugi van njega. Grupe su izradile
19 Intervju, poseta terenu.
123
zajedničku deklaraciju i akcioni plan. Nakon toga, deset ekspertkinja
iz “Žena Konga”, predstavnica različitih političkih grupa i civilnog
društva, dobilo je podršku UNIFEMA da prisustvuje sastancima
mirovne komisije u San Sinatiju u Južnoj Africi i da pomogne 36
zvaničnih žena delegatkinja. Tu je 10 predstavnica formiralo ženski
odbor u koji su bile uključene sve grupe učesnica IDC i obezbedile su
da ekspertkinje imaju važnu ulogu u pregovorima.
Tokom mirovnih pregovora u Burundiji, UNIFEM, International
Alert i Odeljenje za političke poslove Ujedinjenih nacija organizovali
su žensku mirovnu konferenciju svih stranaka Burundija koja je prvi
put omogućila da žene Burundija izlože svoj plan za mir. Devetnaest
preporuka sa tog skupa uključeno je u konačni mirovni sporazum.
Cilj skupova nije uvek da utiču na pregovore. To ponekad može da
bude korekcija preovladavajuće političke verzije događaja. Ženski
međunarodni Tribunal za ratne zločine u Tokiju sazvan je decembra
2000. sa ciljem da prikupi svedočenja o zločinima japanske vojske, o
silovanju i seksualnom ropstvu u regiji pacifičke Azije tokom 1930ih i 1940-ih; o zločinima koje Međunarodni vojni tribunal za Daleki
istok nije ispitao.
“Vratile smo se kući i plakale smo”, svedočila je Koreanka Mun
Pil-Gi. “Nismo mogle nikom da pričamo, jer bi nas ubili.“Filipinska
priča je bila tragično tipična: “Izgubila sam život“, izjavila je Maksima
Regala De La Crus,” “Smatrali su me prljavom ženom”. Nisam imala
sredstva da se izdržavam, a mogućnosti da nađem posao bile su mi
krajnje ograničene. Užasno sam patila.”
Tribunal, na čijem čelu je bila Gabrijel Kirk mekdonald (Gabrielle
Kirk McDonald), bivša predsednica Međunarodnog suda za zločine
u Jugoslaviji (ICTY), nije imao legalnu vlast, ali je ipak zaključio da su
Japan i car Hirohito bili krivi za zločine protiv čovečnosti i povredu
važećih zakona tokom Drugog svetskog rata.
“Da li je tribunal bez legalne vlasti bio samo lažni sud o kome
su međunarodni advokati malo vodili računa“? upitala je Kristin
Činkin (Christine Chinkin), profesorka međunarodnog prava na
ekonomskoj školi u Londonu, koja je bila prisutna. “Mislim da ne...
Navodno sudovi počivaju na pretpostavci da je zakon instrument
civilnog društva, da ne pripada vladama, bilo da radi samostalno ili
u okviru institucija. U skladu sa tim, tamo gde države ne ispune svoju
124
obavezu i obezbede pravdu, civilno društvo može i treba da se uključi.
Prećutkivanja nasilničkog ponašanja dovodi do novog nasilja. I time
se podržava kultura nekažnjivosti.“20
4. Pristup donosiocima odluka
Aktivistikinje iz baze troše mnogo vremena pričajući sa ljudima na položaju kao i sa ljudima na terenu i drugim narodnim
organizacijama. Ali, ako su uspešne, pre ili kasnije će doći trenutak
u kojem će im biti potrebni odnosi ili bar dijalog sa vladama i onima
koji donose odluke. Dijalog nije jednostavno razmena reči. On
zahteva pravilan pristup ljudima na vodećim pozicijama i poverenje
da izgovorene reči neće dovesti do represalija. Aktivistkinje koje
su imale priliku da se sretnu sa onima koji donose odluke na
nacionalnom i internacionalnom nivou često nam govore da ih je to
iskustvo trajno promenilo.
Bivši generalni sekretar Butros Gali (Boutros Ghali) potvrdio
je da nevladine organizacije “čine neizostavni deo legitimiteta“
Ujedinjenih nacija; aktuelni generalni sekretar Kofi Anan nazvao
ih je “savest čovečanstva21.” Ipak, pozicija NVO na međunarodnom
nivou ima mnogo sličnosti sa statusom organizacija aktivistkinja na
nivou država. Katkad vlade i međunarodne organizacije gledaju NVO
kao smetnju ili čak pretnju njihovim interesima, ali ih istovremeno
procenjuju kao izvor inovativnih ideja i informacija. Ipak je pristup
NVO-ima koji donose odluke u UN i dalje ograničen. Izborile su i
pravo na glasanje, koje je formalno kodifikovano članom 71 Povelje
UN i potvrđeno brojnim odlukama koje su usledile. U svakom
slučaju, njihovo direktno učešće je svedeno na sastanke Ekonomskog
i socijalnog saveta. Vrata Generalne skupštine Saveta bezbednosti
zvanično su zatvorena. Čak su i organizacije koje imaju zvanični
status konsultanta otkada su osnovane UN obično isključene sa
sastanka, primorane da čekaju u hodnicima ispred sale za sastanke
– ili čak izvan zgrade UN. Da bi zaista postali savest čovečanstva,
glasovi ženskih organizacija moraju da se čuju potpuno i dosledno.
20 Christine Chinkin, The Tokyo tribunal, http://www.iccwomen.org/Tokyo/chinkisart.
htm
21 Jim Paul, Global Policy Forum, http://www.globalpolicy.org/ngos/analysis/anal100.
htm
125
Mir je više nego odsustvo rata, ili, kako je nazvala Kvinna till
Kvinna u svom poslednjem izveštaju o ozdravljenju od trauma od
etničkog čišćenja, “rat se ne završava poslednjim metkom“. Mir nema
strogo određenje linije razgraničenja. On se neće pojaviti trajno i
neopozivo u jednom trenutku, godini ili deceniji. To je proces koji
zahteva ne samo promenu zvaničnih politika već isto tako i kulturnu
transformaciju.
“Znamo da je ljude veoma lako kontrolisati“, rekla je Staša
Zajović, “pa je militarizovana bezbednost viđena kao rešenje. Želimo
da žene oslobodimo straha, da ih naučimo, da sebe naučimo i da
naučimo jedni druge da prava bezbednost može da dođe samo kroz
odbranu ljudskih prava, a ne kroz još više oružja.“
Preporuke
1. Fond poverilaca Ujedinjenih nacija za izgradnju mira žena.
Ovaj fond bi mogao da pojača politiku, finansijsku i tehničku podršku
koja je potrebna organizacijama žena u civilnom društvu i liderkama
kako bi mogle da imaju značajniji uticaj u mirovnim nastojanjima
na nacionalnom, regionalnom i internacionalnom nivou. Fondom bi
trebalo da upravlja UNIFEM uz konsultacije sa drugim telima UN i
ženski organizacijama u civilnom društvu.
2. UN i donatorske investicije u ženske organizacije kao strategija za prevenciju konflikata, rešenja konflikata i izgradnju mira.
Da bi bili maksimalno efikasni, donatori i fondacije moraju da budu
spremni za brz odgovor na hitne potrebe i situacije u kojima je
vreme bitan faktor, ali da budu dovoljno fleksibilne kako bi ohrabrile
partnerstvo među internacionalnim, regionalnim i lokalnim inicijativama za mir.
3. Da se utvrde mehanizmi preko kojih ženske organizacije
u konfliktnim područjima dostavljaju informacije i analize
specijalnom savetniku generalnog sekretara i UNIFEM-u, što se
upućuje Generalnoj skupštini i Savetu bezbednosti ili proceduralna pravila kako bi UN regionalne organizacije pravovremeno primile upozorenja i analize od ženskih organizacija. Generalni
sekretar i Savet bezbednosti trebalo bi da uzme u obzir te informacije u razmatranju pitanja iz svog rasporeda.
126
4. Potpuno učešće ženskih organizacija na konferenciji o ulozi
NVO u prevenciji konflikata i njihov angažman u UN, kao što je u
izveštaju o prevenciji konflikata predložio generalni sekretar.
(Nacrt Felicity Hil za izveštaj nezavisnih ekspertkinja UNIFEM-a –
specijalizovane agencije OUN za žene (Elisabeta Rehn i Ellen Johnson Sirleaf) – o uticaju oružanih sukoba na žene i ženskoj ulozi u
građenju mira. Staša Zajović–Kuc, članica Savetodavne grupe
UNIFEM-a koja se bavi navedenim temama.
Prevela: Žela Britvi
127
prazna strana
ISTRAŽIVANJA
RESEARCH
prazna strana
POLNI ASPEKTI KULTURNE RAZLIČITOSTI1
Od ukupno 7,498.001 stanovnika u Srbiji (prema popisu iz 2002.)
žena ima nešto više od muškaraca (51,4% prema 48,6%). Ovo se smatra
posledicom velikih gubitaka muškog stanovništva u I i II svetskom
ratu. U gradovima živi približno isti procent žena i muškaraca (56,6%
žena i 56,2% muškaraca). Prosečna starost ženskog stanovništva (38,4
godine) nešto je veća od prosečne starosti muškog stanovništva (36,4
godine), isto kao i životni vek (75,1 godina za žene i 70,1 godina za
muškarce). Stopa samoubistava za žene je 10,8, a za muškarce 28,1.
Socio-ekonomski položaj muškaraca i žena
Siromaštvo u podjednakoj meri pogađa muškarce i žene s obzirom
na to da je procent siromašnih muškaraca i žena skoro identičan. Isto se
odnosi i na dubinu siromaštva (Tabela 3). Ovo navodi na zaključak da
u najsiromašnijim grupama stanovništva nije primećena ekonomska
diskriminacija muškaraca i žena. Prosečna potrošnja žena koje žive
ispod granice siromaštva skoro je ista kao i kod muškaraca.
TABELA 3. Ekonomski položaj muškaraca i žena u Srbiji, 2002–2003.
Muškarci
Stopa participacije, u %
Stopa nezaposlenosti, u %
Prosečna potrošnja, u din.
Prosečan dohodak, u din.
Indeks siromaštva, u %
Dubina siromaštva, u %
2002.
61.2
7.5
9,927
8,863
10.57
2.3
2003.
61.1
7.5
10,448
10,078
12.8
2.6
Žene
2002.
63.6
9.6
9,842
8,634
10.60
2.2
2003.
61.8
10.2
10,328
9,786
13.0
2.7
Izvor: AŽS 2002. i 2003. Podaci za 2003. su preliminarni.
1
Naš (redakcijski) naslov
Izvor: UNDP, Izveštaj o ljudskom razvoju – 2005 Srbija, „Snaga različitosti“, Beograd,
2005, str. 21–22; 40–41; 77; 103–105; 110–111.
131
Polna diskriminacija. Međutim, veći broj drugih pokazatelja
upućuje na manje povoljan društveni i ekonomski položaj žena, na
primer: manje povoljna obrazovna i kvalifikaciona struktura (48%
žena nema završenu srednju školu, u poređenju s 35% muškaraca),
a i stopa nezaposlenosti je viša. Obrazovni nivo nezaposlenih žena
uopšteno je viši nego u slučaju muškaraca, vreme čekanja na posao je
duže, zahtevi prilikom zapošljavanja i napredovanja u službi stroži su,
zarade niže itd. Razlika u zaradama između muškaraca i žena s istim
kvalifikacijama (tj. s istom školskom spremom, radnim iskustvom,
stručnošću itd.) bila je 13% u korist muškaraca 1995. odnosno 17%
2002, uprkos tome što zakon predviđa isto nagrađivanje za isti posao.
Ova razlika se delimično može objasniti većim brojem sati rada u
slučaju muškaraca.
Ugroženost žena pokazuje se i kada se podaci raščlane na
različite grupe (osnovno stanovništvo, Romi i interno raseljena lica/
izbeglice). Kao što se vidi na Grafikonu 4, za sve grupe stanovništva
stope nezaposlenosti žena više nego kada su u pitanju muškarci. U
nekim slučajevima su stope nezaposlenosti interno raseljenih lica i
izbeglica više čak i od stopa nezaposlenosti Roma – verovatno zbog
ograničenijeg pristupa neformalnim mrežama (a time i neformalnoj
ekonomiji), koja se obično povezuje s kontaktima i pripadnosti određenim regionima.
GRAFIKON 4. Stope nezaposlenosti muškaraca i žena u Srbiji 2004.
80
Muškarci
70
Žene
60
70
50
55
40
30
32
20
10
0
12
20
Osnovno
Romsko
Izvor: UNDP Vulnerability Survey 2004.
132
36
IRL
Manje povoljan položaj žena pokazuju i Indeks nejednakosti
humanog razvoja prema polu (GDI) i pokazatelj osnaženosti prema polu
(GEM). Na primer, uprkos tome što je na osnovu GDI-ja primećeno
poboljšanje jednakosti polova u posmatranom periodu 1999–2002 –
za koju GDI iznosi 0,759 – Srbija i dalje značajno zaostaje za mnogim
razvijenim i susednim zemljama. U poređenju s vrednostima GEM –
koje pokazuju stopu učešća žena i u političkom i ekonomskom životu
– rezultati su slični za grupu odabranih razvijenih zemalja i zemalja
u tranziciji.2
Iako se značajno povećala (za jednu trećinu) tokom posmatranog
perioda, razlika u zaradama prema polu i dalje spada u najmanje kada
su u pitanju zemlje u tranziciji (Newell and Reilly, 2001).
Posmatrano po sektorima, udeo žena zaposlenih u uslužnom
sektoru bio je nešto viši nego udeo za muškarce (55% prema 50%)
i manji u industriji (15% žena prema 21% muškaraca), dok je
zaposlenost žena i muškaraca u poljoprivredi skoro ista (oko 30%).
***
ODNOSI IZMEĐU POLOVA
Diskriminacija i nejednakost polova. Nejednakost polova
predstavlja problem s kojim se bore i najrazvijenija društva. Diskriminacija na osnovu pola jeste nasleđe prethodnih kultura, koje
su sve bez izuzetka bile patrijarhalne. Kada žive u istoj zajednici,
muškarac i žena imaju različit položaj, pripisuju im se različite
tipične karakteristike koje se smatraju i poželjnim. Podela uloga je
takva da ženu redovno stavlja u teži, nejednak položaj. Postoji čitav
sistem tradicija, verovanja i normi, koji podstiču te razlike. Izgleda
da se savremena društva razlikuju samo po razmerama nejednakosti
polova i meri u kojoj taj problem registruju i načinu na koji pokušavaju
da ga reše.
Pokazatelji nejednakosti polova. Postoje brojni pokazatelji
nejednakosti zasnovanih na polu, a mogu se izračunati pomoću
pokazatelja osnaženosti prema polu (GEM) i indeksa razvoja prema
2
Metodologiju i rezultate videti u Aneksu IV dela.
133
polu (GDI), koji su dati u Statističkom aneksu ovog izveštaja. Za
razliku od skoro istog udela u broju stanovnika, mušarci i žene
nemaju isti udeo u društvenoj moći, ili kontroli nad ekonomskim
resursima. Na primer, u NBarodnoj skupštini Srbije od 250 poslanika
samo su 27 (10,8%) žene.
Na lokalnom nivou (u skoro 25% srpskih opština) nema žena
odbornika, a u narednih 25% nalazi se samo po jedna.
Diskriminacija prilikom zapošljavanja. U oblasti zapošljavanja
ne postoji svest o diskriminaciji zasnovanoj na polu.3 Na pitanje
“Kakve su šanse za zapošljavanje i napredovanje na poslu žena?”
nešto malo manje od polovine ispitanika (46%) odgovorilo je da
„žene imaju iste šanse kao muškarci”. Što se tiče ostalih odgovora,
oni što smatraju da su žene u gorem položaju tri puta je veći (39%) od
onih što smatraju da su muškarci u gorem položaju (13%).
Identična slika dobijena je u istraživanju 2004, koje pokazuje
veću svest u vezi s diskriminacijom žena uglavnom među ženama,
mada samo polovina njih misli da su žene u gorem položaju. Većina
muškaraca smatra da su polovi jednaki i samo nešto malo više od
četvrtine smatra da su žene u gorem položaju.
TABELA 15. „Kakve su šanse žena za zapošljavanje i napredovanje na poslu?“
Pol
Bolje nego muškaraca
Isto kao muškaraca
Gore nego muškaraca
Muški
106
19,0%
299
53,5%
154
27,5%
559
100,0%
Ženski
56
8,4%
281
42,0%
332
49,6%
669
100,0%
Ukupno
162
13,2%
580
47,2%
486
39,6%
1228
100,0%
Jedan od pokazatelja muške supremacije može se naći i u činjenici
da u mešovitim brakovima deca mnogo češće preuzimaju očevu, a ne
majčinu etničku pripadnost: 68% dece iz mešovitih brakova izjašnjava
se za nacionalnu pripadnost svojih očeva, a u 22% slučajeva svojih
majki (u 10% slučajeva opredelili su nešto treće).4 Jedno istraživanje
3
4
134
U istraživanju Beogradskog centra za ljudska prava, 2004.
S. Joksimović and Z. Kuburić: Verska tolerancija i distance. Zbornik radova, Z. Kuburić
je potvrdilo da se deca iz mešovitih brakova češće opredeljuju za veru
svojih očeva (47%), nego za veru svojih majki (30%).5
***
1.2.2. Povećanje jednakosti polova
Mere usmerene ka aspektima siromaštva u zavisnosti od pola
uključuju uklanjanje posebnih prepreka u postizanju ekonomske
jednakosti žena, ekonomskom i političkom osnaženju žena na svim
nivoima, kao i podsticanje ženskih udruženja i preduzetništva. Brži
privredni razvoj, posebno u uslužnom sektoru, doprineće smanjenju
diskriminacije žena tako što će taj sektor apsorbovati nezaposlenu
žensku radnu snagu. Razvoj usluga u domaćinstvu povećao bi zaposlenost žena u skladu s njihovim stepenom obrazovanja.
Sve ovo zahteva izradu nacionalnog programa i plana aktivnosti
u cilju podsticanja jednakosti polova, naročito u političkom životu
Srbije. Stoga će glavni zadatak Saveta za jednakost polova, koji je
upravo formiran od strane srpske vlade, biti izrada nacionalnog
plana aktivnosti u vezi s jednakošću polova. Savet priprema i zakon
protiv diskriminacije polova, kao i jedan koji će se odnositi na lica s
posebnim potrebama.
Posebnu pažnju treba posvetiti ženama u tradicionalnim, seoskim
područjima, Romkinjama, ženama izbeglicama i interno naseljenim
licima, pošto su te žene izložene „dvostrukoj diskriminaciji“ – što
znači diskriminaciji po najmanje dva osnova: prvo, na osnovu
pola, pošto su žene, i drugo zbog njihove pripadnosti ugroženoj i
marginalizovanoj grupi.
Što se tiče Romkinja, pažnju treba posvetiti prvenstveno borbi
protiv višestruke diskriminacije romskih žena i devojaka, kao i protiv
trgovine njima (trafficking). Država bi trebalo da donese nacionalne
zakone o nasilju u porodici, kao i da obezbedi odgovarajuću pravnu
zaštitu protiv svih vrsta nasilja nad ženama, uključujući i trgovinu.
5
(ur.): Religija, versko učenje, tolerancija, str. 137–154. Novi Sad: CEIR, 2002.
U istraživanju Beogradskog centra za ljudska prava 2004.
135
Treba podržati programe koji se odnose na osnovno obrazovanje,
posebno na opismenjavanje Romkinja svih uzrasta. Romske ženske
organizacije i zdravstveni centri trebalo bi da za sve Romkinje –
devojke, mlade majke, sredovečne i stare žene – organizuju edukaciju
u vezi sa zdravstvenom zaštitom.
***
3. Indeks nejednakosti humanog razvoja prema polu – GDI
Indeks nejednakosti humanog razvoja prema polu (GDI) jeste
HDI koji uzima u obzir nejednakost polova. Pomoću GDI-ja se u
stvari izračunavaju iste veličine kao i u slučaju HDI-ja (korišćenjem
istih pokazatelja – indeksa obrazovanja, indeksa očekivane dužine
života i BDP indeksa), uz istovremeno prikazivanje nejednakosti
između žena i muškaraca.
Na osnovu te tri komponente, GDI se izračunava kao prosta
aritmetička sredina, gde svaki od tri indeksa predstavlja harmoničnu
vrednost svakog od ovih indeksa prema polu (muškom i ženskom).
Ponderi u harmoničnoj sredini jesu udeo muškaraca/žena u ukupnom
stanovništvu. GDI je prosta aritmetička sredina tri osnovna indeksa.
GDI = (I1 + I2 + I3)/3
Što je veći disparitet prema polu u osnovnom humanom razvoju,
to je GDI neke zemlje niži od HDI-ja.
TABELA A14. I1 – Indeks očekivane dužine života prema polu
Stanovništvo
2002, udeo
Žene
Muškarci
0.514
0.486
Očekivana dužina Očekivana dužina Očekivana dužina
života, 2002
života, MIN
života, MAX
75.1
70.1
27,5
22,5
87,5
82,5
If = (75,1–27,5)/(87,5–27,5) = 0,793
Im = (70,1–27,5)/(82,5–22,5) = 0,710
I1=(0.514*(0,793) –1 + 0,486*(0,710) –1) –1 = 0,751
TABELA A15. I2 Indeks pismenosti odraslih
Stanovništvo
2002, udeo
Žene
Muškarci
136
0.514
0.486
Indeks
pismenosti,
2002
94,3
98,9
Indeks
pismenosti,
MIN
0
0
Indeks
pismenosti,
MAX
100
100
I21f = (94,3–0)/(100–0) = 0,943
I21m = (98,9–0)/(100–0) = 0,989
I21 = (0.514*(0,943) –1 + 0,486*(0,989) –1) –1 = 0,965
TABELA A16. I22 – Bruto indeks pismenosti
Indeks
obrazovanja,
2002.
71,1
73,7
Stanovništvo
2002, udeo
Žene
Muškarci
0.514
0.486
Indeks
obrazovanja, MIN
0
0
Indeks
obrazovanja,
MAX
100
100
I22=(0.514*(0,711)–1 + 0,486*(0,737) –1) –1=0,724
I2 = (2*0,965 + 0,724)/3 = 0,885
TABELA A17. I3 – Indeks prihoda prema polu
Stanovništvo
2002, u hiljadama
Žene
Muškarci
3848
3642
Aktivno
stanovništvo,
2002, udeo
0,424
0,576
Odnos prosečnih
zarada, 1999
0,826
1,000
Pretpostavlja se da odnos prosečnih plata muškaraca i žena
odražava njihovo učešće u stvaranju BDP-a. Wf i Wm predstavljaju
učešće žena i muškaraca u BDP- indeksima.
Wf = (log(3638)log(100)/(log(40000)log(100) = 0,600
Wm = (log(6330)log(100)/(log(40000)log(100) = 0,692
I3 = (0.514*(0,600) –1 + 0,486*(0,692) –1) –1 = 0,642
GDI = (0,751 + 0,885 + 0,642)/3 = 0,759
Vrednosti GDI- i njegove komponente za 1999-2002. prikazane
su u Tabeli A18. Na osnovu svih komponenti GDI očigledno je da je
u tom periodu došlo do poboljšanja u pogledu jednakosti polova u
Srbiji.
TABELA A18. GDI i njegove komponente
Indeks
obrazovanja
1999
2002
promena, u %
0,850
0,885
4,1%
Indeks
očekivane
dužine života
0,746
0,751
0,6%
BDP indeks
GDI
0,554
0,642
15,9%
0,716
0,759
6%
Sledeća tabela daje poređenje GDI-ja između zemalja sa srednjim
i visokim razvojem:
137
TABELA A19. vrednost GDI indeksa (2002) u pojedinim zemljama
Švedska
Austrija
Grčka
Slovenija
Mađarska
Hrvatska
Rumunija
Srbija
0,946
0,924
0,894
0,892
0,847
0,827
0,775
0,759
Može se zaključiti da, iako je u posmatranom periodu 1999–2002.
došlo do poboljšanja u pogledu jednakosti polova, Srbija (zajedno
s Rumunijom) još značajno zaostaje za razvijenim i susednim zemljama.
4. Pokazatelj osnaženosti polova – GEM
Pomoću pokazatelja osnaženosti polova (GEM) izračunava
se učešće žena u političkom i ekonomskom životu zemlje. Ovaj
pokazatelj usredsređuje se na nejednakost polova u oblasti ekonomije,
politike i odlučivanja. GEM predstavlja prostu aritmetičku sredinu
tri osnovna indeksa: indeksa političkog učešća (zastupljenost žena
u parlamentu), indeksa ekonomske aktivnosti (zastupljenost na
rukovodećim položajima u državnoj upravi i privredi) i indeks udela
BDP (doprinos žena u stvaranju BDP).
GEM = (I1 + I2 + I3)/3
I1 – Indeks političkog učešća
U skupštini RS, od 250 mesta, 35 zauzimaju žene (14,0% učešća
u parlamentu).
I1=(0.514*(14,0) –1 + 0,486*(86,0) –1) –1 = 0,245
Zatim se ovaj početni rezultat indeksira do idealne vrednosti od
50%.
I1 = 0,245/0,50 = 0,489
I2 – Indeks ekonomske aktivnosti
Od ukupnog broja rukovodećih mesta u državnoj upravi i
privredi, 27,9% zauzimaju žene, dok 59,4% obavlja stručne poslove.
I211=(0.504*(27,9) –1 + 0,496*(72,1) –1) –1 = 40,000
I221=(0.504*(59,4) –1 + 0,496*(40,6) –1) –1 = 48,309
138
I21 = 40,000/50 = 0,800
I22 = 48,309/50 = 0,966
I2 = (0,800 + 0,966)/2 = 0,883
I3 – Indeks učešća u BDP-u
Godine 2002, žene i muškarci ostvarili su BDP po stanovniku u
iznosu od 3.638 PPP US$, odnosno 6,330 PPP US $.
I3f = (3638–100)/(40000–100) = 0,089
I3m = (6330–100)/(40000–100) = 0,156
I3=(0.514*(0,089) –1 + 0,486*(0,156) –1) –1=0,112
GEM = (0,489 + 0,883 + 0,112)/3 = 0,495
Prilikom poređenja vrednosti GEM-a za grupu odabranih razvijenih zemalja i zemalja u tranziciji, može se videti da Srbija zaostaje
i u pogledu ovog indeksa osnaženosti polova, ali manje nego u slučaju
GDI.
TABELA A20. vrednost GEM indeksa* u odabranim zemljama
Švedska
Austrija
Slovenija
Hrvatska
Mađarska
Grčka
Srbija
Rumunija
0,854
0,770
0,584
0,560
0,529
0,523
0,495
0,465
*Indeks za Srbiju izračunat je za 2002; za ostale zemlje indeks je izračunat na osnovu podataka za
poslednju dostupnu godinu.
139
***
PRILOG:
TABELA A21. Obrazovanje i pismenost prema polu i nacionalnoj/etničkoj
Srednje obrazovanje
Više obrazovanje
Visoko obrazovanje
Nepoznato
100,00
5,42
1,94 13,73
42,23
4,65
6,69
2,29
0,88
100,00
2,09
1,15 12,13
47,15
5,09
7,49
2,71
Žene
5,67
100,00
8,54
2,67 15,22
37,63
4,23
5,95
1,89
Ukupno
1,07
100,00
2,49
0,95
5,00
48,14
8,72
16,35
1,52
Muškarci
0,17
100,00
0,84
0,26
2,56
50,56
10,80
20,56
1,71
Žene
2,16
100,00
4,50
1,80
7,98
45,19
6,19
11,21
1,29
Ukupno
0,96
100,00
2,16
0,87
7,22
48,70
6,13
10,86
1,25
Muškarci
0,46
100,00
1,53
0,54
5,27
51,47
6,65
12,05
1,37
Žene
1,39
100,00
2,69
1,15
8,85
46,38
5,70
9,87
1,15
7,70
100,00 12,38
1,10 13,58
16,63
1,87
2,36
7,12
0,99
Osnovno
obrazovanje
Bez školske spreme
3,35
Muškarci
4–7 razreda
osnovne škole
Ukupno
Srbi
Ukupno
1–3 razreda
osnovne škole
Udeo nepismenih
pripadnosti (%)
Crnogorci
Jugosloveni
Albanci
Ukupno
Muškarci
Žene
3,77
11,69
8,64
25,10
2,77
3,79
10,92
100,00 16,85
100,00
7,96
1,22 18,57
8,07
0,96
0,92
3,27
Bošnjaci
Ukupno
4,99
100,00
8,74
1,11 11,03
33,13
2,40
3,07
2,86
Muškarci
2,01
100,00
5,16
0,77
7,35
39,50
3,22
4,16
3,43
Žene
7,85
100,00 12,13
1,44 14,51
27,11
1,63
2,04
2,33
Ukupno
4,99
100,00
2,11
3,09 20,95
37,34
3,28
3,03
0,45
Muškarci
2,01
100,00
1,68
2,03 16,19
44,97
3,10
3,25
0,53
Žene
7,85
100,00
2,48
4,00 25,08
30,72
3,43
2,83
0,39
Ukupno
4,69
100,00
7,56
1,66 11,29
37,88
2,85
3,12
Muškarci
1,95
100,00
4,27
1,22
44,64
3,52
3,91
Mađari
Muslimani
140
8,85
1,58
1,98
Žene
7,40 100,00 10,80
2,10 13,69 36,48
31,22
2,19
2,33
1,19
Ukupno
5,45 100,00
7,16
3,91 20,86 24,28
28,30
5,64
6,76
3,08
Muškarci
1,37 100,00
2,30
2,39 17,78 26,07
32,73
6,27
8,70
3,75
Žene
9,87 100,00 12,47
5,57 24,23 22,33
23,46
4,94
4,65
2,35
Ukupno
1,09 100,00
2,08
2,40 22,91 27,81
38,77
3,06
2,84
0,12
Muškarci
0,63 100,00
1,48
1,44 16,64 28,45
45,42
3,47
3,00
0,11
Žene
1,47 100,00
2,59
3,22 28,24 27,26
33,12
2,72
2,71
0,13
10,52 100,00 12,75
Bugari
Bunjevci
Vlasi
Ukupno
Muškarci
Žene
3,87 38,47 26,86
13,90
0,90
0,80
2,45
5,03
2,89 33,96 31,28
20,62
1,26
1,23
3,74
17,59 100,00 20,07
4,80 42,75 22,67
7,53
0,56
0,39
1,22
3,14 100,00
Goranci
Ukupno
2,16 100,00
3,66
0,56
7,86 39,93
43,29
1,93
1,15
1,62
Muškarci
0,80 100,00
1,80
0,27
3,27 29,01
58,62
3,16
1,64
2,24
Žene
3,60 100,00
5,63
0,86 12,69 51,44
27,15
0,63
0,63
0,98
19,65 100,00 25,60
6,85 29,42 29,01
7,81
0,20
0,11
1,00
Romi
Ukupno
Muškarci
11,84 100,00 16,97
6,45 29,38 34,14
11,15
0,29
0,18
1,44
Žene
27,56 100,00 34,28
7,26 29,46 23,84
4,44
0,10
0,04
0,57
3,26 28,59 30,08
22,37
3,49
4,43
1,54
Rumuni
Ukupno
4,64 100,00
6,23
Muškarci
3,07 100,00
4,61
2,93 28,56 30,83
23,98
2,84
4,92
1,31
Žene
5,92 100,00
7,53
3,53 28,62 29,49
21,08
4,01
4,03
1,72
Ukupno
0,40 100,00
1,48
1,63 19,89 22,12
43,81
4,43
5,52
1,13
Muškarci
0,26 100,00
1,40
0,79 14,34 19,98
52,00
4,16
5,77
1,55
Žene
0,54 100,00
1,56
2,39 24,95 24,08
36,32
4,67
5,29
0,75
Ukupno
0,67 100,00
1,60
1,70 22,82 31,99
34,87
2,99
3,20
0,83
Muškarci
0,48 100,00
1,31
1,24 16,51 30,79
42,98
2,58
3,61
0,98
Žene
0,85 100,00
1,86
2,11 28,47 33,06
27,62
3,37
2,83
0,70
Ukupno
1,97 100,00
3,51
2,02 16,66 24,48
41,31
4,97
6,20
0,85
Muškarci
0,76 100,00
1,79
1,02 12,18 22,55
48,08
5,64
7,79
0,95
Žene
2,78 100,00
4,64
2,67 19,61 25,76
36,86
4,53
5,15
0,79
Rusini
Slovaci
Hrvati
Izvor: Etnički mozaik Srbije, 2004, Ministarstvo za ljudska i manjinska prava SCG.
141
TABELA A22. Stanovništvo prema nacionalnoj/etničkoj pripadnosti i
ekonomskoj aktivnosti (udeli, %)
Ukupno
Srbi
Crnogorci
Jugosloveni
Albanci
Bošnjaci
Mađari
Muslimani
Bugari
Bunjevci
Vlasi
Goranci
Romi
Rumuni
Rusini
Slovaci
Hrvati
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
Aktivno
46,0
46,7
47,0
34,7
40,2
43,6
44,5
42,0
44,0
41,6
43,1
32,8
45,0
45,5
46,2
40,9
Lica sa
platom
20,2
23,7
21,6
5,9
11,5
25,5
16,8
29,6
32,2
25,0
9,3
12,1
14,7
23,5
19,2
31,9
Izdržavana Lica zaposlena
lica
u inostranstvu
33,6
0,2
29,5
0,2
31,2
0,2
58,8
0,7
47,7
0,6
30,8
0,1
38,2
0,5
28,3
0,1
23,7
0,0
32,9
0,5
47,0
0,6
54,5
0,6
39,8
0,6
30,9
0,0
34,3
0,3
27,0
0,2
Izvor: Etnički mozaik Srbije, 2004, Ministarstvo za ljudska i manjinska prava SCG.
142
ESEJ
ESSAY
prazna strana
HUMAN SECURITY AND THE RELATIVIZATION OF STATE
SOVEREIGNTY
Svetlana Djurdjević-Lukić
There are just several issues which may be seen as common
denominators within a broad approach toward security in relation
to the concept of human security: the focus in the first instance is on
individuals rather than states; globalization and the changing nature
of armed conflicts are creating new vulnerabilities; that ensuring
safety from violence is an integral part of the agenda; and that human
security requires a rethinking of state sovereignty.”1 In the second
half of the short life of the concept of human security – as of 1999 –
it seems that only one of these dimensions has been enhanced: the
relativization of state sovereignty.
Since the NATO military intervention in Kosovo, visible
endeavours have been underway to establish a new international
normative framework2 that would overcome “narrow interpretations
of state sovereignty”. At the UN General Assembly in September
2000 the International Commission on Intervention and State
Sovereignty was announced, which proposed “Responsibility to
Protect”, a concept that means not just “responsibility to react”,
but the “responsibility to prevent” and “responsibility to rebuild”,
providing conceptual, normative and operational linkages between
assistance, intervention and reconstruction.3 The approach has been
1
2
3
Don Hubert, “A Idea that Works in Practice”, Security Dialogue, Vol. 35, No.3, September 2004, p. 351
See for example Kofi Annan, “Two Concepts of Sovereignty”, The Economist, September
18, 1999; available also at www.un.org/News/ossg/sg/stories/kaexon.html
International Commission on the Intervention and State Sovereignty, The Responsibility to Protect, 2001, Internet: http://www.dfait-maeci.gc.ca/isiss-ciise/menu-en.asp,
and Commission on Human Security, Human Security Now, New York, 2003, Inter-
145
followed with the Commission on Human Security and the High-Level Panel appointment by the UN Secretary General Kofi Annan in
November 2003.4 Finally, at the UN 2005 World Summit Declaration,
the responsibility to protect populations from genocide, war crimes,
ethnic cleansing and crimes against humanity was established.5
However, it appears that such a window of opportunity for
human security to transcend sovereign prerogatives has not been
used to address transnational threats more effectively. The world at
the beginning of 21st century is not more secure than in the 1990s,
and the results of initiatives regarded as key by human security
policy proponents (after the Ottawa Convention on the ban of antipersonnel land mines) are not encouraging: the implementation of
the Millennium Goals, small arms control, child soldiers, acceptance
of the International Criminal Court…6 In this paper, the author
argues that the lack of improved multilateral institutions and
cooperation, as well as prolonged problems with the all-inclusiveness
of the concept of human security, do not provide room for further
clarification of the concept and its improvement as a policy tool.
Under such circumstances, the relativization of state sovereignty will
not necessarily result in enhanced individual and global security.
net: www.humansecurity-chs.org/finalreprot/index.html. See also: Francois Fouinat,
“A Comprehensive Framework for Human Security,” Conflict, Security & Development,
Vol. 4, No. 3, December 2004, pp. 289-297, and Vesselin Popovski, “The Concept of Humanitarian Intervention” in: Peter Siani-Davies, International Interventions the Balkans
after 1995, Routledge, London, 2003, pp. 42-58
4
A More Secure World: Our Shared Responsibility; Report of the High-level Panel of Threats, Challenges, and Change, UN, New York, 2004.
5
2005 World Summit Outcome, 60th UN General Assembly, 20 September 2005, A/60/
L.1*, para 138-140
Recently published Human Security Report 2005, Oxford University Press, documents a
decline in the number of wars, genocide, and human rights abuses over the past decade,
and claims that the explanation for these changes is in the unprecedented upsurge of international activism, spearheaded by the UN, which took place in the wake of the Cold
War. However, the Report operates with a narrow definition of human security, and unlike this paper, it does not focus on the past five years but on a longer period. Internet:
http://www.humansecurityreport.info/index.php?option=content&task=view&id=84
6
146
Is humanitarianism really embedded?
Within the concept of human security there is no labeling of
the current international system as a world order, but there is an
implicit starting premise about the system as ‘almost constitutional’
in the sense of how it was described by John Ikenberry.7 An idealistic
dimension of the human security concept is its neo-institutionalist
normative notion that “humanitarian ideas have become a principal
normative reference for states and organizations to clarify their
international obligations, or against which to hold others responsible.”
Citing international regimes for promoting human rights, protecting
refugees and providing humanitarian assistance, Suhrke believes “it
may be useful to think of the structure as ‘embedded humanitarianism”
and that the norms are “generally understood in a consensual way
and invested with much legitimacy.’”8
Although the so-called ‘international community’ looks over
every nation’s shoulder, and the Western tradition of humanitarian
law and missionary work and aid are integrated into many existing
regimes, a strong framework for the concept of human security is
not provided for. The existing international agreements are far from
a comprehensive system of norms for the implementation of such a
broad concept.
Firstly, they include contradictory, or at least non-complementary,
approaches by the different international actors involved. An example
related to implementation when it comes to socio-economic issues
within the UN umbrella would be divergence within the UNDP
and World Bank. While safety nets are a precondition for market
liberalization in developing countries as per the UNDP Poverty
Reduction Strategy, the World Bank managed to downgrade concept
of safety nets as only simultaneous to economic reforms in its report.9
7
8
9
John Ikenberry, After Victory: Institutions, Strategic Restraint, and the Rebuilding of Order After Major War, Princeton 2001, p. 21-49. The main argumentation for this part
of the paper was elaborated previously in Svetlana Djurdjevic-Lukic, Broadening the
Security Concept – From “National” to “Human Security”, International Problems Vol.
LVI, No. 4, 2004, pp. 397 –408.
Astri Suhrke, Human Security and the Interests of States, Security Dialogue, 30, No. 3,
1999, pp. 268-9
On pressure related to the priorities of the World Bank and its World Development
147
Secondly, competing norms and identities might create different
perceptions about security priorities between outsiders and the locals
for whom human security is supposed to be provided, rendering
some initiatives useless.10
Thirdly, even when norms are accepted in a more or less integrated
region such as the NATO community, there are no guarantees of an
absence of conflicts, i.e. security threats. The Cyprus conflict in 1974
showed that even the claim that democracies do not go to war with
one another is not a universal rule, that “normative explanations
for the ‘democratic peace’ may only be valid under a limited set of
conditions.”11
Fourthly, on the level of implementation, the concept implies
humanitarian motives and the involvement of efficient experts
within the international actors engaged in security-related issues. In
practice, international organizations are far from such an expected
ideal-type. Their pathology has been convincingly explained in
detail.12 I will mention here only the arbitrary agenda-setting by
different international actors for self-interested work, even in cases of
actors that are supportive of the human security approach.13
10
11
12
13
148
Report in Robert Hunter Wade, US Hegemony and the World Bank: The Fight Over People and Ideas, Review of International Political Economy, Vol. 9, No. 2, Summer 2002,
p. 215-243
For example, as a part of its human security endeavors, the Japanese government provided $1 million for Kosovo to be spent for local developmental priorities within five municipalities which hand over more than 300 illegally possessed arms during an amnesty period in September 2003. The UNDP and local non-governmental organizations
organized a public awareness campaign explaining the benefits for development and
opportunities for local inhabitants, in addition to the enhanced rule of law and physical
security. However, none of over 20 communities qualified – in an area with an estimated 300-400,000 illegally possessed Kalashnikovs, the number of guns surrendered was
155 in all municipalities combined!
Fiona Adamson, Democratization and the Domestic Sources of Foreign Policy: Turkey
in the 1974 Cyprus Crisis, Political Science Quarterly, Vol. 116, No. 2, 2001. It is relevant
for emerging democracies – most recent comprehensive research on the limitations of
“Democratic Peace Theory” in: Edward Mansfield and Jack Snyder, Electing to Fight:
Why Emerging Democracies Go to War, MIT Press, 2005
Michael N. Barnett and Martha Finnemore, The Politics, Power and Pathologies of International Organizations, International Organization, 53, No 4, Autumn 1999, pp. 699732.
Even a benevolent actor such as the European Union imposes its security priorities on
neighboring countries. For example, the EU has proclaimed that human trafficking is
Fifthly, after the changes in U.S. leadership, the terrorist attack
on September 11, and the new National Security Strategy envisaging
pre-emptive attacks and unilateralism, the system-level framework
for human security implementation has been deteriorating. The lone
superpower demonstrates an increasing willingness to go it alone,
immunity to the pressures and criticism of others, the assumption
that its national values and practices are universally valid and that
its policy positions are always moral and proper, and, crucially, the
perception that international institutions, norms, and even signed
conventions are collectively only one of many policy options, no
more relevant than all others.14 The system loses predictability;
hence, room for stable expectation on the international level, as an
implicit precondition to human security, is narrowing. Furthermore,
the attempt to reduce the threat of terrorism by overemphasizing
military means at the expense of other instruments,15 illustrates the
absence of understanding of the broader notion of security, i.e. there
is a prolonged focus on a state and military-centric perception of
security.
A broad versus narrow approach
Alongside problems related to normative weakness, the academic
debate on the definition of human security and its analytical relevance
has made little headway in the past several years. The first definitions
offered by UNDP and Kofi Annan encompassed a wide range of issues,
a major security threat for the Balkans. The EU and its agencies and institutions, through the auspices of the Stability Pact plus member-states on a bilateral basis, organizes
numerous meetings requiring the time and attention of many levels of authorities in
the Balkans by labeling the issue as a security concern and exercising pressure regarding the establishment of local police priorities. The Balkans is neither the starting
nor ending point of the human trafficking chain; there are no attempts from Kurds or
Pakistanis in illegal transit to stay for example in Serbia, nor a notable related rise in
crime. There are in fact other, local and sub-regional, priorities but for the sake of the
EU human trafficking is imposed as a priority security issue to be dealt with.
14 On US unilateralism see: Rosemary Foot, S. Neal MacFarlane and Michael Mastanduno
(eds), US Hegemony and International Organizations: The United States and Multilateral
Institutions, Oxford University Press, Oxford, 2003
15 P.H. Liotta, Converging Interests and Agendas: The Boomerang Returns, Security Dialogue, Vol. 33, No. 3, 2002, pp. 495–498.
149
from physical to psychological factors, including highly controversial
notions such as ‘freedom from want’, making the concept resistant
to a comprehensive definition because of its all-inclusiveness. The
UNDP concretization of seven specific elements including economic
and food security, health, environmental security, personal security,
community and political security, hardly clarified the concept.16 Since
then, various attempts to make the concept more stream-lined have
not yet produced a broadly accepted analytical clarification of human
security.
For Astri Suhrke “the essence of human security is reduced
vulnerability.”17 She defined those exposed to immediate physical
threats to life or deprivation of life-sustaining resources as extremely
vulnerable: victims of war and internal conflicts, those who live close
to the subsistence level and are thus structurally positioned at the
edge of socio-economic disaster, and victims of natural disaster.
Suhre proposed an internationally supported “human security
regime” to protect the vulnerable by developing norms, strengthening
institutions (national and international) and operationalizing and
implementing strategies. For those who live permanently on the edge
of socio-economic disaster some basic standards of socio-economic
conditions in aid policy should be incorporated, safety nets should be
established and certain categories of people should be compensated
for direct losses.18
Gary King and Christopher Murray attempted to narrow the
concept down by including “only those domains of well-being that
have been important enough for human beings to fight over or to put
their lives or property at great risk.” 19 They define poverty “more
broadly to include the deprivation of any basic capabilities” and
16 UNDP, Human Development Report 1994, p. 24
17 Suhrke, op. cit., 1999, p.273
18 Suhrke, Ibid, pp. 272–275. It is important to note that in her 2004 short statement, Suhrke
expressed pessimism, i.e. she has changed her position vis-à-vis the prospects for human
security. “Washington’s revival of the early Cold War doctrine of ‘either you are with us
or you are against us’ leaves little room for a coalition of states that wish to promote the
security of individuals, regardless of where they stand in relation to Washington”. Astri
Suhrke, A Stalled Initiative, Security Dialogue, Vol 35, No. 3, 2004, p. 365.
19 Gary King and Christopher J.L. Murray, Rethinking Human Security, Political Science
Quarterly, Vol. 116, No. 4, 2001–2002, pp. 585-610.
150
developed a system for measuring individual human security and
perceived individual human security. Their suggestion for a prudent
set of domains with which to measure human security is income,
health, education, political freedom and democracy.20 By choosing
some aspects and ignoring others, these authors have practically
abandoned the totality of the concept, which was praised as its main
positive quality by its founders. For example, by choosing only five
indicators for human security, King and Murray did not address the
huge area of violence, and did not offer an explanation as to why the
areas selected were more valuable than others.21
Central to the debate has been the dichotomous broad-versusnarrow conceptualization; one that is more concrete, focused only
on violent threats, or the inclusion of a wider range of issues such
as poverty, disease, and environmental disasters, i.e. the social,
psychological, political, and economic aspects of vulnerability.22 For
the proponents of a broader approach, “analytical and normative
difficulties are unfortunate but unavoidable consequences of
broadening the security paradigm beyond threats to the state.”23
However, the key problem is not only definition as a theoretical
issue, but the lack of causal relationships among so many equally
valid dimensions of security, and hence the immense difficulties for
prioritization on the policy level.
Causation and prioritization
Alongside proponents of an all-inclusive concept of human
security who stress its “creative synthesis and theoretical eclecticism,”24
or perceive it as a conceptual bridge between professional fields of
humanitarian relief, development assistance, human rights advocacy,
20 Ibid.
21 Roland Paris, Human Security: Paradigm Shift or Hot Air?, International Security Vol.
26, No. 2, 2001, pp. 87–102.
22 Summary of discussions in Taylor Owen, Human Security – Conflict, Critique and
Consensus: Colloquium Remarks and a Proposal for a Threshold-Based Definition,
Security Dialogue ,Vol. 35, No. 3, 2004, pp. 373 - 387.
23 Owen, Ibid. p. 375.
24 Amitav Acharya, A Holistic Paradigm, Security Dialogue, Vol. 35, No. 3, 2004, pp. 355356.
151
and conflict resolution,25 there are ongoing attempts to make the
concept of human security more applicable in policy terms.
Ramesh Thakur finds a solution in focusing on security policy in
relation to crisis, i.e. on a situation in which non-traditional concerns
merit the gravity of the security label and require an exceptional policy
response: environmental threats of total inundation or desertification,
political threats of the complete collapse of the state structure,
population flows so large as to destroy the basic identity of a host
society, structural coercion so severe as to turn human beings into
chattels, etc.26 A similar suggestion which aims to provide for both an
analytically useful and policy-relevant concept, is a threshold-based
conceptualization that limits threats by their severity rather than their
cause. Proposing human security as protection of the vital core of
all human life from critical and pervasive environmental, economic,
food, health, personal and political threats,27 such an approach
actually only omitted ‘community security’ from the original UNDP
concept. Kanti Bajpai suggests a focus on threats that can be traced
back to ‘identifiable human agents’ (at least in principle), not to
structural or natural causes.28 King and Murray are interested mostly
in prevention,29 while Suhrke stresses regime improvements mainly
for post-factum reactions.30
Again, these attempts are highly divergent. As Roland Paris
noted, the challenge for policymakers is to move beyond all-encompassing exhortations and to focus on specific solutions to
specific political issues,31 while the notion of human security lacks
the degree of analytical separation that is required for the study of
25 Peter Uvin, A Field of Overlaps and Interactions, Security Dialogue, Vol. 35, No. 3,
2004, pp. 352-353.
26 Ramesh Thakur, A Political Worldview, Security Dialogue, Vol. 35, No. 3, 2004,
pp. 347-348.
27 Taylor Owen, Human Security – Conflict, Critique and Consensus: Colloquium Remarks and a Proposal for a Threshold-Based Definition, Security Dialogue, Vol. 35, No.
3, 2004, pp. 373-387.
28 Kanti Bajpay, An Expression of Threats Versus Capabilities Across Time and Space,
Security Dialogue, Vol 35, No. 3, 2004, pp. 360-361.
29 Gary King and Christopher J. L. Murray, op. cit.
30 Astri Suhrke, op. cit. 1999
31 Roland Paris, 2001, op. cit.
152
causal relationships.32 Simply, the widening of the concept makes the
establishment of priorities in human security policy difficult.33 Or, as
Edward Newman has noted, the concept is analytically weak because
it generates an unmanageable array of variables.34 At the policy
level, devices for the development of priorities for security policy
formulation: time and space, the proximity of threat, intensity and
consequences of a particular threat – could be hardly implemented
under such a wide range of equally valid security dimensions. In sum,
within current clarifications of the concept, there are still no answers
to key questions: who or what will provide human security? Under
which conditions and how? If this right is taken to be universal, is
everyone or no one responsible?
Conclusion
In the second half of the short life of human security – as of 1999 –
there has been no substantial theoretical or policy clarification of the
concept. Increasingly present in both academic and policy discussions,
human security has not yet offered answers to the question of how
to provide for the security of individuals, ensuring their safety in an
era of new vulnerabilities created by the changed nature of armed
conflicts. This paper argues that weak multilateral institutions and
norms, changes on the global scene after the 9/11 terrorist attacks,
and the prolonged absence of a precise definition regarding the
scope of the concept and the causal relationship between its various
dimensions, still do not provide room for analytical clarification of
the concept and its improvement as a policy tool.
Human security is an attempt to oppose the most traditional and
the narrowest approach to security, pursuing the agenda from the
opposite end of the continuum. The consequence is that by going
too far afield of basic threats to survival and from national security,
32 Roland Paris, Still an Inscrutable Concept, Security Dialogue, Vol. 35, No. 3, 2004, pp.
370-371.
33 S. Niel MacFarlane, A Useful Concept that Risks Losing its Political Salience, Security
Dialogue, Vol. 35, No. 3, 2004, pp. 368-369.
34 Edward Newman, A Normatively Attractive, but Analytically Weak Concept, Security
Dialogue, Vol. 35, No. 3, 2004, pp. 358-359.
153
human security faces numerous problems. As discussed above, there
is no precise definition of the concept’s scope, or the possibility for
establishment of a causal relationship among its various dimensions;
and hence no room for practical prioritisation on the policy level.
Proponents of the concept neglect the fact that current international
regimes and norms are not universally accepted, let alone broad
enough to cover an all-inclusive approach of human security. There
are some ambiguities in the interpretation and implementation of
norms, contradictory and arbitrary agenda-setting amongst the
leading international actors. Furthermore, people who are supposed
to benefit from a human security approach may have different systems
of values and security perceptions, or simply do not follow outside
projected options.
While the results in concrete action that are regarded as the
core of a broader ‘human security network’ in the past several years
have not been impressive, there has been change in an issue which
is related to human security: the understanding of state sovereignty.
The chain of recommendations and documents issued by the United
Nations Secretary General, Human Security Commission, High-level
Panel, and concluding with the UN World Summit in September
2005, broadened the space for external intervention in sovereign
states on the grounds of human security. Keeping in mind the many
problems accompanying recent (non)interventions,35 the outlined
vagueness of the human security concept, current international
norms and institutions, and that the room for stable expectation on
the international level as an implicit precondition for human security
is narrowing, the relativization of state sovereignty will not necessary
result in enhanced individual and global security.
35 Such as the possibility that humanitarian intervention will be enacted where geopolitical
interests dictate, not where needed, that humanitarian-based legitimization for intervention requires that individuals and peoples represent themselves as victims in order to garner international attention redirecting them from the political struggle at home where a
compromise might emerge, and a like. See Susan L. Woodward, Should We Think Before
We Leap? A Rejoinder, Security Dialogue, Vol. 30, No. 3, pp. 277–281.
154
BIBLIOGRAPHY
Amitav Acharya, A Holistic Paradigm, Security Dialogue Vol. 35, No. 3,
2004, pp. 355-356.
Fiona Adamson, Democratization and the Domestic Sources of Foreign
Policy: Turkey in the 1974 Cyprus Crisis, Political Science Quarterly,
Vol. 116, No. 2, 200.
Kofi Annan, “Two Concepts of Sovereignty”, The Economist, September
18, 1999; available also at www.un.org/News/ossg/sg/stories/kaexon.
html
Kanti Bajpay, An Expression of Threats Versus Capabilities Across Time
and Space, Security Dialogue, Vol. 35, No. 3, 2004, pp. 360-361.
Michael N. Barnett and Martha Finnemore, The Politics, Power and
Pathologies of International Organizations, International Organization
53, No 4, Autumn 1999, pp. 699-732.
Commission on Human Security, Human Security Now, New York,
2003, Internet: www.humansecurity-chs.org/finalreprot/index.html
Svetlana Djurdjevic-Lukic, Brodening Security Concept – From
“National” to “Human Security”, International Problems, Vol. LVI,
No. 4, 2004, pp. 397 –408.
Rosemary Foot, S. Neal MacFarlane and Michael Mastanduno (eds), US
Hegemony and International Organizations: The United States and
Multilateral Institutions, Oxford University Press, Oxford, 2003.
Francois Fouinat, “A Comprehensive Framework for Human Security,”
Conflict, Security & Development, Vol. 4, No. 3, December 2004, pp.
289-297.
Robert Hunter Wade, US Hegemony and the World Bank: The Fight
Over People and Ideas, Review of International Political Economy
Vol. 9, No.2, Summer 2002, pp. 215-243.
Don Hubert, “A Idea that Works in Practice”, Security Dialogue, Vol. 35,
No. 3, September 2004, p. 351.
Human Security Report 2005, Oxford University Press, 2005.
John Ikenberry, After Victory: Institutions, Strategic Restraint, and the
Rebuilding of Order After Major War, Princeton 2001, pp. 21-49.
International Commission on the Intervention and State Sovereignty,
The Responsibility to Protect, 2001, Internet: http://www.dfait-maeci.
gc.ca/isiss-ciise/menu-en.asp
155
Gary King and Christopher J.L. Murray, Rethinking Human Security,
Political Science Quarterly, Vol. 116, No. 4, 2001-2002, pp. 585-610.
P.H. Liotta, Converging Interests and Agendas: The Boomerang Returns,
Security Dialogue, Vol. 33, No. 3, 2002, pp. 495-498.
S. Niel MacFarlane, A Useful Concept that Risk Losing Its political
Salience, Security Dialogue Vol. 35, No. 3, 2004, pp. 368-369.
Edward Mansfield and Jack Snyder, Electing to Fight: Why Emerging
Democracies Go to War, MIT Press, 2005.
Edward Newman, A Normatively Attractive, but Analytically Weak
Concept, Security Dialogue, Vol. 35, No. 3, 2004, pp. 358-359.
Taylor Owen, Human Security – Conflict, Critique and Consensus:
Colloquium Remarks and a Proposal for a Threshold-Based
Definition, Security Dialogue Vol. 35, No. 3, 2004, pp. 373 – 387.
Roland Paris, Human Security: Paradigm Shift or Hot Air? International
Security, Vol. 26, No. 2, 2001, pp. 87-102.
Roland Paris, Still an Inscrutable Concept, Security Dialogue, Vol. 35,
No. 3, 2004, pp. 370-71.
Vesselin Popovski, “The Concept of Humanitarian Intervention” in:
Peter Siani-Davies, International Interventions the Balkans after 1995,
Routledge, London, 2003, pp. 42-58.
Report of the High-level Panel of Threats, Challenges, and Change, A
More Secure World: Our Shared Responsibility, UN, New York, 2004.
Astri Suhrke, A Staled Initiative, Security Dialogue, Vol. 35, No. 3, 2004,
p. 365.
Astri Suhrke, Human Security and the Interests of States, Security
Dialogue Vol. 30, No. 3, 1999, pp. 265-276.
Ramesh Thakur, A Political Worldview, Security Dialogue Vol. 35, No. 3,
2004, pp. 347-348.
UN 2005 World Summit Outcome, 60th UN General Assembly, 20
September 2005, A/60/L.1*
UNDP Human Development Report 1994, Oxford University Press, New
York 1994.
Peter Uvin, A Field of Overlaps and Interactions, Security Dialogue, Vol.
35, No. 3, 2004, pp. 352-53.
Susan L. Woodward, Should We Think Before We Leap? A Rejoinder,
Security Dialogue, Vol. 30, No. 3, pp. 277-281.
156
DOKUMENTI
DOCUMENTS
prazna strana
REZOLUCIJA SAVETA BEZBEDNOSTI 1325.
USVOJENA NA 4213. SASTANKU,
31. OKTOBRA 2000. GODINE
Savet bezbednosti
Pozivajući se na Rezolucije 1261 (1999) od 25. avgusta 1999,
1265 (1999) od septembra 1999, 1296 (2000) od aprila 2000. i
1314 (2000) od avgusta 2000 kao i na relevantne izjave njegovog
predsednika, uključujući i izjavu koju je predsednik dao novinarima
povodom dana Ujedinjenih nacija posvećenom pravima žena i
međunarodnom miru, 8, marta 2000 ( SC/6816), pozivajući se na
obaveze Pekinške deklaracije i Platforme delovanja (A/52/231) kao
i sve obaveze sadržane u konačnom dokumentu 23-će posebne
sednice Generalne skupštine Ujedinjenih nacija pod nazivom “Žene
2000: jednakost polova, razvoj i mir u 21. veku” (A/S-23/10 Rev.1) a
posebno na deo koji se tiče žena i oružanih sukoba, imajući u vidu
namenu i principe Povelje Ujedinjenih nacija te osnovnu odgovornost
Saveta bezbednosti prema Povelji o održanju međunarodnog mira i
sigurnosti, Izražavajući zabrinutost da se civili, posebno žene i deca,
ubrajaju u većinu onih koji su negativno pogođeni vojnim sukobom,
uključujući i izbeglice i interno raseljena lica, kao i činjenicu da su
oni u sve većoj meri meta strana u sukobu i vojnih elemenata, te
prepoznajući posledice udara koje on ima na trajni mir i pomirenje.
Reafirmišući važnost uloge žena u sprečavanju i rešavanju
konflikata i u izgradnji mira, naglašavajući važnost njihove jednake
participacije i punom uključenju u sve napore na održanju i promociji
mira i sigurnosti, kao i potrebu povećanja njihove uloge u donošenju
odluka koje se tiču sprečavanja i rešavanja konflikta.
Reafirmišući potrebu za punom implementacijom zakona o
humanitarnim i ljudskim pravima koji štite prava žena i devojaka
tokom i posle konflikta, naglašavajući potrebu da sve strane treba da
osiguraju da programi svesnosti o minama i čišćenja mina, uzmu u
159
obzir i posebne potrebe žena i devojaka, prepoznajući hitnu potrebu
izjednačavanja perspektive polova u mirovnim operacijama, te u
ovom smislu pozivajući se na Windhoek deklaraciju i Namibijski plan
delovanja o uključivanju perspektive polova u multidimenzionalne
operacije podrške miru (S/2000/693).
Prepoznajući takođe važnost preporuka koje su sadržane u
izjavama njenog predsednika date novinarima 8. marta 2000. godine
o specijalizovanoj obuci zaštite, posebnih potreba i ljudskih prava
žena i dece u konfliktnim situacijama za sve osoblje koje učestvuje
u mirovnim operacijama. Imajući u vidu da razumevanje uticaja
oružanog sukoba na žene i devojke, efektivni institucionalni dogovori
koji garantuju njihovu zaštitu i potpuno učešće u mirovnom procesu,
uveliko može da doprinese održanju i promociji međunarodnog mira
i sigurnosti.
Naglašavajući potrebu konsolidovanja podataka o uticaju oružanog sukoba na žene i devojke:
1. Poziva zemlje članice da osiguraju povećano prisustvo žena
na svim nivoima odlučivanja u nacionalnim, regionalnim i međunarodnim institucijama i mehanizmima za sprečavanje, vođenje i rešavanje sukoba.
2. Ohrabruje generalnog sekretara da implementira svoj strategijski plan delovanja (A/49/587) koji poziva na povećano učešće
žena na nivoima odlučivanja u rešavanju konflikata i mirovnim
procesima.
3. Poziva generalnog sekretara da imenuje više žena za specijalne
predstavnice i izaslanice koje će vršiti dužnosti u njegovo ime te tim
povodom, poziva zemlje članice da nominuju svoje kandidatkinje i
dostave njihova imena generalnom Sekretaru da bi bili uključeni u
regularne ažurirane centralizovane rostere.
4. Nadalje poziva generalnog sekretara da traži proširenje uloge i
doprinosa žena u operacijama Ujedinjenih nacija na terenu a posebno
među vojnim posmatračima, civilnoj policiji, te osoblju koje se bavi
ljudskim pravima i humanitarnim radom.
5. Izražava spremnost da ugradi perspektivu polova u mirovne
operacije i poziva generalnog sekretara da obezbedi da, kad god je to
moguće, uključi komponentu pola u operacije na terenu.
160
6. Zahteva od generalnog sekretara da obezbedi zemljama
članicama vodiče i materijale za obuku o zaštiti, pravima i posebnim
potrebama žena, kao i o važnosti uključivanja žena u sve mirotvorne
operacije i mere izgradnje mira, poziva zemlje članice da ugrade ove
elemente kao i obuku o svesnosti od opasnosti od HIV/AIDS-a u
svoje nacionalne programe obuke za vojno i osoblje civilne policije
u pripremi za razmeštanje trupa, nadalje traži da Generalni sekretar
obezbedi da civilno osoblje u mirovnim operacijama prođe kroz
sličnu obuku.
7. Poziva zemlje članice da povećaju svoju dobrovoljnu finansijsku,
tehničku i logističku podršku osetljivim obukama za polove, uključujući
one koje su poduzete od strane relevantnih programa i fondova,
inter alia, Fond za žene i Fond za decu Ujedinjenih nacija te visokog
komesara Ujedinjenih nacija za izbeglice i ostala relevantna tela.
8. Poziva sve uključene strane da pri pregovorima i dogovorima
o implementaciji mira usvoje perspektivu polova, uključi, inter alia:
(a) posebne potrebe žena i devojaka tokom repatrijacije i ponovnog naseljavanja te tokom rehabilitacije, reintegracije i
post-konfliktne rekonstrukcije;
(b) mere koje podržavaju mirovne inicijative žena lokalnog područja i lokalne procese za rešavanje konflikta i koje uključuju žene u svim mehanizmima za implementaciju mirovnih
sporazuma;
(c) mere koje će osigurati zaštitu i poštovanje ljudskih prava
žena i devojaka, pogotovo zbog toga sto se one odnose na
ustav, izborni sistem, policiju i pravosuđe.
9. Poziva sve strane u oružanom sukobu da u potpunosti poštuju
međunarodno pravo koje se primenjuje u zaštiti žena i devojaka kao
civila, a posebno da poštuju obaveze koje se odnose na njih prema
Ženevskim konvencijama iz 1949. uz to i u Dodatnom protokolu
iz 1997, Konvenciji o izbeglicama iz 1951 i uz to Protokolu iz 1967,
Konvenciji Saveta bezbednosti – 5 – izveštaj za novinare SC/6942
4213. sastanak (PM) 31. oktobra 2000. godine, o eliminaciji svih
formi diskriminacije žena iz 1979. uz to i Opcioni protokol iz 1999,
Konvencija Ujedinjenih nacija o pravima deteta iz 1989 .i još dva
opciona protokola iz maja 2000. godine, imajući u vidu i relevantne
propise Rimskog statuta Međunarodnog krivičnog suda.
161
10. Poziva strane u oružanom sukobu da preduzmu ozbiljne mere
da zaštite žene i devojke od nasilja zasnovanog na polnoj pripadnosti,
pogotovo silovanja i drugih načina seksualnog nasilja, te svih ostalih
tipova nasilja u situacijama oružanog sukoba.
11. Naglašava odgovornost svih država da stave tačku na
nekažnjavanje i da kazne one koji su odgovorni za genocid, zločine
protiv čovečnosti, ratne zločine, uključujući i one koji se odnose
na seksualno nasilje nad ženama i devojkama, te u ovom smislu
naglašava potrebu isključenja ovih zločina, gde je to moguće, iz
odredaba o amnestiji.
12. Poziva sve strane u oružanom, sukobu da poštuju civilni i
humanitarni karakter izbegličkih kampova i naselja i da uzmu u
obzir posebne potrebe žena i devojaka, uključujući i njihove zamisli,
i poziva se na Rezoluciju 1208 (1998) od 19. novembra 1998.
13. Podstiče sve one koji su uključeni u planiranje razoružanja,
demobilizaciju i reintegraciju da razmotre različite potrebe žena
i muškaraca bivših vojnika, te da uzmu u obzir potrebe članova
njihovih porodica;
14. Reafirmiše svoju spremnost, kad god se usvoje mere prema
članu 41 Povelje Ujedinjenih nacija, da iznese svoje mišljenje o
njihovom potencijalnom udaru na civilnu populaciju, imajući u vidu
posebne potrebe žena i devojaka da bi se razmotrila odgovarajuća
humanitarna izuzeća.
15. Izražava spremnost da osigura da misije Saveta bezbednosti
uzmu u obzir pol i prava žena, uključujući sveukupne konsultacije sa
lokalnim i međunarodnim organizacijama (grupama) žena.
16. Poziva generalnog sekretara da sprovede studiju o uticaju
oružanog sukoba na žene i devojke, ulozi žena u izgradnji mira i
dimenzije polova u mirovnim procesima i razrešenju konflikta, te ga
nadalje poziva da podnese izveštaj Savetu bezbednosti o rezultatima
te studije i da je prosledi svim zemljama članicama Ujedinjenih
nacija.
17. Zahteva od generalnog sekretara, kada bude zgodno, da
uključi u svoje izveštavanje pred Savetom bezbednosti, napredak
postignut u izjednačavanju polova kroz mirovne misije i sve druge
aspekte koji se odnose na žene i devojke.
18. Odlučuje da ostane aktivno uključen u ovo pitanje.
http://www.peacewomen.org/1325inTranslation/1325Serbian.
pdf#search=‘rezolucija 1325 Saveta bezbednosti‘
162
UN I POL
–
UNIFEM i pol
–
Pitanja pola u Državnim izveštajima o ljudskom razvoju
koje pomaže UNDP
–
Uvođenje ženskog pitanja u centralne tokove programa
UNFPA
–
Politika WFP u odnosu na pripadnost polu 2003.-2007.
–
Žene, devojke, HIV i AIDS
UNIFEM i pol
Davanje većih prava ženama i jednakost polova u centru su svih
prioriteta razvoja i dostigli su punu opredeljenost i posvećenost
tokom 28 godina, koliko je proteklo od osnivanja Fonda Ujedinjenih
nacija za razvoj žena (UNIFEM). Milenijumska deklaracija iz 2000.
godine i milenijumski ciljevi razvoja (MDGs) koje su prihvatile sve
države-članice UN, snažno afirmišu jednakost polova i učešće žena
u strukturama vlasti kao ciljeve same po sebi, ali i kao preduslove za
ostvarivanje svih ostalih ciljeva.
Osnovan da im pruži pomoć i radi u korist žena iz sveta u
razvoju, UNIFEM obezbeđuje finansijsku i tehničku podršku
inovativnim programima i strategijama koje promovišu ljudska
prava žena, političko angažovanje i ekonomsku sigurnost. Radeći
sa i u sadejstvu sa organizacijama UN, vladama i nevladinim
organizacijama, UNIFEM radi na promovisanju jednakosti polova,
vezujući ženska pitanja i probleme sa nacionalnim, regionalnim
i globalnim agendama. Negujući saradnju, ovaj fond obezbeđuje
tehničku ekspertizu stavljanju ženskog pitanja u centar pažnje i
strategijama davanja većih prava ženama.
163
Prioriteti ovog Fonda proističu iz Akcione platforme iz
Pekinga, Konvencije o eliminaciji svih oblika diskriminacije žena
(CEDAW), i Rezolucije br. 1325, Saveta bezbednosti o ženama,
miru i bezbednosti. Uz Milenijumske ciljeve razvoja (MDGs), ovi
dokumenti sadrže konkretne mape ostvarivanja jednakosti polova.
U južnoj Aziji oni su takođe vođeni konsenzusom koji proističe iz
Regonalnog, dvogodišnjeg pregleda sastanaka na ministarskom
nivou koje UNIFEM organizuje svake druge godine još od 1966. da
bi bio u toku napredovanja u primeni Pekinške akcione platforme.
Ovo je zajedničko putovanje, organizovano u partnerstvu sa vladama
u regionu, ključnim nevladinim organizacijama, Sekretarijatom
SAARC, ekspertima, aktivistima i sarađujućim agencijama UN.
Širok opseg institucionalne saradnje i mehanizama, kao što su MoU
sa Sekretarijatom SAARC za pitanja pola i MoU sa vladom Indije,
kao i sa Kraljevskom vladom Nepala, dalje omogućava mehanizme
za njegov rad.
Realizacija ljudskog prava žena na jednakost, slobodu od
diskriminacije i puno učešće u donošenju odluka obavezna je
za efikasnu implementaciju ovih sporazuma. Ipak, kako Završni
dokument i UNIFEM-ov Progres žena u svetu, pokazuju (2000.
i 2002), progres u postizanju ciljeva postavljenih u Pekingu spor
je i neravnomeran. Pojavili su se novi izazovi u vezi sa politikom i
praksom ekonomske globalizacije, problemi u vezi sa granicama,
fragmentacija i nebezbednost, koji zahtevaju pojačavanje odgovora
jednakosti polova.
U kontekstu povećavanja globalnog siromaštva i proširenja
jaza između bogatih i siromašnih, kao i između žena i muškaraca,
UNIFEM promoviše realizaciju ljudskih prava žena i njihove ljudske
bezbednosti. Koristeći pristup davanja većih prava i okvir zasnovan
na pravima, on se usredsređuje na rešavanje pitanja siromaštva
žena i zaustavljanja nasilja nad ženama. U radu na zaustavljanju i
smanjivanju rasprostiranja HIV/AIDS-a među ženama i devojkama
i promovisanju jednakosti polova u demokratskim režimima, u vreme mira kao i u vreme oporavka od rata, jednakost polova ostaje
povezujuća nit svih njegovih aktivnosti. U uobličavanju svog rada,
UNIFEM uočava ove pretnje, optimalno koristeći mogućnosti koje,
snažnom artikulacijom, stvaraju ženski pokreti, vlade, donatori i
164
nevladine organizacije, čiji je imperativ stavljanje pitanja pola u
prvi plan, uspostavljanjem pravnog i zakonodavnog aktivizma,
institucionalnog razvoja i jakih, ženskih mreža.
Pogoršanjem ženskog siromaštva i pratećih negativnih posledica
za žene kao što su povećana ranjivost po pitanju nasilja, trgovanja
ženama, migracija i HIV/AIDS, UNIFEM se fokusira na smanjivanje
ženskog siromaštva i isključivanja žena iz procesa odlučivanja.
Usredsređujući se na uključivanje žena u kontekst globalizacije i
liberalizacije, on ističe različitost uticaja ovih procesa uslovljenu
polom, naglašavajući potrebu za reorijentacijom makroekonomskih
procesa koji treba da su nepristrasni po pitanju pola. Na regionalnom
i nacionalnom nivou, radi na uvođenju perspektive pola u glavne
tokove trgovine i kreiranja makroekonomske politike, povećanju
pristupa žena mogućnostima i uticajima na tržištu rada, roba i usluga.
Da bi povećao ekonomske mogućnosti siromašnih žena, on podržava
uvođenje u glavne tokove, osetljivih po polu i orijentisanih na prava,
strategija za smanjenje siromaštva u PRSP-u i MDG-u, trgovinske
ugovore, i ostale instrumente koordinacije i politike.
Sa regionalnim inicijativama usredsređenim na cenu ekonomskog
razvoja koju žene plaćaju, i na zanemarivanje i ignorisanje ženaradnika, čine se napori da se uvaži doprinos žena u ekonomiji,
sakupe podaci i statistike, prevaziđe polno pristrasno digitalno
razvođe, i odgovori potrebama ranjivih grupa, kao što su radnici koji
posao obavljaju kod kuće, žene migranti, žene iz plemena i žene iz
planinskih krajeva. U Nepalu, na primer, rad na pitanju žena-radnica,
migranata, omogućio je ukidanje zabrane migracija nepalskih žena u
organizovanom sektoru u zemlje Zaliva, utirući put mehanizmima
bezbedne migracije. Da bi obaveze preuzete u političkoj ravni preveo
u resurse i da bi pomogao u pravednom korišćenju postojećih resursa,
Fond preduzima inicijative za fininsiranje određenih projekata u
vezi sa ravnopravnošću žena u odabranim zemljama južne Afrike,
u saradnji sa vladama, istaknutim ekonomistima i feministima,
istraživačkim institucijama, sistemom UN i ključnim ženskim, nevladinim organizacijama iz regiona.
Da bi promovisale ljudska prava žena, intervencije UNIFEM-a se
široko usredsređuju na ostvarivanje tih prava primenom holističkog
i višedimenzionalnog pristupa. Njegovi napori su usmereni na pro165
dubljivanje i proširivanje procesa implementacije i izveštavanje o
CEDAW-u u Južnoj Aziji, u tesnoj saradnji sa vladama, nevladinim
organizacijama i članovima Komiteta CEDAW-a. Omogućavajući
primenjivanje instrumenata ljudskih prava kojima se zakoni dovode
u saglasnost sa standardima ljudskih prava, on pomaže napore da
se pravni i pravosudni sistem načine osetljivijim i ravnopravnijim u
pogledu polova, za probleme žena pogođenih nasiljem. Ohrabrujući
regionalno obrazovanje i međusobnu razmenu znanja, intervencije
Fonda uključuju inicijative za pilotske projekte uspostavljanja zona
bez nasilja u postojećim zajednicama i jačanje savezništva između
mašinerije za primenu zakona i organizacija civilnog društva.
Korišćenjem multidisciplinarnog odgovora u procesu obuzdavanja
nasilja, Fond inicira dijalog o uzajamnom dejstvu muškosti, pola i
nasilja nad ženama, snabdevajući žene informacijama o službama
za podršku i njihovim zakonskim pravima, i podržavajući napore za
povećavanjem kapaciteta agencija za sprovođenje zakona. Promovišući dobro definisane preventivne strategije, zaštitne strategije i strategije
gonjenja, koje imaju za cilj smanjivanje trgovine ženama i decom,
Fond je osnažio regionalnu saradnju svih učesnika na zaustavljanju
trgovine ljudima u južnoj Aziji, jačajući odgovornost glavnih aktera
za suprotstavljanje nekažnjavanju pojavnih oblika ove vrste nasilja.
Unoseći perspektivu jednakosti polova u mirovne pregovore
i postkonfliktnu rekonstrukciju u Avganistanu, Šri Lanki i Nepalu,
UNIFEM proširuje pružanje podrške da bi započeo mirovni proces i
sa partnerima u UN, kao i sa ženskim grupama. Fond radi sa ženskim
grupama u regionu kroz nevladinu organizaciju SAARC Forum za
mir, a zajedno sa ženskim grupama učestvuje u procesima koji se
odvijaju u cilju projektovanja konceptualnog okvira ljudskih prava
na intervenciju u formalnim procesima izgradnje mira.
Dok je HIV/AIDS pitanje zdravstva i razvoja, pandemija je,
takođe, pitanje ravnopravnosti polova. UNIFEM unosi perspektivu
ravnopravnosti polova i ljudskih prava u partnerstvo ostvareno kroz
UNAIDS sa sistemom UN, nacionalnim savetima za AIDS i ženskim
i vladinim organizacijama na globalnom, regionalnom i nacionalnom
nivou. On stavlja holističke strategije u prvu liniju borbe protiv HIV/
AIDS-a ističući povezanost sa nasiljem nad ženama, siromaštvom
žena, i različitim shvatanjima pravde s obzirom na pol u periodu
166
postkonfliktne rekonstrukcije. Namena njegovog programa o polu
i HIV/AIDS-a je da se bavi uklanjanjem ranjivosti koja izlaže žene
virusu HIV i AIDS-u, nejednakosti s obzirom na pol u kontekstu
brige, lečenja i pružanja podrške ženama koje žive sa HIV/AIDS-om
(WLHA), izgradnjom kapaciteta partnera UNIFEM-a i stvaranjem
veza između pozitivnih, ženskih mreža, vlade i civilnog društva. Fond
takođe proširuje pružanje podrške na pilot projekat Izjednačavanja
odnosa polova u kontekstu HIV/AIDS-a u sadejstvu sa indijskim
železnicama i južnim, centralnim železnicama u državi Vidžajvada.
Promovišući žene rukovodioce da bi osigurao ravnopravnost
njihovih glasova u uobličavanju politika koje utiču na njihove
živote i izbore, UNIFEM promoviše regionalni dijalog o pitanjima
pola, vladavine i prava. Izgrađujući mogućnost učestvovanja žena
u vlasti, Fond stvara prostor i platformu za žene u južnoj Aziji da
uobliče svoje probleme, vezujući ih za donosioce političkih odluka.
Njegove inicijative se usredsređuju na ugrađivanje pitanja pola u
glavne tokove procesa planiranja makropolitike, jačanje sposobnost
nacionalnih, ženskih aparata, promovisanje pristupa žena informacijama, i transparentnosti i odgovornosti vlada, nevladinih i
ostalih organizacija u vezi sa globalno dogovorenim obavezama
postizanja jednakosti polova.
Ove obaveze će i dalje biti samo mala nada za žene ako jednakost
polova ostane nedostignuta. Danas postoji globalan konsenzus da će,
ako dispariteti u pogledu pola ne budu uklonjeni, status žena delo-vati
kao smetnja po svim indikatorima, i da nijedan razvoj neće biti održiv
bez razvoja žena. Za UNIFEM su ravnopravnost polova, pravičnost
i pravda za oba pola u osnovi agende razvoja, kao središnji princip
procesa razvoja koji donosi jednaku korist i ženama i muškarcima.
Pitanja pola u Državnim izveštajima o ljudskom razvoju koje pomaže
UNDP
Državni izveštaji o ljudskom razvoju (SHDR) pojavili su se
kao moćno oružje uobličavanja odluka u domenu politike ljudskog
razvoja na nacionalnom i državnom nivou vlade država ostaju vlasnici državnih HDR, a sprovođenje pomažu Komisija za planiranje,
vlada Indije i UNDP kroz Centar za resurse ljudskog razvoja (HDRC).
167
Proces pripremanja Državnih izveštaja u toku je u 27 indijskih država.
Sedam država je već pripremilo svoje Državne izveštaje, a u osam
država je pripremanje Izveštaja u završnoj fazi. Zajedno sa pitanjima
decentralizacije i vladavine, pitanja pola su važna dimenzija analize
u Državnim izveštajima, kako u formi posebnih poglavlja o polu,
tako i kroz analize sektora obrazovanja, zdravlja, obezbeđivanja
finansijskih sredstava za život i vladavine u kojima se posebno svetlo
baca na probleme u vezi s polom.
Poglavlje o polu u Državnim izveštajima obezbeđuje veoma potreban prostor za probleme žena, posebno one u vezi sa nejednakošću
po pitanjima resursa i mogućnosti koje se pružaju.poglavlja se bave
pitanjima ženskog siromaštva, i niskih prihoda i ljudskog siromaštva.
Snaga Državnih izveštaja je u procesu njihovog pripremanja
u okviru čega se vrši analiza problema kroz perspektivu ljudskog
razvoja, posebno za svaku oblast, i naročito se obraća pažnja na
prostorne disparitete u okviru država i disparitete između društvenih
grupa. Početno polazište analize je izračunavanje indeksa na nivou
oblasti kao što su Indeks ljudskog razvoja (HDI), Indeks razvoja
polova (GDI) i, u nekim slučajevima, Indeks ljudskog siromaštva
(HPI). Države Asam, Gudžarat i UP uključuju HPI u svoje analize. Na
globalnom nivou, izračunava se Mera osposobljenosti pola (GEM)
za sveobuhvatnije poređenje mogućnosti koje su dostupne ženama,
pre nego njihovih stvarnih mogućnosti. Na žalost, GEM za Indiju se
ne izračunava zbog nedovoljno podataka.
Jedno od glavnih ograničenja u analizi pitanja pola, pa, prema
tome, i u efikasnom donošenju političkih odluka je nedostupnost
pouzdanih podataka za pojedinačne slučajeve. Pripremanje Državnih
izveštaja ima značajan uticaj u instrumentalnom smislu sređivanja i
kompilacije podataka u vezi sa pitanjem pola, u cilju izračunavanja
indeksa, ali i vrednost u normativnom smislu stvaranja potrebe za
pouzdanijim podacima na nivou oblasti i lokalnom nivou, uključujući
i obuku onih koji obezbeđuju te podatke i onih koji ih koriste.
Jedna analiza problema u vezi s polom u Državnim izveštajima
o ljudskom razvoju pokazuje da su u njima najzastupljenije sledeće,
ključne stavke: Status žena je zavisan od opšteg razvoja regiona, kao i od
socio-kulturalnih karakteristika regiona. Na primer, u Izveštaju države
168
Madija Pradeš (1995), zaključuje se da položaj žene varira od regiona
do regiona, i u odnosu na ekonomski status i položaj domaćinstva
u kastinskoj hijerarhiji. Izveštaj države Sikim (2002) podvlači ulogu
ekonomskog doprinosa žena, socio-kulturne autonomije, autoriteta
i uključenosti žena u proces donošenja odluka u domaćinstvu, kao
determinanti njihovog statusa i izgleda za poboljšanje tog statusa.
Unutardržavni dispariteti u pogledu pola uporno opstaju u svih
sedam država, bez obzira na nivo razvijenosti. Šest država, Madija
Pradeš (1998), Karnataka (1999), Sikim (2001), Radžastan (2002),
Himahal Pradeš (2003), Tamil Nadu (2003) izračunali su Indeks
razvoja u odnosu na pol na nivou oblasti koji je pokazao široke
varijacije GDI-ja u okviru država.
Žene pate od dvostrukog lišavanja, niskog nivoa postizanja
ciljeva i široke, polne diskriminacije u svim sferama – zdravstvenoj,
obrazovnoj, sferi plaćanja za obavljanje određenog posla, i sferi
donošenja odluka:
Zdravlje – Državni izveštaji ističu postojanje ozbiljnih raskoraka
u oblasti zdravstva zbog različitih polova, kao što su stope prirodne i
nasilne smrtnosti i predviđanja trajanja životnog veka. Visoke stope
plodnosti i niska prosečna starost tek udatih žena imaju negativan
uticaj na zdravlje devojaka i žena. Istaknuto je i postojanje bolesti kao
što je anemija, koja je rezultat nedovoljne ishrane. Rastući broj obolelih
i ranjivost žena na HIV/AIDS, kao i problemi u vezi sa mentalnim
zdravljem žena, uočeni su u Izveštajima država Maharaštra (2002) i
Himahal Pradeš (2003). Izveštaj države Karnataka (1999) ističe brigu
za zdravstvenu zaštitu radnika na radu. U tom izveštaju se zahteva da
se nasilje nad ženama tretira kao zdravstveni problem. Dok izveštaj
države Tamil Nadu (2003) insistira na shvatanju pitanja zdravlja žena
iz perspektive bazirane na pravima, Državni izveštaj Madaija Pradeš
(1995) usredsređuje se na poboljšanje mera zdravstvenih službi u
državi.
Obrazovanje – Državni izveštaji ističu nizak nivo ostvarenosti
postavljenih ciljeva i širok raskorak uslovljen različitošću polova u
sektoru obrazovanja kao glavne oblasti kojima se treba pozabaviti.
Analiza potvrđuje siromaštvo kao glavnu prepreku obrazovanju
devojaka. Siromaštvo takođe vodi ka diskriminativnom zapošljavanju
i praksi određivanja visine dnevnica što se, zauzvrat, pretače u niže
169
nivoe izdvajanja za obrazovanje žena u porodici. Državni izveštaji
postavljaju i bave se pitanjima kao što su udaljenost od škole, postojanje
i dostupnost učitelja ženskog roda, posebne škole samo za devojke,
toaleti za žene i fleksibilno vreme nastave. Državni izveštaj države
Madaija Pradeš (1995) ističe negativan efekt niskih stopa pismenosti
žena na mogućnost njihovog zapošljavanja i osposobljavanja za
obavljanje različitih poslova. Izveštaj države Maharaštra (2002) skreće
pažnju na više stope nepismenosti među ženama iz siromašnijih
domaćinstava ili onih domaćinstava koja vode žene, kao i na žene
radnike u sektoru sive ekonomije i žene iz određenih kasta i plemena
(SC/ST). Izveštaj države Tamil Nadu (2003) ističe potrebu postojanja
žena-učitelja. U Izveštaju države Himahal Pradeš (2003) se navodi
motivisanost koju podstiču roditelji i državni prioritet obrazovanja
koje će poslužiti kao pokretačka sila postizanja jednakosti polova po
pitanju sticanja obrazovanja.
Izvori finansijskih sredstava: Opšte zapažanje u svim Državnim
izveštajima jeste da najveći broj žena-radnica u Indiji angažovan u
poljoprivredi, u kojoj su izvori prihoda nesigurni, a nadnice niske.
Takođe, postoji i znatan raskorak u visini nadnica s obzirom na
pripadnost određenom polu. Neplaćen rad žena je “nevidljiv” i
nepriznat i društveno i u nacionalnim, knjigovodstvenim šemama.
Državni izveštaji južnih država Karnataka (1999) i Tamil Nadu
(2003) usredsređuju se na mogućnost žena da stignu do kredita i na
Grupe za samopomoć (Šag). Izveštaj države Himahal Pradeš (2003)
dokumentuje ograničenu pokretljivost s kojom su žene suočene zbog
visoke migracije muškaraca van zemlje.
Odlučivanje: Žene su nedovoljno predstavljene u vlasti i na
pozicijama na kojima se odlučuje na svim nivoima. Participacija
žena u javnoj sferi, kada je reč o političkom predstavljanju, zavisi od
napretka ostvarenog u ekonomskoj i unutrašnjoj sferi. Izveštaj države
Madaija Pradeš (1995) dokumentuje rastuću svest među ženama
o njihovoj ključnoj ulozi članica Pančajata i predstavnica ženske
populacije. Međutim, svi Državni izveštaji vrlo jasno naglašavaju
da prisustvo u lokalnim telima ne garantuje efikasno učešće žena
u procesu odlučivanja. Izazovi sa kojima se žene sreću u izbornom
procesu, kao što su slučajevi da su žene izabrane samo kao zastupnici,
170
zastrašivanje nezavisnih kandidata-žena, i druga, slična ograničenja,
i dalje postoje i navedena su u Državnim izveštajima.
Ravnopravnost polova je ključna za pravedan i održiv razvoj. Ovo
je poruka koja je u srži svih Državnih izveštaja. Da bi ravnopravnost
polova mogla biti dostignuta, u izveštaju se preporučuje: efikasnija
primena postojećih politika; stvaranje partnerstva između Vlade i
civilnog društva radi rešavanja pitanja u vezi sa pripadnošću polu;
uspostavljanje jednakosti polova kao cilja svakog odseka i svake
organizacije, čije ostvarivanje može da se nadgleda; uviđanje svih
izabranih članova demokratskih institucija da postoje problemi u
vezi s pripadnošću ženskom polu; sakupljanje i sređivanje podataka
po polu u vezi sa različitim indikatorima ljudskog razvoja.
Uvođenje ženskog pitanja u centralne tokove programa UNFPA
Uvođenje ženskog pitanja u maticu interesovanja je integralna
komponenta šestog programa na nivou cele zemlje koji pomaže
UNFPA, i čija realizacija je počela 2003. godine. Cilj ovog programa
je povećanje pristupa širokom opsegu kvalitetnih reproduktivnih,
zdravstvenih usluga, podrška populacionim i razvojnim strategijama
i zastupanju/IEC. UNFPA ima mandat da promoviše ravnopravnost
polova i osposobljavanje žena na način predstavljen u Akcionom
programu, odobrenom na Međunarodnoj konferenciji o stanovništvu
i razvoju, održanoj 1994. godine. Ovaj program koji UNFPA pomaže
ima predviđene efekte koje treba postići na nacionalnom, državnom
i regionalnom planu. Na nacionalnom planu, u okviru potprograma
Strategija stanovništva i razvoja, projektovane su intervencije kojima
se promovišu perspektive prava u političkim instrumentima sektora
društvenog razvoja. Program, takođe, predviđa školovanje viših
menadžera programa sa posebnim osvrtom na stavljanje pitanja
pola u najvažniju ravan aktivnosti. Institucije Pančajati Raj (PRI)
imaju ogroman potencijal uvođenja pitanja pola u agende razvoja
pančajatija. Program se finansira kroz odsek za ruralni razvoj
za izgradnju kapaciteta članova PRI, sa posebnim osvrtom na
menadžment zdravstvenih službi namenjenih ženama.
Na nivou država, program UNFPA podržava Oblasni plan
operacija za 30 oblasti razbacanih širom pet država – Radžastan, M:
P:, Gudžarat, Orisa i Maharaštra. U DPO, se jedan efekat posebno
171
odnosi na bolje organizovanje i artikulaciju potražnje reproduktivnih,
zdravstvenih usluga na nivou lokalne zajednice. Ovo se postiže kroz
orijentaciju članica ženskih grupa na rešavanje pitanja reproduktivnih
prava i zdravlja i na kvalitet zdravstvene zaštite. Kada je reč o ponudi,
menadžeri programa i pružaoci usluga takođe će se, , orijentisati na
ženska pitanja, tako da će se baviti ključnim problemima kvaliteta
reproduktivnih zdravstvenih službi viđenim iz ženske perspektive.
Nasilje zasnovano na pripadnosti polu (GBV) tek treba da bude
sagledano kao javni, zdravstveni problem, iako informacije iz nekoliko
velikih izvora podataka ukazuju na visok nivo preovladavanja
ovakvog shvatanja u različitim delovima zemlje. Program UNFPA
podržava intervencije na nivou lokalne zajednice kojima se stvara
svest o GBV-u, njegovim posledicama po reproduktivno zdravlje i,
takođe, neophodnost javnih mehanizama podrške. Na sličan način,
na strani ponude, pružaoci usluga se orijentišu na pitanja GBV.
UNFPA takođe pomaže proces stavljanja ženskog pitanja u prvi
plan u RCH2. Preporučuje se da isticanje u prvi plan ženskog pitanja
programa RCH treba da vodi ka boljem pristupu i dostupnosti paketa
usluga RCH. Pitanja pravednosti su povezana s ovim i moraju biti
uzeta u postupak. UNFPA je nedavno naručio pregled evidentiranih
zahteva za usluge RCH koje će pomoći da se umanje nepravde čiji
je uzrok pripadnost polu. Iz naručenog pregleda se vidi da pružaoci
usluga treba da rade bliže lokalnim zajednicama, što će značiti
veću dostupnost onih koji obezbeđuju zdravstvenu zaštitu žena.
Prebacivanje tehnologije bliže lokalnim zajednicama, uklanjanje
finansijskih prepreka korišćenju usluga kroz inovativne opcije
finansiranja potražnje i stvaranje dostupnih i odgovornih službi je
ostale predložene intervencije.
Program UNFPA je, takođe, usmeren na zagovaranje intervencija
u oblasti uzrasta u kome su devojke stasale za udaju, selektivnih
abortusa zbog pola fetusa, reproduktivnih prava i nasilja baziranog
na polu. Predviđa se da će pokretanje ovih pitanja u razgovorima sa
političkim liderima, u kontaktima sa medijima i članovima civilnog
društva pomoći da se organizuje stručna debata o ovim pitanjima,
koja bi vodila jednakosti polova i pravednosti među njima.
– Politika WFP-a u odnosu na pripadnost polu 2003–2007.
172
Misija Svetskog programa za hranu (WFP) jeste da omogući
pristup hrani gladnim muškarcima, ženama i deci u situacijama
akutne i hronične nebezbednosti po pitanju hrane, doprinoseći tako
osiguravanju bezbednosti domaćinstava po tom pitanju. Napredak
žena i pitanja pola je visoko kotiran na agendi WFP-a od Svetske
konferencije o ženama, održane u Najrobiju, 1985. godine. WHP je,
1987. godine, postavio principe politike u vezi sa pripadnošću polu,
koje je ozvaničio tadašnji Komitet za politike i programe u vezi s
hranom. Komitet je predložio efikasno uključivanje žena u programe
pružanja pomoći u hrani.
Sledeća, velika inicijativa WFP bazirana na pripadnosti polu,
Obaveze prema ženama 1996–2001, započela je 1995. godine, u
vreme održavanja Konferencije o ženama u Pekingu. Obaveze su
zasnovane na premisama da je upućenost na žene kao na učesnike
programa i direktne primaoce hrane ključna za stvaranje okolnosti
u kojima će više hrane dopreti do žena i njihove dece. Pet je obaveza
usmerenih na smanjivanje nejednakosti izazvane pripadnošću polu
u cilju obezbeđivanja hrane za najsiromašnije.
Za svaku obavezu određeni su kvantitativni i kvalitativni globalni
ciljevi. Mnogi zainteresovani su pozdravili ovu inicijativu, osetivši je
kao nešto što daje neophodan podsticaj za prodor u prve redove jedne
organizacije, u najvećoj meri orijentisane na akciju. Tako, obaveze
koje je prihvatio WFP, čak postaju model za agencije-saradnike.
Na osnovu nalaza većeg broja pregleda i provera, i lekcija
naučenih u procesu ispunjavanja ovih obaveza, Izvršni odbor je, 2002.
godine, formulisao i odobrio Politiku WFP-a u vezi s pripadnošću
polu za period 2003–2007. Ovom politikom je uspostavljeno osam
Povećanih obaveza prema ženama u oblastima pravljenja programa,
lobiranja i ljudskih resursa sa sledećim ciljevima, globalnim ili na
nivou zemlje:
Povećana obaveza I: Zadovoljiti specifične zahteve u pogledu
ishrane trudnica, majki sasvim male dece i devojčica, i podići
njihovu svest o zdravlju i ishrani.
Povećana obaveza II: Proširiti aktivnosti kojima se omogućuje
devojčicama da pohađaju školu.
173
Povećana obaveza III: Osigurati da žene imaju bar podjednaku
korist od pogodnosti stvorenih kroz programe Hrana za obuku i
Hrana za posao.
Povećana obaveza IV: Doprineti tome da žene imaju kontrolu
nad hranom u podeli sledovanja za domaćinstva u okviru programa
pomoći u hrani.
Povećana obaveza V: Osigurati da žene budu podjednako
uključene u komitete za podelu hrane i ostala lokalna tela koja su u
vezi sa programom pomoći u hrani.
Povećana obaveza VI: Osigurati da pitanje pola bude u prvom
planu aktivnosti sastavljanja programa pomoći.
Povećana obaveza VII: Doprineti uspostavljanju okruženja koje
priznaje važnu ulogu žene u postizanju bezbednosti domaćinstva
po pitanju hrane, i ohrabruje i žene i muškarce da učestvuju u
otklanjanju rascepa nastalog nejednakošću polova.
Povećana obaveza VIII: Načiniti napredak ka jednakosti polova
pri zapošljavanju, u pogledu mogućnosti zapošljavanja i dužnosti
na poslu, i osigurati da politike ljudskih resursa uvažavaju polnu
pripadnost i daju mogućnost osoblju da kombinuje svoje lične i
profesionalne prioritete.
WFP je odlučio da, u 2004. godini, sprovede osnovne preglede
ispunjavanja povećanih obaveza prema ženama (ECW) u oko 40
zemalja širom sveta, uključujući Indiju, da bi prikupio osnovne
podatke za izradu završne analize primene politike u vezi sa
pripadnošću polu koju je odobrio Izvršni odbor.
Žene, devojčice, HIV i AIDS
UNAIDS je, u Londonu, 2. februara, 2004. godine, lansirao
Globalnu koaliciju Žene i AIDS. Koalicija je nova inicijativa koju
čine aktivisti, predstavnici vlada, javni radnici i poznate ličnosti koje
žele da stimulišu konkretne akcije na terenu kojima se poboljšava
svakodnevni život žena i devojaka. Koalicija će se usredsrediti
na sprečavanje novih HIV- infekcija među ženama i devojkama,
promovisanje jednakog pristupa preventivi i lečenju HIV-a, ubrzavanju mikrobioloških istraživanja, zaštiti imovine žena i prava na
nasledstvo, i smanjivanju nasilja nad ženama.
174
Opšte usmerenje i vođenje Globalne koalicije je povereno
Visokom upravnom komitetu za upravljanje koji se sastaje jednom
godišnje i sastavljen je od 25 lidera raznih organizacija i mreža. Iz
Indije, član Upravnog komiteta je gospođa Kusalaja, predsednik
Pozitivne ženske mreže južne Indije. Na početku rada Koalicije,
gospođa Kusalaja je podvukla važnost lečenja ljudi koji žive sa HIV/
AIDS-om, pravnog regulisanja ove oblasti, programa za mlade ljude
i povezivanja sa vladinim programima u vezi sa HIV/AIDS-om.
U žiži Svetske kampanje protiv AIDS-a, u 2004. godini, jesu žene,
devojke, HIV i AIDS. Koalicija i Kampanja će tesno sarađivati tokom
čitave godine.
Preveo: Zoran Pavlović
175
prazna strana
MILENIJUMSKI CILJEVI RAZVOJA
1. Iskoreniti krajnje siromaštvo i glad •
•
2. Postići univerzalnost
osnovnog obrazovanja
U periodu 1990-2015 prepoloviti procent populacije čiji su prihodi manji od 1$
dnevno.
U periodu 1990-2015 prepoloviti procent
populacije koji pati od gladi.
•
Do 2015. godine osigurati da sva deca, dečaci i devojčice podjednako, budu u mogućnosti da dovrše svoje osnovno obrazovanje.
3. Promovisati jednakost među
•
polovima i dati veća prava ženama
Eliminisati razlike među polovima po pitanju osnovnog i srednjeg obrazovanja ukoliko je moguće do 2005, a na svim nivoima
obrazovanja najkasnije do 2015.
4. Smanjiti smrtnost dece
•
U periodu 1990-2015 smanjiti smrtnost
dece starosti ispod pet godina za dve trećine.
5. Poboljšati zdravlje majki
•
U periodu 1990-2015 smanjiti stopu smrtnosti majki za tri četvrtine.
6. Izboriti se sa HIV-om/AIDS-om,
malarijom i ostalim bolestima
•
Do 2015. zaustaviti širenje i započeti iskorenjivanje bolesti HIV-a/AIDS-a.
Do 2015. zaustaviti širenje i započeti iskorenjivanje malarije i drugih ozbiljnih bolesti.
•
7. Osigurati održivost
prirodne sredine
•
•
•
Integrisati principe održivog razvoja u politiku i programe države i okrenuti proces
propadanja prirodnih resursa u suprotnom
smeru.
Do 2015 prepoloviti procent ljudi bez održivog pristupa ispravnoj pijaćoj vodi.
Postići značajno poboljšanje životnih uslova barem 100 miliona stanovnika sirotinjskih četvrti do 2020. godine.
177
8.
Razviti globalno
partnerstvo za razvoj
•
•
•
•
•
•
Dalje razvijati otvorenu, regulisanu, predvidivu i nediskriminativnu trgovinu i finansijske sisteme. Uključuje opredeljenje
za dobro upravljanje, razvoj i smanjenje siromaštva, kako na nacionalnom tako i na
internacionalnom nivou.
Posvetiti se rešavanju posebnih potreba najnerazvijenijih zemalja. To uključuje izvoz
koji je oslobođen tarifa i kvota, pojačano
otpisivanje duga prezaduženih siromašnih
zemalja, poništavanje oficijelnih bilateralnih dugova i veću pomoć za razvoj zemljama koje su posvećene smanjenju siromaštva.
Posvetiti se rešavanju posebnih problema zemalja bez izlaza na more kao i malih
ostrvskih zemalja u razvoju.
Posvetiti se rešavanju dužničkih problema
zemalja u razvoju na jedan sveobuhvatan
način putem nacionalnih i međunarodnih
mera usmerenih na održivost duga u dužem periodu.
Razviti i primeniti strategije za pristojne i
produktivne poslove za mlade u saradnji sa
zemljama u razvoju.
Obezbediti pristup osnovnim lekovima u
zemljama u razvoju, kao i njihovu nabavljivost, u saradnji sa farmaceutskim kompanijama.
Kao zemlja članica UN, Srbija i Crna Gora je obavezna da
dostigne date ciljeve do 2015. godine, uz podršku sistema UN, koji
čini 13 agencija u Srbiji i Crnoj Gori i drugih partnera, a u okviru
strateških ciljeva države.
Izvor: http://www.un.org.yu/srp/p_mdgs.htm
178
Download

HS-2005-III-2