Informacija za klijente
ZAKON O VRAĆANJU
ODUZETE IMOVINE I
OBEŠTEĆENJU
08 Novembar, 2011.
ZAKON O VRAĆANJU
ODUZETE IMOVINE I
OBEŠTEĆENJU
vršti vraćanjem oduzete imovine ili
obeštećenjem u novcu ili drugim vrednosnim papirima.
Dana 26.09.2011. godine Narodna
Skupština Republike Srbije usvojila je
Zakon o vraćanju imovine i obeštećenju
(u daljem tekstu: Zakon) koji reguliše
pitanje restitucije imovine oduzete na
osnovu prinudnih propisa nakon Drugog svetskog rata.
Sa druge strane, javilo se pitanje
pravne sigurnosti investitora u Republici Srbiji koji su, u najvećoj meri, sticali
imovinu koja je potencijalno predstavljala predmet restitucije, ali i pravne
sigurnosti drugih lica koja su stekla
određena druga prava na predmetima
koji predstavljaju potencijalni predmet
restitucije u skladu sa zakonom.
PITANJE RESTITUCIJE PRE
DONOŠENJA ZAKONA
Nesumnjivo je da Republika Srbija ima
moralnu obavezu da ispravi nepravde
učinjene neposredno nakon Drugog
svetskog rata od strane tadašnje nove
vlasti. Ova moralna obaveza našla je
svoje mesto u Odluci Saveta Evrope
o principima, prioritetima i uslovima u
evropskoj saradnji između Srbije i Crne
Gore, uključujući Kosovo (definisano
Rezolucijom
Saveta
Bezbednosti
Ujedinjenih Nacija 1244 od 10. juna
1999. godine) br. 2006/56/EC kao
jedan od kratkoročno ostvarivih uslova
za pridruženje Srbije Evropskoj Uniji.
Pitanje restitucije postalo je aktuelni
problem nakon demokratskih promena u Republici Srbiji 2000. godine. U
javnosti se našao veći broj nacrta zakona i na osnovu medijskih rasprava
o tim nacrtima postalo je jasno da će
glavno pitanje budućeg zakona o restituciji predstavljati model restitucije,
odnosno pitanje da li će se restitucija
2
Upravo iz propisa koji su, posredno,
imali uticaja na buduću restituciju,
moglo se ustanoviti da će model
obeštećenja imati praktičnu prevagu
prilikom restitucije. Ova činjenica
naročito se ogleda u odredbama Zakona
o privatizaciji i Zakona o planiranju i
izgradnji koji propisuju da se određeni
deo novčanih sredstava dobijenih u
postupcima privatizacije i konverzije
građevinskog zemljišta imaju uplatiti u
poseban fond za restituciju. Sa druge
strane, deo javnosti zainteresovan za
pitanje restitucije iskazao je jasan stav
da je za njih jedini prihvatljivi model za
restituciju - vraćanje oduzete imovine,
odnosno naturalna restitucija.
Nakon dugih najava novog zakona,
u javnosti se pojavio i nacrt zakona o
vraćanju imovine i obeštećenju. Javna
rasprava o nacrtu zakona trajala je
trideset dana, ali suština nacrta nije
izmenjena. Stručna javnost i organizacije zainteresovanih lica dali su veći
broj komentara i predloga izmena i
dopuna nacrta zakona, koji su predlozi
delimično usvojeni, ali dva predloga od
suštinskog značaja nisu bila prihvaćena
od strane predlagača zakona i to:
- prihvatanje modela supstitucione restitucije (davanje drugih ili sličnih predmeta umesto vraćanja oduzetih predmeta)
- vraćanje imovine oduzete u toku trajanja Drugog svetskog rata, a ne samo
imovine oduzete nakon Drugog svetskog rata
Na žalost, stanje stručne javnosti u Srbiji je takvo da ovom problemu pristupa
ili emotivno ili nezainteresovano, tako
da su primedbe i sugestije iz javne
rasprave ili uopštene (npr. Evropska
komisija je predložila da nacrt zakona
u pojedinim odredbama omogućava
diskriminaciju bez konkretizovanja
odredbi, Liga za zaštitu privatne svojine i ljudskih prava ukazivala je u
svojim primedbama na „skandalozno
nerazumevanje“ posledica pojedinih
odredaba) ili praktično neprimenljive
(npr. Srpska liga za povraćaj imovine
smatra da predmet povraćaja treba da
budu stanovi u privatnoj svojini koje
su vlasnici otkupili u vreme hiperinflacije odnosno da obveznici vraćanja
budu i privatizovana preduzeća koja
su besteretno stekla imovinu). Naravno, ističemo da su predlozi pojedinih
organizacija npr. Saveza vojvođanskih
Mađara jasno i precizno ukazali na
suštinske probleme u nacrtu zakona, ali
je opšti utisak da je rok za javnu raspra-
vu bio kratak te da niti jedan od aktivnih
učesnika ove rasprave nije mogao
učiniti ništa drugo, osim da dostavi
traktate o nepravdama i potencijalnim
nepravdama, umesto da se dostave
konkretni,dobro promišljni i pravno utemeljeni predlozi koji bi suštinski unapredili nacrt zakona.
Ministarstvo finansija, koje je izradilo nacrt zakona, očigledno je dosta
pažnje posvetilo predlozima stručne
javnosti, nevladinih organizacija i sl.
Ovo stoga što su se u predlogu zakona
našle pojedine, manje bitne, sugestije
gotovo svih učesnika u javnoj raspravi
(Evropska komisija, Advokatska komora Srbije, Savez vojvođanskih Mađara,
Savez jevrejskih opština, Transparentnost Srbija).
zadružnu svojinu na osnovu prinudnih
pravnih propisa, posle 09.03.1945. godine.
Zakon precizno određuje koji su to
propisi doneti nakon Drugog svetskog
rata na osnovu kojih je imovina fizičkih i
pravnih lica podržavljena, kao i definicije pojedinih termina i izraza u samom
Zakonu.
OPŠTE ODREDBE
Precizno određivanje propisa koji
su bili osnov za oduzimanje imovine
predstavlja utvrđivanje numerus clausus osnova oduzimanja, te samim tim
ograničava mogućnost da se zahteva
povraćaj imovine oduzete na osnovu
drugih propisa. Imajući u vidu da je
pobrojan 41 propis koji je bio osnov
za oduzimanje imovine, postavlja se
pitanje da li je Zakon obuhvatio sve
posleratne propise koji su bili osnov za
oduzimanje. U slučaju da je napravljen
propust u ovoj odredbi Zakona, otvara
se pitanje buduće restitucije licima
kojima je imovina oduzeta na osnovu
propisa koji nije precizno naveden u
samom Zakonu. Činjenica da je ovako
veliki broj propisa naveden u samom
Zakonu, kao i činjenica da su kometare
na Zakon u toku javne rasprave davale
i organizacije lica koja imaju pravo na
restituciju u velikoj meri umanjuje rizik
da je ovakav propust učinjen, ali takav
rizik nije isključen u potpunosti.
Zakon uređuje uslove, način i postupak
vraćanja oduzete imovine i obeštećenja
fizičkim i pravnim licima i prenete u
državnu, opštenarodnu, društvenu i
Opšte određenje, odnosno svrstavanje prinudnih propisa na osnovu kojih
je imovina oduzimana nakon Drugog
svetskog rata, u jednu jedinstvenu
Zakon o vraćanju imovine i obeštećenju
objavljen je u Službenom Glasniku RS
br. 72/2011 od 28.09.2011. Zakon stupa na snagu 06.10.2011. godine.
PREDMET ZAKONA
Zakon je podeljen u sedam glava i to:
Osnovne odredbe, vraćanje imovine,
Obeštećenje, Postupak za ostvarenje
prava, Agencija za restituciju, Kaznena
odredba i Prelazne i završne odredbe.
grupu, otvara i pitanje obaveza ostvarenja posebnih uslova za restituciju
u pojedinim slučajevima, odnosno ostvarenje uslova pozitivne rehabilitacije za lica kojima je imovina oduzeta
konfiskacijom. Naime, u pojedinim
slučajevima konfiskacija je vršena
na osnovu opšteg pravnog akta, a ne
kao pravna posledica (sporedna sankcija) krivične osude kako je to bilo
uobičajeno. Činjenica da je kasnijim zakonskim odredbama propisan uslov rehabilitacije za restituciju konfiskovane
imovine, iziskuje precizno upućivanje
na one propise, koji su bili osnov za
oduzimanje imovine konfiskacijom,
kada je neophodan uslov za restituciju
rehabilitacija, odnosno zakon bi nužno
trebao ograničiti primenu uslova rehabilitacije isključivo na slučajeve kada
je konfiskacija bila sporedna sankcija
krivičnoj osudi, što nije slučaj. Odsustvo
ovakvog ograničenja primene uslova
rehabilitacije rezultira mogućnošću da
pojedina lica budu lišena prava na restituciju, stoga što ne ispunjavaju uslove
za rehabilitaciju propisane posebnim
Zakonom o rehabilitaciji upravo stoga
što im je imovina konfiskovana na osnovu opštih pravnih akata odnosno bez
pojedinačne krivične osude1. Pomenuti Zakon o rehabilitaciji je uopšten
i podložan različitim tumačenjima od
strane sudova koji su nadležni za
sprovođenje postupaka rehabilitacije
te samim tim ovaj uslov za restituciju,
u pojedinim slučajevima konfiskacije
na osnovu opštih pravnih akata o konfiskaciji a bez pojedinačne krivične osude, može predstavljati problem2.
3
LICA KOJA IMAJU PRAVO
NA VRAĆANJE IMOVINE ILI
OBEŠTEĆENJE I USLOVI
Zakonom je propisano koja lica imaju
pravo na restituciju (vraćanje imovine ili
obeštećenje), kao i koja lica ne mogu
ostvariti pravo na restituciju, odnosno
uslovi za ostvarenje prava na restituciju
za strane državljane.
Pravo na vraćanje imovine imaju
domaća fizička lica kojima je imovina
oduzeta, odnosno njihovi zakonski
naslednici utvrđeni u skladu sa propisima kojima se uređuje nasleđivanje
ili u skladu sa odredbama Zakona,
zadužbine kojima je oduzeta imovina,
bivši vlasnici koji su vratili imovinu
koja im je oduzeta na osnovu teretnog
pravnog posla i strana fizička lica pod
uslovom reciprociteta.
Shodno Zakonu smatra se da reciprocitet postoji u slučaju da srpski
državljani imaju pravo na restituciju u
toj državi, a supsidijarno u slučaju da
srpski državljani u toj državi mogu sticati nepokretnosti nasleđem ili pravnim
poslom. Uslov reciprociteta za strane
državljane je, sa stanovišta ljudskih
prava, odnosno prava na imovinu,
suvišan. Naime, autor teksta ne vidi niti
jedan razuman razlog da se licu kojem
je imovina u Republici Srbiji prinudno
oduzeta, ograniči u svom pravu na restituciju (ako ne na vraćanje imovine,
ono makar na obeštećenje) iz razloga
što srpski državljani u državi čiji je
državljanin podnosilac zahteva za restituciju ne mogu sticati nepokretnosti.
U prilog ovome ide i činjenica da je u
pitanju ispravljanje istorijske nepravde,
a ne regulisanje međudržavnih odnosa.
Lice koje ima pravo na restituciju, bilo
je vlasnik imovine u Republici Srbiji
nezavisno od kasnijih promena u svom
državljanstvu, koje su, u najvećem broju slučajeva, upravo posledica prinudnog oduzimanja ili kasnijih ratova na
teritoriji bivše SFRJ. Isto tako, dalje je
Zakonom propisan širok krug lica koja
nemaju pravo na obeštećenje (pripadnici okupacionih snaga, lica koja su u
matičnoj državi već ostvarila ili mogu
ostvariti pravo na restituciju), i ova
odredba dovoljna je da spreči pretvaranje restitucije u farsu, što dalje ukazuje da je uslov reciprociteta suvišan.
Zakon propisuje da pravo na vraćanje
nemaju lica koja su strani državljani i
njihovi naslednici za koje je obavezu
obeštećenje preuzela strana država
po osnovu međunarodnog ugovora3,
strani državljani koji su, bez postojanje
međudržavnog ugovora obeštećeni ili
im je pravo na vraćanje imovine priznato pravom strane države i lica koja su
bila pripadnici okupacionih snaga.
Isključenje
prava
na
restituciju,
određenim licima samim Zakonom
predstavlja zaštitu Republike Srbije od
zahteva lica koja su svoja prava na restituciju ostvarila u drugim državama i
zakonsko opravdanje oduzimanja imovine licima koja su bila pripadnici okupacionih snaga. Poseban problem za
ova lica predstavlja odredba koja propisuje da ova lica moraju dokazati da
ne postoje smetnje za ostvarenje prava
na restituciju. Sledstveno tome, strani
državljanin koji podnosi zahtev za restituciju mora dostaviti dokaz o postojanju reciprociteta (što nije problem,
obzirom da je postojanje reciprociteta
opšte poznata činjenica), ali i dokaze
kojim dokazuje negativne činjenice
(nepostojanje međudržavnog ugovora,
nepostojanje obeštećenja u rezidentnoj državi, da nije pripadalo oružanim
snagama). Opšti princip srpskog procesnog prava jeste da se dokazuju
samo pozitivne činjenice, a da teret
1 Zakon o prelazu u državnu svojinu neprijateljske imovine, Zakon o konfiskaciji i drugi. Zakon o rehabilitaciji propisuje da se rehabilitovati mogu lica koja su
bez ili sa sudskom ili administrativnom odlukom iz ideoloških i političkih razloga lišena prava na slobodu, život ili drugo pravo nakon 06.04.1941. godine a imala
su prebivalište na teritoriji Republike srbije..
2 U predmetu rehabilitacije lica koje je kao pripadnik nemačke narodonosti (ne i okupator) bio žrtva progona (uhapšen je u svojoj kući od strane partizana u
Srbiji i predat sovjetskim snagama nakon čega je proveo pet godina u gulagu u Sibiru i to bez sudske odluke) Viši sud u Pančevu stao je na stanovište da
nije ispunjen uslov prebivališta po Zakonu o rehabilitaciji stiga što je odluka o konfiskaciji imovine tog lica (jedina odluka koja u konkretnom predmetu postoji)
doneta u vreme kada je to lice već bilo na slobodi i nalazilo se u Austriji. Ova odluka još nije konačna i nadamo se da će na drugo stepenu biti ukunuta.
4
dokaza negativnih činjenica leži na
strani koja osporava pravo. Dakle, u
postupku restitucije potrebno je dokazati negativnu činjenicu umesto da važi
pretpostavka da negativna činjenica
ne postoji, odnosno, u slučaju da postoji, ista mora biti dokazana od strane
drugog lica (lica koje osporava pravo
na restituciju). U konkretnom slučaju,
mišljenje je autora da je zakonom imalo
biti propisano da se pretpostavlja da su
svi uslovi za restituciju ispunjeni, osim
u slučaju da se ne dokaže suprotno, a
obzirom da je postupak restitucije kontradiktoran (učestvuju republički javni
pravobranilac i obveznik vraćanja imovine kao lica sa suprotnim interesom)
teret dokazivanja ovih činjenica (postojanja međudržavnog ugovora, postojanje obeštećenja u državi rezidenta i
pripadnost okupacionim snagama) trebao bi biti prenet na ova lica.
Princip da pravo na restituciju imaju
samo živa lica nije primenjen i na
imovinu žrtava Holokausta4, već se
Zakonom propisuje da će se otklanjanje
posledica
oduzmanja
imovine
žrtvama Holokausta koje nemaju živih
naslednika urediti posebnim zakonom
tako što će se osnovati memorijalni
centar i obrazovati fond za upravljanje
tim centrom. Usvajanje ovog principa
posledica je činjenice da je progon
Jevreja za vreme Drugog svetskog rata,
i na teritoriji Republike Srbije, bio tako
masovan da najveći deo imovine ne
može biti vraćen, stoga što ne postoje
naslednici ovako oduzete imovine.
Zakon propisuje uslov rehabilitacije za
slučaj konfiskacije imovine i isključenje
prava na restituciju u slučaju eksproprijacije u pojedinim slučajevima.
Isključeno je pravo na restituciju u
slučaju da je oduzeta stvar propala
usled dejstva više sile.
ZAJEDNIČKE ODREDBE
ZA VRAĆANJE IMOVINE I
OBEŠTEĆENJE
Zakon
propisuje
načelo
prioriteta vraćanja imovine u odnosu na
obeštećenje. Prioritet naturalne restitucije, prema odredbama Zakona,
suštinski predstavlja isključivo udovoljenje zahtevima javnog mnjenja da
vraćanje imovine bude primarni model
restitucije. U toku javne rasprave o nacrtu ovog Zakona, najveći deo učesnika
stavio je sasvim osnovanu primedbu,
da je načelo prioriteta naturalne restitucije samo deklarativnog karaktera,
te da Zakon propisuje veliki broj izuzetaka koji ovo načelo suštinski derogiraju. Ipak ne treba izgubiti iz vida da
problem restitucije zahteva pomirenje
dva sukobljena interesa države između
obaveze sprovođenja restitucije i
zaštite stečenih prava. Očigledno je
da je načelo zaštite stečenih prava
prevagnulo prilikom odlučivanja o modelu restitucije, što je, sa stanovišta
države, potupno opravdano. Sa druge
strane, ograničenja kod utvrđenja visine obeštećenja, o kojima će kasnije
biti reči, ne daju mogućnost pravičnog
ispravljanja učinjene nepravde. U tom
smislu, teško je očekivati da će lica
koja će restituciju ostvarivati kroz model obeštećenja biti zadovoljna onim što
će im biti isplaćeno (ili u novcu ili u obveznicama). To znači da obeštećenje,
neće biti pravično, iako će najveći deo
zahteva za restituciju biti rešen primenom modela obeštećenja.
OBVEZNIK VRAĆANJA IMOVINE ILI OBEŠTEĆENJA
Obveznik obeštećenja je Republika Srbija.
3 Ovde ukazujemo na posebno pitanje prava na restituciju tzv. Dunavskih Švaba, danas državljana SR Nemačke. Postoje mišljenja istoričara i pravnika da je
Sporazumom Tito-Brant iz 1973. godine Nemačka preuzela obavezu restitucije (obeštećenja) odnosno da se odrekla ovog prava u ime svojih državljana. Ipak,
ovaj sporazum predstavlja pravnu i istorijsku misteriju i ne može se pronaći njegov tekst.
4 Holokaust označen velikim slovom H, u užem smislu naziv je za genocid na Jevrejima u Drugom svetskom ratu, a u širem smislu obuhvata i istrebljenje
drugih grupa – prvenstveno Roma. Zakon ne daje bliže određenje termina Holokaust, ali je jasno da se ovaj termin ima tumačiti u užem smislu stoga što je ova
odredba uneta u Zakon na predlog Jevrejske zajednice Srbije. Napominjemo da je progon Jevreja izvršen tokom Drugog svetskog rata od strane okupatora i
njegovih saradnika, ali je imovina ovih lica nakon dolaska nove vlasti sekvestrirana od strane Republike Srbije, odnosno postala je državna svojina na osnovu
činjenice da nema vlasnika.
5
Obveznici vraćanja imovine u naturalnom obliku su:
- Republika Srbija, autonomna pokrajina i jedinica lokalne samouprave
- javno preduzeće
- privredno društvo čiji je osnivač Republika Srbija, autonomna pokrajina ili
jedinica lokalne samouprave
- privredno društvo sa većinskim
društvenim kapitalom
- zadruga
koji su vlasnik, korisnik, držalac ili nosilac prava raspolaganja podržavljene
imovine, osim imovine koju je društveno
preduzeće ili zadruga steklo uz naknadu.
Krug lica koja mogu biti obveznici
vraćanja imovine u naturalnom obliku
propisan je Zakonom kao numerus
clausus, a dodatno je ograničen odredbom koja propisuje da sticalac imovine
koji je, nakon podržavljenja u skladu
sa zakonom stekao pravo svojine ostaje vlasnik i držalac stvari, a njegova
stečena prava ne mogu biti povređena,
kao i odredbom da se ne vraćaju
podržavljena preduzeća.
Ovakvo sužavanje kruga lica koja
mogu imati obaveze povodom restitucije ukazuje na činjenicu da je prilikom
odluke o modelima restitucije prevagu
imalo, kao što je već navedeno, načelo
zaštite stečenih prava. Uvođenje
društvenih preduzeća (preduzeća sa
društvenim kapitalom koja su predmet
privatizacije), koja su, u najvećoj meri
6
privatizovana, predstavlja krupan korak, stoga što su sredstva iz privatizacije, do danas, bila izuzetno značajan
prihod u budžetu Republike Srbije, a
slično je i sa javnim preduzećima. Ipak,
dalje odredbe Zakona, u značajnoj
meri ograničavaju vrstu imovine koja
može biti predmet vraćanja, tako da se
postavlja pitanje ukupnog učešća ovih
lica (društvnih i javnih preduzeća, kao i
zadruga) u naturalnoj restituciji. Odredba koja štiti prava sticaoca imovine koji
je stekao pravo svojine u skladu sa zakonom apsolutno je nejasna i zahteva
praktičnu razradu odnosno precizno
određenje zakona koji su osnov za sticanje prava svojine na imovini koja potencijalno može biti predmet restitucije.
Pored ograničenja prava na restituciju određenim licima i ograničenja
mogućnosti restitucije prema privatnim licima kao opšti princip, Zakon
ograničava i pravo na naturalnu restituciju i upućuje na obeštećenje u zavisnosti od vrste imovine koja je potencijalni predmet vraćanja.
Imovina koja ne može biti predmet naturalne restitucije:
- nepokretnosti koje su po ustavu i zakonu isključivo u javnoj svojini5
- službene zgrade i prostorije koje služe
za obavljanje delatnosti državnih organa
- nepokretnosti za obavljanje delatnosti ustanova iz oblasti zdravstva,
obrazovanje, kulture i sl, osnovanih od
strane nosilaca prava javne svojine a
čijim bi vraćanjem bitno bilo narušeno
funkcionisanje tih službi
- mreže (telekomunikacije, saboraćaj,
vodoprivreda)
- nepokretnosti čije bi vraćanje bitno
narušilo ekonomsku održivost subjekta
privatizacije koji još nije privatizovan
- nepokretnosti za reprezentativne
potrebe Republike Srbije
nepokretnosti
namenjene
za
smeštaj diplomatsko - konzularnih
predsavništava i sl.
- Dvorski kompleks na Dedinju
- nepokretna imovina koja je prodata
u postupku privatizacije kao imovina ili
kapital subjekta privatizacije
- stvari u društvenoj i zadružnoj svojini
koje je imalac stekao uz naknadu
Iz širokog spektra izuzetaka od naturalne restitucije jasno proizilazi da će
vraćanje imovine biti sekundarni model
restitucije u odnosu na obeštećenje, a
naročito u pogledu zgrada i objekata.
Ograničenja naturalne restitucije u pogledu imovine koja može biti predmet
vraćanja dalje se dodatno proširuju
upućivanjem na primenu odredava Zakona o planiranju i izgradnji kada je predmet restitucije građevinsko zemljište
u državnoj svojini i isključenjem
mogućnosti vraćanja zemljišta na
kojem je planskim dokumentom
predviđena izgradnja objekata javne
namene, izgradnja objekata u funkciji
realizacije projekata ekonomskog razvoja, izgradnja objekata namenjenih
za socijalno stanovanje, na kojima je
izgrađen objekat stalnog karaktera, na
kojima su izgrađeni nelegalni objekti a
legalizacija nije okončana, zemljište na
kojem je treće lice upisano kao korisnik
ili dugoročni zakupac, pod uslovom da
se izvrši konverzija i sl.
Slični izuzeci postoje i za poljoprivredno
zemljište koje je izgrađeno radi
obavljanja poljoprivredne proizvodnje,
kada
je
neophodno
sprovesti
parcelaciju radi formiranja parcele koja
je predmet vraćanja i kada je zemljište
stečeno teretnim pravnim poslom.
Izuzeci za stanove, stambene zgrade
i poslovne prostorije uglavnom se tiču
uvećanja i imovine nakon oduzimanja
i imovine koja je uložena u kapital
podržavljanih preduzeća6.
Ograničenja koja se odnose na krug
lica koja imaju pravo na restituciju,
krug lica koja su obveznici vraćanja
imovine kao i ograničenja povodom
same imovine koja može biti predmet
vraćanja rezultiraće primenom modela obeštećenja u najvećem broju
slučajeva.
OBEŠTEĆENJE
Obeštećenje se, shodno Zakonu,
sprovodi u svim slučajevima kada
vraćanje imovine nije moguće. Sredstvo obeštećenja su obveznice Republike Srbije, s tim što će se isplaćivati
akontacija od 10%, odnosno maksi-
malno 10.000,00 evra u novcu, a na
osnovu pravnosnažnog rešenja kojim
se utvrđuje obeštećenje.
Povodom pitanja visine obeštećenja
Zakon uvodi dva ograničenja.
1.
Ograničenje
ukupnog
iznos
obeštećenja koje će biti odobreno
podnosiocima zahteva za restituciju
na iznos od EUR 2.000.000.000,00
uvećan za zbir pripadajućih kamata
od 2% godišnje počev od 01.01.2015.
godine do isteka rokova utvrđenih
samim Zakonom. U ovom trenutku ne
postoje podaci o tome kolika je ukupna potencijalna obaveza Republike
Srbije po osnovu restitucije, odnosno
kolika je vrednost oduzete imovine
koja se ne može vratiti u naturalnom
obliku. Obrazloženje Predloga Zakona
ne sadrži podatke o tome kako je ovaj
iznos utvrđen.
2. Ograničenje iznosa koji se može
vratiti po osnovu oduzimanja jednom
bivšem vlasniku na iznos od EUR
500.000,00, kao i u slučaju da jedno
lice zahteva restituciju kao sledbenik
više bivših vlasnika.
UTVRĐIVANJE OSNOVICE OBEŠTEĆENJA I
UTVRĐIVANJE VISINE
OBEŠTEĆENJA
Upravo iz razloga ograničenja ukupnog
iznosa obeštećenja na dve milijarde
evra, Zakonodavac je propisao da
se osnovica i iznos obeštećenja
obračunavaju tek u drugom koraku,
odnosno nakon isteka roka za
podnošenje zahteva za restituciju
i utvrđenja osnovice za obračun
obeštećenja po svim odobrenim
zahtevima. Znači, u postupku po
zahtevu za restituciju, nadležna
Agencija za restituciju prvo utvrđuje da
li se restitucija vrši po modelu vraćanja
imovine ili po modelu obeštećenja.
Ukoliko Agencija utvrdi da će se
restitucija vršiti po modelu obeštećenja
utvrđuje se vrednost oduzete imovine i
donosi rešenje o obeštećenju. Nakon
što svi postupci po zahtevima za
restituciju budu okončani, utvrđuje se
ukupan iznos vrednosti oduzete imovine
(ukupan iznos osnovica obeštećenja
po svim podnetim zahtevima) za koju
je određeno obeštećenje i obračunava
se koeficijent. Utvrđena osnovica
za obeštećenje množi se dobijenim
koeficijentom i dobija se iznos
obeštećenja.
5 Istovremeno sa usvajanjem Zakona usvojen je i Zakon o javnoj svojini, prema čiji odredbama stvari koje ne mogu biti predmet vraćanja, u skladu sa tim
zakonom, jesu prirodna bogatstva, dobra u opštoj upotrebi i sl.
7
O=Os*k
k= ur 2.000.000,00/Ou
O - iznos obeštećenja
k - koeficijent
Ou - ukupan iznos osnovica za
obeštećenje utvrđen po zahtevima za
rehabilitaciju
Os - osnovica obeštećenja utvrđena
rešenjem Agencije po pojedinačnom
zahtevu
Ovakav model izračunavanja iznosa
obeštećenja u postupku restitucije
nije pravičan stoga što će obeštećenje
biti pretežan model restitucije. Samim
tim ukupna osnovica obeštećenja na
osnovu koje se računa koeficijent biće
veća, što znači da će se koeficijent
umanjiti, a samim tim umanjiće se
i iznos pojedinačnog obeštećenja.
Upravo stoga, nedostatak realne
i validne procene ukupnog iznosa
potencijalne obaveze Republike Srbije
po ovom pitanju, može dovesti iznos
obeštećenja na apsurdno nizak iznos.
Takođe,
utvrđivanje
osnovice
obeštećenja predstavljaće problem
stoga što se tržišna vrednost oduzete
imovine obračunava na po vrednosti na
dan procene, a prema stanju na dan
oduzimanja. Stiče se utisak da je ovakva odredba nerazumna stoga što se
oduzimanje desilo pre šezdeset godina
i postavlja se pitanje na koji način će se
dokazivati, pa samim tim i ceniti stanje
oduzete imovine na dan oduzimanja.
Kada se radi o proceni vrednosti
oduzetih preduzeća, za obračun osnovice služi čista aktiva na dan oduzimanja, ako je to navedeno u aktu o
oduzimanju, a ako iznos čiste aktive
nije naveden, osnovicu obeštećenja
čini registrovan osnovni kapital na dan
oduzimanja. Opšte je poznato da imovina preduzeća ne mora nužno biti i
u kapitalu privrednog društva, odnosno ne mora biti registrovana kao kapital. Postavlja se pitanje pravičnosti
obeštećenja za ona lica kojima su
oduzeta preduzeća koja su imala imovinu velike vrednosti, ali koja imovina
nije bila registrovana kao kapital takvog
preduzeća.
POSTUPAK ZA VRAĆANJE
IMOVINE I OBEŠTEĆENJE
Postupak po zahtevu za restituciju
vodiće se pred Agencijom za restituciju
koja se osniva samim Zakonom.
Zakon, priznaje svojstvo stranke u
postupku podnosiocu zahteva, obvezniku (jedinica lokalne samouprave,
javno preduzeće, društveno preduzeće
ili zadruga) i republičkom javnom pravobraniocu. Razlog za odredbu kojom se
obvezniku dozvoljava učešće u postupku je jasan, obzirom da će obveznici
vraćanja imovine ostajati bez sredstava
na koja su do restitucije polagali pravo,
a i samim Zakonom propisano je da se
odnosi između obveznika i podnosioca
zahteva (stupanje u posed i slično) za
restituciju imaju regulisati u samom
postupku restitucije. Sa druge strane
razlog za učešće republičkog javnog
pravobranioca u postupku za vraćanje
nije jasan, stoga što o samom zahtevu
za restituciju odlučuje Agencija kao
posebno telo vlasti. To znači da će sama
Agencija, kao organ vlasti, u postupku
za vraćanje imovine i obeštećenje ceniti činjenice na osnovu koje neko ostvaruje svoje pravo, i u skladu sa tom
ocenom doneti odgovarajuću odluku.
Učešće republičkog javnog pravobranioca u postupku za restituciju značilo
da se sprovodi dvostruka kontrola zakonitosti akta o rešavanju po zahtevu
za restituciju. To znači da republički
javni pravobranilac može na akt kojim se odlučuje o restituciji podneti
pravne lekove i u postupku pred Agencijom osporavati pravo na restituciju.
U praksi, velika je verovatnoća da će
se pravobranilaštvo starati da pravo
na restituciju ospori podnošenjem
bezrazložnih pravnih lekova i opreza
radi, kao što je to do danas bio slučaj,
na primer, u postupku konverzije prava
korišćenja u pravo svojine na zemljištu
6 Jasno je da je cilj isključenja predmeta koji su uneti u kapital podržavljenog preduzeća izbegavanje dvostruke restitucije (i vraćanja imovine i obeštećenja)
stoga što se obeštećenje za oduzeta preduzeća obračunava prema vrednosti kapitala oduzetog preduzeća. Sa druge strane postavlja se pitanje slučajeva
kada je imovina oduzetog preduzeća oduzeta zajedno sa oduzimanjem preduzeća, ali nije bila registrovana kao kapital, kao i slučaj oduzimanja imovine i
unošenja iste u kapital državnog preduzeća čiji je osnivač Republika Srbija.
8
prema Zakonu o planiranju i izgradnji.
Zahtevi za restituciju će se predavati
u roku od dve godine od dana objavljivanja javnog oglasa sa pozivom na
podnošenje zahteva. Javni oglas objavljuje Agencija za restituciju u roku
od šest meseci od dana stupanja na
snagu Zakona, odnosno najkasnije do
06.04.2012. godine.
Zakonom je propisano da se zahtev
podnosi na obrascu čiji će izgled biti
propisan podzakonskim aktom, a uz
zahtev moraju biti podneti i Zakonom
propisani dokazi.
Rok za rešavanje po zahtevu je šest
meseci od dana prijema potpunog
zahteva, što znači da uz zahtev moraju
biti podneti svi dokazi propisani samim
Zakonom, odnosno da, rok može biti
i duži, u slučaju da se uz zahtev ne
prilože svi dokazi propisani Zakonom,
te u tom smislu Agencija za restituciju
zahteva dokaze.
Rešenjem kojim se dozvoljava restitucija Agencija će jednim aktom odlučiti
o modelu restitucije, odnosno da li će
se izvršiti vraćanje stvari ili će se restitucija sprovesti obeštećenjem i o
daljim pravima u zavisnosti od modela
restitucije (visina osnovice obeštećenja
ili način vraćanja imovine). Ovakvo zakonsko rešenje smatramo ishitrenim
stoga što Agencija ne donosi posebnu
odluku o načinu, odnosno modelu restitucije. Postoje najmanje dva razloga
za razdvajanje odlučivanja o mod-
elu restitucije od odlučivanja o samom
vraćanju, odnosno visini obeštećenja.
po žalbama na odluke kojim se zahtev
za restituciju odbija ili odbacuje.
Prvo, lica kojima se utvrdi pravo na
restituciju obeštećenjem, u najvećem
broju slučajeva neće biti zadovoljna
ovakvom odlukom i protiv takve odluke
će, najverovatnije, podnositi pravne lekove. Na sličan način će postupati i obveznici vraćanja imovine, u slučaju da
se odredi vraćanje predmeta restitucije
kao model restitucije.
Zakon propisuje da je pravnosnažno
rešenje kojim se dozvoljava vraćanje
imovine osnov za upis lica koje je podnelo zahtev u javnom registru nepokretnosti.
Drugo, postavlja se pitanje celishodnosti dela postupka povodom dokazivanja činjenica od značaja za
utvrđivanje osnovice za obeštećenje
(ili identiteta imovine koja je predmet
vraćanja) i troškova pribavljanja takvih
dokaza, ukoliko podnosilac zahteva
smatra da je, u njegovom slučaju primenljiv drugi model restitucije od onog
koji je utvrdila Agencija.
Zakon takođe propisuje zabranu
otuđenja i opterećenja imovine koja
može biti predmet restitucije, a koja
je prijavljena u skladu sa Zakonom o
prijavljivanju i evidentiranju oduzete
imovine i to od dana stupanja na snagu
samog Zakona. Za imovinu koja nije
prijavljena, a za koju je podnet zahtev
za restituciju nije propisana zabrana
otuđenja i opterećenja.
Odsustvo zakonskog osnova za
donošenje odluke o modelu restitucije odvojeno od odluke o samom
vraćanju ili utvrđivanju visine osnovice
obeštećenja dodatno može uticati na
dužinu postupka restitucije.
O žalbama protiv rešenja Agencije
odlučivaće
ministarstvo
nadležno
za poslove finansija. Zakon je ovde
napravio još jedan propust. Naime,
nadležnost za rešavanje po žalbi propisana je isključivo u slučajevima kada
je po zahtevu za restituciju pozitivno
rešeno, ali ne i za slučajeve rešavanja
9
ZAKLJUČAK
Zakon o vraćanju oduzete imovine i
obeštećenju očigledno je izrađen i usvojen pod pritiskom i bez jasne vizije o
tome kako će licima koja imaju pravo
na restituciju to pravo biti priznato i
utvrđeno i na kraju izvršeno. Jasno je
da je cilj Republike Srbije da pomiri
suprotne interese potrebe ekonomskog razvoja i zaštite investicija sa
jedne i restitucije sa druge strane, ali
je očigledno da je to učinjeno na način
koji restituciju može obesmisliti. Ovo
stoga što je jasno da će obeštećenje
biti primaran model restitucije a što
proizilazi iz širokog spektra izuzetaka
od naturalne restitucije kao i iz činjenice
da se o modelu restitucije ne donosi
posebna odluka u samom postupku
restitucije. Nadalje, maksimalni iznos
ukupnog obeštećenja utvrđen je Zakonom na dve milijarde evra što znači
da će, u slučaju da ukupan zbir osnovica obeštećenja bude višestruko
veći od ovog iznosa, pojedinačni
iznos obeštećenja biti značajno manji
od vrednosti oduzete imovine. Pored
toga isključena je mogućnost da visina
obeštećenja bude veća od 500.000
evra, a iz samog zakona nije jasno da
li se istovremeno može dobiti i povraćaj
dela oduzete imovine od jednog lica i
obeštećenja za ostalu imovinu.
Uslov postojanja reciprociteta za sticanje nepokrentosti sa matičnom
državom podnosioca zahteva stranog
državljana suštinski predstavlja uslov
kome nije mesto u ovom zakonu. Apsolutno je nejasno iz kog razloga strani
državljani koji nisu ostvarili pravo na
restituciju državi čiji su državljani ne
mogu da ostvare pravo na restituciju
usled nedostatka reciprociteta, ako ne
po modelu vraćanja imovine, ono bar
po modelu obeštećenja.
Nedostaci ovog Zakona su takvi da
je jasno da je usvojen po ubrzanom
postupku. U javnim glasilima već su
se javile izjave predstavnika mađarske
nacionalne manjine u Republici Srbiji
povodom odredaba koje se odnose na
visinu obeštećenja koje se može platiti
i zahtev da se obeštećenje za Mađare
odredi na drugačiji način.
Ovaj dokument ima za cilj da istakne i objasni pitanja. Cilj nije da bude sveobuhvatan ili da obezbedi pravni savet. Za
više informacija o ovoj temi molimo Vas da kontaktirate:
Uros Marković, head of JPM Real Estate Department
[email protected]
10
Download

zakon o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju