B.o.oRUCaLiyEvA, i.s.eurinov
KORPORATiV
in^rneETMo
i5
.\'J
\
BAKI
-
20ls ui -B
-.,.,-,;,;-l_-l
6r..t ,t,\',t..a
rtr-6
I
. :'':.i.:::.:-J
i'L
2?
O-cB
Turk Diinyasr Aragdrrmalan lIluslararasr Elmler
Redaktor:
Akademiyasrnrn professoru ,,4..E[ Tafiyev
AMEA-nrn Elmi innovasiyalar Nlerkezinin
Elmi iglar tizra direktor mi.iavini,
i. e. d, prof. T. N. Oliyev
Raygiler:
ARDN$-ni n "Neft qazelmitadqiqatlayihe"
institutunun "Layihelerin iqtisadi
qiymatlandiri lmasi" qtibesinin raisi,
Le.d. Q.O.Safarov
Kitabrn hazrrlanmasrnda asas maqsed-tslobalanr miiasir korporativ
idarcetrne sislemini anlaEnaqda4 korporativ idare€lrnanin osas ieftlari,
forma.tan, melodlan ve esas vasitaleri haqqlnda bilgilerin verilmosindan;
korporativ id,rr:etrna ila alaqadar dtinyada fealiyyet gostoran aktuat
problemlarin iiyonilmesinden; korporativ idaEetmaiin ARda tegekktil
tapmasr va inhqafrrun tedqiq edilmasindan ve s. ibaratdir. Dars vosaitinden
istifado edenlar test tapsrnqlan ile talu$ olaraq onlan yerine yetirmakla 6z
biliklarini datu da mohkomlendira bilecakler.
Kitabda ;arh olunan mdvzular AR Tehsi.l Nazirliyinin tasdrq etdiyi
prcqrama uy$rn hazrlanmrSdr. Vasaitdsn "Korporativ idaroetmo"ni dymn n
iqtisad ydnilmlu talabalar va ali kotleclarin telobalari, ma$str pillesi iiLz"e
tehsilini davanl etdlEn rnagistrler, aspiraltlar, feffin toddsi ila mesgul olan
miiollimlor, rx:isasarflrma kunlanrun dinlayicilari, bi-zrcs faalilyatinin yeni
formalarda hayata kegirilmasini ta$kil edan menecerlor va iggiirz:rlar, elmitadqiqat te$kihtlanrun iqgilari, elace do korporativ idiraetrnani miikommal
manimsemok
K
le
hoyata kegirmek istayen miitexossisler yararlarn bilorlor.
52040qr2c5 - (835)
M - 656 - 2013
qrltli nesr
@vmgr
dx soz
.,.Huo..! vaxtda mtistsqillik elda edan respublikanuzrn iqtisadi
nailiyystl eri ni n durmadan arfinasr, hoyata keginlen iri layihelarin
goxalmasr ve investisiya qoyulugunun 'daima canlanmasr
gelacekde de nail olacalrmrz u$urlara zamin yaratmrg
olur.
Cemiyyetimizin ireliye dofru inliigaf etmesi, ollalar arasrnda
inteqrasiya prosesleri, qargrhqh elaqe
asrhl,q dlke
iqtrsadiyyatrnda yeni-yeni iqtisadi faaliyyit formalannrn,
istehsal
vahidlerinin yaradrlmasrna gatirib grxanr.
_,Iq-tisadi azadhlrn zamanetgisi olacaq sahibkarhlrn
inkigafrnrn zeruriliyi ahval-ruhiyyasi indiki gtinda de
iistiinluk
teqkil edir Buna baxmayaraq, drinyada bir gJx insanlar daxilen
hesab edirler ki, ozel sahibkarhq sisteminin ,gu. ,1,r",
biznesin
ve
apanlmasrrun
etik
normalar kodeksinin gUurlu
suretde
qavranrlmasrndan 9ox asrhdrr. Bu, hemin mesaleye maarifgi
yana$maru tolab edir. Sabiq ittifaq olkalerinda azadhlrn
barqerar
olmasr yalnrz denrokatik siyasi sistemin tosisi deyi, hamginin
gelirin temini, elece de insan-lar arasrnda ciddi mirnisib",L.
ugun
zaruri olan korporativ etika ve davranrg normalanna hcirmeta
esaslanan ozel sektorun iqtisadiyyatda inkigafi demakCir.
Markezi va $erqi Avropanrn ganc demokratik rlcivlatleri riz
iqtisadiyyarlanmn mtihiim hissasinin cizallegdirilmesi sahasinde
yaddaqalan ulurlara nail olmuglar va hal-hazrr,la goxmilli
korporasiyalann akseriyyetindan kapital oraya yotrelir
Orada
rizol mtiassiselarin miqdan hendesi siisile ila artrr iakin bu
artrm
hemin 0lkaleri sehmdar cemiyyetlerinin idaro edilmasinin
mesuliyyet ve iqtisadi u$urlannr temin eden iisullanrun taptlmasr
zaruretini ortaya qoyur. Hemin cilkolar bu vazifeni yenno
yetirdikleri zaman direktorlar $urastnln
@$-nrn) rolunun
qavranrlmasr rizro artan zaruret ile uzle$irle;
.Au dotgun,
mezmunlu kitabda D$-nrn ekser hallarda qanunverici
orqamn
.
ekvivalenti olmasr gdsterilir. Onun rlzwleri r.^r.Udd.tli
proqramlar qebul edir va hemin proqramlann
korporasiyanrn
idareetme aparatrnln heyeti terafinden icrasrna
n"ru'."ii tryuru
kegirir. Parlament kimi, korporativ gura da tamsilgilik
funksiyalan dagryrr. O, bu zaman sehmdarlann maraqlanntn
qorunmasrnl ve korporasiyamn idare edilmesi iizre sahmdarlann
n0qteyi-nezarini aks etdiren qararlann qebulunu temin edir.
Geniq menada horporosiya-qar$lslna mrieyyan meqsadler
qoyan, ictimai rifah namine fealiyyet gosteren, miisyyen olunmug
hiiquqlara malik hriquqi qexs olan, daimi baza esastnda faaliyyet
gosteran ve mehdud mssuliyyet dagryan teqkilatlardtr' Miiasir
dowde korporativ idaraetrne saviyyasinin yti'ksaldilmesi milli
iqtisadiyyaumrzrn inkigafimn esas amillarinden birina gewilmigdir'
Korporativ idareeunanin lazrmi saviyyesina nail olunmast
tegkilatlann oz kapitallanndan semereli istifads etmelenna, ham
girketlerin ozleri va elece de onlann mttlkiyyetgilari kimi idareetma
orqanlanrun hesabat vermelerina sebab olur. Btitiin bunlar da 0z
n6vbasinde investorlann etimadrrun (inamrmn) mi.idafie
edilmesine, uzunmi.iddetli kapitall ann, o crimladan tekar i stehsahn
temin edilmesi meqsedila beynalxalq investisiyalann celb
olunmasrna imkan yaradlr.
Milli iqtisadiyyatrmran "mezoseviyyeli" hissasinin taqekkOl
tapmasl ve inkiqafi korporativ idarsetme struklurlanrun orqanlannda iglamek iigiin yii'ksek ixtisash rehberlerin (ideragilerin)
hazrrlanmastna kaskin teserrtifatglhq ehtiyacrmn olmastm
gartlendirir. Buna gore dars vesaitinin hazrrlanmasrnda meqsad
korporativ idareetma anlamlna ve milli iqtisadiyyaumran inkigaf
strategiyaslnda korporativ idareetmanin hrtdulu yere va dnamli
olan diger meselelere aydrnhq gatirilmssindan ibarat olmugdur.
Burada korporativ idaraetna sahesinde movcud problemlere va
onlann hell edilmesi iislublanna xtisusi diqqet verilmigdir.
Ufurlar elde eden korporasiyalar demokratik model uzrs
faaliyyet gOsterirlsr. Bu modele gdra menecerlar sahmdarlann
maraqlan namina fealiyyat gostermeli, D$ ise bunu tamin
etmalidir. Buna baxmayaraq, har bir ulurlu lider segildiyi giin
cavabdeh olaca$ qerarlan operativ qabul etmek i.iQiin mtieyyan
faaliyyat azadhptna malik olmahdrr. Lakin korporasiyalar birbaga
demokatiyanrn bele niimunesi iizra tam faaliyyet gostere
4
bilmadar. Sahmdarlar terafindan menecerlara selahiyyatlerin
verilmasi ve etimadrn g<istarilmesi son dereceda zeruridir Oks
halda menecerler gurarun qabul etdiyi rimumi strategiyaya cavab
veran qsrarlan operativ qebul ede bilmezlar.
Son neticede har bir strategi ya yalruz hesabathhla ve
mesuliyyeta asaslandrqda igleyir. Oz sahmdarlan nrn timidlarine
uyfiun olaraq miiessisalerinin artlmlm temin etmays qabil olmayan
menecerler sehmdarlarda va D$-da narazrhq do$.rrur. Korporasi_
yamn idare edilmasinden narazr olan sahmdarlar isa <iz sahmlerini
bazarda sata bilar va girketin kapitahrun artmamasl, hatta azalmasr
sahesindaki g[bhelerini bu tarzde aydrn gdsfermiq oiar.
Genc demokratik olkeler dz korporativ quruluglannr islah
etdikca ddvlet ve korporativ idareetrneleri arasrrrdakr paratellik
daha gox tezahii,r edacak. Bu zaman agalrdakr merl<azi sual dofiur:
korporasiya eyni zamanda hesabathhq prinriipinin rolunu
ar[rmaqla ciz sameraliliyini hansr Osulla qoruyub saxlaya va artrra
biler? Bu kitabrn mi.iallifleri hamin dilemmarun halli i.igiin
korporasiyarun, xiisusen da onun D$-nrn qurulugunun gox ehamiy_
yetli olmasr miilahizasinin xeyrine mtixtelif deliller gatirirlsr
Belalikle, bu ders vesaitinda genc demokatik dovletlerin
qarylagdr$, dzliiylinde gox mtihrim olan meselave baxhr: rizel
sahibkarhq azad camiyyetin aynlmaz bir hissasi olituguna gaira, bu
sahedeki u[ur yaxud itkiler demokratiyamn m0hliemlendirilmesi
rigiiur helledici ehamiyyet kasb ede biler. Azad cemiyyetda
korporasiyarun rolu hamiga gox ahemiyyetli olacaqdrr. Onun ig
yerlerinin yaradr lmasr, mehsul ve xidmatlerin istehrrahndakr rolunu
digar heg bir institut dz iiaarina g0tiire bilmez. Bula g6ra de, ham
iggiizar adamlar, ham siyasetgilar ve elace de gcnc demokatik
ddvletlarin rifalurun asrh oldu[u $exslarin hamrsr ]:orporasiyalann
qurulmasna xususi diqqet yetirmalidirler.
Bazu miinasibatlerinde genc demokratil< cemiyyetler
korporasiya.lann ve onlann qurulugunun problenrlarine,
Qarbde
bu sahada toplanmrg miisbet neticelerden istifade r:darak va belke
de orada m<ivcud olan korporativ idareetn,a modellarini
tekmillagdirerek, yaradrcr yanagmahdrrlar. Genc demokratik
6z korporativ
idareetme sistemlerini yaratmaEa
bagladrqlan zaman onlar siyasi ve iqtisadi azadhqlan tamin edan
instihrtlann yaradrlmasr, onlann m6hkamlandirilmasi yolu ila
irelileyirler. Hemin azadlqlar isa begeriyyetin btittin tarixi boyu
onun ireliya inkigafinrn teminatglsl olmugdur.
cemiyyatler
Qabaqcrl dlkelerin bazar miinasibatlennde olan ig tecnibasine
ile elaqadar
gox
negr
Bu
demek olar ki,
az miqdarda kitab
olunur.
baxrmdan
iqtisadi edebiyyatlanmran arasrnda korporativ idaraetmenin
oyrenilmesinden behs olunmasrnda sanki bir bogluq yaranmrqdrr.
Ona gare da, korporativ idareetrnenin yerli geraitde hertarafli
menimsenilmesi iddiasrm etmek olmaz. Bu sahenin dsrinden
tadqiq edilmesi va milli iqtisadiyyaumrzrn inkiqafinda tatbiq olunmasl irgrin miielliflerin hazrrladrqlan kitabda aksini tapmayan bir
slra problemlerin galecekde agqlanmasrna ehtiyac qalmaqdadrr.
Osas qaynalr korporativ idaraetrne tizre adabiyyatlardan olan
asaslanaraq Azerbaycan dilinde korporativ idareetma
bu vasaiti indiya qsdar gap olunanlardan farqlandiran
esas
xiisusiyyetlerden biri, burada biitiin movzulann dyrenilmesinde
tadqiq edilecek moselalerin miivafiq ardrcrlhqla verilmasi ve
kegirilan derslerin miikemmel afrlanmasl Ugtin konkret tamayulde
hazrrlanmrg, sayr 413 olan test tapgrnqlanmn tatbiq edilmesinin
tovsiye olunmasrdrr Her bir mdvzuya gdra iglsnilecek test
tapgrnqlan respublikada tetbiq olunan metodikaya uyEun
hazrrlanmrgdrr. Teqdim olunan vasaitde hazrrlanmrg test
tapgrnqlanrun cavablan n verilmesi ondan miisteqil istifada
etmeye geni$ imkanlar yaradlr. Hazlrlanan vesaitin strukturu
korporasiyalann tagekktihl va inkigafi ile qargrhqlr elaqasi,
asrhh[r nezere ahnmaqla mentiqi ardrctlhqla qurulmuqdur.
Ders vesaiti tarkib etiban ile esasen tadris olunacaq 15
movzu {izre nezeri materialdan, y' cedveldan, f2 Dekilden, 6n soz
va edebiyyat hissalerinden ibaretdir. Qeyd edek ki, vesaitda
gdstarilan movzulan daha da darinden dyrenmek istoyen telebeler
bu ixtisas rizre nafr edilen yeni adebiyyatlardan da miistaqil
istifade ede bilerler. Bezi movzularda te&isin daha baga diigiilen
olmasr iigtin orada qabaqcrl olkaler iizra mi.ixtelif misallann
gdsterilmesi xrisusi ahemiyyet
kesb edir. Aragdrnlacaq
movzulardan: korporativ idaraetme sistemi va onun ehamiyyatij
korporativ idaraetrne modelleri, korporativ strukturlann
fealiyyetinin xtisusiyyatleri va mexaniimi; korporasiyalann
idaraetme orqanlan ve bagqalanru gostarmak olar.
MUellifler umid edirler
hazrrlanan ders vesaiti
idareetrnanin yeni sistemli prinsiplarina
metodlanna
yiyelanmasine, miiasir
klrporativ medeniyyatin
formal agmasrna, korporativ idareetmenirr konkret problemlerinin
halline ve s..sebeb olacaqdrr. Oxuculara teqdim edilen vasait
hemginin korporativ idaraetma sahesinda yeni normativ aktlann
hartarefli
edilmesine ve pral:tiki izah olun-os,nu, korporativ
.garh
miinaqigelerin aradan qaldrnlmasr maqsedila idare edenlerle
mtilkiyyatgiler arasrnda maraqlann bilansrru temin etmek
bacan!rna imkanlar yaradacaqdrr
Korporativ idareetme fenninin tedrisi iiglin dars vesaiti
Azarbaycan Respublikasr (AR) Tehsil Naziriiyinin ali tehsil
mriessisalarinin bakalavriat seviyyasi tigiin tasdiqladiyi tadris
plamna esason hazrrlanmrgdrr. Sumqayrt Dovlet Universitetinin
(SDU-nun) 50 illih yubileyi ila alaqadar hazrrlanan vasaitden
fanni tedris edan miiellimler, bakalavr pillasi tizre idareetme
sahasinda tehsil alan iqtisad yOnrimlti telebaler ve korporativ
idaraetmanin mtiasir vaziyyati
ta olmaqla onun
6yranilmasine maraq gdsterenlor faydalana bilerler
Kitabla bagr oz mrilahizelerini va tadqiq olunan meselaler
iizra taklifl anni gbnderen oxuculara errvelceden te$akktrtimrizti
ki,
milli
ile
ve
$
bildiririk
Miiallitlar:
SD(J-nun,,Menecment,, kafedrastmn miidiri
Len, dos. Besti Oli qw Orucaliyeva
SD U_nun,, Menecnu nt,, kafedrosmtn
baS
miiallimi inran Balamiro oila Omirov
Miivzu 1. Korporativ idareetme: mahiyyeti' genezisi
l. I Korporativ idareetrne anlaytgt
I .2 Korporasiyalann idareetme tsikli
I .3 Korporativ idareetmenin korporativ menecmentden ferqi
I 4 Korporativ idaraetmanin genezisi
Testler-9
1.1 KorPoraliv idaraetno anlaYqr
Korporativ idaraetma-biznesin tegkilati-htquqi formastmn
idara olunmasr, tegkilati srukturlann optimallagdrnlmasr, qabul
olunmuq msqsodlera miivafi q olaraq kompaniyamn ftrmalararasr
va fi rmadaxili rntinasibetlarinin qurulmasrdtr.
Korporativ idareetmoni xtisusi
tip kimi
ayrrsaq bagLca
gertlenen
idaraetme
ila
xiisusiyyetlari, korporasiyantn spesifikliyi
obyekti olaraq bunu miiayyenlagdirir: "Sahmdarlann prioritet
maraqlan va onlann korporasiyanrn inkigafindak rolu Uzerinde
qurulan idareetme, sehmdarlann qargrhqh tesirini nezerde tutan
miilkiyyet hoquqlanmn reallagdrnlmastm hesaba olan idareetma
va sonda, korpr,rativ medeniyyeti doluran idaraeuna, bagqa s6zla,
r.imumi anenelar kompleksi, nizamnamaler, davranrglar prinsipi
kimi baga dii$uli.ir".
Korporativ idarsetmanin baglca funksiyasl-mtilkiyyatgilerin,
bagqa sdzla, korporasiyanr tesis edenlarin maraqlan gergivesinde
korporasiyantn iginin temin olunmastdtr.
Korporativ idareetma problemi
bir gox tadqiqargrlan
Onun aynca tedqiqat sahesi kimi
ve Q.Mniza boytik rol oynamrElar.
A.Berli
aragdrnlmasrnda
Ozlerinin <<Mtiasir korporasiya ve xiisusi miilkiyyatr> (1931-ci il)
kitabrnda onlar ilk dafe nazaretin molkiyyetdan aynlmasr
problemini mtrfassel oyronmiglar Qeyd etmak laztmdrr ki,
maraqlandrrmrqdtr.
korporativ idaraetma miilkiyyatin idaraetmaden deqiq aynlmasr
baE verdiyi zaman miimktin olmuqdur.
.Umumiyyetle, korporativ idaroetma tizra tadqiqatlar iri
strukhrrlann tekamiiliinit eks etdirirdi. Bu isa, iqtisadgilann qeyd
olunan problema diqqatinin g0-ci illarde_LUiavi udulma va
eovlfmalar, htiquqi sistemlarda sosial-orientasiya normalanna
meyllar illarinde daha da artmasrnr gertlandirmigdir.
1.
2
Korporosiyalann idanetno tsikli
Korporativ idareetmenin mahiyyeti_korporativ idaraetmenin
baqhca-.kriteriyasr olan korporasiyamn fealiyyatinin
rutrirnut
ssmereliliyina nail olunmasr iigi.in korporativ idireetme tsiklininin
reallagdrnlmasrndadrr. Hal-hazrrda qarb alimleri
tarefinden
firmarun idare olunmasrrun 4 merheiaden ibaret tsikti toklif
olunur (gekil I l).
Bir qayda olaraq, bele sxemi Mekson, Atbert ye Xedouri
._
taklif edirler. Ancaq beta teselvijr (teqdimat) hedden anrq
I1"T?rg (natamam, qrsaldrlmrg) hesab oiunur've korporasiya
kimi iri birlagmeya uyfun galmir. Korporativ idare'olunan
mUessise iigiin 7 merheledsn ibaret genigiandirilimig
idaraetme
tsiklindan istifada olunur (9akil 1.2).
Planlagdrrma
Nezarat
Ta5kil
Morrvlatdirme
$akil 1.1 Firmarun idanetno tsikli
gekil
1
.
2-
da gosteril en i daraetrne tsikillarinin heyata kegirilmesi
tigUn idareerlan kompaniya tabe olan tegkilatlar (muessiseler) ilo
faaliyyet halqrnda informasiyamn srukturu, hecmi ve siyalusrm
mrieyyanlegrlirmeli va razrlaqdrrmaltdrr. idaraeden kompaniya
korporasiyarun britovlukda siyasetini, miiessisalarin rehberlari ise
iimumi siyasat ve maraqlara mrivafiq olaraq,0z miiassisalarinin
fealiyyet isti qametlarini miieyyen edirlar.
imkanlarrn tahlili
Tenzimlame
Planlagdrrma
Ne:zaret
Te5ki I etma
Dispetq:erlesma
Motivlegdirma
,lakil 1.2 Korporasiyanrn idanetno tsikli
1.3 Korporafiv idaraetmanin korporativ
mcnecnuntdan
ferqi
Tez-tez korporativ idareetme ve korporativ menecment
anlayrqlan eynilagdirilir. Qeyd edek ki, menecment korporativ
idaraetmaya daxil olan daha mahdud anlayrgdrr. Bundan bagqa,
korporativ rlenecment yalntz korporasiya menecmenti (ytlksek
idaraetma halqasi), korporativ idaraetme isa korporasiyamn bi.iti.in
idaraetma orqanlan (sahmdarlar, D$, bag direktor va menecment)
tarefi ndan hoyata kegirilir.
Korporativ idareetma stratej xarakter dagryrr ve xarici
miihitde kompaniyantn u[urlu faaliyyetine istiqametlenmigdir
i
l0
(sah.mdarlann huquqlannrn mtidafiasi,
h<ikumat or.qanlarr ile,
keditorlarla qargrhqli elaqoler).
1.4 Korporafiv idaraetmanin gene4isi
. Korporativ idareetrnanin yaranmasl, inkigafi vt togkilinda
ehamiyyatli merhalaleri ayrnnaq otu.,' XVf.i-rrra,
O.t_mra
kompaniyasrnda @ast India Comiany) za ,rfrra",
ir".),
lt Og
--iiu.."r*,
yaradrlmrgdrr. Itk dafa ota.a ',i.,tif Uyyri--rr
funksiyalanmn aynlmasr bag vermigdir
1776-cr rlde Adam Smit .,Miilatlerin servatinin
tebiati ve
sebeblerinin aragdrnlmasr (tadqiqi),' raf,
q"ya
nr q. miit kiyy jt. i d'aieetrne proUI
iu.-uo.".q,, _
- _-D:gf
menecerlera
nazarat mexanizminin va idareldiciler figi.in
stimulun
zaifliyini qeyd edir.
L 1844-cri il. Sahmdar camiyyatlar haqqrnda ilk qanun
,
"f.i"'i'ii.ia
".i'
:T:lIi
qanunvenciliye yeni ndv m,iiti ,n"ruliyy.i-t
orp.niyu
sahibkarlanrun onun ohdaliklarl,irra rnarufivili'i"*if
ofr.
@oyr.ik Britaniya)
2. 1931-ci ilde A.Berli vs. e Minz ..Miiasir korporasiya
va
xrisusi mi.ilkiyyet', tadqiqat igini negr etdirirlar (eSsli
L*uau if k
defe, nezarat
nksiyair nrn mul kiyyet fun[rivu.i'jin
_fu
s, L uo
--r--"'egrr
?r,
problemi etraflr olaraq
3. 1933-1934-cti iller ABg. 1933._cu ilda qebul
olunmuq
oyrenilmigdii.
qiymetli kagzlar. haqqrnda qanun
tenzimlcnmasine daxil edilmi gdir
ilk aaf" io*l- #u.,n,n
a l26tli. il . Avropa gurasr ..Kompaniyala. haqqrnda
_
qanunvericilik"-a direktivler qabul etmi gdir.
5. 90-cr illerin ewelleri-sahibkarliq imperiyalanrun
*Tyasr Bdytik Bntaruyaru n
9lTi!dt-.
srra xompanyalann da$lmasr,
i
qti sadiyyatrru
investorlann
iflasr.
sarsrtdr Bir
n mi.idaJiasi
-".iqlu'n
meqsadile korporativ idaraetne tacriibesinin
rniiirrrnala_
dirilmasini^n-zaruri.liyini gertlendirer r"f,.auiLi"'rf
d#ffi
,,
..6. 1992-ci il, Kedberi Komitesi to.poi"t
r*i,
maliyye_aspekleri rizra itk kodeksi
"-l,i*r"t
r6lii-""i
1ar"
Boyiik Britaniyanrn fond birjalannda
;;;"'t.,irr"Jnirurur.
kodeksinin nece yerina yetidt;esi h;;;,ria"
n.r"i" )-#ijir,.
r;;;'#;'
i:;
ll
7 1992-2003 -korporativ idareetmenin ayn-ayn problemleri
ijrre meruzeler qebul olunmugdur, onlann en esaslan
agalrdakrlardrr:
o
korporasiyamn igtirakgrlanntn maraqlanntn harterafli
hesabatr (ugotu) haqqrnda Kinqin meruzesi (CAR);
0 daxili nezaret ve maliyya hesabatr haqqrnda Kutmanln
meruzesi (Boyiik Britaniya);
o vezifeli gaxslarin miikafatlandrnlmasr haqqrnda Qrinberin
maruzasi @<iyr,ik Bntaniya);
o korporativ idareetme haqqrnda Hempelin maruzesi (Boyiik
Britaniya);
t korporativ idaraetmanin baghca prinsiplari haqqrnda
Venonun meruzesi (Fransa);
0 korporativ idareetmenin iimumi standartlanrun pozulmast
iizre masuliyyat haqqrnda Pitersin meruzasi (Niderland);
o audit iizre komitenin tarkibine malilrya ekspertlerinin daxil
edilmesi haqqrnda Sarbeyns-Oksli qanunu (AB$);
0 icraedici olmayan direktorlar haqqrnda Xqqsin meruzasi
(Boyuk Britaniya)
Rusiyada korporativ idaraetmenin teqkilinin
marhalel eri ferqlendirilir
1. 1987-ci
mua)ryen
:
iladak olan marhala-D6vlatin
iqtisadiyyah
metodlan
makro
inzibati-amirlik
idareetmenin
merkezlegdirilmi$
iqtisadi veziyyetin taleblerine cavab vermirdi. $exsi amek
fealiyyeti haqqrnda qanun (1985-ci il) sahibkarhlrn inkigafina
tekan verdi. Bu morheleda korporativ miihit partiya-teserriifat
aktivleri sistemina banzeyirdi.
2. 1987 -1991-ci iller-inhisarlagmrg, markazlagdirilmig iqtisadiyyatrn tamamila dalrlmasr. Rusiyada iqtisadiyyaun bank va
sr$orta seklorunda maliyye kapitah yarandr va inkigaf etmeya
baqladr.
3. 1991 -1 994-cu illar-geklerin dzellegdirilmesinin aktivlagmasi, bunun gediginde miilkiyyetin xtisusile da direktorlar korpusu arastnda ilkin bolgilsii bag verir. Ilkin sahmdar cemiyyatler
yaranmala baglayrr, sahmdar hiiququ ise iglenmemiq qalrrdr.
avqustu-1998-ci il-pulun xiisusilsgmasi
4. 1994-cti
haqqrnda, qiymetli kagrzlar
cemiyyatler
marhelasi. Sahmdar
ilin
h19q1da Rusiya. Federasiyasr qanunlan, Rusiya I.ederasiyasrnda
t9a"1si _qebul ol unur. Bazar infrastrukturu formal aqrr,
X,rjlOu1.
llk
rnv€strsiya fondlan, t?Qaud, auditor ve konsaltirrq lirmalarr,
iri
xancr kompaniya.lar oz filiallannr va nrimayendalil.lerini
varadrr.
5. 1998-2001-ci illar: defolt. iimumi maliyya ,.ru'r.lurr,,
Rusiyadan kapital axrnr, korporativ qiymotli
ki fayat qedar inki saf etmemesi, miil kiyyatin
IiE "Lu.a;an
T1.
galacek
bdlusdiiriilmesi ve kapitahn sefarber ecliimasi. Ancaq
bunlann hamrsr arfiq dz httquqlannr Uugu a.ig"i,
,"t -amu.,,
timsahnda bag verir. Xoni<rit to.poiaslyaiai grrfir"rina,
iiitTillg,
_
korporativ
idaraetms i nki gaf etmoye bagiayrr.
6. 2O02-ci ildan hazrrki
qadei olan dtvr
Korporatrv
-,aurr"Iru
_dcivra
kodeksinin qabul olunmasr, f.orporuti,
urrc
$iyf",t
rvlllll puranrn yaradrlmasr, Rusiya korporasiyalan va iri
kompaniyalanmn gexsi kodekslarinin igi*iU-'nJ,Aunrnur,,
korporativ davrarug normalannrn SC-in daxili ."n"ai""na
t"tUiqi,
camiyyatlerin idare olunma orga{an, O$-nrn kt,miteirn,
t"ftii
(yoxlama) komissiyasr va
,*i*t
rr"qli"Ji''
uyn"u
asasnamelerin iglenmesi. __daxili
Korporativ etikanrr,'prinsip' va
normalanntn Rusiya sehmdar camiyyatlarinin'
eiindalik
tecrtibasine tatbiqi ile, alaqedar olaraq verilan ."..rrir.i
lahmdar
cemiyyetlerin inkigafinda yeni dclnrig noqtesi krmi
*u*f.tAa
Bu
kompaniyalannrn
rransformasiya
::T-"^*_,_,:1".. ,
, f.usiya.
prosesrntn
takamiiltinrin
baglanlrcr
standartlannrn
beynelxalq standartlara yaxrnlagmasi demakdir.'
Qeyd etmok lazrmdrr ki, korporativ idareetrnenin mtixtelif
elementlarinin
.meydana galmasi va o"u" b.ir;;i,ikda tasar<krilu
te$Klatl-hi.iquqi normalann tekamtilti hecminde
bag venrdi. Buna
pora- .de miixtalif tegkitari hriquqi formatai;;
va iq
.
;i;;;"um
diqqet yerirak va rr:qlamentla6mig
Ift_,]il,j. - tealryyetina
roareerme
noqteyi
nazerinden korporltiv idaraetma
9.qTla"
pnnsrptannrn adekvatlrlrnr tehlil edak (cadval
i.
t3
I)
Cadvel 1.1
Ni4amnano kapitah va idtreetne orqanlan ndqteyi
nazardan tashilati-hiiquqi formalann xiisusiyyatlari
Tascrriifat
yoldaphqlarr
Teserriifat
cerniyyetleri
Sehmdar
Cemiyyetler
(SC)
Istehsal
koperetivleri
Nizemneme kepitah
Anbar
(tesisgilarin
paylanna
aynlmrgdrr)
Anbar
(tasisgilerin
paylanna
aynlmrgdrr)
Sahmdar
(miiayy en
olunmug sehm
saylna
aynlmrgdrr)
Pay
(emlak pay
qoyuluglanndan
(amanetlerdan)
ibaretdir)
idareetme orqanlarr
Ytiksak
E
(,
idaraetme
orqanl
igtirakgrlanrun
timumi
Yiiksak
idaraetme
orqanr
Sehmdarlanrun
iimumi
yr[rncag;
€
6
o
o
E
o
cl
icraedi ci
orqan
(idaraetrne)
ham bir iizvlii,
ham ds
kollegial ola
yrgnca$,
icraedici
orqan hem bir
iizvlti, ham da
kollegial ola
biler.
Umumi
rahberliyi
bilar (bir
tizvlii
igtirakgrlann
siyahrsrndan
heyata kegiren
strateji orqan-
D$
secile bilmez).
14
Ytiksak
idareetma
orqanr
igtirakgrlann
iimumi
yrf,rncaS;
Koperativin
igtirakgrlannrn
artmasr hahnda
(50-dan gox)
Strateji orqanNezaret gurasr
yaradrla bilar,
bu orqan
iimumi
rehberliyi
hevata kegirir.
yoxlarma saallart
I. Korporativ idaraetma dedikda na basa diiyiliir ?
2. Korporativ idaraetmanin baSlrca rtiusiyyatlari
hans ardtr?
3. Korporativ idaraelmanin asas
funksiyasi nodir ?
4. Firtnantn idara olunmastnm iiklini-izqh edin.
5. Korporativ idarae lmanin korpolativ menecmentdan
farqi nadadir ?
Korporatw idaraetmanin genezisini
Sarh edin.
7. I 992-2003-cii illarda korporativ idaraetmanin
ayrtayrt problemlari tjzre hanst maruzalar qebul
olunmuSdur?
8. Ra s iyada korp orat i v i dor ae tm an in t a h t i
ni
n
S
m ar ha I a I ar in i s ada lay n.
6.
l5
Mdvza 7. It'orporativ idataetma: mahiyyati' genezisi
TESTLAR.9
1. Hansr
fikir ltorporativ idareetmaye aid deyil
?
A) Korporativ idareetma biznesin tagkilati-htiquqi
formastntn i dare olunmastdtr
B) Korporativ idareetme tagkilati
strukturlann optimallagdrnlmasrdtr
C) Korporativ idareetme maqsadlara uyfun olaraq
kompaniyanrn fi rmalararast miinasibatlerinin qurulmastdrr
maqsedlera miivafiq olaraq
proqnoz edilmasidir
mirnasibatlarinin
f-rrmadaxili
kompaniyamn
E) Korporativ .daraetma meqsedlere uylun olaraq kompaniyarun
fi rmalaiarasr vo fi rmadaxili miinasibetlerinin yaradrlmastdrr
D) Korporativ idareetms
2. Ayrrca tedqiqat sahesi kimi korporativ idercetme problemi
ila hansl todqiqatgrlann aragdlrmalarl biiyiik rol oynamrgdrr?
A) Mekson ve {.Berli
B) Xedouri ve U.TeYlor
C) Q.Mniza va A.Berli
D) A Komeqi vo Q Mniza
E) U Teylor ve A.Korneqi
illerde korporativ
idareetma lrroblemini hansr gertlendirmemigdir
3. iqtisadgrlarrr giira E0-ci
A) Korporariv idaraetmanin stratej
i
xarakter dagtmaslmn artmasl
B) Udulmalarrn daha da artmast
C) Hiiquqi sistt:mlerde sosia[-yonomlii normalara
meyylerin goxalmasl
D) Qowgmalann daha da goxalmast
E) UdulmalanrL ve qovuEmalann daha da artmast
16
?
4.
Korporativ idareetmr tsikli qarb alimlarinin taklif
etdiyi merhelalerdan hensr ila farqlenir ?
A) Planlagdrrma, nezarat ve dispetgerl egdirme
B) Tagkiletma, tanzimlame ve motivlegdirme
C) Motivlegdirma, imkanlann tahlili ve planlagdrrma
D) Nazarat, planlagdrrma va teskiletme
E) Tenzimlama, dispetgerlegdirma ve imkanlann tehlili
5.
Q
-i
Korporativ ideraetmenin problemleri iizre
1992-200$.cii illerda hansr meruza qebul edilmemigdir
?
A) Korporasiya igtirakgrlannrn maraqlannrn ugotu haqqrnda
Kinq meruzesi
B) Daxili nezaret va maliyye hesabatr haqqrnda
Qrinberq maruzasi
C) Korporativ idaraetrne haqqrnda Hempel meruzesi
D) Korporativ idareetmenin esas prinsipleri haqqrnda
Veno meruzasi
E) icraedici olmayan direktorlar haqqrnda Xqqs meruzasi
6. Variantlrrdtrn hansr Rusiyada korporetiv
idereetmanin tegkili merhelelarinden deyil
?
A) 1987-ci iladek olan marhole
B) 1987-1991-ci iller
C) l99l - 1994-cu illar
D) 1994- 1998-ci illor
E) 2005-ci ildan hazrrki d6vra qadar olan d6vr
i
."
't1\'
I
I
1
t1
7.
Korporat;iv idareetmenin problemleri iizre
1992-2003-cii illarde hansr meruze qebul e dilmemigdir
?
A) Korporasiya igtirakgrlanmn maraqlanrun ugotu
haqqrnda Kinqin meruzasi
B) Daxili nozaret ve maliyya hesabatr haqqrnda
Kutmanrrr meruzasi
C) Korporativ idareetmanin umumi standartlannrn pozulmasr
iizre masuliyyet haqqrnda Pitersin maruzesi
D) Audit tizra komitanin terkibine maliyye ekspertlarinin
daxil edilmasi haqqrnda Kinqsin maruzesi
E) icraedici olmayan direktorlar haqqrnda Xiqqsin meruzasi
t. Korporat;iv idareetmenin
asas
funksiyasl nedir
?
A) Planlagdrrma va tagkiletmeni hayata kegirmakle
korporasiyanrn iginin temin olunmasrdrr
B) Motivleg,Jirma va nezarati hayata kegirmekla
korporasiyamn i ginin tamin olunmasrdrr
C) Tanzimle ma va dispetgerlagmani heyata kegirmekle
korporasiyarun iginin tamin olunmasrdrr
D) Mutkiyystgilerin maraqlan gergivesinde
korporasiyarun iginin tamin olunmasrdrr
E) imkanlar tehlil etmakle korporasiyarun iginin
temin olunmasrdrr
9. A.Berli va Q.Mniza hansr vartda ve eserda ilk drfe
nezaretin mriilkiyyatden aynlmasrnr tefsilatl ile iiyrenmigler ?
A) 1924-ci.i rlde "Mtiasir ddvr va emlak" kitabtnda
B) 193l-ci iido "Miiasir korporasiya ve xiisusi
mtlkiyyat" kitabrnda
C) 1938-ci itde "MUasir kreditorlar va korporasiya" kitabrnda
D) 1945-ci ildo "Miiasir mtlkiyyetgilik ve korporasiya" kitabrnda
E) 1952-ci ilde "Miiasir korporasiyam tegkil edenlar" kitabrnda
18
Miivzu 2. Korporativ idareetmr sistemi
ve onun ehemiyyati
2.
I Korporativ idareetma sistemi, onun qurulmasrntn
prinsiplari va amill eri
f tagkil ati-iqrisadi formalr i qti sadi
subyekrlerda korporativ i dareetmenin mahiyyati
2.3 Korporativ idareetma sisteminin inkigafinda mr.tasir meyllar
TESTLOR-I2
2.1 Korporativ idanetma sistemi,
onun qurulmastrun prinsip va amillati
2.
2 Miixtali
Korporativ idaraetme sistemi (gekil 2.1) ela bir tsgkilati
ki, onun k6meyi ile korJrorasiya oz
sehmdarlannrn maraqlanm temsil ve mridafie eimalidir. Bu
sistem movcud qanunvericiliya riayat olunmasr va beynelxalq
standartlann nazere ahnmasr esasrnda galirlarin arfinlmasr
meqsedila D$ menecerler va maralr olan diger gaxslarin (iggiler,
keditorlar, malsatanlar, yerli orqanlar, ictimai tegkiiatlar)
.
qargrhqfi faaliyyati ve hesabathh!r sistemidir.
modeli aks etdirir
al dlrektorlar ve menecment
(rdEreeklla)
Sehmdarlar
(Sektrdarlann t[numi
yrAlncalr)
Direktorlar
<---
$u ras r
(Nezaret Srrrasr)
$a*il 2.1 Korporativ idaraetme sistemi
--+
l9
Verilen
sistemdeki
bolii gdiiriilmii gdiir:
istiqametlar agairdakr
qakilde
-
sahmdarlardan bag direkor ve menecmente kapital
haqqrnda informasiya daxil olur, bag direktor ve menecment
sehmdarlara geffaf maliyya hesabatr teqdim etmalidirlar;
- sehmdarlardan D$-mn fealiyyatina nezaret hayata kegirilir,
D$ isa sehmdarlara melumatlan va gaxsi hesabatlan teqdim
edirlar;
- bag direktor ve menecment strategiyamn reallagdrnlmasr
gedi;inde operativ verilenlari ve malumatlan D$-na taqdim edir,
o ise 6z novbasinda kompaniya ve bag direklorun fealiyryetine
nezarati hayata kegirir.
2 Milxtalif teskilati-iqtisadi fornah iqtisadi
suby ehtlarda horp oraliv idanetma nin ma hiyyati
2.
Korporativ idareetme
ile
kompaniya fealiyyetinin
semereliliyini elaqelendiren kifayet qadar tadqiqatlar movcuddur.
Bununla yanagr korporativ idareetmeyo daxil etrnek iigiin farqli
stimullar da vardrr. Bagqa sozle, kompaniyalann korporativ
idaraetma standartlannrn tetbiqinden elde ede bilacakleri
osti.inliiklar vardrr (gekil 2 2).
Korporativ idareetmanin yiiksek standartlan-xarici
kompaniyalann potensial tarafdaglara mecbun telebleridir.
M.Kinsey beynslxalq konsaltinq kompaniyasrntn tedqiqatlan
gdstarir ki, investorlar ydksek seviyyeli korporativ idareetmeye
malik mtiassiselenn sahmlerina ehamiyyatli daracede yiiksek
mebla! odemeye hazrrdrrlar, xiisusile da, Rusiyamn semarali
korporativ idare edilan miiessisalerinin sehmlarine orta mebla$
38%, Qinde 28Vo, Brazrliyada 24%;o, ?B$-da l4%, Almaniyada
13% tegkil edir
1500 korporasiyamn fealiyyetinin tetqiqi (Harvard biznes
mektebinin professoru Pol Qompers terefinden) gostarir ki,
korporativ idareetrnenin yiiksek standartlannr tetbiq edan
kompaniyada semerelilik ve kapitallagma gostaricileri digar
Kompaniya bazarrna
sadaleqdirilmig gi riq
Risklerin
az:ldllrnast
Etrbann
m<ihkam-
(hamCinit
m:rl iamada iddia
qaldrnlmasr ilc
landirilmcsi
ba![ olanlan)
Kapitahn doyarinin
azaldrmasr va
aktivlarin doyarinin
Kompaniyanrrr
ssmareliliyrnin
yiikseldilmasr
artlnlfuNl
$akil 2.2 Sanorali korporativ idaraetn anin iistiinliiklari
firmalardan yiiksekdir. Semerali korporativ idaraetme kapitalrn
deyorini azaldrr.
"Pricewaterhouse Coopers', audit firmasr terar:inden
2003_cU
._ .
lldo_apanlml$ tadqiqatlar 8 Asiya cilkasi nttmunesinde (yaponiya
ye R1siV1 daxil. olmaqla) gosterdi ki, qeffaflrlrn gairgmazhlr
kapitahn dayerini 700 bazis punktu qedei yuksjclir 'Bele
risulla
semerali korporativ idareetmanin mahiyyati aynca kompaniyanrn
sahmdarlanmn huquqlanna riayet- olunmasr masolesi
gergivesinden grxrr. Artrq iqtisadi artrm investrsiyalann
colb
olunmasrm, gucli.i xtisusi sektorun yaradrlmasrnr, qnLrl
esaslarrn formalagdrnlmasrnr 6n plana gakir.
21,
olrn.rq
2.
j
Korporativ idaraetna sisteminin
inkisafindamiias meYllar
Korporativ idareetme sisteminin inkiEafimn
miiasir
melylerina aga$dakrlar daxildir.
1.
Baghca olaraq, miisteqil direktorlardan (Nyu-York
birjasrrun yeni taleblerine esasan direktorlann yandan goxu
miisteqil olmahdrr) ibarat D$-mn yaradrlmasrnrn zeruriliyi.
2. D$-nrn tizvlerins mi.inasibatde musteqillik meyarlanntn
sertle$dirilmesi.
3.
Top-menecerlerin miikafatlandrnlmasr
haqqrnda
informasiyant n nesr edilmesi.
4. Yeni texnologiya va kommunikabelli
texnologiyalann
aktiv tatbiqi.
5.
Korporativ idareetmenin miikammellegdirilmesi iizre
xidmetlar bazanmn inki gafi.
6. Sehmdarlann faaliyyatinin aktivlaqdirilmesi, hemkarlar
ittifaqlannrn idaraetmeye calb edilmesi.
7. Korporativ hesabathhf,rn hormonizasiyast (Avropada
2005-ci ilin sonunda biittin korporasiyalar unifikasiya edilmig
standartlar esasrnda hesabat teqdim etmeli idilar).
Yoxlama suallan
l. Korporativ idoraet
ra sistemina nalar
dcildir
?
2.Somarali korporafiv idaraetmenin iistiinliiklat i hans ar&r?
3.Korporativ idaraelma sisteminin inkigaftnm m asir
meyllarina nalar dmildir ?
1. Korporativ idaraelma sisteminin ahamiyyatini izah edin'
",1
Miivzu 2. Korporativ idaraetma sistemi vo onan ahamiyyati
TESTLAR-12
1. Korporativ
idaneln a asasan nayi etmalidir
?
A)
sahmdarlanrun maraqlannr temsil va miidafia etmelidir
_Oz
B) Kredltorlan mehdudlandlrmal va sehmdarlannr
n
maraqlannr tamsil etmelidir
C) Malsatanlarla elaqali olmamah ve sahmdarlannrn
maraqlannr nezere almahdrr
D) Menecerlerle qargthqh elaqani azaltmah ve sahmdarlann
maraqlannr miltrafi za etnelidir
E) Ictimai tegkilatlarla faaliyyet gctstarmemelidir va yerli
orqanlara hesabat vermemelidir
hanu korporaiv idaraetma sistemina aiil deyil?
!3nbayqanunvericiliye
A)Movcud
emal olunmasr va
menecerlerla qargrhqh faaliyyat
B) Direlrorlar $urasr @$) va keditorlarla qargrhqh
faaliyyat
C) Beynelxalq standartlardan uzaq olmaq ua .ene""rl".l"'
qargrhqh faaliyyet
D)\-gilerla va ictimai tagkilatlarla qargrhqh fealiyyat
E) Malsatanlarla va yerli orqanlarli qargrhqh fejiyy"t
Z,
3.
Han* istiqamat korporativ idaraelma sisteminda
bi;liiqdiiriilnoyib ?
A) Sahmdarlardan bag direkor va menecmenta kapitahn
daxil olmasr
B) Ba9 direktor va menecmentin sehmdarlara geffaf
maliyye
hesaba0 teqdim etmasi
C) Sehmdarlann.Direl<torlar gurasrrun
@$_-n) faaliyyatine
nazaret etrnesi
D)D$-run sahmdarlara malumatlan va gexsi hesabatlan
teqdim etmasi
23
E) Sehmdarlann va menecment strateglyaslnln
reallaqdtn lnrasr gediginda operativ melumatlan D$-na
teqdim etmosi
4. Sanorali korporativ idaraetmanin
aid olmayan hanstdr
iistiinliiklarina
?
A)Kompaniyanr n bazanna sadalegdirilmiq giri I
B)Kapitahn deyarinin arttnlmasr ve aktivlerin
dayerinin azaldrlmasr
C) Etibann mo nkamlendirilmasi
D)fu sklarin azaldrlmasr
E) Kompaniyanrn semareliliyinin yiikssldilmesi
5.
M.Kinseyin tadqiqdlan nayi gdstardi
?
A)investorlar 1'uksek saviyyeli korporativ idaraetmasi olan
tegkilatrn sshmlerine orta mabte!, 6demeye haztrdtrlar
B) investorlar orta seviyyeli korporativ idaraetrnesi olan
tegkilatrn soxmlarine 50% meble! odamsye haztrdtrlar
C) investorlar yuksek saviyyali korporativ idaraetmesi olan
tagkilatrn se.nmlerine bdytik meble! odemeya haardrrlar
D) investorlar aqalr saviyyali korporativ idaraetmasi olanteqkilatrn sa.hmlorine yoksek meblag 6dameyo haztrdrrlar
E) investorlar f iiksek ssviyyali korporativ idaraetmasi olan
tagkilatrn sarmlerina minimal mable! Odemaye hazrrdrrlar
Beynalxulq konsaltinq kompaniyasmm tadqiqatlanna
gira Rusiyorun va Almtniyarun sanorali korporativ idara
iditan taskiiiatlarrn sahmlaina otta mabla! nepa %-dir ?
oh
A) Miivafiq olaraq 14 ve 23
B) Mtivafiq olataq2l va 38 Yo
o/o
C) Muvafiq olzLraq 28 ve 13
o/o
D) Miivafiq olaraq I3 va 24
E) Muvafiq olaraq 38 ve 13 7o
6.
7.
Beynakalq honsaltinq konEaniyastrun ladqiqa annt
gdra Broiliyada ve ABgda samarali korpirativ idan
edilan tekilatlann sahmlarina orla nobla! nega %_dir?
A) MUvafiq olaraq 14 ve 27 %o
B) Mrivafiq olaraq23 va38%o
C) Mtivafiq olaraq 48 ve 13 yo
D) Mrivafiq olaraq 24 ve 14 %o
E) Mrivafiq olaraq 3E ve 14 yo
8. Beynalxalq konsaltinq kompaniyasrnn tadqiqarlanna
gdra Qnda senorali horporativ idara eAibi iekilattann
sahmlartna orta mabla! nega %-dir ?
A)t4% B)24% c)38%
D)13%
9. Prof. Pol Qompersa
E) 28
o/o
giira hanst fikir korporativ
idaraetmanin yiiksak standutlanru tablq edan
kompaniyaya aiddir ?
A) Kompaniyada samerelilik ve kapitallagma gostericilari
diger fi rmalara yaxrndrr
B) Kompaniyada semerelilik ve kapitallagma gdstericilari
diger fi rmalardan aqalrdrr
C) Kompaniyada semarelilik ve kapitallagma gcistericilari
diger fi rmalara beraberdir
D) Kompaniyada semerelilik ve kapitallagma gostericilari
diger firmalardan 50o% goxdur
E) Kompaniyada sameralilik vo kapitallagma gdstaricilen
digar fi rmalardan yi,iksekdir
10.
Arfiq iqtisadi arfim nalari iin plana gakir
?
A) Giclu xususi sektorun yaradrlmasrnr ve
investisiyalann dayandrnlmasrnr
B) lnvestisiyalann gaugmazh!rnl ve zaif xiisusi
sektorun yaradrlmasrnr
C) investisi'7alan n celb eilmssini va gticli.i
xrisusi sektorun yaradtlmasnt
D) Qabul ectilmig esaslann formalaEdrnlmastnr ve
orta xiisusi sektorun yaradrlmastnt
E) invesfisiyalann qeffaflrlrnr va griclii
xtisusi selctorun yaradrlmasrnt
11.
Xorporotiv iddtaeln a sisteminin miiasir
meyllari hans ardr?
A)Mustaqil direktorlardan ibaret Direktorlar
$urasrnrn @$-mn) yaradrlmastntn labtidluyu
B)D$-nrn iizvlerine miinasibetde miistaqillik
meyarlanntn sertl agdirilmesi
C) Top menscerlarin miikafatlandrnlmasr
informas. yasrntn negr edilmesi
D) Korporativ idareetmenin takmillaqdirilmasi
ozre xidnratler bazannrn daralmast
E) Sehmdar^ann fealiyyatinin feallagdrnlmast
iilaraetno sisleminin miasb meyllarina
hanst aid deyil ?
12. Korporotiv
A) Hemkarlar ittifaqrmn celb edilmasi
B) Yeni texrrologiyalann aktiv tatbiqi
C) Top me:ecerlarin miikafatlandtnlmast informasiyastntn nagr
edilmesi
D) Kolporativ idaraetmenin tekmillagdiri lmesi
i.izre xidnratler bazanntn inki gafi
E) Sahmdanann fealiyyetinin zaifl adilmesi
26
Miivzu 3. Korporativ idareetme
nazariyyalerinin tekamiil ii
3.
I Korporativ idaraetme nazeriyyalerinin
asas
yaranma geraiti, sebablari ve marheleleri
3. 2 Agent nazariyyesi-korporativ idareefinani
n
inki gafinrn mi.iasir nezariyyesi kimi
3 3 Birgafaaliyyet nezariyyesi-korporahv
idaraeunenin inkigafinrn mtiasir nozeriyyasi kimi
^ _Icraedici nezeriyye-korporativ
3.4
idareetmenin
inkigafimn mtiasir nezariyyesi kimi
3. 5 Taqki I ati nazeriyye-korporativ i dareetmeni
n
inkigafimn miiasir nazeriyyasi kimi
TESTLOR-36
Korporativ idaraetma naoriyyelarinin asas
yaranma garaiti, sababbi va marhalatai
3. 1
. Korporativ idareetme iri biznesin tegkilinin zaruriliyinden
ireli. gelarek formalagmrgdrr._ $ubhesiz ki, iuna to.poiuriy.f
an,
tagekktiliindeki uzunmiiddetli inkigaf prosesi tekan
vermigdir.
Miieyyan bir marhelede beynalxalq cemiyyet yerJegrnasinden
asrh _olmayaraq korporativ strukturlann idare 'olunmasr
proseslerini sadeleEdirmeya va vahid gekile salma$a
imkan ,".rn,
eyru nonna ve standartlann hazrrlanmasrna mL.iraciet
etmaya
mecbur idi.
...Korporasiyalann tegekkiilUnUn rimumd0nya meyllerinin
tehlili esasrnda mlitexessisler 3 baghca merhaleni a,a#a..
Ho.
marhele hemin
dovr arzinde cemiyyetde forrnatugan
korporasiyalann esas cahatlsrini eks etdirir.
. )O( esrin baglan$crnda, sanaye inqilabr gedigin,Ja meydana
galen korporasiyalar sahiblerinin mrilkiyyati
ti-.i q"Uri oiun*au
Hesab olunurdu ki. bu korporasiyalar oniara qoyut
uf,"r"itlnrin
(qoyulu$tann) avazini adevkat gakilda temin
olunan meqsedina
xidmat edirler. Ko4porasiya .,rrq,r,'
Uaga atig,iiirir:"i99ilu
k.i
27
ve idare eden bu magrnrn hisselerini taqkil edirdilar' Bu ddvr
erzinde idaraetmanin mexanistik modeli hdkmranhq edirdi. Qeyd
olunan marhala iignn aqalrdakr gartlar xarakterik idi:
- sahibkar iggiler iizerinda qeyri-mehdud hakimiyyete
malikdir ve onlann haqqrnda qarar vermekde sarbestdir;
- iggilerin ixtisaslagdrnlmasr 9ox zeifdir ve tekmillagdirma
iigtin stimul (heveslendirme, motiv) yoxdur;
- tehsil va sorlulann saviyyasi gox afafi.rdrr. Bela ki, daim
igsizlikle balh olan iqtisadi mehdudiyyatler tehliikasi movcuddur.
iqtisadi inkigafin qeyd olunan merhalesi korporativ
idareetmenin nezari esaslannrn bazisini teqkil eden aga$r dakr
ifadelarde oz eksini tapmrgdtr:
Korporativ idareetmenin nezeri esaslan frrmamn idara
olunmasr elementlerini eks etdirir, firmantn istehsal ve idare
edilmasinin milayyen olunmug taqkilati struktura malik olan
goxprofilli iri biznes seviyyasinedak mtimkiin inkiqaf meyllarini
modello$dirir.
Firmarun nazariyyasi. Taserriifat subyektini amillerin ytlrmr
kimi nezerden kegirir.
v
=f
(K, L)
Tasamifat subyektinin daxili tegkilati strukturu ve xarici
mohitini aks etdiren tegkilat gaklinda klassik manast mcivcud
deyildir. Buna gore de xarici malsatanlar, htiquqi reqlament ve
siyasi miihitin tesiri olmadan te$kilahn qapah sistemi griman
edilir. Bir qayda olaraq, xarici borclann altnmastru daxil edan
teserrilfat subyektlarinin maliyyoleqmesi prosesi aradan qaldrnlrr'
2-ci Dtinya mi.iharibesinden sonrakr dovr arzinde
korporasiyalann mexanistik konsepsiyasr tenrzziile uSadr' Bu
rn"ihal" korporasiyamn "orqanizm" kimi qebul olunmast ile
xarakterize olunmala bagladr. Firmalann sayrrun artrnasr raqabet
ve konsentrasiya kimi hiiquqi proseslari meydana getirdi. Hamin
dtivr tigtin korporasiyalann esas maqsedini 2 vacib masalesrxrqdrnb grxartma ve yukselig (arum, inkiqaf) tegkil edirdi'
tstehsal vc idareetmenin keyfiyyeti xarak tenstikalannrn
gticlendirilmesi sebabinden gelir alde olrn-us, 2_ci plana
kegir
Hesab olunurdu ki, korporasiya-miirakkeb struktr:rdur, onun
faaliyyetinin miiveffeqiyyafi ve ulursuzluqlan to.poiasiyan,n
daxili strukturunda aks olunur. Xarici muhii ve cnun tasiri isa
nazere
.alrnmrrdr. Qeyd olunan merhale aEa!rdakr gertlerla
xarakterize olunur:
l. Omayin texniki mahiyyetinin getinlagmesi iggilerin tehsil
saviyyesinin nazero garpacaq darecede yr.iksaiigin" sebrU
otAr.
2. Ige gdhirmslerin iggilardan asrhhlr yitksalir iggilarin
idara
.
olunmasr mexanizmleri miikemmallegir.
Bu marhelaye korporativ idaraetmanin agafirdakr nazeri
esaslan uy$un gelir:
Transaksion (transsahmdar) xarclar nazariyltasi Bu
xanci
mi.iqavilelerin
yerine yetirilmasinin temin'olunmasl uzre
xerclerdir (agkar ve qeyri-agkar xercler).
Transaksion xercler kimi i$giizar terefda$lann axtansrna
serf
olunan vaxu, pul qiymetlendirilmasini, elaca d:, danrgrqta.,n
apanlmaslna, mi.iqavilelarin imzalanmasrna muuafif otaraq
hemin miiqavilalerin yerine yetirilmasinin temin olunmairnr
daxil
ltmakla iqgrizar ameliyyatlann apanlmasr xercleri daxil edilir.
Transsehmdar xarclar esasen bu hallarda yuksek olur:
. unikal (nadir) mehsul istehsahnda;
o qeyri-mrieyyen taleb
ve ehtimal olunnrayan qiymat
.dayi gmasi
olan bazarda;
.
o
bazarda informasiya assimetriyasl hallnda.
Transsehmdar xerclerin azalmasr tagkilatlann muossisalorin)
I
inteqrasiyasr vasitasila mi.imktin ola bilai.
. Muqauilalar raortyyasl Gtistenlan nezaiyy a korporasiyasrnrn
tepkrlinin daxili struknruna diqqetr nera.a garpdrn r ve
bu'zaman
onun tegkilini mtiqavileya esa""n Lhtr-al edi..
Korporasiya iggiler, idareediciler ve sahibkarlar
arasrndakr
mUnasibatlerin macmusunu eks_ etdirir.
qayaa J..uq,
ni.
miinasibetlar forma.l miiqavilalarda aks ofrr,r.
f+tt.
mi.inasibetlar formal mriqavilalerle tenzimi:nmeso"
Uu
Uu
Uet"
29
malsatanlar ve istehlakgllarla qargrhqh alaqeler m6vcuddur,
iqgilar ve idare edenler arastndakr subordinasiya sistemi qeyriformal kontraktlar si stemidir.
Buna baxmayaraq bu miinasibatler hansrsa bir ddw arzinde
kifayat qedar stabildir ve onlann pozulmasr digar igtirakgrlara
qar$l mtieyyan sanksiyalar tatbiq olunmastna gatirib gtxanr
Nazeriyye gergivasinda 3 tip miiqavile ferqlandirilir:
I Klassik miiqavila. Tarefler miisteqilliyi qoruyub saxlaytr ve
deyigkanlikda ferqlenirler. Klassik kontrakt sart va htquqi
..nridir, mtiqavila metninde tesbit olunmayan heg bir
razrlagmalar qabul etmir (tarumtr).
I Neoklassik miiqavila. Bu zaman tareflar arastnda
ortamtiddetli ve uzunmi.iddetli esaslar iizre yiiksek qarqrhqh
asrhhla nail olunur. Bu mi.iqavila sart hUquqi senedden daha gox
gelecekde bag vere bilecak veziyyatleri istisna etrnakla her geyi
iazere alan amekdaghq prinsipleri haqqrnda miiqaviladir' Bu
zaman gifahi mtiqavilaler yazrh mi.iqavileler siyahrsrnda nezerden
kegirilir.
o iuplisit va ya alaqali miiqavila- Bu miiqavile uzunmilddatli,
qargrhqli faydah miiqaviledir' Bu zaman milqavile igtirakgrlanrun
qargrtrqtr asrhh$nrn mumkiin maksimal darecasi tamin olunur va
qeyri-formal gertler formal qertleri iisteleyir'
Miiqavilenin bu 3 tipi iri biznes sahesinde getdikce daha gox
trnrnrn"go baglaytr. Korporasiyalann inkigafirun sonrakr
merheleii )O( esrin E0-90-cr illerine tasadtif edir' Bu dovr
korporasiyantn orqanizm kimi qsbul olunmastnt redd etmakle
xarakterize olunur.
Once taserriifat hayatrnda d<lvlat
tenzimlenmesinin
giiclenmasi korporasiyanrn faaliyyetine orta yanaqmamn inki gafr
iaruriliyinin dark olunmasrna getirib glxarml$dlr'
Her bir korporasiya iiz-dzltiyiinda xiisusilegmamigdir, diger
bazar institutlan ile birge fealiyyet gosterir' Bu ddvrde
korporasiyanrn "taskilat" konsepsiyast tamamila ta-sdiq. olunur ve
korporasiyanrn idara olunmast getdikce gatinlaqirdi Ilki.n olaraq
sehmdarlann telebatlannrn tamin olunmasrna telebler irali
30
srinili.ir, bu ise korporativ madeniyyetin ve korporativ
idareetmo
pri,nsiplerinin formalagdrnlmasr -ieruriliyinin '
r""iif
rt,
etdirirdi Qeyd olunan marheleye 'agagrdat iriru
r{ozariyye
xarakteri kdir.
Ml k$ryat hiiququ neariwasi. Tesonufat subyektlennin
daxili
va xarici mri,hitinin movcudlufunu nazarda tutur,
iJivyronr
miihitde nezerdan kegirir. Gtistsnlan
1n._"
nazeriyyasinden farqli olaraq) kompaniya
,irf"y,S,
kompaniyalann rnstitutsionat-muhid
rlzanyyna"
ba$hca rolu mulkiyyat obyekti oynayrr,
;i"*_"",n"
Drr nege yana$malar nazerden kegirilir:
o te$kilatrn biitdv kompleks mritkiyyati;
o mUlkiyyet kompleksindan istifade ve ona sarencam
vermek hriququ.
Obyekte mi.inasibatda sahibkar subyektler aga$dakr
kimi
srral anr r:
sehmdarlar,
ln*
."rrrir;;;;;:iri"
lEl.J.A.
".
.*y;;;:'nJ'
;;;';ii;yy;
o
.
o
Dg;
ba$ direktor.
Iqtisadi ve huquq hakimiyyati her bir subyekt seviyyasinin
cemlagmasi i.tzerinda mtieakiralar apanhr.
Korporativ idareetrnenin iadalanan nezei
esaslarr
korporasiyalann
prosesinin inqilabiliyini
rn"nuau
-tegkili
aKs €tdtnr ve. korporasiyalann
biitiln idareetma orqanlannrn
qargrhqh tesirina esaslanan korporativ idareetmeniilnazrn
.fi..i.
manbalarini ayrrmala imkan verir. qeya
otunan- menbalerin
yrtr: korporariv idareeilanin y"r-.".,
ilIiIi
l(orporastyantn formalagmasrrun 3_cfi merhelasinda
ite,
milmlo.in
olmugdur.
Korporativ idaraetmanin nazari menbaleri agaSdalalardrr:
.
agent nezeriyyesi;
idareedici nezeriyye;
i gtirakgrlar (birgefea.liyyet)
nezeriyyasi ;
o tegkilati nezariyye.
Bunlann har birini aynhqda nazerden kegirek.
o
o
31
j. 2 A.gent nazariyyasi-kotporaliv idaraanonin
i nkisafrwn miiasir nazariyyasi kimi
mexanizmini
agent xerclerinin vasitesi baxrmrndan nazerden kegirir, direktorlar
sahmdarlar arasrndakt qargrlqh elaqalari kontrakt
"i
miinasibatleri qeklinda teqdim edir. Nazarden keqirilen
meselalerin Tirologiyasr a$a$dakllarla elaqalendirilir:
. "monfi segim" problemi (yeni, yax$l menecerin
Agent nazariyyesi-korporativ miinasibetlar
segilmesi);
. "opponrnist davramq" problemi (yoni,
meneceri
etmak
mecbur
nece
sahibkann maraqlanna uy[un davranmala
olar).
Agent nazeriyyesi gerqivesinde 1976-cr ilde Yensen ve
Mektiiq terefi nden teklif edilan model geni$ reEbet qazanmridrr'
Bu modele esasen agent miinasibetleri ele bir kontralt formastdtr
ki, rohber 6z ntaraqlan gergivasinda fealiyyetini heyata kegirmak
iigiin tabe olanlan ige qebul edir va qerarlann qabul olunmasr
bir qismini onlara titiirtir.
hi.iququnun
Bundan baqqa agent miinasibetlari agent xerclarina sebeb
olur ki, bunlarzr agagrdakrlar daxildir:
I sahibkarla menecer arastnda kontraktrn teqkili xercleri;
I sahibkann menecere nazaretina gOre xorcleri;
0 menecerin dziiniimahdudlaqdrrmast xercleri;
o diger itkiler.
Model aqalrdakr esas qabuletmeleri yaradrr:
0 biittin xarici sehmlerin ses hiiququ mdvcud deyildir;
0 xarici sahibkarlar mtilkiyyatden gelen geliri yalnz varddvletin artmasl ve ya pul axtnr hesabtna alde edirler (yeni gexsi
gelir elds etmirler);
0 menecerin smak haqqr (e,/h) xercleri mtieyyon edilmelidir;
0 modelin dinamik aspekti tahlilde istisna edilir'
Olava qebuletmeler:
. firmanr n boytikltiyrl (miqyasr) tasbit olunmug dlgodedir;
)
-z-
monitorinq ve dzthii mahdudiyyet imkam mrivcud
.deyildir;
.._.
o borcun calb edilmesinin qeyri_miimkiinluyti;
o diversifikasiyamn zoruriliyi ve risk nazare almr.
Bunlar son neticede zeifl eyecekler.
Qeyd edilenlerden esasen agalrdakr neticelere galmek olar:
E menecer firma kapitahnrn lO0%_nin sahibidirsa o,
mehdud
.*?l'd"g .gelirin (.,cemiyyet
f::l-1r_,,,1i
Deraberlryinden ireli galarak
edilecak
oplmumu,,;
cehdlarin optimal hecmini
segacakdir,
E agar menecer firmanrn tam sahibi deyilsa, cehdlarin
seviyyasi camiyyet optimumundan aga$ eni. .,ra n.m,anin
a"yrri
aza.lrr (zeifleyir);
s
sahibkar terefindan nazaretin miimlainhiyii firmanrn
doyerini
ve nezaratin olmadrlr '. vaziyyetlar
-ytiksaltneya
mi.iqayi seda gexsi gelirl ari n istehl akr nr azaltroapa
iirk_ u".,,
nezoriyyasinde diger modellerden -rle istifada olunur.
-Maselon,
- tg"rlkapitahn strukur modelleri. Bunlardan
birinin asasrnda
Modily.ani-Miller nezariyyesi dayanrr. Bu nrrr;yj.yi go.,
Uor.
ve mtilkiyyat arasrnda segim firmamn deya.ine'tesir g"dstarmi.
Bu..yalmz maliyye bazarlannrn mUkemmelliyi q".;;ra,
o.
tasdiqini taprr. Lakin, yensen ve Meklinqe gore, Lorc-hade
agent xercleri ila miigayiet olunur. Meneceidala
riskli investisiya
hayata kegirmakle riski kreditorlann uzerine t.girr""iaii.
o
.layihenin ulurlu reallagdrnlmasr halrnda menecer daha
gox gelir aldo edecekdir ki, borca gore 6danigler
mehduddur;
.
ancaq ufursuzluq halrnda kreditorlar esash itkilere
meruz
.
qalacaqlar, bele ki, defolt hahnda menecerin mesuliyyati
onun
kapitaldakr igtirakr ile elaqedar mehduddur.
Borcun agent xerclerina agalrdakrlar daxildir.
A borc mtiqavilesinin hazrrlanmasr xercleri;
A menecerin yUksek riskli investi siyalardan
itkilari;
A monitorinq ve ozrinti mahdudlagdrrma tizra
xercler;
A iflas va yenidan tegkil xerclari.
JJ
Bu xa;:cler borcun artmasr hesabtna ),iikselir. Belalikle,
kompaniya kapitahmn stnrkturunda borc payt ne qeder yi*sek ols4
kompaniya iigilr borcun dayeri bir o qadar yilksek olur.
Kapital strukturunun diger maghur nezariyyasi "vergi
hesablan"dr:: (vergi qanunvenciliyinin borc tilze faizlarin vergiya
calb olunmasrnrn nazarda tutdulu hallan aragdnr). Yensenin sarbast
pul vasartlarinin axrnr nezariyyasi modeli ve 2001-ci llda Mayser
tarefindan ha-arlanmrg "iyerarxiya nazeriyyesi" modeli sarbest pul
vasartlennin movcudlulu hahnda kompaniya daxili maliyyelapmeni
xanci maliyyelagmaden iisttiLn tutur. Belo ki, daxili maliyyeleqme
ziunanl i nformasiya assimetanyasr mrigahida olunmur.
Kompaniyanrn xarici maliyyalagme elementi kimi kompaniya o
vaxta qader borc calb etmayi davam edir ki, borc masraflen gelin
tistalasin. Bununla yanaqr qiymetli ka[rzlann buraxrhgr an son
morheleda hayata keginlir.
2001-ci ilda agent nezeriyyesi gargivesinde geniq yaytlmg daha
bir model teklif olunmugdur. Bu Tirol modelidrr. Bu modelda hesab
olunur ki, menecerin fealiyyetina nazarat olunmaya bilar. Firmamn
gelrri menecerin saylarindan asrhdrr, ancaq ehtimal olunan hecme
malikdir. l:telelikle, firma fealiyyatrnin naticelanne
esasen
menecerin sreylennin daracasinin mUeyyenlegdrrmesi getindrr. Bu
modelde 2 nov monitorinqin kegirilmasi nazarde tutulur: aktiv vo
passiv.
Aktr
v rnonitonnq o
demekdrr ki, xarcleri arflrmaqla investor
menecerin gexsi gelirlenni aza.lda biler (Yensen-Meklinq modeline
analoji olaraq).
Passiv monitonnq o demokdir ki, arahq merhaleda menecer
faa.liyyati h.rqqrnda daha az informasiya ahna bilar. Bela siqnal
manbayi kirni investisiya analitikteri, banklar, reytinq agentliklan
grxrg edir. S:ihibkarla menecer arasrndakt agent miibahiselerinin holli
yollan bunlirrdrr.
. in s,fiibkarlar, institutsional investorlar ve kreditorlar, D$
tarafi nden h,ryata keginlan monitorinq;
. korporatrv nazaret bazur ve mtivafiq olaraq dti5mancasina
zabt olunma (adavat);
34
., kompensaslya sxen ari va aydrn olmayan
.
stimullar.
(qeyri_arkar)
3.3 Birgefaaliyyat nazariyyesi_korporafiv
._
idaraetmanin inhigafrnn miiasir nazeiyyasi himi
.
Omekdaghq nazeriyyesi-korporasiyanr
se,hmdarlann,
istehlakgrlann, yerli cemiyyatlerin, vlrgi crdayicilerinin ve
s. kimi
elementlerinin sade mebleline beraber olmayin b6yUI: bir sistemi
eks etdirir Bagqa sozle, bu nazeriyyeda ,.sahi-bkar-ntenecer,,
miibahisesinin geniglanmesi bag 'verir ve qeyd olunan
nazeriyyanin mahiyyetini biittin mara$r otari terofleri
kompaniyarun idara edilmesine macburi inr"."t, calb
edir
B_ununla yanagr kompaniya fealiyyatinin britiin i$tirakgrlan
dz
xiisusi meqsedlarini gtidtrrlar:
menecerler-gaxsi meqsadlarini, masalerr, amoyin
9
cidenilmasinin maksimallagdinlmasr,
onlann
pegekar
tekmillagmesi gdstaricisi kimi kompaniya sehmlarinir artrmr,
iqgi
heyati artmr va s.;
.0
0
gexsi meqsadlar
kimi iqgilar amayin ddenilmasinin
maksimallagdrnlmasrnr nezarda tuturlar,
istehlakgrlar miibadileden
elda olunan galirin
maksimallagdrnlmasr meqsedini glidtirl er;
0 kommersiya tarafdaglan korporasiya ila ballanmrg
_
_
kolqa$ann
reallagdrnlmasrndan ,ld" olun- erieliyyai
gelirlerinin
maksimallaqmasrna nail olmala gah grrlar;
resurslan yrlrmrnr formalaidrranlar ve maliyya
kimi dovriyyanin, kredit
lmKanlannln ve s. arhml iigtin korporasiyanrn maliyye
imkanlanna girigin elda olunmasrna nail 'olmaq mcivqeyinden
.0
lnaljWavasitagilari
ferdi maqsedleri
grxrg edir;
0
istiqraz sahibleri istiqrazlara gdre faiz ddaniglarinin va
istiqradann
_mezenne deyarinin ytikieliginin maksimallagmasr
meqsadini i eyklar;
35
0 d6vlat tanzimleme orqanlan korporasiyadan celb olunacaq
vergilarin artlnlmaslna nail olmala galgrrlar;
0 yerli cemiyyatler korporasiyantn resurslan vasitesile sosial
maselelerin hellina nail olmala gahgrrlar (biznesin sosial mtidafie
proqramlanndan istifade etmaye).
3. 4
icraedici nazariyya-korporativ idaraetmanin
inkigafratn miiasir naaiyyasi himi
idaraedici nazariyyenin mahiyyeti ondan ibaretdir ki, burada
korporasiya tiaerinde hakimiyyat
muzdlu menecment
sahmdarlar ve onlara hesabat vermeli gaxsler terefindan tayin
olunan direklorlar vasitasile hayata kegirilir.
ve
Sahibkarlann goxlu[u
taktiki nezaratin
menecera
<itiiriilmesine getirib grxanr. Menecer "qaltq" nezaret hi.iququna
malik olur. Sahibkarlann payrndakr dispersiya ne qeder boyik
olsa, "biletsidik problemi" daha sert, menecerin nezaret
selahiyyati daha b0yiik olur, yeni mtilkiyyet hi.iququnun
olmamasr heyetin faaliyyetine nezarat imkantnt zaifledir.
Bununla yanagr qeyd etmek lazlmdlr ki, bu problem
kompaniya sahiblerina mnlkiyyat funksiyasr, idaraediciyo isa
kompaniyanrn cari fealiyyetindan meydana gelen sarencam
funksiyasrna malik olmasr ile ortaya gtxtr.
3.
5 Tagkilali nazariyya-korporativ idaruelmanin
inhigaftrun miiasir naoiyyasi kimi
Tagkilati nezeriyye menecerin davramgr ile alaqedar ekser
teqkilati strukturlann zeifl emesini nezerde tutur.
Korporasiya menecerleri (mtilkiyyet
ve
idareeune
funksiyalanmn boltigdi.inilmasine esasen) a$a$dakl qexsi nazarat
gelirlerine malik olurlar:
o
iri
layihelerin reallagdtnlmastndan alde
miivafeqiyyat,
olunan menavi memnunluq;
menecerin gaxsi etiban, pegakar m6vqe perspektivlari;
.
.
o
imtiyazlar;
hakimlik-dostlann ve qohumlann hakim mdvqelera teyin
oIunmasr;
o korporasiyadan akivlerin birbaga 9rxanh9r.
Bir qayda olaraq, gexsi gelirler har bir vezife ri,;iin spestfik va
gaxslendirilmi gdir. idareedicilar istehsala ya*,n ye.lagdikle.ira
g<!re informasiyarun bdyiik qismine malik olurlur
ve'miivafiq
olaraq 6z meqsedlarine nail olmaq ngun miilkiyyetr;ilar
terafinden
taqdim olunan informasiyanr tehrii edo bilarlai '
yoxlama suallan
L Korporasiyalarm tasakbiiliiniin l_ci marhalasini .sarh
t a S a khi liinitn 2 -c i m ar h a I a si ni
2. Korpor as iya I ar m
xarakteriza edin.
edin.
j. Korporasiyalarm laSakhiliiniin 3-cii
marhalasini izah edtn.
4. Age n t na z ar iyy a s i -korpor a liv idar a e t m an i n
i n ki S ctfrn rn
m asir nazaliryesi hmi.
5. Agent nazariyyasinda agent
6. Agent nazariyyasinda
xarclari nadir ?
Modilyani-Miller modeli nttca
istifada edilir ?
7. Agent nazartyyasi gargivasinde
Tirol ntodelini izc,h edin.
8. Birgafaahyyat nazariyyasini
Sarh edin.
Icraedici nazariyyanin mahtyyati nadir ?
10. TaShlati nazaril,yada nalai nazarda nrulur
9.
Miivat
3. Korporativ
?
idonetno naoriyyala nin tahamiilii
TESTLOR-36
1.
W
asrin awallerinda korporosiyalmtn tesakh l
,narhalesi iigiin hans Sart xaruHeih deyi:tdir ?
A) Sahibkar iggilar rizarinde qeyri-mehdud hakimiyyeta
malikdir
B) Iggilarin ixtisaslagdrnlmasr gox zeifdir va tatmit.
egAirme
tigiin stimul yoxdur
37
C) Tahsil seviyyasi gox aga$tdtr
D) Sahibkar iggilarin haqqrnda qarar vermakde sarbestdir
E) Sorlulann seviyyesi gox yuxandrr
Diinya miihadbasindan sonra lirmalann
goxalmtst hansr proseslari meydant gatirdi ?
2. 2-ci
A)Raqabat mehdudlagdr va vergiler artrnldr
B) Qiymetler serbestlegdi ve temerkiizlaEme yarandr
C) ihflyasiya stratlendi ve qiymetlar liberallagdt
D)Konsentrasiya ve reqabat meydana geldi
E) Rentabellik goxaldr ve maya deyeri azaldr
3. istehsahn va idaraetnonin *eyfiyyatinin
g iic la ndirilma sila korp orasi alann la Sakkiil
marhelasi hans sartla xarakteriza olunur ?
A) isEilerin idare olunmast mexanizmleri tekmillaqir
B)AvaEvariantlan
C) iggilerin tehsil saviyyasi agalr dtqtir
D) Daimi igsizlikle baph iqtisadi mahdudiyyetlar
tahliikesi yaramr
E) iqe gdti.irmelerin iggilerdan asrhhS yiiksalir
F) Xarici miiqavilelerin sayt azaltr
G) Bazarda informasiya qrthg yaranr
H) Unikal mehsul istehsah dayandrnlrr
Korporasiyanrn miirekkab struktw oldu$u norhaledo
korporativ iilnraetnonin nazai asaslan hansrna uy$un galir
4.
A) Transaksion xercler ve mi.iqavilelar nezariyyesi
B) Transsahmdar xercler va motivleqdirme nezariyyasi
C)Muqavilaler nazariyyasi ve prosesual nezeriyyeler
D)Mazmunlu nezeriyyeler va transaksion xerclar nezerilryesi
E) Motivlaqdirma nezeriyyeleri ve transsahmdar xercler
?
5. Transsahmdu xarclar nazariyasina g6ra
transaksion nosreflan hansr daxil deyil?
A) I$guzar terofdaglann axtangrna sarfolunan vaxt
B) Pul qiymetlendirmesi
C) Damgrqlann Iengidilmesi
D) Miiqavilelerin imzalanmasr
E) iggiizar emaliyyatlann apanlmasr xerclari
6. Transsahmdar xarclar asasen haus halda yilksak olnur?
A) Unikal mahsul istehsahnda
B) Qeyri-miieyyen teleb olan bazarda
C) Ehtimal olunan qiymat haraketi olan bazarda
D)Bazarda informasiya assimetriyasr hahnda
E) Nadir mehsul istehsahnda
7. Transsahmdar xarclar asasan
haw
halda
y
ksaholur
A) Unikal mahsul istehsalnda
B) Qeyri-mitayyan telab olan bazarda
C) Biitiin variantlar
D)Bazarda informasiya assimetriyasr halrnda
E) Ehtimal olunmayan qiymat herakati olan bazarda
Miiqavilalar nezariWasinda nega fip miiqavila
farqlandirilir ?
8.
A)t2 B)e c)5 D)3
E)2
9. Hanst tip miiqavilalar nazaiyyesina aid edilmir ?
A)Klassik miiqavile
B) Yalmz A va C variantlan
C) Neoklassik miiqavile
D)Formal miiqavile
E) Olaqali ve ya iuplisit miiqavila
39
?
10. Hansr
fikir
klassik miiqavilaya uyfrun galmir ?
A) Tereflar muxyariyyeti qoruyub saxlaytr
B) Heg biri
C) Baglamlan kontrakt sert ve hi-iquqi saned kimi qebul edilir
D)Mtiqavilade tasbit olunmayan heg bir razrltq tanrnmrr
E) Tereflar dey iggenlikla farqlanirlar
1
1.
Hans
fikir
neoklassik miiqavilaya uyiun galmir ?
A)Tersfler ara;rnda ytiksak qargrhqh asrhlt$a nail olunur
B) Mtiqavileda gelecakdeki veziyyatler nezera ahrur
C) $ifahi razrh,llar yazrh mi.iqavileler siyaluslnda nezerdan
kegirilir
D) Terefl ar dey i ggenlikla ferql enirlar
E) Neoklassik :niiqavila emakdaghq prinsiplerina asaslantr
12. Hansr
fikir
alaqoli miiqavileya uy(un galmir
?
A) Bele muqavila uzunmtiddatlidir
B) Olaqeli mticiavila qargrhqh faydahdrr
C) Olaqeli miiclavilede asthhBrn maksimal derecesi tamin olunur
D)Yalnrz A ve C variantlan
E) Bu miiqavilolerda formal gertler qeyri-formal $ortlori [stalayir
13-
W
asrin E0-90-ct illarinda korporasiyalann
inkisaf marhalasiua hanst napriyya uyfiun galir ?
A)Miiqavilaler nazeriyyesi
B) Miilkiyy3t hiiququ nazanyyesi
C) Motivlaqdinna nazariyyesi
D) Agent nezeriyyasi
E) Korporativ i dareetme nazariyyesi
40
'.
,
14.
Miilkiyyat hiiququ na6ariyyasina hant uy$un dqtil
A) Mul kiyyet obyektinin mi.ieyyan olunmasr na
yanagmalar nazerden kegiri lmir
B) Teserrufat subyektlerinin daxili ve xarici
miihitinin movcudlu$u nezere ahnrr
C)Kompaniyalann institusional mUhiti ortaya grxrr
D)Bu nezariyyede esas rolu mrilkiyyet obyeki oynayrr
E) Tesemifat subyektlerinin faaliyyeti miihitde nezaiden kegirilir
Miilkiyyat hiiquqa neoriryesina giin obyekta
miinasibatda sahibkar subyehtler nece sralarur ?
15.
A) Sahmdarlar, ba9 direktor ve Direktorlar gurasr
@$)
B) Bag direltor, sehmdarlar va D$
C) D$, sahmdarlar ve baq direktor
D)Bag direkror, D$ ve sahmdarlar
E) Sehmdarlar, Dg ve bag direktor
1
6.
Korporativ idanetmanin nazari manbalarine
hanst nazariwa daxil edilmb ?
A) Agent nezeriyyesi
B) Igtirakgr lar nezariyyesi
C) Idareedici nazeriyya
D) Mulkiyyot hiiququ nezeriyyesi
E) Tegkilati nazeiyye
'
?
Hans iqtisadg ar na vorrt Agent nozaiyyasi
gargivasinda model taklif etdilar ?
A)Millen ve Qersberq 1957-ci ilde
B)Modilyan va Meyo 1965-ci ilde
17.
C)Fayol va Qant l9E7-ci ilda
D)Yensen va Meklinq 1976-cr ilde
E) Vrum ve Teylor 1954-cii ilde
41
I E. Agent naoriyyasinda Yensen ua Meklinq
modeliua uyfiun olaru gdstarin
A)Rahber nrarafilan daxilinda tabegileri i9e
gottiriir le bazi htiquqlan onlara ottinir
B) Rahber ntarafilan baxrmrnda tabegilari ige
gotririir ve 50% hiiquqlan onlara oflirur
C) Rehber firaliyyat tigtin tabegileri i9a
giitiirur ve nazaret htiquqlannl onlara ottinir
D)Rehber nrenafeyi daxilinde tabegilari i9e got{iriir
ve planlagdrrma hiiquqlanm onlara otitriir
E) Rehber nraraglan daxilinde tabegilari iga gdttiriir ve
qerarlann qebulu htiququnun bir qismini onlara tittirtir
19.
Agent nriinasihatlarinda agent xarclaino hanu daxil deyil
A) Sahibkariarla menecer atastnda kontrakhn taqkili xarcleri
B) Menecer n risketme xarcleri
C) Sahibkarrn menecere nszaretina gOra xercleri
D)Menecen n ozi.rntimahdudlagdrrma xarcleri
E) Diger itkiler
nazariyyasinin Yensen va Meklinq modelinda
yatadlon asas ehtimallara aid olmayan hanstdtr ?
20. Agent
A)Biitiin xarici sahmlerin
ses huququnun
mdvcud olmamast
B) Xarici sahibkarlar mtilkiyyatden galan
gelirin pul axtnt hesabtna alde etmesi
C) Borcun celb edi lmasinin qeyri -mrimkiinlnni
D)Menecenn emek haqqt xerclsri
E) Modelin dinamik aspekti tehlilinden istisna edilmesi
42
?
21. Agent nar2riyy?sinin Yensen va
Meklinq modelinda
yarad an alava ehtimallara aid olmayan hansrdtr ?
A) Buttin xarici sahmlerin ses huququnun mdvcud olmamasr
B) Firmamn miqyasrnrn tasbit olunmug Olgi.ide olmasr
C) Manitorinq va 6z0nii mahdudiyyat imkamnrn olmarnasr
D)Borcun celb edilmesinin qeyri-mOmkiinltiyti
E) Diversifukasiyanrn zaruriliyi va riskin diqqate ahnr:asr
22. Agent nozariryasinin Yensen va
Meklinq
modelinda hanst naticaya galinmir ?
A) Menecer kapitalrn 100% sahibidirse o, mehdud
xercler ve gelirin berabarliyindan ireli galen
edilen cahdlarin optimal hacmini segecak
B) Sahibkar terefi ndan nezaretin miimkiinliiyi.i
firmamn deyerini ytiksaltmeya imkan verir
C) He9 biri
D) Sahibkar tarafinden nezaratin olmadrlr vaziyyatler
gaxsi geirlarin istehlakrm azaltmala imkan verir
23. Agent nazariyyasinde kapitahn
struktur modellerinin
birinin asasmda halrsl naoriyya doyarur ?
A) iqtirakgrlar nezariyyasi
B) Idareedici nazeriyya
C) Tegkilati nazeiyye
D) Prosesual nazeiyya
E) Modilyani-Miller nezeriyyasi
24.
Modilyani-Miller neoriyyasinda hans do(rudur
?
A)Borc ve maliyye bazannrn zeifliyi firmamn dayarine tesir edir
B) Mi.ilkiyyet ve borc arasrnda segim firmanrn dayerina tesir etmir
C) Agent xarclsri ve borc miigahide edilmir
D)Menecer riskli investisiya heyata kegire bilmir
E) Yalruz B va D variantlan
43
2
5.
Modilyani-Miller na*ariyyasinda agent
xarcina daxil olmayan hansrdtr ?
A)Borc m0qavilasinin hazrrlanmasr xarcleri
B) Menecerin yi.iksek riskli investisiyalardan itkilari
C) Monitorinq tigiin xerclsr
D) iflas xercleri ve yenidan tegkil xarcleri
E) Menecerin ytiksek riskli investisiyalardan gelirleri
F) Oziinti mahdudiyyat tig(in xercler
G)Borc mtiqavilasinin pozulmasr xerclari
[I)Yalmz E va G variantlan
26. Agent nazaiyyosinda istilada olunan
"iyerarxiya
nazariyyasi" modeli na vart w kimin tarefindan yarafilmtgdrr ?
A) 1995-ci ilda Yensen terafindan
B) 1990-cr ilde Miller tarafindan
C) 1985-ci ilde Modilyani terafinden
D)2005-ci ilde Meklinq tarefinden
E) 2001-ci ilda Mayser terafindan
27. Agenl nezariyyasinin Mayser modelinda
neya iistiinliik verilir ?
A) Kompaniyada vesaitlarin oldugu halda xarici maliyyeleqmeye
B) Firmada pulun olduEu halda agent xarclerinin artrnlmasrna
C) Serbest vasait olduqda daxili malilryaleqmaye
D) Ozfinun pul vasaitlerinin olduf,u halda
qiymatli kalrzlann buraxrlmasrna
E) Kompaniyada serbest vesaitler oldu[u
halda borc mesrefl ennin goxalmasrna
28. Agent nazariwasi gargivasinda genig yay an Tirol modeli na
voxl laklif olunub ?
A) 1987-ci ilda B) 1994-cii ilde C) 200l-ci ilde
D) 2008-ci ilde E) 2011-ci ilda
29. Hans fikir Agerrt nazariyyasi garyivasinda
geniS yay an Tirol modelina uy[undar
?
A) Menecerin faaliyyatr ne herterefl
i nezarat olunme.hdrr
ve galir onun seylarinden asrldlr
B) Mene,cerin fealiyyetine nezarot olunmaya
biler
ve gelir onun saylarinden asrhdrr
C) Menecerin faa.liyyetine qismen nezarat
_. olunmahdrr va gelir onun seylerindan asrlldrr
D) Menecerin faaliyyatina cuzr nezaret olun.ul,a,,
ve galir onun saylarindan asrhdrr
E) Menecerin fealiyyatine nezaret olunmamahdrr
va gelir onun seylarinden asrh deyil
30. Agent
naoriyyesinin Tirol modelinda
hanst nijv monitorinqlar nazardan kegirilir ?
A) Aktiv ve rubliik manitorinq
B) Aktiv ve ayhq manitorinq
C) Passiv ve nibli.ik manitorinq
D) Gindelik va passiv manitorinq
E) Aktiv va passiv manitorinq
31.
Agent naoriyyasinin Tirol modelinada
nega niiv moniloinq naardan kegirilir?
A)
s B)2 C)4 D)7
45
E)12
Titol ruodelinaila sahibka a
rnda agent miibahisalarinin halli
32. Agent nazariyyasinin
ar
^"r"cn aid olmaYan honsrdtr
yollanna
?
iri sahibkarlar ve keditorlann hayata keqirdiyi monitorinq
njKorporativ nezaret bazafl ve mi.ivafiq olaraq diigmencesine
A)
zebt olunma
C) ihstitusional investorlar ve D$ tarefinden kegirilan monitorinq
D)Kompensasiya sxemleri va agkar stimullar
Ej Kreditorlann va D$-run kegirdiyi monitorinq
3
3. Birgefoaliyyat nazariyyasinda kompaniyarun
istirakiiannii giiddiiyii
xiisusi noqsoillara hans doxil dcyil
?
A)Menecerlerin ameyinin tidanilmesinin maksimallaqdrnlmast
B) Terefdaglann kontraktdan alda etdiklari
emeliyyat gelirlerinin maksimallaqdrnlmast
C) istiqraz sahiblarinin istiqrazlara gore
faiz ddaniglerinin azalmasrntn izlenilmesi
D)Ddvlet orqanlanntn korporasiyadan altnacaq
vergilarin arttnlmastna nail olmasr
E) Yerli cemiyyatlerin korporasiyarun resurslan
ile sosial meselalarin hallina galtPmast
i4. Birgafaaliyyot nazaiyyasinila kompaniaun igtirakg anrun
gnikliiyii- xlsusi maqsadlarbn olmalan hansrdrr?
i,)Menecerlerin emJyinin 6denilmasinin maksimallaqdrnlmasr
B) Terefdaglann kontraktdan elde etdikleri
amaliyyat galirlarinin maksimallaqdrnlmast
C) istiqraz sahiblarinin istiqrazlara g6re
faiz ddeniglarinin yiikselmesinin izlemasi
D)Heg biri
ej Verti camiyyatlarin korporasiyarun resurslan
ila sosial meselalerin helline galqmast
46
35.
Hans fikir icroedici nazariyyanin mahiyyatina uy{undur
A)Kompaniya tizarinde hakimiyyat dcivlet
ve direkorlar vasitesile heyata kegirilir
B) Kompaniya iizerinde hakimiyyet sehmdarlar
ve direkorlar vasitesile heyata kegirilir
C) Kompaniya ttzerinda hakimiyyat menecerlar
ve direkorlar vasitesile hayJta kegirilir
D) Kompaniya iizerinde hakimiyyat maliyyegiler
ve direktorlar vasitasila hayaii kegirilii
E) Kompaniya iizerinda hakimiyyet sahmdarlar
va menecerler vasitasile heyata kegirilir
TaSkilai nezariyyaya g6ra korporasiya mcnecerlari
nanst iaxsi nazaret galirina malih deyil ?
3,6.
yadan aktivlerin dolayr
f)
!_orporasi
B)
yolla grxan lmasr
Miveffaqiyyet, iri layihalerin rl"flAa,rif rur,ra_
olan mamnunluq
C) Menecerin gaxsi etiban, pegakar m6vqe perspeltivleri
D ) Imtiyazl ar
E) Hakimlik-dostlann ve qohumlann hakim
mdvqelere tayin olunmasr
47
?
Miivzu 4. Korporativ idareetmcnin modelleri:
Anqlo-Amerikan, Alman, YaPon
Korporativ idaraetme modellerinin xarakteristrkalan
4.2 Modetlerin miiqayisali tehlili: oxgarhq,
farqlenma va inki gaf perspektivleri
TESTLOFi3T
4. 1
4.
1
Korporativ idaraetma ruodellarinin xtruk'eristikdlon
Anqlo'Anerikan modeli
Modelin -AB$,
faaliYYat dairasi
Kanada, Boyiik Britaniya, Avstraliya ve
Bu model
Yeni Zellandiy a korporasiyalannda genig yayrlmrqdtr'
2. Modelin reallasmasmm hokim iStirakg art
I.
Anqlo-Anrerikan modelinin hakim iqtirakgrlan kimi
direktoriar, sahmdarlar (baqhca olaraq institutsional investorlar)'
hakimiyyet str:kturlan, birjalar, 6ztiniitenzimlama. te$kilatlan'
ko.potuii, idareetme va vekalat i.izre sesvermg meselelerina goro
ko.porutiyu vs sehmdarlara meslehet xidmetleri (konsultasiya)
teqdim edan konsaltinq firmalan gtxrq edirler'
3 esas i;tirakgt movcuddur: menecerler (idare edenler),
direktorlar (direktorlar qurasr) ve sehmdarlar.
3. Sahmlara sahib olma struHuru
Miiharibaclen sonrakr merhalade Boyiik Britaniya va AB$-da
fardi (gaxsi) investorlarla miiqayisada institutsional investorlann
Bu artlm onlann
sayrnrn artrmr ndEahide olunmala baqlanm-rqdrr'
hiiquqi
n6-r'besinda
glxardr
Oz
oufurrnu, gtirlenmasine gatirib
iayiSikliklois riebab oldu, bu ise onlart korporativ mtinasibetlorin
igtirakgrlanna r;evirdi.
4. D$41m tarkibi
Btryiik Br taniya ve AB$ korporasiyalannrn -D$-na "daxili"
('insayderier") va "xarici" tizvlar ('autsayderlar")
uzvlar
icraqt ve
daxildirler. insayder-ya korporasiyada igleyan (menecer'
ya iqgi), y_axud da korporasiyamn idare olunmasr ile srx elaqadar
olan gsxsdir. Autsayder birbaga olaraq korporasiya ve onun idare
olunmasr ile slaqeli olmayan qexsdi.. ,.insayder,, sdziindn
sinonimi ise "icragr olmayan direktor,, ve ya ..mi.isteqil direktor,,
ola biler.
Adetan, D$-mn sedri ve Bag icragr direktor kimi eyni gexs
grxrg edir. Bu isa tez-tez mUxtelif sui_istifada ha anna_
hakimiyyetin bir gexsin (meselan, Dg eyni zamatd,a sedr va bag
icragr direktor vszifesini yerine yetiren blr gaxs terefinden nezaret
olunmasr) ve ya bir qrup gexslerin elinde camlegmasine (meselen,
D$ yalnrz "insayderler" ibaratdir) gatirir.
D$ idareedici digar sahmdarlann maraqlanru nezera almadan
uzun mriddet erzinde hakimiyyeti elde saxlamala gahgrrlar. Hal_
hazrda hem amerikan, hsm de ingilis korporasifalan I5$_na daha
'
9ox sayda miisteqil direktorlanru daxil etmaye gahgrrlar
5. informasiyanm agtqlanmast tat eblari
Anqlo-Amerikan modelini reallagdrran biittin dlkelerden daha
gox AB$-da informasiyanrn agrqlanmasrmn en sert normalan
tatbiq edilir. On miixtalif informasiyalan nagr etrneli olan AB$
korporasiyalan ile miiqayisede Anqlo-Amerikan idaroetme
modelinden istifada eden diger dlkalerde informasiyamn neqr
olunmasrna tslebler bir qader miilayimdir. Sehmdailann illik
iimumi iclasrrun giiLndeliyine ve ya illik hesabauna agafrdakr
melumatlar daxil edilmelidir:
- her rtib tizro maliyye malumatlan;
- kapitaln strukturu haqqrnda gostericiler;
- teyin olunmuq direktorlann kegmig fealiyyeti haqqrnda
arayrg (adlan, tutdulu vazifeleri, korporasiya ili mUnasibatler,
korporasiya sehmlerine sahib olmalan daxil olmaqla);
- icragr direktorlara odenilen emek haqqrmn (mukafatlann)
hacmi, eleca de daha yiiksek odenigli rahbeiierin (adlan mr.itleq
qeyd olunmahdrr) beginden her birina tidanilen mtikafatlai
haqqlnda mslumat;
- S%-den gox sehm kapitahna sahib olan biitiin sehmdarlann
melumatlan;
49
- mumliin birlegma (qowgma) va ya yeniden tagkil haqqrnda
molumat;
- audit yoxlamalan tigi.in devet olunmug kompaniya va ya
gaxslarin adlan.
Anqlo-amerikan modelindan istifada eden Boyik Britaniyada
ve diger (tlkelarde informasiyantn negr olunmastna telebler
analojidir. Lakin, hesabat har yanm il ozra tsqdim olunur va bir
qayda olaraq maliyye informasiyast va teyin olunmu$ direktorlar
haqqrnda nralumat daxil olmaqla har kateqoriya iizre verilan
malumatlar (g6stericiler) azalrr.
Alman modeli
l. fuIodtlm faaliyyar (yayilma) dairasi
Bu mcdel alman va avstriya korporasiyalannda istifada
olunur. Bu modelin bazi elementleri Holland ve Skandinaviyada
da mdvcuddur. Bundan bagqa, bu yaxrnlarda Fransa ve
Belgikanrn bazi korporasiyalan da alman modelinin elementlarini
tetbiq etma)'e baglamr glar.
2. fuIodtlirt realloqmastnm aqar iStirakg art
Alman modelinin reallagmastnda banklar milhtim rol oynaylr.
Bele ki, onlar korporasiyartn uzunmuddetli sehmdarlan hesab
olunurlar. Bank nrimayendaleri D$-na segilirlar, onlann $uradakr
nlimayendaliyi daimidir. Bank sahmdarlann iimumi illik iclasrnda
sehmdar ve kreditor, qiymetli ka[rzlann va borc dhdaliklarinin
emitenti, soriveren agenti va depozitgisi kimi grxr9 edir.
Nezare alsaq ki, alman modelinda D$ 2 palatalt orqan kimi
grxrE edir, -rakrm igtirakgrlann tarkibine aynhqda her 2 palala
daxildir: idareedici ve Miigahide $urasr (M$), idareedici
(icraedici gura) korporasiyamn menecerlarinden, M$-iggilerin
nLimayandelennden, korporasiya iggilarinden va sehmdarlardan
ibarotdir. Hrr 2 palata aynhqda fealiyyet g6starir-bir gaxsin eyni
zamanda icraedici va M$-nrn tarkibinda igtiralona icaze verilmir.
3. Sahmlara sahib olma struhuru
Almaniyada baglca sehmdarlar korporasiyalar ve banklardtr.
Almaniyada korporasiyagrlar hamginin sehmdarlar hesab
olunurlar vr diger korporasiyalarda uzunmiiddatli qoyuluglara
malik ola bilarlar. Diger korporasiyalar qisminda o;l aralannda
qargrhqh asrh olmayan mi.ieyyen korporasiyalar qrupu grxrg
edir
(kommersiya va ya istehsal). Xarici lnvestorlar son vaxtlaradek
alman modeline ehemiyyatli tasir gctstermirdilar, lakin hazriki
dowde onlann rolu yiiksalir.
4. D$-nm tarhbi
. Yuxanda qeyd olundulu kimi, Alman model inde Dg 2
palatah orqam eks etdirir. M$ idareefineni teyin edir va
lepv edir,
rahbarliyin qararlannr tasdiq edir ve idareediciye mesiehatter
verir M$-run sayr qanunla mtieyyen edilir Kigik olmayan
korporasiyalarda (iggilarinin sayr 50b nefarden gox) sehmdarlar
bUtOv M$-m segirler. Orta torporasiyalarda'(korporasiyamn
hecmi fondlann va vesaitlarin olgfisiindan va iggilar,n
sayrndan
asrL olur) 9 naferden ibaret M$-run %-ni iggiier teyin edirlar.
BOytik korporasiyalarda iggiler 20 nafarden ibaiet Mg..nrn yansrnr
teyin edirler (segirl ar).
5. Inlormasiyanm naSr olunmasma talablar
.AlrT1Vu9." _informasiyamn negr olunmasrmn olduqca sart
qaydalan iglanib hazrrlanmrgdrr. Korporasiyalar illik iclasia
va ya
illik hesabatda agalrdakr informasiyalan nogr etmelidirlar:
- har yanm il rizra maliyya hesabatr;
- kapitahn strukturu haqqrnda melumat;
- M$-na namizedlerin har biri haqqrnda mehdud :nformasiya
(adr ve. soyadr, rinvanr, ig yerlerinin adi ve tutdufu
vazifalor);
- idarcedici ve M$ tizvlerine odenilmig mtikifatlar uzre
macmu informasiya;
- korporasiyarun sehmlarinin 5oZ-den goxuna sahib olan
sehmdarlann malumatlan;
. -
miimldn birlsgma ve ya yeniden tagkil
haqqrnda
^
informasiya;
- nizamnamayo taklif olunan di\zeliSler;
- audit yoxlamasl iigiin devat olunan kompaniya
gexslerin adlan.
5l
va
ya
YaPon modeli
I. Modelin ahata dairasi
Yapon modeli yerli anenelera miivafiq olaraq Yaponiyanrn
praktikasr asasrnda iglanib haarlanmtgdrr. Buna gore da hemin
model yalnlz Yaponiyada yayllmr$drr.
2. Modeli reallas&ran hakim iStirakg ar
Korporativ idareetmenin yapon sistemi goxgaxelidir ve
hakim bank ve maliyye-istehsal gabekasi atraftnda formalagrr.
Osas bank ve keyregu-yapon modelinin bir-birini tamamlayan 2
miixtalif elementlaridir. Praktiki olaraq bi.lttin
yapon
korporasiyalan oz asas banklan ile stx munasibetlere malikdir.
Bank 6z korporativ mtigtarilerina kreditler taqdim edir ve
sahmlerin, istiqrazlann, hesabatlann apanlmasr va konsaltinq
xidmatlarinin buraxrhgr iizra xidmetler gosterir.
Okser yapon korporasiyalan onlarla alaqadar olan
korporasiya gebekelari ile srx malilrye elaqalarine malikdirler.
Bela gebekeler iimumi borc va sahmdar kapitah, ticarat mallan ve
xidmetler va qeyri-resmi igguzar milqavileleri ila xarakterize
olunurlar. Bunlar, yuxanda qeyd olundulu kimi "keyregu"
adlandrnlrr.
Dtivlatin iqtisadi siyaseti hemginin, Yaponiyanrn SC-nin
idare olunmasrnda hakim rol oynaytr. XX asrin 30-cu illarinden
yapon hokumeti yerli korporasiyalara kOmek gOsterilmasina
yoneldilen aktiv iqtisadi siyaset heyata kegirirlar. Bu siyaset
korporasiyanrn maliyye veziyyeti getinlagdikde hokumetin
korporasiya gurastnda rasmi ve qeyri-rasmi ntimayandeliyini
nezerda tutur.
Yapon modelinin hakim igtirakgrlan: asas bank, korporasiya
ile elaqeli (affilleqmig) korporasiya va ya keyregu, idareetme ve
hdkumat.
3. Sahmlara sahib olma struhuru
Yaponiyada sehm bazan maliyye tegkilatlan ve
korporasiyalann elinda cemlegmigdir. Mtiharibeden sonrakr
marhaloda Yaponiya institutsional sehmdarlarrn sayr nezere
garpacaq derecede artmrgdrr. 1990-cr ilda malilrya tagkilatlan
52
(srlona kompaniyalan va banklar) yapon tbnd bazannrn
taxminan 43./-ne, korporasiyalar (maliyye tegkrlatlan istisna
olmaqla) 25./-ne, xaici investorlar ise :Zo_na sahibdirler.
4. Dg-run tarkbi
Yapon
korporasiyalannrn D$ tecrubi olaraq daxili
igtirakgrlardan ibaretdir. Bagqa sozle, icragl direktorlardan,
idaraediciler, korporasiyanrn iri gobe rahberlerindan va
baq
idaraedicilardan ibaratdir.
_ . Yapon korporasiyalannda D$ bir qayda olaraq AB$, Boyuk
Britaniya
daha loxdur.
-va Almaniyadan
korporasiyalanntn
50 naferden
'Orta'
yapon
ibaret olur.
Korporasil,ada getirlerin hecmi cari dcivr alzinde azalarsa,
asas. bank ve keyregu iizvlari direktorlan aztd ede
va oz
namizadlerini tayin eda bilarler.
Yap-oniyaya xas diger bir xi.isusiyyet_korpora siyanrn
D$-nrn
mrixtalif nazirliklerin istefaya grxmrg .e.r.ia.r., va tesisatlann
tayin olunmasldrr. Maselen, Maliyya Nazirliyi <iz istefaya grxmrq
mamurunu Bankrn D$-na tayin eda bilar.
5. In/ormasiyanm naSr olunmasma lalablar
Yaponiyada informasiyanrn negr olunmasrna teleblor olduca
_
sathidir. Korporasiyalar dzlari haqqrnda kifayct qader geniq
malumat vermalidirlar. Bu melumatlira a..s"n uildirler,
laliWe informasiyasr (har yanmil iizra),
- kapitahn strukturu haqqrnda mslumat;
- Dg-na namizadlarin her biri haqqrnda (adr, soyadr, tutdulu
$urasl
vazifaler, korporasiya
ila
mtinasibetter,'torpoiasiyarin
sahmlarine sahib olma melumatlan);
- miikafatlar haqqrnda melumatlar, (baghca olaraq D$-nrn
.
iizvlarine ve icragr iggilarine Odanilan iri mebla$ar);
- iimumi qorugma ve yenidan tefkil haqqrnda melumatlar;
- nizamnamaya teklif olunan deyigikliklei;
- auditor yoxlamalan iigrin devat olunmug korporasiya va
gaxslarin adlan.
53
4.2 Modellarin mitqayisali
tahlili: ox$adq,
fa rqlan ma va inkig af p erspe ktivlari
Anqlo-amerikan modeli korporasiya ile elaqasi olmayan
mtistaqil sehmdarlann daimi artan sayr va gexsi sahmdarlann
movcudlu[u, elaca da 3 agar igtirakgrrun, idareedici, direktor ve
sehmdarlann
hiiquq vo vazifalarini ml.iayyen
eden
qanunvericilikle oz aralannda ve hamginin iimumi illik iclaslarda
sahmdar ve sehmdarlarla korporasiya arasnda sade qargrhqh tasir
mexanizrni ile xarakterize olunur.
A-nqlo-Amerikan modelinda sahmdarlann miitleq razthBru
taleb eden 2 asas fealiyyet farqlenir-direktorlann tayin olunmasr
ve auditorlann segimi.
Boyiik Britaniya ve AB$ arasrnda gox vacib bir farq
mdvcuddur: AB$-da sehmdarlar D$-na taqdim olunan
dividenflarin hacmine gora ses vermak hiiququna malik deyillar.
Bdytik Britaniyada isa eksine, bu masala sasverrnaye qoyulur.
Anqlo-Amerikan modelinda sahmdarlar illik iclaslanmn
gtindeliyine teklifl er etmek hiiququna malikdirlar. Sehmdarlann
bu teklifleri bir qayda olaraq korporasiyanrn fealiyyatine aid
olmahdrr. Korporasiyanrn kapitahna lO%-den goxuna sahib olan
sahmdarlar sehmdarlann nOvbeden kenar (fOvqelade) iclasrnr
gagrmaq hi.iququna malikdirler.
Yuxanda qeyd olundufu kimi, Anqlo-Amerikan modelinda
sehmdarlann ve sahmdarlann Ozlari va korporasiya arasrndakr
qarqrhqh alaqe meselelari deqiq mtiayyen olunmugdur. SC-in
idara olunmasnda mristeqil ve Oziintitanzimlame tegkitatlan
miihiim rol oynayrrlar.
Sahmdarlar illik iclasda igtirak etmaden 6z ses hiiquqlannr
hayata kegira bilerlar. Biittin qeydiyyatdan kegmig sehmdarlar
pogt vasitesile bu senadleri elda edirdilar:
- biitttn zaruri malumatlann daxil oldulu iclasrn gtindeliyini;
- biittin taklifleri;
- korporasiyamn illik hesabaEm;
- sesverrne iigiin bt.illeteni.
Sehmdarlar ..etibamame iizre', ses vermak imkanrna
malikdirler, bagqa sdzle, doldurulmug btilleteni pogt vasitasile
korporasiyaya grinderirler. Bununla sehmdar D$-nr'n
,"d.ini onrn
adrndan featiyyet gdstarmek tigiin salahiyyetl"raiir, -feni
onun
etibar etdiyi gexs kimi grxrg etmek ve -btilletenda '*Or,n.ilrn
.
gekloe sestan bOliigdtlrmek imkanrm elde edir.
Anqlo-Amerikan modelinde korporasiyarun va korporativ
idareetmanin faaliyyatine institutsional investorrar
ve- miixtetif
maliyye miitaxessislari nazarat edirlar. Onlann arasrnda:
investisiya fondlan (Meselen, indeks fondlan ,e istehsal,n
.konkret sahesrna istiqamatlanmi g fondlar);
risk kapitah fondlan ve ya yeni korporasiyalan
investisiyalagdrran fondlar;
borc alanlann kredit qabiliyyatliliyini va ya qiymatli
_
kalrzlann keyfi yyetini qiymetlandiran
ag.ntlikl.r;
iflasa ulramrg tegkilatlar va
zarerli korporasiyalara
.
i stiqametlenmi g auditorlar ve fondlar.
Yapon ve Alman modelinda. bu funksiyalann akseriyyetini
qayda izre bir bank heyata kegirir. Bagqa
sdzls, Uu moae erde
'q*gif,-qt,
korporasiya ve onun asas bankr *uund"
,fuq,
mdvcuddur.
"*
.
.
. -
yi
.'
Alman modelinin reallagmasrnda banklar mrihiim rol
ki,
Bele
onlar korporasiyamn uzunmiiddetli
sehmdarlan hesab olunurlar ve yapon modilinda miivafiq
olaraq
bank nrimayandaleri D$-nr segirier.
Ancaq_ bank nOmayendelerin
yalntz b0hran hallannda
guraya celb olundulu yapon modelinden ferqli
olaraq, alman
modelinde korporasiyalarda banklann quradakr niimayandaliyi
daimidir.
oy-naytrlar,
in
Alman modelinin 3 bagfica xiisusiyyeti onu
diger
modellerden farqlandinr. Bunlardan
Z-si_fi$-nrn tarkibi
sehmdarl ann htiquqlandr r.
.,ra
l) AIman modeli idaraedici (icraedici gura_korporasiya
memurlan, yeni daxili iizvlar) va Mugahidaedici 'gurudun
55
ve
sehmdarlann, iggilerin uiimayendeleri)
ibaret 2 palatah $uranr nazarda tutur.
2) M$-nrn say terkibi qanunvericilikle teyin olunur ve
sehmdarlar tare Frnden dayi gdiri le bilmez
3) Atman modelinden istifade eden Almaniyada ve diger
olkalerde ses'/enna sahesinda sehmdarlann hi:rquqlannda
mehdudiyyatler qurunilagdinlmigdir' Baqqa sozle, sahmdann
sahib oldulu vo bir qayda olaraq sehmlerin sayrndan ferqli olan
ses sayr mehdutllaqdrnlrr.
Amaniyada informasiyanrn nagr olunmast qaydalan AB$-da
qsbul olunan qaydalardan farqlanir' Mesalan, , maliyya
informasiyasr liB$-da oldufiu kimi her rtib ozre yox, har yanm
ilde nagi otunur. AB$-dakr individual melumatlardan (;exsi
gostericilerden) ferqli olaraq M$-run iizvleri va korporasiyadakr
iahm paylan haqqrnda melumat verilmir, direkorlar va
meneceitoie teqdim olunan miikafatlar haqqrnda macmu melumat
(korporasiya iggilari
teqdim olunur.
Hamginin alman ve amerikan miihasibat hesablan
standartlan arrstnda ferqlar movcuddur. Alman modelinin
maliyye hesabatlnln esas ferqi ondadrr l(r, alman
korptrasiyatanna ehemiyyatli dareceda boyuk bohiqdurulmamig
gelir elde etmel'a icaze verilmir. Bu ise korporasiyaya oz deyarini
ucuzlagdrrma!a imkan verir.
Yapon rnodeli sohmdarlann tarkibinde mtixtelif
korporasiyalanrr ve banklann ytiksok faizi ila xarakteriz-a olunur'
Barik sisiemi korporasiyalarla srx alaqelerin m0vcudlu[u ile
ferqlonir. Qanunvericilik, ictimai fikir va istehsal strukturlan
"keyregunu" dcstekleyirler (baqqa s6zla, borc vasaiti. va gexsi
kapitala sahib c,lma hesabtna birleqen korporasiya qruplan) Bele
qruplar D$-nrr, "daxiti" tizvlerinden ibarat olur ve miisteqil
urvierin say terkibi olduqca aqaSdrr. Bu isa mdvcud sasvenne
getinlikleri ilo elaqedardrr @ezi korporasiyalarda onlar
umumiyyatle ig tirak etmirler).
Yap-on korporasiyalannda sehmdar maliyyaleqmenin gartsiz
zerurutiyi ila r;ehmlorin osas sahibleri kimi insayderler gtxtq
56
edirlar. Buna g<ire de onlar ayn-ayn korporasiyalarda ve
biitdv
sistemde miihiim rol oynayrrlar.
Xarici investorlann maraqlan tacnibi olaraq nazera ahnmrr.
Diger olkelerden olan sehmdarlann kigik ,uy, y"pon sistemini
xarici sahmdarlar tigun daha rahat bir - veziyyete getirib
glxarrnaslna baxmayaraq xarici investorlann yapon
korporasiya_
lanndakr payr (Yo-i) minimaldrr.
Yapon modelinin igtirakgrlan arasrndakl qar$lLqh tasir
_
Anqlo.Amerikan modelindeki kimi guc balansrnrn yarad,'l."r,nu
deyil, igguzar elaqelerin qurulmasrna ycineldilmi
9dir.
Anqlo-amerikan modelinden ferqti olaraq musteqil
sahmdarlar korporasiya i$lerine tesir etmak grittna
malik
deyrllar. Neticeda mristeqil investorlan tamsil ede-n direklorlann
sayr azahr.
Alman modelindaki kimi, yapon modelinda da banklar hakim
sahmdarlar hesab olunurlar va korporasiyalarla maraqlann
kasigmesi, onlara goxlu sayda mrixtelif xidmatler g,trtn
aiU".in"
grire korporasiyalarla srx elaqelari inkigaf etdirirlai
Amerikan ve
ingi.lis korporasiyalan inkigaf etmig qiymatli kaltzlar
bazan da
daxil olmaqla mrixtalif menbelardan .nrliyy.
iig", xiJmatleri
telab edirlar.
Yaponiyada informasiyamn negr olunmasr prosesi diinyada
en sert hesab olunan amerikan modelindan ehemiyyetli deracade
ferglanir Yaponiyada malilye informasiyasr har-yanm il rizra,
AB$-da_ iss her riib iize teqdim olunur. Viponiyada idaraedici
ve
direktorlara odenilan miikafatlann macrnu mebla$ taqdim
olunur, AB$-da ise her gaxs iizre aynlqda birlsgdirili. Bu ham
de. iri sahibkarlann siyahrsrna aid edilir: sahm pakltins
malik olan
sehmdarlann-5oZ-dan goxunu togkil etdiyi en!-aan farqli
olaraq,
Yaponiyada bu-10
sahmdardan iLaretdir. nrnaan bagqa
amerikan ve yapon milhasibat standartlan arasrnda nezera garpan
farqlar mcivcuddur.
Yapon korporasiyalannrn D$ ve sahibkarlann strukturu
arasrndakl movcud qargrhqh elaqelera diqqet yetirmek
vacibdir.
Anqlo-Amerikan modelinden farqli olaiaq yapon korporasi-
,,
iri
57
yalannrn t€rkibinde "autsayderlerin" niimayandelerine gox rast
gelinir. Halim igtirakgrlar arasrndakr qargrhqh tasir mexanizmi
onlar arasrndakr miinasibstlerin mdhkemlenmesine getirib grxanr.
Bu Yaporr modelinin baghca ferqli cehetidir. Yapon
korporasiyalan uzunmi.iddatli, bir qayda olaraq affillegdirilmig
Eyni zamanda onlar eksine,
sehmdarlan bu prosesdan ixtisar etmaye
sehmlerla maraqlanrrlar.
affillaqdirilrnemig
gahgrrlar.
Yapon korporasiyalannda sahmdarlann razrhlrm telab eden
adi mesalalar srrasrna bunlar daxildir:
- dividentlerin 6danilmasi ve vasaitlerin bol0gdtiriilmesi,
- D$-nrn segilmasi ve auditorlann teyin edilmasi.
Bundar bagqa sehmdarlann razrhfr olmadan korporasiya
kapitahna i id mesalaleri hell etmeye, nizamnamaye diizeli$ler
etmsye (masalen, D$-nrn say terkibini deyigmek ve ya tesdiq
olunmug faaliyyat novr.iniin deyigmek); direktor va auditorlann
igdan grxanlma haqlannr 6damaya, direktor va auditorlara
odenilan mtrkafatlann maksimal heddini arurmafia icaza verilmir.
Sahmdarlann razrh[rm talsb eden n0vbadan kenar meseleler
qovu$ma, birlegme ve yeniden tagkildir.
Yoxlama suallan
l. Korporaliv idaraelmanin Anqlo-amerikan modelini izah
edin.
2. Korporativ idoraetmanin Alman modelinin
Jarqlandirici x sisiyyatlari hans ar&r ?
3. Korporativ idaraetmanin Yapon modeli na ila farqlanir ?
4. Korporativ idaraehna modellarinda hanst
oxSar cahallar vardr ?
5. Korporaliv rdaraetma modellarinda /arqli cahatlar hons ar&r?
6. Korporat.iv idaraetua mode llarinin
inkiSaf perspeklivlarini Sarh edin ?
7. Korporal,;v idar ee tmanin mode I larinin
m qayisali lahlilini aparm.
58
Miivzu 4. Korporativ idonetmanin modellari:
AnqloA merikan, Al man, yap on
Testlar-3 7
1. Korporativ idaraetnanin
Anqlo-Atttzikan
modelinda hakim igiruhgilaru hans aid deyil?
A) Di rektorlar, sehmdarlar ve hakimiyyet strukturlan
B) Birjalar ve banklar
C)
Korporativ idaraetme tizre korporasiyaya
va s;ehmdarlara
meslahat xidmatleri
D)Vakalet tizra sasverma maselalerine gdra konsaltinc firmalan
E) Oztintitenzi mleme tagki latlan
2.
Bitaniya
va AB$ korporasiyalannda hanst
DireHorlar $urastnda insayder ola bilmaz ?
A)Korporasiyanln idaraetmesi ile elaqeli olmayan gaxs
B) Korporasiyada iglayan menecer
C) Korporasiyada iglayan icragr
D) Korporasiyada iElayen iqgi
E) Korporasiyanrn idara olunmasr ila elaqedar olan gax
s
3. Korporativ idaraamanin
Anql*A merikan
modelinda autsayder kim ola biler ?
A)Korporasiyanrn idare olunmasr ile elaqedar olan gexs
B) Korporasiyada igleyen menecer
C) Korporasiyada igleyan icragr
D) Korporasiyada igleyen i99i
E) Korporasiyanln idareetmasi ile olaqali olmayan gaxr;
59
Korporatit idonetmanin Anqlo-Anerihan modelinda kim
insayder ola biler ?
4.
A)Korporasiyamn idare olunmasr ile alaqedar
olan gexs ve brokerlar
B) Korporasiyada igleyen menecer ve srlortagrlar
C) Korporasiyada iElayen icragr ve auditorlar
D)Korporasiyada iglayen iggi va icragrlar
E) Korporasiyanrn idareetrnasi ile elaqeli olmayan gexs
No iigiin ho4rda ingilis, ham da aruikan korporusiyalan
D$-na daha gox miistaqil direktorlannr daxil etmaya galqrrlar
5.
?
A) Korporasiyada iqleyon iggiler hakimiyyati
elde saxlamala gah grrlar
B) Korporasiyada i$leyen menecerlar uzun
mriddet hakimiyyeti alde saxlama$a gahgrrlar
C) D$ uzun mtiddet erzinda hakrmiyyeti alde saxlamala gahgrrlar
D) insayderler uzun mi.iddet hakimiyyati alde saxlama[a gah$rrlar
E) Autsayderler uzun miiddat hakimiyyeti
alde saxlamaia gahgrrlar
6.
Korporasiyantn Anqlo-Amerikan modelina gdn
sahmda ann illik hesabanna hans malumol daxil edilmil?
A) Har rub iizra maliyya malumatlan
B) lS%-den gox sehm kapitahna sahib olan buttin sehmdarlann
melumatlan
C) Kapitaln strukturu haqqrnda g6stericiler
D)Teyin olunmug direklorlann kegmig faaliyyati haqqrnda arayr
E) icragr direktorlara odanan amek haqqrrun hacmi
60
g
7, Hanst nolutul korporosiyanm Anqlo-Amuikan modelina
sahmdarlann illik hesabaana ilaxil olannur ?
gita
Mtimkiin birlegma haqqrnda melumat
A)
B) Yeniden tagkil haqqrnda melumat
C) Heg biri
D)Audit yoxlamaln iigrln devet olunan kompaniyalann adlan
E) Daha yriksek odanigli rehbarlerin beginden
her birina 6danilan miikafatlann hecmi
8.
Anqlo-Amcrikan modelindan istifada edan Brit,Miyada
informasiyamn naSr olunmtstna talab na ila fa.rqlanir ?
A)Hesabatrn her ay taqdim olunmasr ile
B) Hesabatrn her il tizre teqdim olunmasr ile
C) Hesabatrn har nibda teqdim olunmasr ila
D)Hesabaun her yaflm il tizra teqdim olunmasr ila
E) Hesabatrn harterafli yoxlamlmasr ile
Korporafiv idaraelmanin Alman modelinin elementlaini
hanst dlkalarin korporasiyalan istifada edir ?
A) Avstriya ve Polga korporasiyalan
B) Britaniya ve Macar korporasiyalan
C) Yapon ve Rus koqporasiayalan
D) Italyan va Yunan korporasiyalan
E) Holland ve Belgika korporasiyalan
9.
10.
Korporativ idaraamanin Alman modzlinin elementlori
hans dlhebrin korporasiyalanndt istilada olunur ?
A) Avstriya, Polga, ispan va Ti.irk korporasiyalanncla
B) Britaniya, AB$, Bolqar va Macar korporasiyalar:nda
C) Yapon, Belarus, Orab ve Rus korporasiayal anncla
D) italyan, isveE, Danimarka ve Yunan korporasiya lannda
E) Holland, Fransa, Skandinaviya ve Belgika korpc,rasiyalannda
6l
11.
Korporoliv idaraetnonin Alnan modelinda hahim
istirakglardan hansr miihiim rol oynayv ?
A) Sehmdarlar
B)
C; Bag
Banklar
direktorlar
D) Menecerler
E) icragrlar
12. Korporutiv idaraetmanin
Alman modelinda banhlar
iirurmi illih iclasda hanst simada ExtS elmirlar 7
A) Sahmdar kimi
B) Kreditor hmi
C) Qiymatli kalrzlann emitenti kimi
D) Depozitgi kimi
E) Sesvermayan agent kimi
13.
Korporativ idaraetmanin Alman modelinda banklar
iimart iilik iclasda hans simada g*rS etmirlar ?
A) Sehmdar kimi
B) Kreditor kimi
C) Qiymetli kalrzlann emitenti kimi
D) Heg biri
E) Sesveren agent kimi
14. Korporaliv idaraetnonin
Alman nadzlinda
D$-na hans palatalar daxildir ?
A) Menecerler vs Milgahide $urasr
B) idaraedici ve MUgahide $urasr
C) Kreditorlar va MUqahids $urasr
D)Hakimiyyat strukturlan va Miipahide $urasr
E) Birjalar ve Miiqahida $urasr
62
15.
Korporativ idaraetnonin Alman n odelinda
D$-run icraetlici Surast himlardan ibaratdir
?
A) Korporasiyanrn iqgilerinden
B) Korporasiy amn kreditorlanndan
C) Korporasiyanrn sehmdarlanndan
D) Korporasiyanln menecerlerindan
E) Korporasiyamn icragr direklorlanndan
16. Korporativ
idanelronin Alman modelinda
D$run Miigahida $urasr kinlardan ibaratdir ?
...
A) Iggilarin ntimayandelerindan, korporasiya
i ggilarindan va sahmdarlardan
B) Iggilerin numayandelarinden, meneclerden
va sohmdarlardan
C) Me.necerlerdan, korporasiya iggilarindan
rrt nlau.tarian
D) Iggilerin numayandalarindan, korporasiya"r
i ggilerindan va menecerlerdan
C) Yerli cemiyyetlerden, korporasiya iggilarinden
va sehmdarlardan
17. Korporutiv idaraetnonin
Alman modelinda
Miisahida
nayi
etmir
$arasr
?
.
A) Idareetrnani teyin edir
B) Rehbarliyin qerarlannr tasdiq edir
C) Heg biri
D) idareediciye meslahat verir
E) Idaraernani lafv edir
18. Korporativ idaraetmanin Alman
modelinda
Miisahida $urast nayi etmir ?
A) Idareetmeni teyin edir
B) Rehberliyin qerarlannr tehlil edir
C) Yalnrz A va D variantlan
D) idaraediciya maslehet verir
E) Idareetrneni lalv edir
63
Korporativ idaraelnonin Almtn modelindd orta
korporasiyalar da Miisahide $urust nega nafardan ibaratdir?
19.
A)3 B)7 c)e D)12
E)17
Korporativ idaraetn anin Alman nodelinda biiyiik
hoiporasiyalarda Miisahida $uras, nega nalardan ibaratdir?
A) 10 B) l:t C) 20 D) 2s E) 30
20.
Alman modelinda illik
heiabatda hanu informasiya nagr edilmir?
21. Korporativ iilaraelmanin
A)Har yanm il i.izre malilrye hesabatt
B) Kapitahn sttukturu haqqrnda melumat
CjMugahide $ rrasrna namizedler haqqrnda mahdud- informasiya
Dj insayderlare odanilen mtikafatlar iizra macmu informasiya
E) Sehmlenn 5oZ-den goxuna sahib olan sehmdarlann
malumatlan
Alman modelirula illik
heiabatita haw informasiya nagr edilmir?
22. Korporativ iilaraetmanin
A) idareedicilere 6denilen mtikafatlar iizre informasiya
B jMumktin birlagma ve ya yenidan tagkil haqqtnda malumat
C) Nizamnameye taklif olunan dtizeli gler
Dj Autsayderlere 6denilan miikafatlar Uzre macmu informasiya
Ej Audit yoxla nasr uqiin devat olunan gaxslerin adlan
Korporativ iilanetnonin Yapon
nadeli hanY iilkalarda YaY truq&r
A) Avstiyada
23.
B) Rusiyada
C) Qinde
D) Heg bin
E) Koreyada
?
idanetnonin yapon modelinda
"k"yregu', hans arla xaraHerio olunur ?
24. Korporaliv
A)Korporasiya gebekelarinin iimumi borclan ile
B) Sehmdar kapitah ila
C) Biittin variantlar
D) Ticarst mallan ile
E) Xdmatlerle
25. Korporutiv
idanettonin yapon modelinda
"kqtregu', hansrla
a
xarukterio olunmyr
'
A)Korporasiya gebekelerinin iimumi borclan ile
B) Sehmdar kapitah ile
C) Ticaret mallan ile
D) Resmi igguzar miiqavileler ila
E) Xdmatlerlo
'
26. Yapon sahmdar camiyyatlarirtn idara
olunmasmda hakim rolu hanst oynoltr ?
A) Dovletin bUdce sivasati
B) Olkeda amortizasiya siyasati
C) Ddvletin iqtisadi siyasati
D) Orazida vergi siyasati
E) Apanlan qiymat siyaseti
idanet ranin yapon modelinin
hakim igtirakg anndan olmayaru giislain-
27. Korporativ
A) Qeyri-resmi niimayandalik
B) Osas bank
C) Korporasiya ile alaqali korporasiya
D) Keyregu
E) idaroetma va hokumet
65
?
28. 1990-cr
ikla miivafiq olaruq yaponfond bazatntn nega
edirdilar
o/rna malltya tagkilatlan va korporasiyalu sahiblih
A)32 va 15 )/o-ne
D) 43 ve 25 o/o-na
B) 37 va 20
C) 50 ve 30 %o-na E) 57 va 35 l:o-na
lo-ne
29. Yapon ktrporasiyalannda
D$-na aid olnayan hansdu?
A) icragr dir,:ktorlar
B) Kreditorl r
C) idaraediciler
D) Korporasiyanrn iri gdbe rahberleri
E) idaraediciler
30. Yapon larporasiyalannda D$ nega nafarbn ibanldir
A)30
31.
B)
40
c)
so
D)
20
E) 3s
Britaniy,a ila miiqayisada AB$da
korporaltv idaroetnonin farqi hanstdtr ?
A) Sahmdarlann dividentlarin hacmine g6re
sas vermak huququna malik olmamast
B) Sahmdarlann dividentlerin hecmina gore
sos vermak hUququna malik olmast
C) Sahmdarlann dividentlarin hecmina gdre
qismen sos vermak htiququna malik olmast
D) Sehmdarl ann dividentlarin hacmina
gore 5ool ses vennek hi.iququna malik olmast
E) Sehmdarlann dividentlerin hecmina gdre
500% ses 'uermak hi..iququna malik olmamasr
66
?
?
Anqlo-amerikan ntodelindo kotpotasiya hapitalrrun
nega ol-indan goxuna sahib olan sah,mdailar
ftivqalada iclast galva bila ar ?
A)
B)
c)
D)
E)2s
32.
s
l0
ls
20
3j. Anqlo-amerikan modelinda qeydiyyatdan kegan
sahmdarlar pogtla hanst sanadi akla etmirlir ?
.
A) Iclasrn gtindeliyini
B) Takliflerin 50 %-ni
C) Korporasiyarun illik hesabatrnr
D) Yalnrz A ve C variantlan
E) Sesverme OgUn biilleteni
i
Anqlo-amerikan modelinda horporaiv
idaraetma laaliyyatina nazaret idan insfitutsional
va maliyya miitexassislaina hans aid deyil
. ,.i:u?r?rb.."
A)Indeks fondlan
B) Manfaetli korporasiyalara yonalan auditorlar
C) Risk kapitah fondlan
D) Borc alanrn kredit qabiliyyetliliyi
E) Iflasa uffamrg tagkilatlar
4.
Alman modelini digar modelladan
farqlondiran
sat) tarkibi neia miieyyn olunur
. _ ^Milgahiila $utdstntn
A) Sasverme ila mriayyen olunur ve
sehmdarlar tarafi nden dayigdirila biler
B) Menecerler miieyyan edir ve sehmdarlar
terefi ndan deyiqdirile biler
C) Qanunvericilikle mriayyen olunur ve
sehmdarlar terefi ndan dayi gdirile bilmaz
D)I99ilar mrteyyen edir va sehmdarlar
terefi ndan dayi gdirile bilmez
E) Sewerme ila mueyyen olunur ve
menecerler tarefi nden dayi gdirile biler
35.
67
?
?
w Yapon korporasiya
modellarinin oqar caheti hansdtr
36. Alman
?
A)Dividentlerin arlnlmasr vacib hesab olunur
B)Banklar hakim sehmdarlar hesab olunurlar
C) insayderterin sayr miitemadi azahr
D)iqtisadi-sosial proqnozlar srx elaqelendirilir
E) Xarici investorlann payr minimallagrr
37.
Anql*amerikan modelindan farqli olaruq Yapon
horporasiyalartnda "autsayderlarin" sayt neca dayisir
A) "Autsayderlarin" ntimayendelerine gox rast gelinir
B) "Autsayderlerin" niimayendelari deyiqmir
C) "Autsayderlorin" nlimayandelarina gox az rast galinir
D)"Autsayderlarin" niimayandelari ixtisar edilir
E) "Autsayderlerin" nomayendalarine qisman gelinir
68
?
Miivzu 5. Miiasir diivrde korporativ
idareetmenin prinsipleri ve nezaret sistemi
5.1 iqtisadi Omekdaghq ve inkigaf tagkilatlannrn
korporativ idareetme prinsiplari
5.2 Korporativ idareetmanin beynalxalq prinsipleri
5.3 Avrosahmdarlann korporativ idara
54
olunmasrnrn baghca prinsipleri
Kolifomiya Agrq Teqatid Fondunun (KATF)
korporativ idara edilmesinin qlobal prinsipleri
5 5 Azerbaycanda korporativ idaraetmanin
5.6 Korporativ nazaret sistemi
tagiili
TESTLOR-I8
S.I iqtisadi Onahdashq va inhqaf
taskilatlannn *orporativ idaraetno priTsiptai
iqtisadi Omakdaghq ve lnkigaf togkilatlrnnrn (IOIT)
,korporativ
.
idareetme prinsiplari aqagdakrlardir'
1. Sahmdarlarlann galirlarinin maksinrallagdrnlmasr.
Kompaniya onun sohmdarlannrn daha boyrik gelir alil
etmasi
fealiyyet gostrrir. Bu zaman o, yalnz a'nca sahmdarlar
(miilkiyyetgiler) qrupunun ve ya meneclrlarin ma:aqlanm
deyil,
butovliikda sehmdarlann iimumi maraqlannr nazer.) uirnuf,a,,
_ 2. Maliyya melumatlannrn agkarhfr. Nezaret orqanlan,
tigrin_
iigiin beynalxaft mrihasibai ugotu
standartlanna esasan hazrrlanmrg musteqii auditorlar
torsfindon
audit olunmul kompaniy_arun maliyya ' gosteric..lari iuqq,nau
lnlorrnaslya na5r olunmahdrr.
3. XUsusile menecment, affillagdirilmig strul turlar va 5oZden gox sehmlare sahib olan sehmdarlann l:ompaniyadakr
eleceda. sehmdarlar
,
mtilkiyyetinin geffaf strukhrru.
mrilkiyyetinin agrqlamasrnr nazarda
69
Bu son ,iffifrrginin
-"-r )
futur.
Adi sahmlar "l sahm I ses" qaydasr ile sesvermada igtirak
edir. Digar torefden heg da hemigc sehmdarlann qebul etmali
y'.
olduqlan vacib qerarlar onlann seviyyesinda qebul olunmur.
5. D$-nr kompaniyanrn sehmdarlan segirler. $ura sehmdarlar
qargrsrnda masuliyyet dagryrr ve hamginin onun tarkibine
kompaniyanrn menecerleri strasrna daxil olmayan milsteqil
direktorlar daxil olur.
6. Korporasiya daxilinde hevaslandirme sistemi (e/h,
miikafatlar, opsionlar ve s.) sehmdarlann maraqlanna uyfiun
olmaltdrr. Bu o demakdir ki, kompaniya iggileri (emekdaglan)
onun sahmdarlandrrlar ve ya kompaniya sahmlerini bonus
gaklinda alde edirlar. Ogar menecer kompaniyamn mtivqeyi ila
balh qerar qebul edirsa, onun mtiavinoti birbaga olaraq tegkilann
kapilallagmasr ile elaqali olmaltdrr.
7. Korporasiyalar fealiyyet gostardiklari buttin dlkelarin
qanunlanna ema[ etrnalidirler.
E Hdkumet ve korporasiyalar daimi dialoq saxlayrrlar (fikir
mtbadilasi).
Bir terefden korporativ idareetmanin prinsiplari, digar
tarafden qanunvericilik daimi qargrhqh diizalig (teshih)
prosesinda olmahdrr.
5.
2
Korporativ idaraetnonin beynakalq pinsiplari
Korporativ idareetrnanin beynelxalq prinsipleri aqa[dakt
senedlarde eks olunur:
Samarali igguzarlq normalan ve Avropa Yenidan Qurma ve
inkiqaf Bankrmn (AYQiB) Korporativ praktikasr. Bu sened 1997-
ci ilde
investisiya qerarlanmn qabul olunmast zamant
keditorlann va investorlann rimumi vaziyyetlarinin aragdrnlmasr
maqsedila AYQIB va "Kupere and leybrand" kompaniyastrun
birge seyi naticasinda hazrrlanmrgdrr. AYQIB-nin korporativ
pruLtikus, va semerali igguzarhq normalanna mi.ivafrq olaraq
kompaniyalann mara[r
olan digar tereflarle qarqrhqk
munasibatleri zamant a$agrdakr prinsiplere emal etmek
meslehet
gorunur:
l. Miigtarilerle qargrhql r miinasibatlar:
- istehsal olunan mehsul ve xidmatlera reqabat qabiliyyatli
qiymat, yi.iksak keyfiyyet;
- mahsul ve xidmatlar haqqrnda lazrmi melumatlandrrma;
- miinasibetlarda uzunmtiddetli perspektivlik.
2. Omakdaglarla qargrhqh mtinasibeilar;
- amek qanunvericiliyine, o crimledan amayin mtihafizasi
.
.
va
grgryena normalanna riayet olunmasr
;
-.. OrgtO prinsiplarin m6vcudluSu: i9a qebul, amavin
yrikseligin
ir-#"d"-';;
:9?1ll*'.. xidmeti
olsrcrmlnaslyanrn
yoxlulu;
- hemkarlar ittifaqrnda iggilerin igtirak hUququna hdrmat
...
1"r"r.
96starilmesi.
3. Malsatanlarla qargrhqh mtinasibetler:
- daqiq va oxgar tadari.ik prinsipleri;
- hesablann vaxtrnda <idanilmeii,
- riigveb<orlufun taqib olunmasr;
- har hansr marala gdre razrlagma.lardan imtina
etme.
4. Cemiyyetla qarqrhqh miinasibetler:
- yerli ehalinin maraqlanmn ve fikirlerinin hesaba
ahnmasr,
- etraf miihitin miihafizasi iizre telablare riayet olunmasr.
5 . D<ivlet orqanlan va yerli hokumat
qargrlqlr
mr.inasibetler:
- vergilarin ddanilmesi ;
- biiti.in mecburi normalara riayet olunmast:
- biittin zaruri razrhqlann ve lisenziyalann alde olunmasr;
- manfeetliliyin (maraq, maraqlrhq) tisttinliik tegkil
etmemesi.
ile
6.._ Kompaniyanrn
onun sehmdarlan
qargrhqh
mi.inasibatleri da olduqca mr.ih0m ehamiyyate malikdir.
iununla
elaqedar olaraq semerali igguzarhq - normalan ug"gaut
ttivsiyelari nazerde tutur:
- kompaniyanrn idaraetnre strukturunun deqiq olmasr;
iie
7t
-
idareetme orqanlart
va
sehmdarlann funksiya ve
zamnamada deqiq m6hkamlendirilmesi,
vazifelarinin
- selahiyyetlerin icraedici orqan, D$ ve iimumi yrlrncaq
arasrnda daqiq boltiSdi..iriilmasi;
- sahmdarlann hiiquqlanntn qorunma$,
ni
sahm paketlerinin real sahibleri ve sesverme
qaydalannrn naqr olunmast ile birlikde sehmdarlann tarkibinin
- iri
agrqlanmast;
- sehmlerir, "udulma" ve ya digar deyar itkilerinden mtihafize
meqsadile kigil< sehmdarlann huquqlanna h6rmst edilmesi;
- informasiyamn nagr olunmast;
- sehmdarlarla agrq ve sistemli alaqs
illik hesabata daxil olan istehsal-maliyye faaliyyetinin
xillasesine (baxrqr ve ya icmah), rahberlerin terefindan qebul
olunan baghca qerarlann aydrnlagdrnlmasl va kompaniya
fealiyyeti haqqrnda melumatlar geklinde auditorlar terafindan
tasdiq olunmug hesabatlann taqdim olunmastna a$aEldakllar
aiddir'
o D$-na a.d olan melumatlar;
r D$-mn samereli ig iigiin zeruri informasiya menbayi, vaxt
va biliklore malik olmasr, mustaqil komitelerin yaradrlmasr;
o saziglerin imzalanmastna direklorlann maraqlan haqqrnda
melumatlartn a grqlanmast (maraqlann mtnaqigesi);
o kompan:yantn siyaseti va stratej i maqsadleri, kompaniyaya
ahomiyryetli dereceda tasir gostere bilacak idareetme orqanlanna
btitiin vacib asrektlor haqqrnda lazrmi informasiya ile temin eden
hallar haqqrnda inlormasiyant n taqdim olunmast;
o lazrmi daxili nazaret, informasiya mtibadilesi vs qararlann
kollegial qekilde qebul olunmast, maraqlann agkarlanmast
pro*"du-nun m0vcudlulu, rehbarlik terefinden kompaniya
iealiyyetinin, xtisusile pul vesaitterinin hereketine semereli
n"rui"t, D$-na hesabat veran ixtisaslaqdrnlmrg daxili
yoxlayrcrlann ve nszaretgilarin, xarici mtistaqil auditorlann
mOvcudlulu.
72
5.3 Avrose hmdarlann horporativ idara
olu nmasnt n b aSlrc a prinsip lari
ilde terkibine g milli sehmdar assosasiyasrrun
@elgika, _Bdytik Britaniya, Almaniya, Hollandiya, O*i_".tu,
Ispaniya, Fransa ve isvegre) daxil oliulu Arrropa
sehmda.lann,n
(qlsa tbrmada Avrosehmdarlar) assosasiyaiannrn konfede_
1990-cr
rasiyasr yaradrlmrgdrr. Bu. tagkilaon baglica teyinat,_au.opu
Birliyinin ayn-ayn sehmdarlarrmn maraqlannrn t"irii ot,rnrnu.r,
xrrda sahmdarlann mtibadilesi, kapital bazanrun g"ffunrgr,
Ayroq..._ kompaniyalannda sehmdar kapitahnrn
l"y..,nln
yiikseldilmesi, korporativ idareetme
desteklenmasidir.
mesaieteritn
,. .i9iJ-lil. 5 prinsipi esasrnda Avrosahmdarlar gaxsi
direktivlerini-kompaniya maqsedlerine, ses hiiququ,
to*grn.aun
-:|1fir1 informasiya htiququ ve Dg_mn roluna aid konkret
takl ifl erden ibaret korporativ idareetne prinsipleri yaratmr
glar:
O
kompaniya ilk novbada sahmdar tapitatirun daysrinin
.
maksimallaqdrnlmasrna nail olmahdrr. fompaniyatar
Oz maliyye
maqsedlari ve strategiyalannr deqiq, yanh- darL etmali
ve illik
hesabatlanna daxil etmelidirler;
I kompaniya sehmdanmn mdvqeyi iigiin miihiim tasire malik
.
ol1 e.r.-t1 va kompaniyanrn tebietino, olgiisr.ine, strukuru ve
nsKtenne t'undamental tasir ede bilen qerarlar sehmdarlar
terefi nden qsbul olunmahdrr (sehmdarlann iimrimi yrgrncafirnda);
o sehmdarlann tesirini mehdudlagdrran vasiteler ia uaitrnuya
qargr miidafie vasitelerindan uzaqlagmaq zeruridir (kenarlagmaq);
t udulma ve qovu$ma prosesleri tsnzimlanmalidir, bCle
.
vaziyyetlarin yerina yetirilmasin o nezaret olunmaldrr;
t,egar sehmdann mulkiyyetde payr mUeyyen hsddi agrrsa
bu
,
sehmdar qalan sahmlerin samareli gertlerle alnmasrm
toklif
etmeya mecburdur, (baqqa s6zla, kompaniyada nezaretin
slde
altnmasr iigrin odenilmig mableEde);
kompaniya sehmlerin dayerine tasir eda bilacak
informasiyanr, elacede 5% mtilkiyyet puy,n, oguo
r-rhrndu.lu,
haqqrnda i:rformasiyanr derhal agkar etmslidirlar va bunu
agrqlamahdtrlar. Bu teleblarin yerine yetirilmamesi hahnda
canme sankriyalan tatbiq olunmaltdtr;
I auditorlar mtistaqil gexsler olmah ve sehmdarlann timumi
yr !rncafrnda segilmelidirlar;
a sahnrdarlar iclasrn gondeliyins meseleler daxil etmek
htiququna malik olmahdrrlar;
o infc,rmasiyantn geniglenmesinin (yayrlmasrmn) adi
kanallanndan bagqa, kompaniya sehmlarin dayarina tssir eda
bilecek informasiyanrn sahmdarlara teqdim olunmastmn elektron
vasitelenndan istifade etmelidirlar;
o sehnrdarlar heg olmasa I qurantn tizvlerini segmek
hrlququna, elecede gura n iizvlerinin vezifssindan
kanarl agdrnlmasr haqqrnda mesele qaldrrmacl imkamna malik
olmahdrr. tiegima qedar sahmdarlar D$-mn segilmesi ugiin
namizedler ireli siirmak imkanrna malik olmahdrrlar;
I hem t,rk seviyyali va hem da 2 saviyyeli (palatalt) sistemda
M$-mn uzv{eri qisminde icragr olmayan direktorlar ilzvliiyii 12iledek mehdudlagdrnmahdrr;
r D$-mn terkibinda icraedici olmayan irzvti qisminde guramn
kegmiq icraedici iizvlerinden yalmz bir nafar igtirak eda bilar.
Kolifurniya Agrq Taqaiid Fondunun (I(ATF)
korporativ idara eililmasinin qlobal prinsiplari
5.4
Sehmdar heraketin inkigafrnda intitutsional investorlar,
Meselen, K,\TF-AB$-da en iri ve aktiv teqatid fondlanndan bin
mrihiim rol oynaytr. O, E0-ci illerin ewalerinde yaradrlmrq ve
tekco ameri kan maliyya bazannda faaliyyetla mehdudlaqdrnlr,
xarici komprrniyalara da investisiya qoyuluqlan edir.
KATF 1996-cr ilde korporativ idaraefinsnin Qlobal
Prinsiplerini ne$r etmi$dir ki, bu prinsiplare agairdakrlar aiddir:
l .Tehtal hesabhhq (hesabathhq):
- D$ vo ya M$ sahmdarlara hesabat vermalidirler;
'74
-
D$ menecmente nezarat etrnak, investorlar
nezarat etmek imkamna malik olmahdrrlar;
-
menecmentin mi.ikafadandrnlmasr
isa D$_na
kc,mpaniyanrn
fealiyyetinin uzun miiddetli neticeleri ite elaqadar olmalidrr.
2. geffaflrq:
- qlobal raqabat bazarlan kompaniyalar tarefirden taqdim
olunan-informasiyalann do!rulu$undan va agkarh[rn<lan asrhdrr;
- kompaniyalar beynalxalq muhasibat ugotu standartlannr
qebul etrnelidirler;
- kompaniya daha yaxgr prakika (tacnibe) kodeksine emel
_
olunmasr uzra sahrndarlar qargrslnda hesabat vermalidirlor.
3. Odalatlilik:
- kompaniyalar minoritor sehmdarlara hormet etmelidirler.
Onlar bi.iti,in sahmdalara qargr edaletli miinasibeti temin
etmelidirler;
- har sahm oz sahibine i.imumi iclasda I ses huququnu tamin
etmelidir.
4. Sasverma metodlan:
. - _ etibamameler, aydrn, lakonik (yrScam) olmah ve
sehmdarlan muvafiq informasiya ile temin etmelidirle r;
- sahmdarlara gexsen ve etibarnams iizre teqdim olunan
_
sesler rasmi gekilda hesablanmah va elan olunmahdrr;
- etibarname tizrs seslerin razrlag<tnlmasr iigiin yeni
texnologiyalardan istifade olunmahdrr.
5. Daha yaxgr tecrtibe kodeksleri:
- bUttin balzarlar kompaniya direktorlan ve rlenecerlerin
esaslana bileceyi daha yaxgr tecruba ugiin miivafiq kodekslor
i
gleyib hazrrlamahdrrlar;
-
kompaniyalar daha yaxgr tacrtiba kodekslerinde ifade
olunan prisiplere amel etmelidirlar;
- bazar igtirakgrlan daha yaxgr tecriiba kodeksini (periodik
olaraq) daimi nezerdan kegirmelidirlar.
6. Uzunmtiddatl i perspektiv proqnozlar:
75
-
ve menecerlari esas diqqetin
yuksaliqinin
tamin olunmastna sarf olunduiu
sahmlarin deyerinin
uzunmtiddatli starateji proqnodara malik olmahdrrlar.
kompaniya direktorlan
S.
5
Al,arbaycanda korporutiv idaraetmanin taskili
Korporativ idaraetme prinsipleri tdvsiye xarakterlidir,
korporativ idaraetmanin dovlet saviyyesinde hnquqi bazastnrn
formalagdrnlmasr iigtin, eleca de, kompaniyalara gaxsi tacnibenin
iglanmasi ve qiymatlandirilmssi [.iqtin ozunemexsus istiqamet
kimi grxrg edir.
Azerbaycanda korporativ idareetme ilk novbeda,
Azerbaycamn Vetenda$ Kodeksi, 2-cisi "SCJar haqqrnda",
"qiymetli kaptzlar haqqrda", "qiymetli ka$tzlu bazannda
investorlann hiquqi maraqlannrn miidafresi haqqrnda" qanunlar,
3-ctisi.i maliyye bazarlan iizre xidmetin normativ aktlan ila
temizlanir. Formal n6qteyi nezerden Azerbaycan Korporativ
qanunvericiliyi kifayat qeder inkigaf ennigdir, bununla yanagr
hiiquqlann tetbiq mexanizmini mohkemlandirmek, sehmdarlann
hiiquqlanrun temin olunmasr iizre taleblarin sartlaqdirilmasi,
informasiyamn negr edilmasi vo s. zeruridir. Hal-hazrda Qiymetli
Kafrrzlu haqqrnda Kodeks (QKK) itlenib hazrrlanmrg AR
hdktimeti terafinden tesdiq olunmuq korporativ davrantg kodeksi
qiiweye minmiqdir. Qeyd etrnek lazrmdrr ki, o, normativ a-[:t
hesab olunmur, tovsiye xarakteri daqrytr ve kompaniyalarda
korporativ idareetme prosesinin baghca komponentleri uzre
tovsiyelerin ktilliyatrnr (toplusunu) aks etdirir.
Kodeksda korporativ davrantqa bele terif beilir: korporativ
dawaruS taserrtifat cemiyyetlerinin idare olunmasr ila alaqadar
olan miixtelif davrantqlan ahate eden bir anlayrgdrr.
Kodeks korporativ idareetmenin agalrdakr prinsiplarini
mtiayyan edir:
1. Kolporatrv davramg tecriibesi sehmdarlara camiyyatde
iqtirak ile ba[h hiiquqlanmn heyata kegirilmesini temin
etmalidir.
'76
2. Korporativ davranrg tacrObesi eyni kateqoriya va beraber
sayda sehme sahib olan sehmdarlara eyni mU:rasibeti tomin
etmelidir. Brittin sehmdarlar onlann hriquqlanrun pozutdufiu
halda samareli mlidafie oluna bilmelidirler.
3. Korporativ dawanrg tacriibesi D$-nr n comiyyorin
faaliyyatinin strateji idare olunmasr va camiyvetin icraedici
orqanlanrun fealiyyetine samareli nazaret olunnrasrnrn hayata
kegirmesini, elece da direktorlar gurastnln iizvlerinin sehmdarlara
hesabathhlrm temin etmalidir.
4. Korporativ davranrg tecrtibasi cemiyyetin icraedici
orqanlan iigiin cemiyyetin cari faaliyyatinin sramareli idara
olunmasrmn cemiyyet maraqlan
gargivesi
nsde
hayata
kegirilmesini, eleca de icraedici orqanlann @$-run iizvlan) ve
cemiyyatin sehmdarlanmn hesabathh[rnr temin etnralidir.
5. Korporativ idaraetmanin tacriibasi cemiyyrrt haqqrnda, o
ciimledan camiyyatin sehmdarlan ve investorlar nrn qararlann
qebulu iigiin esaslandrB, idareetme ve miilkiyyat strukturunun
iqtisadi g6staricileri, maliyya vaziyyeti haqqrnda ./aKtr-vaxtlnda,
tam va dolfun informasiyanrn agrqlanmasrm temin etmelidir.
6 Korporativ davramg tecriibesi maraqll gexslerin, o
crimleden camivyet emekda$lan n htiquqlannr qanunvericilikle
nezarde tutulmaslnr nezera almah ve cemiyyotin sehmlarinin
arunlmasl, sehmlerin ve diger qiymetli kagrzlrrnn deyarinin
yiikseldilmesi, 1,eni ig yerterinin yaradrlmasr meqsrdila camiyyet
va maraqh gexslerin emekdagh[rm haveslendirmali dir.
7. Korporativ dawanrg tecriibesi sahmdarlann hi.iquqlannr ve
maraqlannrn miidafiasi meqsadile, camiyyetin maliyye+esemifat
fealiyyatina semereli nezareti temin etmeli dir.
Bundan bagqa kodeks aga$dakr maselelar [zre atraflr
tovsiyaler nezerda tutur:
- sehmdarlann timumi iclasrnrn ga$rnqr, hazrrhfr ve
apanlmasr;
-
camiyyetin D$-run: formalagdrnlmasr,
miikafatlandrnlmasr;
77
funksiyalan,
-
cemiyyetin icraedici orqanlan:
formalagdtnlmasr,
ixtisaslagdrnlmasr (tecrtibe, sarigteliyi), miikafatlandrnlmasr;
sazigler, yeniden tegkil, mtieyyanlegdirme, yerine
- iri
yetirilma ardrcrlh!r;
- cemiyyet haqqrnda informasiyantn negr olunmast:
maqsedlar, formalar;
-
cemiyyatin malilrye-taserrtifat faaliyyatina
nezarct'.
nezaretin meqsadlari va tegkili, audit yoxlanmast va yoxlama
(teftiq) komissiyalan;
- dividentler: hecmin moeyyanlagdirilmesi, <idanig qaydasr;
- korporativ mrinaqigelerin tenzimlenmasi.
Kodeksin tetbiqi meqsedi kimi sahib oldufu sehm paketinin
hecminden (6lgtisOndan, miqdanndan) asrh olmayaraq biitiin
miistaqil sehmdarlann maraqlanntn miidafiesi grxlg edir.
Sehmdarlann maraqlanrun mtidafiesinde ne qadar yiiksek
qedar bdyiik
seviyyeye nail olunsa Azerbaycan SCleri
investisiyalara i.imid ede bilar. Bu isa btitovliikde Azerbaycan
iqtisadiyyatrmn inkigafrna ehemiyyetli tasir g6sterecekdir.
o
5.6
Korporoliv nazant sistemi
Korporativ nazaretin prinsipial olaraq ferqlenen 2 mi.ixtelifkorporativ idaraetrnanin Anqlo-Amerikan ve Alman-Yapon
modelina esaslanan sxemi ferqlendirilir.
Bu sxemlarin tegkilinin esastnda insayder yanatmasrrun
manfi tesirinin neytrallagdrnlmasr problemi dayarur. AB$-da
qiymatli ka$zlann miibadilasi tlzre federal akta (1934) esasen
insayder kimi kompaniyantn direktor ve iqgilerindan qiymatli
kaf,rzlann 10%-den goxuna sahib olanlar grxrg edirlar. Belalikle,
insayder qisminda kompaniyanrn fealiyyeti haqqrnda xarici
sehmdara melum olmayan (onun tlgtin elgatnraz olan), daxili
informasiyarun istifadesi asastnda elave gelir alde etmeye malik
olan gaxslar qabul olunur.
AB$-da ve bir gox Avropa 6lkelerinde insayder razrlagmalan
qadalan olunmug va cezalandrnlandrr (celb olunur).
78
Hakimiyyetin insayderlarin elinde cemlegme vasitssi kimi
onlann riskleri minimuma istiqamatlenmesi
irxrg edir. Bu ise
inkigaf meqsedleri-sehmlerin digerinin ytikselmasi
fompaniyanrn
lra, blznesln vengur yontimtiniin geniglenmesi,
kapitahn
_
strukturunun optimallagdrnlmasr ile ekslik ieghl edir. Bele
ki,
gticlii insayder (nezaret) zamanr borc vesaitlsrinin payr agaS
olur.
Bu meselenin hell olunmasr mexanizmi kimi ktrporafiv
_
kapital bazanmn bagqa sdzle, fond bazannrn
aletleri
(instrumentarisi) vasitesila sehmdarlann rehberliyinin
hayata
kegirilmasi grxrg edir. O, daim kapitahn mUsadiresi ve udulma
tehltikesi yaf ayan korporasiyalann menecmentine intizamlayrcr
tasir gristerir. Belelikla, Anqlo-Amerikan modeli iigiin xas
olan
fond bazan (yani xarici nazaret) mexanizminden istifida olunur
Bu zaman daxili nazaret mexanizmi oz fealiyyetini davam
etdirse de, diger olkelerle miiqayisade bu fealiyyai'dah a zeif
ve
asta olur. Meselan, sahmlerin 7o%o-nin maliyye institutlan ve
aftillegdirilmig korp_orasiyalara mansub oljugu yaponiyada
korporasryalann faaliyyetinin daimi monitorinqi onun iehmdan
va hem de 2 keditoru hesab olunan esas (merkazi) vasitasi ila
heyata keqirilir. Bundan bagqa, bank korporasiyarun maliyye
faaliyyetini destekleyen btit[n funksiyaian yerine yetirir.
Belelikle, sahibkarlann birbaga nezaraiine alternativ olaraq
autsayderlarin idaraetmeda birbaga igtirakr grxlg edir.
Korporasiya n menecerlarinin fsalyyetine nezaret
mexanizmini baga diigmsk ugi.in aqapdakr falrtlan b.ilmek
zeruridir: iri sahmdarlann sayr vo korporasiya daxilinda
mi.ilkiyyate sahibolma strukturu. Meselen, qiymetli kaprdar
bazanrun kifayat qadar inkigaf etmediyi yaponiya va Almaniyada
qeyri-maliyya
.kompaniyalannrn Anqlo-Amirikan koporativ
idaraetme modelinin formalagdr!r Olkelarle miiqayisade rolu
olduqca ytiksekdir. Bundan baqqa, diger cilkelarle mriqayisede
Yaponiya ve._Almaniyada korporasiyi sahm paketinin toyrik
hissesine sahib olan bir ve yi bir nege sahibkarlardan ibaret
kompaniyalar_ xtisu_si gekiye malikdirter. Oz ntivbssinda
ABg-da
qexsi investorlann briyiik payr nezere garplr. Korporativ
nazaredn
79
har bir sistemi gucld ve zeif tereflera malikdir. Alman va Yapon
modelinin guclii terafi AB$ va Boyiik Britaniyada eyni maqsedler
i.igiin tetbiq c,lunan qovugma ve udulmastntn daha "bahah"
metodlan ila nrUqayisede bank ve iri sehmdarlar terefinden idara
heyetinin faalivyatinin daha az meqsadli monitorinqindan istifade
olunmastdtr
Eyni zantanda Almaniya va Yaponiyada qeyri-bank
maliyyalagmesindaki mehdudiyyetlar pula gevrile bilmayen
kapital bazannrn formalagmast, qiymetli kalrzlarla ticaret zamam
institutsional irtvestorlar iigtin daha yiiksak xarclar, iqtisadiyyatrn
sektorlan arasrnda kapital haraketinin zeiflemesi, diversifikasiya
xarclerinin anrmr idi.
Gelacekde ola bilsin ki, konkret kompaniya tigiin onlann
optimal uy[un u[u axtangrna istiqametlenan korporativ nezaratin
har 2 sisteminin baghca elementlerinin qargrhqh niifuz etmesi bag
verecekdir.
Anqlo-Amerikan modelli dlkalar i.igiin bu iri sehm
paketlerine sahib olan ve elda etmeye davam eden iri
institutsional ve individual (gaxsi) investorlann fealiyyetine
mehdudiyyetlarin zeifl adilmesi kimi baga diigi.ilecekdir.
Yapon-Alnan modelli dlkelar iigiin iso bu qiymsdi kalrdar
bazannrn aktiv inkigafr, (ilk novbede, bazann xarici investorlara
agrlmasr ve c,nlardan bazardakr saylnln artlnlmasr hesabtna)
demekdir.
Yoxlana suallart
L iOiT-run korporativ idaraetma prmsiplari hansilardt ?
2. Korporativ i Caruetmanin beynalxalq
prinsiplari llansr sanadlarda al+s olunur ?
3. Avrosahmdarl ar m korporativ idara
olunmosmr, asas prinsiplarini Sarh edin.
1. Kofforntya,4gtq Taqa d Fondunun (KATF)
korporaliv ilar a edilmasinin qlo bal pr insiplarini sadalaym.
5. Azarbaycantla korporativ idaraetma neca taSkil olunur ?
6. Korporativ nazarat sistemi nadir ?
Miiryzil 5. Miiasir tacriibada korporuliv
idaraetmanin prtnsipleri va nazarat sistemi
TESTLAR-fi
.
f
.
iqtisadi Omakdashq va inki;af taskilatlanrun
korporativ idanelma prinsinlarina aid olmayan hansrdtr ?
A)
.
Sehmdarlann gelirlerinin maksimallaqdrnlmasr
B) Maliyye malumatlanrun agkarh$
C) Menecmentiri, affitlegmig struknrrlann va 57o-den
Eox sahmlere sahib olan sehmdarlann
kompaniyadakr mi.ilkiyyetinin gaffaf stnrkturu
D) Direktorlar $urasrnrn kompaniyamn iggilerinin segmasi
E)Adi sahm "1 sehm lses" qaydasr ilo sas vermeda igtirak
2. iqtisadi Onokdaslq ra inkigaf taghilatlannrn
horporoliv idtraetma prinsinlarina aid olmq)an hansrdtr
'
.
:
:
,
.
?
A) Sehmdarlann galirlerinin stabillagdirilmasi
B) Korporasiya daxilinde hevaslandirme sisteminin
sehmdarlann maraqlanna uylunlufiu
C) Korporasiyalann faaliyyet gostardiyi
D)Direktorlar$urasrmnkompaniyanrnsehmdarlanmnsegmesi
E) HOkumet ve korporasiyalann daimi dialoqda olmasr
3. Korporativ idaraetmanin beynakalq
prinsiplai
hanst sonadda aks olunub ?
A) Samereli iggtizarhq normalan Korporativ praktikasr
B) Avropa Yenidan Qurma ve inkigaf
Bankrmn Korporativ praltikasr
C) Awopa Birliyi Konfederasiyasr
D) Semerali iggtizarhq normalan ve Avropa Yeniden
Qurma ve ihkigaf Bankrrun Korporativ praktikasr
E) Yalnrz C ve B variantlan
8l
normalan va Avropa Yertdan Qurma
inkisaf Bankrrun Korporativ praktikas na va* haarlarub
A) 1987-ci ilda
B) 1990-cu ilda
D) 1997-ci ilda
C) 1995-ci i)de
E) 2004-ci.i ilde
4. Samarali ,isgii6arhq
va
5. Korporativ idaraetnonin prinsiplarina hanst aid deyil
A) Mugterilerle qargrhqh mtinasibetlar
?
?
B) Omekdaglarla qarqrhqL munasibetlar
C) "insayder lerle" qargrhqh mi.inasibetlar
D) Cemiyyalle qargrl rqh mtinasibatlar
E) MalsatanJ arla qargrhqh miinasibetler
Korporativ idaraelmanin prinsiplarina hanst aiddir
A) Mtigterilorle qargrhqh ittihamlar
6.
?
B) Omekdagtarla qargrhqL mr.inaqi galar
C) "Autsayderlerle" qargrhqh mrinasibetler
B) Yerli h6kumatla qargrhqh mrinasibetler
C) Biittin me,cbun normalann pozulmasr
7. Komptni.yantn
nazarda tutultrun
sahmda arla miinasiballarinda hanst norma
?
A)Korporas iyantn idareetme strukturuna aid
B) Sehmdarlann hilquqlanna aid
C) Sehmdarlarla gizli ve sistemli elaqe
D) Salahiyyr,tlarin bolti$diirtilmesi
E) informasiyanrn negr olunmasrna aid
voxl vtt nege milli sahmdar assosasiyast
Avrosah mdurlar konfederasiyastw yaral& ?
A) 1980-cr ilde, 3 milli sahmdar assosasiyasr
B) 1983-cr ilde, 5 milli sahmdar assosasiyasr
C) 1988-cr ilda, 7 milli sahmdar assosasiyasr
D) 1990-cr ilda, 8 milli sahmdar assosasiyasr
E) 1993-or ilde, 9 milli sehmdar assosasiyasr
8. Na
hmdarlar assosasiyalannr n
honfederasiyasrna hanst 6lka .taxil dcyit ?
9. Avrosa
A)Belgika ve isvegra
B) Fransa va B6yrik Britaniya
C) Almaniya ve ispaniya
D) Hollandiya ve Avstiya
E) Danimarka ve isvegre
1
0. Avros ah nrdarlar Ko nfederasiy a*run
esas tayinafina hanst daxil edilmir ?
A) Sahmdar kapitahmn dayerinin stabillagdirilmesi
B) Sehmdarlann maraqlanrun tamin olunmasr
C) Xrrda sehmdarlann mUbadilasi
D) Kapital bazanmn geffaflrlr
E) Kolporativ idaraetma masalelerinin dasteklanmesi
Avrosahmdarlar konfederasiy asmtn
asas tayinottna hans aid dcyil ?
A) Sehmdar kapitalrun deyarinin yukseldilmesi
B) Sahmdarlann maraqlanrun temin olunmasr
C) Orta sahmdarlann miibadilesi
D) Kapital bazanmn gaffafl rgr
E) Korporativ idareetme masalelarinin desteklenmasi
1
1.
2. Awosahmdar konfedcrasiyastrun korporativ
idaraetma prtnsipina aid edilnoyan hansi&r ?
A)Korpoarasiyamn sahmdar kapitahmn
deyarinin maksimallaqdrnlmasrna nail olmasr
B) Kompaniya sehmdarlannln movqeyi ugun esas
_ lesira malik olan qararalann qebulu
C) Sahmdarlann tasirini geniglendiran vasitalar
D) Udul ma va qovutma proseslerinin tenzimlanmesi
E) Auditorlann sehmdarlann iimumi yt!rncalrnda
se6.ilmasi
1
83
Kolifurrtya Agtq Taqaiid Fondunun
Qlobal Prinsiplarina hanst aid deyil
13.
?
A) Teltel hesabhhq
B) $effaflrq
C) Odaletlilik
D) Ses verma metodlan
E) Orta miiddatli perspektiv ehtimallar
14.
Kolifomiya Agrq Taqaiid Fondtnan
Qlobal hinsiplarina hansr aid deyil ?
A) Teltel hesabhhq
B) HeE biri
C) Daha yaxgr tecriibe kodeksleri
D) Ses verme metodlan
E) Uzun muddetli perspektiv ehtimallar
1
5.
Azarhaycanda korporaliv idaraelno
hanst normatiu aktla tanzimlanmir ?
A) Azerbaycamn Vatendag kodeksi ile
B) "Mi.iessise haqqrnda" qanun ila
C) "Sohmdar cemiyryatler haqqrnda" qanun ila
D)"Qiymatli kafirzlar haqqrnda" qanun ila
E) Maliyya bazan tizre xidmatin normativ akrlan
AR-run horporativ davrans kodeksinda korporaliv
iilaraetmanin hanu prinsipi miiayyan olunnaytb ?
16.
A) Sehmdarlann cemiyystde igtirakr ile elaqedar oz
htiquqlanm reallagdrrmala imkarun temin edilmasi
B) Koprorativ davranrg tacrtibasi eyni kateqoriya
ve beraber sayda sehma sahib olan sehmdarlara
eyni monasibotin tamin olunmast
C) Semiyyatin hesabathhfrmn temin edilmesi
D) Idareetms ve miilkiyyat stlukrurunun
iqtisadi gcistericilerini n qapal I saxlanrl masr
E) Cemiyyetin maliyye-tasemifat fealiyyatina
semerali nazaratin temin olunmasr
17. AR-run korporativ dawaruS kodeksinda
t(nsiya himi hanst rEZDrda tutulnnyfi ?
A)Sahmdarlann rimumi iclasrnrn hauligrva apanlmasr
B) Camiyyetin Direktorlar $urasrrun
formalaEdrnlmasr ve mtikafatlandrnlmasr
C) Cemiyyet haqqrnda informasiyanrn qapah saxlanrlmasr
D) Iri sazigler ve yeniden tagkil
E) Korporativ miinaqigalerin tenzimlanmasi
18.
Korporativ nazaratin hans modellaina
asaslanan sxen ar farqlandirilir ?
A) Anqlo-Alman ve Anqlo-Amerikan
modeline asaslanan sxemler
B) Yapon-Amerikan ve Anqlo-Amerikan
modelina esaslanan sxemler
C) AIman-Amerikan ve yapon modelina esaslanan sxemler
D) Anqlo-Amerikan va AI man-yapon
modeline esaslanan sxemler
E) Anqlo-Yapon ve Alman-Amerikan
modeline esaslanan sxemler
85
Miivzu 6. Korporativ strukturlann fealiyyetinin
riisusiyyetleri ve mexanizmi
Taserri.ifat subyekti kimi korporasiyalann tagkilati prinsiplari
6.2 Korporativ strukturlann qurulmasl n te$kilati trpleri
TESTLOR.25
6.
I
6.1 Taseniifat subYekti kimi
korp orasiy alan n teskilali p rinsip
lai
Genig menada korporasiya'qar$lslna mtieyyen meqsadler
qoyan, ictimai rifah namine fealiyyet gdsteran, miieyyen olunmug
htiquqlara malik hiiquqi gexs olan, daimi baza asastnda faa.liyyet
gdsteran ve mahdud mesuliyyet dagryan taqkilatlardrr'
Bu tarif daha universal hesab olunur. Buna baxmayaraq,
miixtelif dlkelarin qanunvericiliyi 6z xtisusi meyarlanntn
mdvcudluSunu nezarde tuturlar. Mesalen, AB$ qanunvericiliyi
ugtin bu ve ya digar korporasiyamn aga$dalo meyarlanntn
movcudlulu xarakterdir:
- huquqi gexs statusu;
- mahdud mesuliyyet PrinsiPi;
- mtiddetsiz m6vcud olma (fealiyyet gOstarme);
- sahmlerin sarbast ottirtilmesi;
- merkezlagdirilmi g idaraetma.
Nezera alsaq ki, AR qanunvericiliyinda "korporasiya"
anlayrgr hi.iquqi mohkamlendirilmamigdir, qeyd olunan anlayrgrn
ikili izahr movcuddur. Bazi cehetlerina gore korporasiyalar
tizvliiye asaslanal kommersiya tegkilatlan kimi fealiyyet g6steren
biitiin teserrtifat subyektleri, diger cehetlerina gore ise yalnrz
sehmdar camiyyetler kimi qabul edilir.
inzibati amirlik sisteminde, 6z mahiyyetine vs az sayda
gertitiyina gdre mehz SCJer donya tesarrtifat ve huquq
tecrtibasinde korporasiyalann iimumi izahr (manasr) ila
eynilegdirilir
Qeyd etmek lazrmdrr ki, Azarbayoan gartlarinda korporasiya
anlayrgr daha bir spesifik xarakter elie etmigdir.
to.fo.aslya blr
nege htiquqi gexs tarefinden teqkil olunmug (iorama)
Jubvelrti aks
etdiran anlayrgdrr. Burada huquqi gaxsierin nr7
biini oyn_
re$kilati
birge
biznesin hayata
.struktur,
Kegtnlmesr, iimumi meqsed
ve maraqlar ve diger mtilki
_
miinasibatlerla elaqedar olan miisteqil iqiisadi
subye-ktlar
lllt]:l",u.:rni
kimi
nezardan kegirmek lazrmdrr -setalikle, er"J"y""nau
korporasiyalar hem miistaqil SC, ham d,
to."ml-ir.mut"nn
tiplarindan biri kimi nazerden kegirile bilar.
. . Taserriifat fealiyyatinin. korporativ
tagkilalnrn
genig
imkanlan, sahib olduqlan imtiyazlann irtifuarsina
korporasiyalan n yaradr I masr nrn goxsayh .,ra.iantlu.,ndan
"surL.aqlu
i rti fud"
edarak firmalararasr munasibeiterin - modettegOiif rnrrir.
V"f
verir Bunlara_ asaslanaraq agafrdakrlan q"ya eaaUitnrit -. .1 Sehm buraxrhgr vasitasile pul vesaitlerinin celb olunmasr
qabiliyyati Sayr mahdud olmayan in"".toiiu.rn--rJsaitlarin
akkumlyasiyasrna imkan vermekla, ronrn"rt"idare
olunmasrnda igtirak segimini tamin .*rH",'
' *uryv""
"riiyyJin
_
miikafatlandrnlmalara umtid edilir.
2.
idareetrne meselasinin halli sadelegdirilir. Tagkilati
resmilegdirmenin tamft!r (miikammalliyi), relohiyyetla.in
rc
mesuliyyetin miieyyen edilmesinda - i"qt.ln"ntiitit SC_in
idareetma orqanlan arasrnda nezaret funkriyurrn,
mtieyyanlegdirmaye imkan verir, bu isa idareetma prosesinin
ixtisaslagmasr(profesionallagdrnlmasr)demekdir.'
3. Sehmdarlann tarkibine daxil olma ve grxlgln
sadalegdirilmrg qaydasr maraqh gexslerin rotasiyasrnrn
g"mq
ve
mrivafiq
olaraq,
son
deraca
dinamik
investrsrya
iTTTrn,
taklifi gertlarinde btiytik elastiidiyi (gevikliyi) temin edii.
.4 Y.l-dla mesuliyyet prinsipi risklari azalrmala imkan
verir Tagkilati_ masuliyyat prinsipinin faaliyyeti " rirkl".in
.
sahmdarlar va idareediciler arasinda U.itrgAfirutmrri
vasitesile in
korporasiyalann yaradrlmasrnr miimkiin etmi gdir.
87
6,2
Korporativ strukturlann qurulmasmrn taSkilati tipbn
Birtiye daxil olan biitiin korporativ strukhrrlan miisteqillik
darecisina gori, 3 asas qrupa bolmak olar:
l. Birliyin
dzvleri 6z huquq ve azadllqlannr tam olgtide
qoruyub saxlaylrlar, strukhrrun dzii ise igtirakqrlanmn
hiiquqlannrn tryniliyina esaslanaraq simmetrik xaraklere malik
olui. Nezarden kegirdiyimiz struktur qrupuna agaprdakrlar aiddir:
assosasiya (itti taq, liqa, gildiya, palata), kartel, konsorsium.
Cadval 6.1
tashilati
tiplari
Kor.porativ strukturlann qurulmasrnrn
xrrrkterlk cahcoeri
Mazmunu
Tipi
I
3
Hotdmqin stnikturu: camiyyat,
trsarrilfat subycktr olmaqla,
dig:r taqkilatlatnn sahmlerinin
Holdinq
nez:rrat paketrnc sahib olan vs
buna :rsasen mila)ryen funksiYalan
(tamir holdiq, inzibati, malirye va
s.)
y('rinc yetfen htlquqi Fxsdir
ntimayendslik va filiallar, toreme ve
asrh tagkilat-lar, diger firma ve
trsrnfat sub,yektleri. Holdinq digar
kompaniyaya nazepn tdrame
cemiyryat (ardrq holdinq) ola biler.
Holdinqin formala$u mas ugiin
muqavile asasl taleb olunur.
MSQ-run yara&tmast
Maliyy+'
seneye
qruplart
(MSQ)
haqqrnda saziq unzalarmg htquqi
$axs c lan tasarufat subyektleruul
me(.musu, mehsul ist€hsah va
xidmct sahesinda faaliyYatia
strull.[u ve maliyye shukturunun
mbvcudtuEu mittteqdir. Dovbt
qeydiyyatr miitleqdir.
Gitclt malryye merkazi ve
ida.r.etme sistemina malik olan
birlik Ara ccmrryetle hmayayt
gdtilrulen (qE) cemiyyet feali)yetda
i$trak sisGmirun prinsipi asasmda
emekdaSlq eda bilar.
AydD n zare garyan istehsalat
L
Vahid mulkilfet .sa$na ve
mal& istehsalat
rmxkda$lrgura maliyyal.sne,
itnrumi maraqlarla elaqadar
tr$kik.tlartn blrle$nesidir Nezarat
nazar )t orqalulra
I
lKonsern
1
ruzamnfira kapitahda r$irak
I
sistenri vasitesilc heyata keginlir.
I
atzeylnin mdvcudlugu.
Ix{isaslalmamn ve
kooperasiyalaqmalann yttksek
scciyryau ila xaraherue olunan
ufuqi ve qaquh konsernler
fsrqlandirilir Konsernyaradrlmasr
u9un, konseme daxil olnuq rlgtn
esas kimi raz agrna.lann,
muqavileleril movcudlugu telab
olunur
88
Cadval 6.1-in davamt
2
1
Konqlame
rat
3
Te,ooloji olanq bu,biril.
el.qad.r ohrayao foxlu srydr
t rkih.ll.rl,t birlarmali (qovwma v.
birlaf m.) naticerinde y.radrlan
!h*turdur
Konsnrsirrrn
ta*ilallann movaqqeti
brlelmesi. F.aliyyatin moqsodiichmar .hamilyeta maltk, zcrufl
rcaufilann sefarbarliye almmrslnl trlob
edon layihal.rh i.. ya lenay€ vo €lm
tuturDlu layih.lartn heyara
kcarilBolidir. ldaDetma vakalat
asasrnda rd.reetne
innitutu vasit.sila
heyat ke{rilir.
v.lirasil.
heyata
mztr. 9arpm m'qya!r. Miiqavils
va aqdledn ilrlzrlanmasr naz.rod.
Qcyd olunan birliyi raskil
edetr telkila{ar mi\t5qil hUquqi
toxs statulunu qoruyub saxlayrlar,
lakin fodryyotifl koBoEiumunun
noqsodlrrin. toxunan hissasrnd.
onla, birgo lcailan rehb.ro tabe
olurl.r.
Tagkilin moqavilo
asasr
xarrllerildI
(Mdqavrla .!asur& teskil)
Mahsul satryr va xammal
tadar0k0nE lrsrrrtifal subyeki
formasmda yaradrlan vahid orqan
Sindikat
olunmltr va maliEe
.m.liyyatllnnm h.cmhh otduqca
tutulmur.
Incb!.1, mrliyya, n.qtiyy.t,
licaret ve digor
lst.tudm drlulifik !iys
keqr.n t.tkihlr
birlik. Sindikat iizvlan 62 ist€hsal v.
huquqi mosreqilliyini qorulub
Ticarrt f.ali:/yatinu hayata
keirilm.si mcqs.dil. t.tkilatlann
b;hmasi
!.xlalrlar
lstehldm h.qni, !atrt qrlm.lleri
ve lertleri, saq bazarkflnrn
sorh.ddlari (markennq
Kartcl
ferlilyalhi
koordina.3iyasr) hlqqmda
m.s.l.lcrin
rrzrl&tdlnLDasr meqsedilc
f.alila.t
istiqam.tl.rimn yaxurhtlna matfi
m(rstaqil t s.rrdflt subyektl.riflin
brliyrdr
M.qtad baza!
m€xrnrztrilrrinin qeFEukemm.lliyi brlrnda bazar
subyektlennln nlzama saltrlmast.
Kanelin todibine d.txil olan
t tkilallar oz huquqi, rndilyo,
ist€fual r€ kommersiya
miisleqrlliUarini
Etist
Muxtelr tslkilatl ann vrhid
ist€hsal kompleksr teklinde qovutdugu
lslkrlati birlik Bu za.orn onlar n.zlf,t
Trest
rtrmnl.r
Rzz rlatma .ra.smda
pak€tnin v. vokrl.t mUqavrl.sinn
vek .let slralll1a 6tUr lmrsi v8itesil,
62 huquqr, istehsd ve kommcErya
mtistaqillillormr itirirl.r
f.ahlyal
rir
Brclnsli mrhsullm bir va ya
bir neea ni,vleri ilEra
ixtisasla{maslna yain.l.n
sahrbkarl'q frdiyyetini hayata
kegtrirlar Son dareca
konsent-.liya il, xankteriza
olunut
F.alilyetn koordma!iya
olunrrEs! cloco
Assosasiya
de orhurni
aml.I
mlrlql6fin ! trDsil vr rn0d.!fia
olu i.[3l maqs5dilo kommersiya
t $kjlatlan sr&uda bsEl'rurus
mooavilov, esas.tr varadrlan raskilst
89
Qeyri -kornmersrya
te!kilat'd'r. A!osaiiyaflr q.rarlarr
onun ilzvlsri UgUn m.slehet
xaraktcri dr5ry,r
.
2. Qisnren asrlr taqkilatlann birliyi hahnda, igfirakgrlar ciz
fealiyyetlerinin natamam hacminde bir-birila qargrhqh tesira
malik olur ve idaraetme sahesinda avtomonlu[u (muxtariyyat)
qoruyub sa:{layrrlar (hamginin simmetrik struktur). Bu qrupa.
konqlamerat:, sindikatlar da daxil ola biler.
3. idari,etme funksiyalanmn bir hissesinin bir igtirakgrdan
diganne otriri.ilmasi ile bir-birinden asrh igtirakgrlann birliyi
(birincilarin miistsqilliyinin bir hissasini itirmasi). igtirakgrlann
hiiquq va vezifolerinin barabar olmamasrna esaslanan struktur
assimetrik hesab olunur. Bu qrupa: trest, konsern ve holdinq
daxildir.
Korporativ strukturlann yaradtlmasrmn tegkilati tiplerinin
tam siyahrsr cedvel 6. l -de teqdim olunmugdur.
Yoxlamt suallatt
l.
Tasarriifat sltbyekti hmi korporasiyatara aydmltq gatirin.
2. Azarbaycan Salailindz korporasiya anlayrymr agqlaytn.
3. Korporat'v struktur lart miistaqillik daracisina
gbra qruplarmr izah edin.
4. Korporatt'v strukturlarm qurulmastrun
laSkilati tiplarinin mazmunlarmt garh edin.
5. Korporaliv strukturlar m qurulmasmtn
tashlati liplarinin xaraklerik cahatlarini gAsbrin.
90
.
Mdvzu 6. Korporutiv sttukturla n faaliyyatinin
TESTLAR-25
1. Korporasiya ila
.
'
hansr
fikirsahvdir ?
lJS..porasiyalargrya miiayyan maqsedler qoyan taskilatdrr
B) Korporasiya-iclimai rifah namine faaliyyei g.irtrrrn tagkilatdrr
C)Korporasiya-gelecekde tayin olnacaq
h,iquqlara malik htiquqi gaxsdir
D)Korporasiya-daimibazaosasrndafaaliyyetgostererltegkilatdlr
E) Korporasiya-mehdud masuliyyet dagryan teJkilatdrr
2. Korporasiya ila
.
.
:
ba(lt
ba[lt hanst/ikir dolrudur
?
e; f orporasiya-qargrya qeyri-mUeyyan
'
meqsedler qoyan tagkilatdrr
?J{"rporasiya-siyasi rifah namine fealiyyet gosteran tegkilatdrr
C) Korporasiya-mireyyen olunmug hr.iquqiaramalik huquqi gaxsdir
D)Korporasiya-mr.iveqqeti baza esaslnda
faaliyyet gdstaran tegkilatdrr
E) Korporasiya-mohdud mesuliyyet dagryan taikilatdrr
.
S.
.
4)Xotporasiya-qargrya mtielyen maqsedler qoyan teskilatdrr
B) Korporasiya-ictimd rifah namine iealiyyei gostaren toqkilatdr
C) Korporasiya-milayyan olunmug hriquqiara malik hiiquqi gexsdir
D)Korporasiya-daimi baza esasrnda faaliyyet gOsteran tagkilatdrr
E)Korporasiya-qeyri-mehdudmesutiyyeidagryantegi<ilatdrr
.
Hann miilahi4a korporasiyaya uyfiun galmir
91
?
4.
AB$ qanunvericiliyi iigiln korporasiyarun
hanu nuyan mnvcud deyil ?
A) Qeyri-markezlsgdirilmi 9 i dareetma
B) Hiiquqi $axs statusu
C) Mahdud mesuliyyet prinsipi
D) Mtiddatsiz movcud olma
E) Sehmlerin sarbest 0ti.ir[ilmesi
5.
AB$ qanunvericiliyina gdra korporasiyanrn
hansr mqtan mivcud deyil ?
A) Merkazlagdiril mi g idareetma
B) Hilquqi $exs statusu
C) Mahdud masuliyyat prinsipi
D) Mtiddetsiz m6vcud olma
E) Sehmlerin mahdud otiiri.ilmasi
AR qanunvericiliyinda hanst "korporasiya"
anlanuna uy$undur ?
A)Korporasiyal ar yalrr,z sifaigle fealiyyat
gosteren teserrtifat subyektleridir
B) Korporasiyalar beynelxalq alaqalera asaslanaraq
fealiyyetde olan tasarrufat subyektleridir
C) Korporasiyalar spesifi k xarakerle
fealiyyet gdstaran tasarri.ifat subyektleridir
D)Korporasiyalar iizvliiya asaslanan kommersiya to$kilatl
kimi fealiyyat gosteran teserriifat subyekrlaridir
E) Korporasiyal ar az sayda fealiyyet
gosteren teserrtifat subyekleridi r
6.
92
7.
Azarbaycan Sartlarinda korpotasiyant
nece nazerdan kegirmak latm deyil ?
A)Birge biznesin apanlmasr ile elaqadar
olan mtistaqil iqtisadi subyektler kimi
B) Hiiquqi gaxslerin her birini ayn-aynhqda
ferdi tagkilati stuktur kimi
C)Umumi meqsadle alaqedar olan mtistaqil
iqtisadi subyekrlar kimi
D)Umumi maraqlarla elaqadar olan mristeqil
iqtisadi subyektlar kimi
E) Diger miilki mtinasibetlarla elaqadar
olan miistaqil iqtisadi subyektlar kimi
E.
Faaliyyati n korporativ tagkilinin
imhanlan hansna Sarail yaradrr
?
A) Sehm buraxrhgr ila pul vesaitlerinin
calb olunmasr qabiliyyatina
B) idareetme meselalarinin hellinin sadeleqdirilmosj ns
C) Heg birine
D) Sahmdarlann terkibine daxil
olma ve glxmann sadalegdinlmasina
E) Mehdud masuliyyat prinsipi ila risklerin azaldrlnrasrna
9. Faaliyyatin korporativ tagkilinin
imhanlan hansna garait yaratnur ?
A) Sehm buraxrhgr ila pul vesaitlarinin
selb olunmasr qabiliyyetine
B) Idareetme meselelorinin hellinin sadelegdirilmasr ne
C) Heg birine
D) Sahmdarlann terkibine daxil olma ve grxrqrn lenl;idilmesina
E) Mehdud masuliyyat prinsipi ilo risklerin azaldrlnrasrna
93
10. Birliya duxil olan biitiin korporafiv struktu an
miistaqillik dancasina gbre nega ost :t qtupa biiliinib
A)2 B)4
c)
3
D)
s
E)7
I I. Hanst struktur qrupda birliyin iizvlari
bz hiiquqlanru qoruYub saxlaYvlat ?
A) Konqlomerant ve sindikatda
B) Trest ve konsemde
C) Maliyya-senaye qruplan ve kartelde
D)Holdinq, assosasiya va trestda
E) Assosasiya, kartel va konsorsiumda
12. Hanst struktur qrupda birliyin iizvlari qisman
as r halda olurlar va iilaraetno sahasinda
maxtariTyati qoruyub soxlaYtlar ?
A)Konqlomerant va sindikatda
B) Trest ve konsernde
C) Holdinq, assosasiya ve trestde
D) Maliyye-senaye qruplan ve kartelde
E) Assosasiya, kartel ve konsorsiumda
13.
Hanst struktur qrupda iilanetno funksiyalanrun
bir hissasinin bb igtbakgtilan iligerina dtiitiihtosi
ila bir-birindan asth igtira*Elar bitliyi yarafilv ?
A)Konqlomerant va sindikatda
B) Trest, holdinq ve konsernde
C) Holdinq, assosasiYa ve trestda
D)Maliyye-senaye qruplan ve kartelde
E) Assosasiya, kartel ve konsorsiumda
94
?
1
4. Korporativ strukturlann qurulmastrun
raSkila:ti tiplarina aid olmayan hansrdrr?
A)Holdinq ve maliyya-senaye qruplan
B) Konsem va konqlomerani
C) Konsorsium ve sindikat
D)Kartel ve trest
E) Assosasiya ve konsaltinq firmalan
15. Assosasiyaya
hanu aid deyil
?
A) Itrifaq
B)Liqa
D) Gildiya
E) Palata
C)Heg biri
16.
Han* fikir MaliTlta-sanaye
qruplanrun ,rozmumana uy undar
?
A)Maliyys stukhrrunun movcudlulu mtitlaqdir
B) Nazarat.
.nizamnama kapitahnda igtirak sistemi vasitosile
neyata ke9lnllr
C)Texnoloji olaraq bir-biri ile alaqedar olmayan tegkilatlar
biriagir
D)Maraqlann temsil ve miidafiesi Ugiin miiqavile yaradllrr
E) Mtixtelif tegkilatlar vahid istehsal kompl&si U.i
Ui.i"gi,
17.
A)
Holdingin xarakterik cehetlaina haw uy$undar
?
Gicltt maliyye markezi movcuddur
nazere garpan istehsalat 6zayi movcuddur
!)lVaC) Strukturunda
cemiyyet, niimayendelik ve filiallar m6vcuddur
D) Qeyri-kommersiya taikilaUdrr
E) Bircinsli mehsulun ndvleri rizre ixfisaslagtrma
ile fealiyyeti yerine yetirirlar
95
Kartelin mazmununda hansr masalaler
tasaniifat su\tektlari arasmda ruztla.$funlmtr
1E.
?
A) istehsal hecmi
B) Omlakrn miqdan
C) Reallagdrmra qiYmatlari
D) Satrg gertleri
E) Saug bazarlannrn serhadlari
19,
Konsernin iqtirakElan hanst asasda birlagirlar
?
A)Vahid miilk iyyet esasrnda
B)Nezarat orqanlna malik olmaq esastnda
C) Butrin vanantlar
D) istehsalat ernekdagh!rna maliyryalagma asastnda
E) Umumi maraqlar asatnda
20.
Konqlomerattn traktefik cahati hansrnda miiayyan edilib
?
A) Igurakgrlar birge segilen rehbare tabe olurlar
B) Ticaret fealiyyetinin hayata kegirilmesi maqsadile tsqkilatlar
birlegir
C) He9 biri
D) igtirakgrlar ,iz hiiquqi, maliyye, istehsal
va kommen;iya mtistaqilliklerini itirmirlar
maliyye
E) Istehsahn diversifikasiya olunmast
g,rqan
miqyasl
nezare
hecminin
olduqca
emaliyyatalnnrn
ve
21. Konsorsiuman mazrrranuna
hans uy(undur
?
A) istehsal tegl :ilatlannrn miivaqqati birlegmesidir
B) Maliyye tagkilatlanmn mtivaqqeti birleqmesidir
C) Neqliyyat togkilatlanmn mtivaqqeti birleqmesidir
D) Btittrn vanantlar
E) Ticaret tegkilatlannrn mi.rveqqeti birlegmesidir
22.
Mahsul
satryr vo xammal tedadikii vahid orqan
vasitasila hans tagkilati birliktla hayata kegirilir ?
A)Kartel
B) Sindikat
C) Trest
23.
D) Assosasiya
E) Konsorsium
Haw
tashilati struktur tipinda uahalat miiqavilasila
hiiquqi, istehsal va kommersiya milstaqilliyi itiila bilar
A)Trest
B) Kartel
C) Sindikat
D) Holdinq
E) Konsern
24. Hanv korporativ struktur tipinda qararlar
onan ii4tlai iigiin maslahat xarakteri ilosryv ?
A)Trest
B) Sindikat
C) Assosasiya
D) Konsem
E) Kartel
25. Assosasiyaya hans aid deyil ?
A) ittifaq ve Liqa
B) Liqa va Palata
C) ittifaq ve Gldiya
D) Gldiya ve Palata
E) Palata va Trest
97
?
Miivzu 7. Korporasiyalarrn idaraetme orqanlarr
I
Korpora.siyalarda Sahmdarlann Umumi
Yr$nca[rnrn funksiyalan, hiiquq ve
7.2 Korpora.siyalarda Direklorlar $urasrnrn
funksiyalan, htiquq ve vezifeleri
7.3 Korporativ camiyyetin icraedici orqanlannrn
funksiyalan, hiiquq ve vezifaleri
7.4 Korpora.tiv katibin funksiyalan, hi.iquq ve vezifolori
TESTLOR.4T
7.
vezifaleri
]
Korporasiyala a Sahmdarlann tlmami
Yr.imca{mtn funksiyalan, hiiquq va vazifalai
7.
1
"SCJer haqqrnda" qanuna asasen, sehmdarlann i.imumi
yr[rnca$-comiyyetin i.imumi idareetma orqamdrr. Cemiyyet
iimumi yr$r::cafrnr her il nizamnamede tastiq olunmu$ miiddetde,
2 aydan tez ve maliyya ilinin bitmesinden 6 aydan gec olmamaq
qertile galrrmahdrr.
.
"SCJer haqqrnda" qanunda sahmdarlann iimumi
yrlrncalrmn salahiyyetlari, baqqa s0zlo sehmdar cemiyyetlorin
yrlrncalrnrn funksiyalanna aid biitiln zaruri mesaleler eks olunur:
0 nizarr,namanin tastiq olunmasl ve ona diizaliglerin edilmasi;
0 camilyetin yeniden tegkil edilmasi (qovu.gma, udulma);
o cemiyyatin lafv olunmasr;
o D$-nrn say terkibinin mtieyyenlegdirilmasi, onun
rizvlonnin segilmesi ve selahiyyatlerinin vax ndan awel
dayandrnlmasr;
0
sahnrlerin nominal deyerinin arlnlmasr ve ya elave
sehmlerin yerlegdirilmesi yolu ile (eger D$-mn salahiyyatlerina
daxil edilmigdirse) nizamname kapitahnrn arhnlmasr;
o cemiyyetin idareedici orqamnln yaradrlmasr, onun
selahiyyetlarinin vaxtlndan ewel dayandrnlmasr (cemiyyatin
nizamnameriine esasen bu selahiyyetlenn icrasr D$-na hevale
edilmamiqdirsa)
98
.
I
camiyyatin yoxlama komisiyasrnrn iizvlerinin segilmssi va
onlafl n selahiyyatlerinin vaxtlndan elwal dayandrnlmasr,
o cemiyyatin tastiq olunmasr,
o l-ci rub, yanm
ay, maliyya ilinin netcelari iizra
dividentlerin ddaniqi (elan olunmasr);
a illik hesablann, illik miihasibat hesablannrn re galirlerin
bolugdrirtilmesinin tastiq olunmasr;
timumi ytfrnca$n ga$nlmasr c aydalannrn
mtieyyanlegdirilmesi,
t sehmlerin pargalanmasr va birlegdirilmesi;
o iri saziglarin razrlagdrnlmasr haqqrnda qerarlann qebulu;
o Holdinq, Maliyya-Sanaye Qruplan (MSe), Assosasiya ve
digar birge kommersiya tagkilatlannda igtirak haqqrnda qerarlann
qebul olunmasl.
Camiyyatin hitquqlu sehmi kimi adi sahmlar grxrg edir.
Umumi yr$ncaq qerarlan sesverrne htiquqlu sahmlarin sahibi
sehmdarlann sas goxlulu asasrnda qabul olunur. Birinci 3 mesela
haqqrnda qerar yr$ncaqda igtirak eden, sas hiiquqltr sehmlarin
sahibi-sahmdarl ann y.-nin ses goxlulu esasrnda qebul olunur.
Sehmdar AR-mn htiquqi ak anna esasan cerniyyatin
nizamnamesinin pozulmasrna gatirib glxaran ve onun igtirak
etmadiyi va ya aleyhina sasverdiyi mehkemeda iddiz. qaldrrmaq
huququna malikdir.
Sahmdarlann timumi yr$ncalrmn kegirilaceyi haqqrnda
_
malumat onun kegirilma vaxtlna 20 gunden gec olmayaraq,
camiyyetin yeniden tegkili meselslarini eks etdirir, giindelik isa
rimumi yr$ncalrn kegirilme vaxflndan 30 giindan gec olmamaqla
bildirilmalidir. Bu melumat har bir igtirakgrya sifarigli mektubla
gclnderilir ve ya siyahr (cedvel) asasrnda toqdim olunur. yaxud
da, cemiyyetin nizamnamasinda nazerda tutuld.r[u halda
camiyyatin btitiin sohmdarlan rigtn elgatan gakilda nagr olunur.
Umumi yrlrncaqda igtrak hiiququ hem iahmdann tjzi.i, hamda
yazsh gekilde tertib olunmug etibamame asasrnda onun
nrimayandesi terefindan heyata kegirile biler. Sohmdarlann
i.imumi yr$ncafr o zaman selahiyyetlidir ki, bu yrfirncaqla
il,9
I
..
99
cemiyyetin sas hiiquqlu sehmlorinin yandan goxunun camle$diyi
sehmdarlar igtirak etmiq olsunlar. Yr[rncafrn naticelerina asasan
grxrglann baghca mi.iddealan, qoyulan masalalar ij,zre
sesvermenin neticelarini eks etdiren sedr ve katib tarefinden
hazrrlanmr g protokol tartib olunur.
Qanunvericilik, kompaniyanrn strategiyasrnrn miiayyrn
olunmasr ve strateji proqramlara baxrlmasrru nazere ahr.
7.
2
Korporasiyalarda Direktorlar $uraarun
funksiyalan, hiiquq va wzifalari
D$ (Cemiyyetin M$) qanunvericilikde sahmdarlann umumi
yr[rnca[rnrn selahiyyetlarine daxil edilan masalaler istisna
olmaql a, cemiyyetin feal iyyetine iirnumi rehbsrliyi hayata kegirir.
Ses hUquqlu sehmlarin SOo/o-dan goxuna sahib olan
sahmdarlardan ibarat cemiyyatlarin nizamnamesinde D$-nrn
funksiyalannrn sehmdarlarrn yllrnca$ tarafindan heyata
kegirilmasi nezarde tutula biler. Umumi yrlrncalrn qoranna
esasen D$-nrn iizvlerine oz vezifalarini yerina yetirdikleri
miikafatlar cidanile ve cemiyyetin D$-mn tizvlerinin
funksiyalannrn yerina yetirilmasi ile elaqedar olan mesraflar
konpensasiya oluna bilsr. D$-mn salahiyyatlerina aga$dakr
konpensasiya masalaleri daxildir:
t . Camiyetin faaliyyetinin prioritet isti qametlarinin mriayyen
edilmasi, elaca de SC-nin inkigaf proqramlan ve strategiyaslnln,
hemginin illik budcasinin testiq edilmesi.
2. Sehmdarlann timumi yr$nca[rmn testiq olunmasr,
yr[rncafirn kegirilma giini.iniin mtioyyen edimesi.
3. Cemiyystin illik hesabatrrun ewalceden testiq olunmasr.
4.
Qiymetli kaprzlann buraxrhg hacmi
va
emissiyasl
qerarlannrn testiq olunmasr.
5.
Cemiyyetin yerlegdirdiyi qiymetli kairzlann
olunmasr.
100
alda
6. _Cemiyyatin qeydiyatgrsrnrn testiqi, onurlla ballanlan
miiqavilanin Sertlerinin ve saziglerin te[v olunma qerannin qabul
olunmasr.
.7.
Dividentlerin hacmi, formasr va odeniq nrriddetina gora
meslahatlarin verilmasi.
8. Camiyyatin ehtiyat ve diger fondlann istifadesina
istiqamatlanme.
9. Daxili nazaret prosseslarinin tertib igine nazarat.
Cemiyyatin tefti$ (yoxlama) komissiyasrnrn rizvlarino
odanilan m-rikafat ve kompensasiyalanmn hacmi iizre maselaler,
auditla. ballanrlan mtiqavilenin tastiqlenmesi, e.eca de, onun
xidmatlerina gore ddenilecak meblelin hecm nin miieyyen
edilmasi.
I Deyari cemiyyetin sehmlerinin balans deylrnnin 25yo_den
_
I
50%-dak tegkil eden amlalon mijsadiresi ve ya el la edilmesi ilo
elaqedar olan miiqavilelara razrhq verilmasi.
n
. l0
-
12. Hayata kegirilmesinda mtieyyen maraqlann oldufu
miiqavilalare razrhq verilmasi (cfz maraqlan).
.. 13, Filiallann, nomayendaliklerin yaradrlrrast va la$v
edilmasi, onlan n idaraetma orqanlanna namizadlarin ewalceden
tastiq olunmasr.
14. Camiyyatin bag direkorunun tayin olunmasr ve onun
selahiyyat miiddetinin m0ayyan edilmasi.
15. D$-mn sedrinin ve onun selahiyyet muddatinin muayyon
edilmasi.
I6. Idareetmenin yeniden tegkili, onun sslahiy.yet mtiddetinin
mileyyen edilmesi. Salahiyyetlerin vaxirndan
dayandrnlmasr.
ovvel
17
D$-mn daimi va ya mi.iveqqeti komitelsrinin yaradrlmasr.
.
^
Onlann daxili mdvqeyinin tastiq edilmasi.
18 Camiyyatin korparativ katibinin teyin edilmesi va
.
vezifesinden kanarlagdrnlmasr, korparafiv katibin
haqqrnda daxili veziyyetin tastiq edilmaii.
19 Cemiyyatin diger ta$kilatlardan
,
sahmlarin satrlmasl, eleca
de
aparatr
sahm pa,anrn ahnmasr,
hemin tegkilatiar.n nizamrame
101
kapitahna alava qoyuluglann edilmesi vasitesile digar
tegkilatlarda iqtirak etrna qaranrun qabul edilmesi.
20. Cemiyyet haqqrnda informasiyantn nagr edilmesi
meselalari i.lzre daxili senadlerin tasdiq edilmesi.
D$-nrn terkibi "SC-ler haqqrnda" iimumi normalann qeyd
olundufiu qanunda dz aksini taprr. D$ ses hiiquqlu sehmlerin
So%o-dan azrna sahib olan sehmdarlardan ibaret SC-de yaradrla
bilmaz. Oger o, yaradrlarsa onun say terkibi cemiyyatin
nizamnamesi va ya limumi yr!rncalrmn qaranna esason miiayyen
edilir.
Qanunda nezsrdo tutulmug mahdudiyyetler: ses hriquqlu
sahmlerin 1000-dan goxuna sahib olan sehmdarlardan ibaret
camiyyetler iigiin D$-nrn say terkrbi 7 neferdan gox ola bilmez,
1000-dan
sahmlere sahib semdarlardan ibarat SC iigiin ise-9
^z
nefarden az olmahdrr. D$-mn sedri D$-mn sas goxlulu esasrnda
segilir, cemiyyetin igini tegkil edir, D$-run iclasrnr galtnr,
rclaslara sadrlik edir, protokolun apanlmaslnl tsgkil edir,
sehmdarlann i.imumi yr$rncalrna sadrlik edir, cemiyyatin
protokollannda imza etmak hiiququna malikdir.
"SCJar haqqrnda" qanunda D$-mn strukturuna tetbiq olunan
2 teleb teyin edilir;
L Kollegial icraedici orqamn (idareetma) iizvleri D$-nrn
terkibinin %-den goxunu tegkil ede bilmaz.
2. Bir rizvlii (tek iizvlti) icraedici orqan (direktor, bag
direktor) funksiyalanm yerine yetiren gsxs eyni zamanda D$-nrn
sedri ola bilmaz.
Korporativ idaraetme kodeksinda agagdakr maslehatler
nezarda tutulur: miisteqil direklorlar D$-mn %-den azrm tagkil
etmelidirler va onlar 3 nefafdan az olmamahdrlar- "SCJar
haqqrnda" qanun mi..isteqil direktorlann movcudlufiu talabini
nezerda tutsa da, orada direktorlann miisteqillik meyarlan qeyd
olunmugdur. Korporasiyamn her hansr bir maralrnr temin edan
razrlagmalann imzalanmasrnda mtisteqil direhorlara ehtiyac olur.
Kodeksde D$-mn mtisteqilliyinin kriteriyasr eks olunmugdur.
Bagqa sdzla, orada qeyd olunmugdur ki, mtlstaqil direktorun
t02
il
cemiyyetdeki vezifelerini icra etdiyi 7
arzinda 62 statusunu
qoruyub saxlaylr. Direktor o halda miistaqil hesab
olunur ki, o:
l. Hal-hazrrda ve son 3 il erzinde cemiyyetin vazifeli gexsi
va
ya iggisi vezifelarini yerine yetirmemig olsun.
2. Istenilen vazifeli gexsin D$_nrn ve mtikafatlar
,komltestnln
iizvtj oldu[u diger
uzra
cemiyyetin vezifali gexsi olmastn.
3. Camiyyetin vazifali gexsi ,ra y" camiyyJ idara
.
etmig
vazifeli gexsin affillegmig gaxsi olmasrn.
C.emiyyitin aftillagmig Eexsi, elecada afiilllagmig gaxsin
_.
affrllegmig gaxsi olmasrn.
j
faaliyyetinde igtirakna gore olda etdiyi
..,5:
mrikafatlardan bagqa, deyari onun mecmu illif galirinin
l0% ve
datta goxunu tagkil edan emlak alda etrnek iirkanrna
malik
olmasr gertine mi.ivafiq olaraq cemiyyatla vazifalari
iizra terafdar
olmasrn.
6 Cemiyyatin iri konnagenti olmadrqda lcamiyyetin mecmu
.
saziglerin hacmi cemiyyatin akivlerinin balarrs'
iava.rnln it
arzinda l0 Vove daha gox tagkil etdikde).
7. Hdkumat niimayendasi olmasrn.
.Kodeksde (korporativ idaraetma) D$-nrn tarkibine miistaqil
direktorlan n daxil edilmasi nazerde tutulur. tvtiistaqif
direktorl ara
qoyulan telebler miisteqil direktorlar haqqrnda kodeisda
ciz aksini
taprr Kodeksda miiayyen olunub ki, cimiyyatin D$_nrn iizvri
vezifasinin yerine. yetirdiyi Z illik muddetinin baia'gu,r.r,
hatrnda mi.istaqil direkror mi.istaqil gexs kimi nezardan
i<egirila
bilmez.
.D!-r,l
..
Korporativ idareetma kodeksinin D$_da D$_mn
selahiyyotlarine aid olan daha vacib meselaierin
nezerden
kegirilmesi rigiin komitelerin yaradrlmasrnr mestehat gOrur.
Strateji planlagdrrma rizre komite -Gemiyyerin
semareliyinin uzunmuddetli prespektivda ytikseldilmeiina komek
edir).
Audit rizre komita @$-mn cemiyyetin maliyye_taserriifat
^ ..2
faaliyyatina
nezaretini tamin edir).
I.
103
3. Kadrlar va miikafatlar [zro komita (camiyyatin
idare
edilmasine ytil:sak ixtisaslagml$ mutexessislerin calb olunmastna
ve onlann u[urlu faaliyyati tigiin zaruri stimulun yaradtlmastna
sabeb olur).
4. Korpor ativ mtibahisalerin tenzimlanmesi ti'zra komite
korporativ miibahiselarin
(sehmdar cenriyyotin igtirakr
semarali hellin: ve qar$lslnln altnmastna sebeb olur).
Etika ijzre komite (cemiyyetin etik normalara emel
etmesine ve (.emiyyetde etibarh miinasibatlerin yaradtlmastna
ile
5
komek edir).
D$-nrn semereli faaliyyeti kompaniyalann investisiya
celbediciliyind >, onlann sehm deyarinin yiiksaldilmasinde gox
vacib amildir. D$-nrn 6zti ise keyfiyyetli korporativ idareetma
sisteminin bagl rca elementidir.
/.
J f,nrporativ camiyyatin icraedici orqanlanrun
fu nksiy alan, hiiquq vo va4ifalori
D$ ve ye. iimumi yrlrncalrn salahiyyetlerina daxil olan
meseleler istisna edilmakle, camiyyetin cari fealiyyotine
rahbarlik, DS va umumi yrfrncalrn qerarlanntn yerine
yetirilmesinin r.agkili camiyyotin vahid icraedici orqanr (direktor,
bag direktor) ve ya cemiyyatin ve onun kotlegial icraedici
orqanrnln vahid icraedici orqam (idaraetme) tarefinden hayata
kegirilir
icraedici orqanlar agalrdakrlara tabedir (hesabat verirler).
l. D$-na
2 Sehmdarlann iimumi yrlrncaltna (SlfY).
Bag direktorun salahiyryetlerini idare eden tagkilata dttiriile
biler (SUY-nrn qeranna esasan). Cemiyyetin nizamnamosinda
nezarde tutularsa, bag direktor ve icraedici SUY va ya D$
terefi ndan segila biler.
Bag direktorun selahiyyetleri
- vekalatname olmadan cemiyyet adrndan faaliyyat gosterir,
cemiyyetir. maraqlartnt tamsil edir;
:
104
- cemiyyet adlndan mi.iqavilelor imzalayrr;
- gtat cadvelini tastiq edir;
- camiyyetin bi.ittrn emekdaglannrn Ohdalerina diigen iqin
yerina ytirilmesi tigiin mecburi emr ve serencarnlar verir;
- egor cemiyyet yaradrlmrgdrrsa idaraetmanin kaubi
funksiyasrnr heyata kegirir.
Idareetmanin selahiyyatleri qanunla miieyyan olunmasrna
baxmayaraq onun selahiyyetleri cemiyyetin nizamnamosindo oz
eksini taprr. Korporativ idareetma kodeksinde idaroetrnenin
selahiyyatlerina agalrdakrlan daxil etmek tovsiye olunur:
Faaliyyetin prioritet i stiqametl erinin maliyye teserriifat
plammn iglenib hazrrlanmasrrun tegkili, icraedici orqanlann
salahiyyotlerina daxil olan cemiyyetin daxili sanedlerinin tesdiqi.
Qanun camiyyotin icraedici orqanlannln vazifesinin siyarsrnr
eks etdirmir, yalmz qeyd olunmugdur ki, bag {irektor ve
idaraetmenin ii,zvlorinin vazifalari onlann her biri ila cemiyyet
arasrnda imzalanmtg mtqavile ile mi.ieyyen edilir. Kodeksda
icraedici orqanlann har ay D$ qargrsrnda riz fealiyyatleri
haqqrnda hesabat vermelari nazerda tutulmugdur.
Sazigler ;jzre icraedici orqanlann salahiyyetlerinin
mehdudlagdrnlmasr:
L iri
-
sazigler:
cemiyyetin aktivlarinin balans dayarinin 2i%o-den 5O%odak deyara malik saziglar D$-nrn biitrin i.izvlarinin razrh[rnr taleb
edir, camiyyet 0z nizamnamasi vasitesila bu haddi azalda ve ya
vahid razrhlr teleb eden elave sazig ndvlerinin siyahrsrnr alava
eda bilar (daxil ede bilar);
- cemiyyatin aktivlerinin balans deyennin 500%-dan goxuna
malik sazi;ler, elaca do, D$-nrn vahid sas razrhltna nail olmadr$r
25-5O%o (camiyyatrn aktivlerinin balans dayarinin) malik
razrlagmalar SUY-run razrl!rnr teleb edir;
. 2. Miieyyan maraqlann igtirak etdiyi saziglar-D$-nrn va ya
SUY-nrn razrlgm talab edir.
Bag direktorun vazifeya baglamasr prossesi bele heyata
kegirilir:
105
L SUY tarefinden
baq direktorun segilmesi.
2. Sesrermenin neticaleri haqqrnda hesabat komissiyasr
protokulunun imzalamasr.
3. Ome.< miiqavilasinin baElanmasr.
4. $exsin bag direktor vazifasine teyin olunmasr haqqrnda
amr verilmosi. D$ istenilan vaxt bag direktorun selahiyyetlarini
dayandrra biler. icraedici orqanlannrn tizvleri iigiin
mehdudiyryc'tler bunl ardrr.
[.
Bag direkor eyni zamanda D$-nrn sedri ve yoxlama
komissiyasr mn i.izvii ola bilmez.
2. Eyni zamanda digar tagkilatlann idareetma orqanlannda
vazife tutmz,q yalnrz D$-nrn
razrhlr asasrnda hayata kegirile biler.
3. Kodr ks camiyyatin digar vezifaleri icra eden gaxsle katibin
funksiy alanmn birlegdirilmasini t6vsiye elrnir.
Bag direktor ve idaraetma i.izvleri aqairdah mesuliyyatlare
malik olurlar.
1. Vabnila.$. Huquqi-62 fealiyyeti ve ya faaliyyetsizliyi
neticesinda cemiyyete deymiq zereri tizre masuliyyat dagryrrlar,
zarera sebetr olan qerarlann aleyhina sesveren ve ya sasvermede
i$tirak etme /en rizvler bu masuliyyatdan azaddrrlar.
2. Matldl Omak miinasibetlori ila alaqedardrr. Tsgkilahn
rohbari ontrn giinahrna featiyyeti naticasinda daymig zererin
evazini <idernalidir.
3. inziliati inzibati diskvalifikasiyanr nazerde tutur, bagqa
srizle, fiziki gexsin hi.iquqi gexslann icraedici orqarunda rehbar
vezife tutmaq, D$-a daxil olmaq va hiiquqi gaxslerin idare
olunmasr ijzra sahibkarhq fealiyyetinin heyata kegirmasinin
qadalan edilmesi. Hakim tayin olunur, 6 aydan 3 ila qeder
miiddeta teyin olunur.
4. Cinayat Qiymatli kalrzlann emissiyasr zamaru sui
istifade. Emissiya prospektina yalan informasiyamn daxil
edilmasi, d')vlet qeydiyyaundan kegmayan qiymetli kagzlann
buraxrhgr. Emitent ve onun maliyye-tesarriifat faaliyyeti haqqrnda
106
'
.
malumatlan eks etdiren informasiyamn naqr edilmasrnde qerazli
kenarlagmalar ve s.
.
.
'
'
,
'
'
,
.
'
.
'
'
,
.
.
.
.
7.4
Korporativ katibin funksiyalan,
hiiquq va uazifalai
Korporativ idareetma kodeksinda aks olunar, yenilikler
siyahrsrnda SC-[er iigiin camiyyetin katrbi
vezfali ;exsa malik
olmaq tovsiyasi aks olunur. Onun vazfasi-SC-in huquq va
manafelarininreallagdrnlmasmazamanetveren,taleblerocamryyatrn
voafoli gexsleri ve orqanlan tarafindan tamrn clunmasrdr.
Cemiyyetin katibinin va onun vazifeli gexslannin
miieyyenlegdrrilmasi q3ydasl onun ruzamnamasinda aks olunmahdrr
Btittivlti&de korporativ katibin funksiyalanna aqailrdakrlar aid
ola bilar:
qer.ua esaslanaraq, qanunvericiliyin talablenne, nizrmname ve
cemryyetin drger senodlanne mtivafiq olaraq sahmdarJann iimumi
yrfrncalrna hazrrh[rn va keginlmasinin temin olunmasr;
qanunvericiliya, nizamnama ve camryyetin liger daxrli
senedlarirun toleblarine uyEun olaraq D$-nrn iclasrna hazrrhq ve
onun kegirilmesi;
<iz firnksiyalannr heyata kegiran zaman
D$ iievlarine k0mek
etmak;
camiyyot haqqrnda informasiyanrn nagr olurLmasrnrn va
cemlyyatin senedlanmn mtihafizasinin tamin olunmasr;
- comiyyet tarefindan sehmdarlann mi.iracietlenne lazmi
baxrgrn keginlmesi rra sehmdarlann hiiquqlannrn pozulmasr ile
elaqadar mtbahiselerin hell edrlmesi,
- prosseslare emel olunmasrna mane olan britii,n faktlar
haqq-da D$-mn sednni molumatlandrrmaq,
tenzimlenma orqanlan, auditorlar, kredrtorlar va diger
maralr olan gexslerle qargrhqh faaliyyet;
kompaniyanrn milvafiq qanunvericiliya nayet etmesinin
tomin olunmasr.
forporativ katrb 2 baghca telabe cavab vermelidir:
107
1.
Sehmdarlann iirnunu yrfirncalrna ha.arhq ve onrm
keginlmasi qaydalann4 D$-mn faahyyatina, camiyyat haqqrnda
informasiyarun naqr olunmasr va taqdimatrna emel olunmasr. Bela
ki, bu prosseslero emal olunmamasr sahmdarlann htiquq ve
menafelerinin pozulmasrna getirib grxanr.
2. Onun statusu kompaniya menecerlarina nisbetan daha ytiLksak
miisteqilliye, sehmdarlann fikirlorinin, teleb ve qikayatlannin
akumulyasiyasr ve Dg-na gatdrnlmasr qabiliyyatinin daha ytiksak
saviyyade tamrn etmaye malik olmalrdrr.
Camiyyatin katrbinin icraedici orqamn vazrfeli gexslerden
miisteqilliyini temin etmak iigiln korporativ idaraetme kodeksikorporativ vezifeye tayin olunmast vo kanarlagdrnlmasrnr
kompaniyanrn D$-nrn qeran ila hayata kegirilmasini tovsiya edir.
Qeyd etnek lazrmdrr kr, son illerde korporativ katibin
funksiyalan olduqca mtirakkablagmigdir. Hal-ha.arda korporasiyalar
institutsional investorlann artan tesin, vatandas camlyyetlerinin
bizresin sosial mssuliyyat seviyyasine yii,ksek teleblen, tagkilatrn
iggilerina sehmdarlan tarefinden top-menecer ve D$-na tesirin
gticlenmosr, qanunvencilik normalalrun sartlagdinlmesi geraitrnda
faaliyyet gostermeli olurlar. Nahcade, korporativ katib 2-ci darecali
vezifeli gexsdan miiasir sahmdar cemiyyatinin hakim fiqurlanndan
birine gewilmigdir.
Yoxlama suallart
1. "SCJar haqqrnda " qanunda sahmdorlarm
funlr^siyalarma aid hans masalalar alcs olunur ?
2. Qanunvericilikla sahmdarlar hansr hiiquqlara malikdirlar?
3. D$-nm salahiyyotlarina dail olan masalalari agrqlaym.
4. Direhor hanst halda miistaqil hesab olunur ?
5. Korporativ idaraelma kodelcsina gora vacib masalalerin
hallinda hanst komitalar yarad r ?
6. Korporativ camiyyatin icraedici orqcmma labe orun nadir?
7. Baq direhorun salahiyyatlarini izah edin.
8. Baq direHor va idaraelma
iizvlarinin masuliyyatlari hans ardtr?
9. Korporativ katibin funksiyalart, hilqtq
va vazifalari hans ardu ?
108
Miivzu
7.
Korporasiyalann idaoetma orqanlan
TESTLOR-47
1. "SC. haqqtnda" qanuna g6ra iinami ytfitncaq nega
aydan te7 va ndiyyo ilinin bitnosindai nega'a1 '
gec olmamaq Sartila ga(nlmahdr ?
A)3
aydan
4 aydan
B) 3 aydan
6 aydan
C) 2 aydan
4 aydan
tez ve maliyya ilinin bitmasinden
gec olmamaqla galnlmahdrr
tez va maliyye ilinin bitmesindan
gec olmamaqla ga$nlmahdrr
tez ve maliyye ilinin bitmesinden
gec olmamaqla gafnlmahdrr
D)2 aydan tez va maliyye ilinin bitmesinden
6 aydan gec olmamaqla ga[nlmahdrr
E) 3 aydan tez ve maliyya ilinin bitmesinden
5 aydan gec olmamaqla ga[nlmahdrr
2. "SC-lar haqqmda', qanunda camiyyetin yrfrnca{mrn
-" "
funksiyalanna hanst masela aid aryit I
A)Nzamnamanin tesdiqi va ona dtiealiglar edilmesi
B) Cemiyryetin l enidan tagkili
C)Heg biri
D) Cemiyyetin I af,v olunmasr
E) Direktorlar $urasrnrn (D$-mn) say terkibi ve
onun iizvlerinin segimi
3, "fc le1 haqqtnda" qanunda camiyyatin yr{tncagnrn
"
funksiyalanna aid masalalerdan hait sehiAr ?
A) Sehmlerin nominal deyarinin arfinlmasr
B) Camiyyetin idareedici orqarunrn yaradrlmasr
C) Cemiyyatin yoxlama komissiyasrnrn tizvlarinin segimi
D) Cemiyyatin tesdiqi
E) 3-cti nib, yanm il, 8 ay ve maliyya
ilinin naticeleri i.izre dividentlarin ddeniEi
109
4. Camiyyatin yrpncalmtn funksiyalanna
aid nasalolardan hanst yanhgfur ?
A) Illik hesabatlann ve gelirlerin bolil$duriilmesinin tesdiqi
B) Umumi yr[rncafrn ga$nlmasr qaydalanmn mtleyyen edilmesi
C) Yalnrz Holding tagkilatlannda i gtirak
haqqrnda qararlann qabulu
D) Sahmlarin pargalanmasr ve birlagdirilmesi
E) iri saziglsrin razrlagdrnlmast haqqrnda qararlann qebulu
5. Hansr nosala haqqmda qarar
goxlu[u ila qabul olunur
sahmda ann r/t'niin
sas
?
A) Nizamnamenin tasdiqi ve ona dtizeligler edilmasi
B) Cemiyyatin yeniden tegkili va lefv edilmasi
C) Sehmlerin nominal dayerinin artnlmast
D) AveB variantlan
E) 1-ci rub, yanm il, 9 ay, malilrye
ilinin naticelari iizra dividentlarin tideniqi
iinumi yrPnca(rwn kegirilacayi haqqmda
onan
hegiribro vatdtna nega giin gec olmayaraq
malumt
6. Sahmdarlann
bihliriholidir
?
A) 10
B) ls
c) 20
D) 2s
E) 30
7. Sahmda ann iinart y$mcaprun giindaliyi onun kegirilno
vofirna nega giin gec ohnayaruq bihlhilnolidir ?
A) 10
B) l5
c)20
D)2s
E) 3o
lt0
Sahmda ann ilmami y$rncafit ne zaman salahiyyatlidir?
8.
A) Yrlrncaqda cemiyyetin ses hi,iquqlu sahmlarinin 30 %o_d,an
goxunun cemlaqdiyi sehmdarlar i$tirak etdikde
B) Yrlrncaqda cemiyyatin ses hi.iquqlu sahmlerinin 40 yo_dan
,. goxunun csmlagdiyi sehmdarlar igtirak etdikde
C) Yrlrncaqda cemiyyetin ses hi.iquqlu sahmlerinin 5O
%o_dan
goxunun cemlegdiyi sehmdarlar igtirak etdikde
D) Yrlrncaqda camiyyatin sas huquqlu sahmlarinin 60
%o_den
goxunun camlagdiyi sahmdarlar igtirak etdikda
E) Yr$ncaqda cemiyyatin sas hiiquqlu sehmlerinin 70 yo_dan
goxunun cemleEdiyi sehmdarlar igtirak etdikde
9.
Haast halda D$-run funksiyalannr
sehmda ann y$tncafir hayata kegin bilar
?
A)
Sas hUquqlu sahmlarin 4}yo-dan
goxuna sahib olan sahmdarlardan ibarat SCJarda
B) Ses hiiquqlu sahmlarin 45%-den goxuna
sahib olan sahmdarlardan ibaret SCJerda
C) Ses htiquqlu sehmlerin 5OoZ-dan goxuna
sahib olan sehmdarlardan ibarat SCJarde
D) Sas hriquqlu sehmlerin 557o-dan goxuna
sahib olan sehmdarlardan ibaret SCJarda
E) Ses hiiquqlu sehmlerin 600%-den goxuna
sahib olan sahmdarlardan ibaret SCJarde
10. Dg-nm salahiyya artna hanu aid deyil ?
A) SC fealiyyetinin prioritet istiqametlarinin mriayyan edilmasi
B) Sahmdarlann iimumi yrfrncalrrun tasdiqi
C) SC illik hesabatrnrn ewalceden tesdiqi
D) Qiymetli kaffzlann buraxrhgr
ve emissiyasr qararlanmn tesdiqi
E) SC-nin yerlegdirdiyi qiymatli kalrzlann
1ll
lelv
olunmasr
1. D$-run sehhiyyatlarindaki hansr
konryensasiya masalasi sahvdir ?
1
A) SC-nin qey,Jiyyatrnrn tasdiqi ve baglanrlan sazigleri la[vi
B) Dividentlen n hecminin hesablanmast
C) SC-in ehtiy rt ve digar fondlannrn istifadasine istiqametlenma
D) Daxili nezarat proseslerina nezaret
E) Camiyyatin taftig komissiyastntn iizvlarine
odanilecak rniikafat iizre mesalaler
1
2.
D$-nrn sal,thiyyallarindaki hanst
kompensasiya nosalasi sahvdir ?
A) Dayeri SC-nin balans deysrinin 25-50o/udek
tsgkil edan emlakln miisadirasi
B) Miieyyan maraqlan tamin eden saziSlere xitam verilmesi
C) Filiallann, niimayendeliklerin yaradtlmasr va lagvi
D) Camiyystin baq direktorunun teyini
ve ona selat,iyyetlerin verilmesi
E) Direktortar $urasrntn sedrinin va onun selahiyyetlnin teyini
1
3.
D$-un sal,thiyyatlarindaki hansr
kompensosiya nosalasi sahvdir
A) idareetmenr
?
n yeniden te$kili ve selahiyyat
muddatinin mueyyen edilmasi
B) DS-nrn dair':i va ya miiveqqati
komitelerinin yaradtlmastntn mehdudlandrnlmasr
C) Camiyyetin korpotativ katibinin teyini
D) Cemiyyatin diger tegkilatlardan sehm paylrun ahnmasr
E) Inlormasiyamn nagr edilmesi iizre daxili senedlerin tesdiqi
rt2
14. Sas hiiquqlu sahmlain S0%4an aana sahib olan
sahmda ardan ibarat SC-da D$ yarad orca onan salt
tarkibi naye asasan mitayyen edilir ?
A) Cemiyyetin nizamnamasina esasen
B) Umumi yr!rncalrn qeranna asasen
C) Heyata kegirilan mUqavilelere asasan
D)A ve B variantlan
E) Qanunda nezarde tuirlan qaydalara esassn
15.
Qanunla sas hiiqaqlu sahmlerin 1000_dan goxuna sahib
olan sahmda ardan ibarut SCJar iigiin DS_run sav tatkibi
nega neferdan gox ola bilmar ?
B)
c)
D)
E) ls
A)7
e
1l
13
16. Qanunla sas hitquqlu sahmlarin lhhhden a41na
sohib
olan sahmdarlardan ibant SC_l* iigiin D$_run say tarkibi
'
nega nafa an a ola bilmaz
?
A)e B)5 C)3 D)10
17. D$-run
E)12
sadi hanu hiiquqa malik dqtil
?
A) Cemiyyetin igini tagkil etmek
B) Cemiyyat adrndan miiqavilelar imzalamaq
C) Iclaslara sadrlik etmek
D) Protokollann apanlmasrru tagkil etmak
E) Cemiyyatin protokollannr imzalamaq
18. "SC haq-qmda" qanuna gdra D$-run strukturuna
tatbiq
olunan taleb hansrdr ?
A) Kollegial icraedici orqamn rizvlari
D$-run tarkibini n lz-dan gox ola bilmez
B) Kollegial icraedici orqanrn rizvleri
D$-nrn tarkibinin !/t-den gox ola bilmaz
113
C) Kollegial icraedici orqamn tizvleri D$-ntn
terkibinin %-dan gox ola bilmaz
D) Kollegial icraedici orqa n iizvleri
D$-nrn terkibini n V,-dan gox olabilmaz
E) Hep biri
D$-run
strukturuna totbiq olunan telab hansdtr
19. "SC haqqmila" qanuna giira
?
A) Direktor funksiyalannr icra eden gexs
eyni zamanda D$-nrn sedri ola bilar
B) Direktor funksiyalannt icra edan gexs
qismcn D$-nrn sedri ola bilar
C) Direktor funksiyalannr icra edan gexs
eyni zamanda D$-mn sadn ola bilmez
D) Direktor funksiyalannr icra edan gexs
istisna hallarda D$-nrn sadri ola bilar
E) Direktor funksiyalannr icra edan gexs
eyni zamanda miieyyen mi.iddete D$-run ssdri ola biler
20. Korporativ idaraetno kodeksinda
hans noslahatlar nazarda tutulur
A) Mnsteqil direktorlar D$-nn
?
Yn-dan az olmah
ve 3 ne:lerdan az olmamaltdrr
B) Miistaqil direktorlar D$-nn lt-dan az
olmah vc' 5 neferden az olmamaltdtr
C) Mustaqil direktorlar D$-nlr, Yz-den az olmah
ve 6 neferden az olmamahdtr
D) Mustaqil direktorlar D$-nn Yn-dan az olmah
ve 4 nafsrdan az olmamaltdtr
E) Mristaqil direktorlar D$-nn Yt'den az
olmah ve, 2 naferden az olmamahdtr
114
.
.
.
.
.
'.
21. Korporativ idaraetma hodeksinda
hanst maslahallar nazarda tutulur ?
A) Mr.isteqil direktorlar D$-mn %-den azrm tagkil etmalidir
B) Musteqil direktorlar 5 naferdan az olmamahdlr
C) Musteqil direktorlar 3 neferden az olmamahdrr
D) A va C variantlan
E) Miistaqil direktorlar Dg-nn Vo-den az
olmah ve 2 nefardan az olmamahdrr
22. Korporativ idaraetma kodeksinda miistaqil direhttr
camiyyatdaki vazifelarini icra etdiyi nega il arindia dx
sunu qoruyub saxlayv ?
A)e B)7 C)3 D)4
23.
'
:
:
:
.
:
E)6
Hans halda direktor miistaqil hesab olunut
?
A) Istenilen vozifeli gaxsin D$-nrn va tizvii oldu;fu
diger camiyyatin vezifoli qexsi olmadrqda
B) Cemiyyati idara etmig vezifeli
$exsin affrlleEmig gaxsi olmadrqda
C) Hokumat niimayendasi olmadrqda
D) Cemiyyetin macmu saziglarinin hecmi onun
aktivlerinin balans deyerinin ilde 5%-ni tegkil etdi <de
E) Hal-hazrrda ve son 3 ilde cemiyyetin vezifeli gexsi olduqda
24.
Miistaqil direldorlar koileksinda camiyyetin D$-run
iizvii uaTifasinin yerina yetirdiyi nega illik miiddat basa
gatfuCda miislaqil d eHor miistaqil gaxs kimi nazardan
kegiila bilmaz ?
.
A)e B)5 C)7 D)4
E)12
l l5
25, Korporativ idaraet rD kodeksi iizro hanst
komitanin yaradtlrust noslahal ilcltil ?
A) Stateji planlagdrrma iir-aa komite
B) Audrt iizo komita
C) Kadrlar va mtlLkafatlar iiaro konuta
D) Korporativ mi.inaqigelerin dondurulmasr ti,.aa komrta
E) Etika iilza komrta
idanebn hodeksi iiua hansr komitanin
yaradtlmast rwslahat deyil ?
A) Strateji planlagdrrma iizra komrta
B) Audit ii,ze komite
C) Kadrlar va mtiftafatlar iizro komlta
D) Korporativ mii,naqigalenn tenzimlenmesi irzro komito
E) Eitetrka iizre komite
26. Korporaliv
27, Korporfuiv idanetma kodeksi iizre hanst komilanin
yaradtlmast noslahet
dqil
?
A) Strateji araSdrrma riza komita
B) Audit iize komrto
C) Kadrlar ve miikafatlar iirzre komite
D) Korporativ mrlnaqigalerin tenamlenmasi rizre komte
E) Etika iiLzra komite
28. Cartyyafin icraedici orqan hansur heyata kegirmb
A) Cemiyyetin cari fealiyyetrne rahbarliyi
?
B) D$-nrn qararlannrn icrasrnr
C) Umumi yr[rncalrn qerarlannm yerina yetirilmesini
D) D$-nrn selahiyyatlarino daxil olan mesolalan
E) Heg bin
29. icruedici orqanlar hansna tabedb ?
A) D$-na ve etika ti,zo konlteye
B) Sahmdarlann iirnumi yrlrncafrna ve audit ulaa komiteye
C) Bag direktora va mi.iLkafatlar tizre komrteye
D) Sehmdarlann ilrnumi yrfrncaprna ve D$-na
E) Korporativ miinaqigelarin tenzimlonmesi lir.zre komiteye
116
30. BaS dirulaorun hans salahlSnti sohvdir?
A) Etrbamame olmadan cemiyyatin adrndan faaliyyat gostarmak
B) Cemiyyetrn adrndan sazigler imzalamaq
C) gtat cadvalini tesdiqlemak
D) Omekdaglann icra edacaklen macbun emr
va sarancarnlar vermek
E) Camiyyet yaradrldrqda idaraetmanin
katibi fimksiyasrnr masul gexse otUrmak
31. BaS direfuorun
haw
salohiyTati sahvdir?
A) Vekalatnama olmadan cemryyatin maraqlannr uzlqdrrmaq
B) Cemiyyetrn adndan sazlglar imzalamaq
C) $tat cedvehni tesd.rqlemak
D) Omekdaqlann icra edaceklen mecbun emr
va sarancarnlar vermak
E) Cemiyyet yaradldrqda idaraetmonin katibr
firnksiyasrnr hayata kegirmok
idanetto kodcksinda idaraetna
salahiyyotlarina harcmm daxil edilmasi tiivsiya olunmur
32. Korporativ
A) FealiWetrn priontet istiqametinin tagkili
B) Maliyye toserriifat planlnm hazxrlanmasrnrn tegloli
C) Icraedici grqanlann selahiyyetlenne daxl olunacaq
comyyetin daxrli senadlerinin tssdrqi
D) Heg bin
E) Fealiyyetin pnoritet istiqametrnin va maliyye tosernifar
planrnrn ha.arlanmasrmn tagkili
tt'7
?
iri sazigbraa camiyyatin aktivleinin balans ilayarinin
hans fai; int*ttahnda D$-nrn rathfir tolab edilir ?
33.
A) Akivlerinin balans dayerinin
dayera malik saziglerda
B) Aktivlarinin balans dayerinin
deyere malik saziglerda
C) Aktivlarinin balans dayerinin
deyere malik saziglarda
D) Aktivlarinin balans deyerinin
deyere malik saziglerds
E) Aktivlarinin balans dayerinin
dayara malik saziqlerda
34.
Hans
ii
25-+50yo'dek
Zo-SiYo-dek
l5-60%-dek
l0-65%-dak
S=7OVo-dek
saziSlarda Sahmdarlann
iJmami hfimca[mrn ra4l$r talob olunur
?
A) Camiyyetin aktivlerinin balans deyarinin
3So/o-den goxuna malik saziglerde
B) Cemiyyetin aktivlerinin balans deyerinin
4}Yo-dan goxuna malik saziglerda
C) Camiyyatin aklivlarinin balans dayerinin
41Yo-det goxuna malik sazi$lerde
D) Cemiyyetin altivlerinin balans deyerinin
50%-dan goxuna malik saziglarde
E) Cemiyyetin aktivlerinin balans deyerinin
55%-den goxuna malik saziglarde
35.
Hans iri sazi$laila Sahnda ann
ilmumi Yfimcai.n n razthE talab olunur
A) D$-nrn vahid sas raztltSna nail olmadrf,r
3 5=50% malik raztlagmalar
B) D$-mn vahid sas razrhlrna nail olmadrlr
4O+50Yo malik razrlagmalar
118
?
C) D-$--nrn vahid ses razrhfrna nail olmadrlr
3 0+ SOYo mali k razrl agmalar
D) D_$-nrn vahid ses razrhErna nail olmadrgr
45+500 malikrazrlagmalar
E) Dt-nrn vahid ses razrhfrna nail olmadr$r
2 5 + 5oo/o mal ik razrl a gmalar
36. BoE direfuor hansmdan sonra va1ifaya baslaytr ?
A)
Sahmdarlann Umumi yrfrncaSnia- bag
sonra
iiiekto.
segilendan
B) Biittin variantlar
C) Sesvermenin hesabat komissiyaslnrn protokolu imzalanandan
sonra
D) Omak miiqavilesi ballandrqdan sonra
E) Vezifeya tayin olunmasr haqqrnda emr verildikden sonra
37. BaS Direktorun selahiyyatlarini D$
na vaxt daJ,andtra bibr ?
A) Heg bir vaxt
B) Mtnaqige yaranan vaxt
C) Istenilen vaxt
D) Sazigin qertleri pozulan vaxt
E) Sahmdarlann razrh$r a.hnan vaxt
icraedici orqanlann ii1vlari iigiin
mahdadiyyatlan hans aid dcyil ?
A) Eyni- zamanda diger te$kilatlann idaraetme orqanlannda
vezife tutmaq D$-nrn razrhlr ila ola bilar
B) Heg biri
C) Kodeks camiyyetin diger vezifaleri icra eden
katibin funksiyalannrn birlagdirilmesi tdvsiye etmir
_ . .gexsle
3E.
D)AveCvariantlan
E) Bag direktor eyni zamanda Dg-nrn sadri ve
yoxlama komissiyasrnrn iizvii ola biler
ll9
direktor va idarcetno iizvlai
hans nosaliyyallara malik olmur ?
A) Vatandaf
D) inzibati
B) Maddi
E) CinaYat
C) Sosial
39, RaS
40. Korporativ katibin funksiyalartna hansr aid ola hilmaz ?
A) Qanuna uyi;un sehmdarlann iimumi ytlrncalrna hazrrhq
B) Nizamnamonin telablerine uyfiun D$-nrn iclasrntn kegirilmasi
C) Cemiyyat haqqrnda informasiyarun naqr edilmasinin temini
D) Camiyyet tarofindan sehmdarlann
muraciatlerinin novbalanmasi
E) Proseslara engel olan faktlarla
D$-nrn sedrini melumatlandtrmaq
4
t.
illarda korporativ katib funksiyalanru yeina
yetirnoli oldu{u saraitlardan hans sahvdir ?
Son
A)Institusional investorlann azalan tesiri garaitinde
B) Vetandap cemiyyatinin biznesin sosial mesuliyyet
saviyyesine yiiksek telablari $eraitinde
C) Tegkilatrn i;.gilerine sehmdarlan terafindan top
menecmentin tesirinin gi.iclendiyi garaitde
D) Tegkilao n i; gilerine sehmdarlan terofi ndon D$-na tesirin
griclenmasi $araitinde
E) Qanunveriolik normalannrn sertlagdirilmesi $eraitinde
vernoli
oldu[u talablara haw aiil deYil ?
A) Sehmdarlarrn iimumi yr!rncalrna haztrltq
42. Korporativ katibin cavab
B) D$-nrn feal..yyetine emal olunmast
C) Camiyryct h.rqqrnda informasiyantn nagr
olunmastna riayet edilmesi
D) Sehmdarlar,n Umumi Yr!rncalrnda ba9 direktorun segimi
E) Cemiyyet hnqqrnda informasiyantn teqdimatrna emal edilmasi
120
'
.
'
.
.
:
,
.
.
.
'
.
43. Korporativ katibin cavab vermali
oldu$u talablora hanu aid deyil ?
A) Sahmdarlann iimumi yr$ncaSna hazrrhq
B) Ds-nrn faaliyyetine emel olunmasr
Cl Cemiyyet haqqrnda informasiyamn
na$r olunmasrna riayet edilmesi
D) Heg biri
E) Cemiyyet haqqrnda informasiyantn teqdimatrna emal edilmesi
44. BaS direHor'ua idaraetma ii4vlarinin in1ibati mesuliyyati
nayi na&arda tutmur?
A) inzibati diskvalifikasiyaru
B) Tagkilatrn rahbari iizrinden dayen zererin ddanilmesini
C) D$-na daxil olmalr
D) Fiziki gexsin hilquqi gaxslerin
icraedici orqamnda rehbar vazife tutmafr
E) Huquqi gaxslerin idara olunmasr rizre sahibkarkq
fealiyyetinin heyata kegirilmesinin qadalan edilmesi
45. BaS direktor va idtraetno iizvlari
hans masuliyyatlan malik olmar ?
A) Vatendag B) Maddi C) Heg bin D)
'
.
'
inzibati
E) Cinayot
46. Bag ilircktorun salahiyyati hanadtr?
A) Etibamame olmadan cemiyyotin adrndan fealiyyat g6starmek
B) Cemiyyatin adrndan sazigler imzalamaq
C) Butun varianttar
D) Omekdaqlann icra edecekleri mecburi
emr ve seroncamlar vermek
gtat
E)
cedvelini tesdiqlamak
l2r
47. "SCJar haqqmda" qanunda camiyytin yrfiinca(tnm
funksiyalonna aid masalalardan hanu sahvilir ?
A) Sehmlarin nominal dayannin artrnlmasr
B) Cemiyyet;in idaraedici orqammn yaradrlmasr
C) Cemiyyetin yoxlama komissiyasrnrn tizvlarinin segimi
D)Heg biri
E) 3-cii nib, yanm il, 9 ay va maliyya
ilinin noticeleri iizre dividentlerin odeni$i
122
.
Miivzu
E.
Korporativ miinaqigalar
8.1 Korporativ miinaqige anlayrgr, onlann sebableri.
i
gtirakgrlan ve tiplari
8.2 Korporativ idareetmada arzuolunmaz
birlegmeden miidafi e metodlan
8.3 Korporativ mtinaqigelerin tenzimlenmasi
TESTLOR-28
8.1 Korporutiv miinaqiSa anlaytst,
sabableri, iStirakgilan va
.
onlann
tiplai
Mribahisenin mahiyyatini+ereflar arasrnda razrhlrn
olmamasr
mdeyyen etmek (baga diigmek) olar Korporaiiv
-kimi
mi.inasibetlarin subyektleri arasrnda maraq balansrnrn olmamasr
korporativ mtibahiselera sebeb ola biler.
Korporativ miibahisa dedikde, SCJer, sahmdarlar va
cemiyyefin menecerleri, investorlar (potensial sehrdarlar) ve
camiyyat arasrnda. yaranan fikir aynliqlan, mtinaqigelari baga
drigmek lazrmdrr Onlar agalrdalalardan birinin ba9 vermesi ile
naticelenir.
- fealiyyetde olan qanunvericilik normalanmn, cemiyyatin
nizamname ve ya daxili sanadlerinin, sehmdarlann vo ya sahmdar
qruplanmn hi.iquqlannrn pozulmasr;
- cemiyyete, onun rahberlarine qobul etdiklari qararlann
mahiyyatina g6re iddialann qaldrnlmasr ;
-fealiyyetde olan idaraetme orqanlannrn salahiyy,atlarinin
vaxfl ndan awel dayandrnlmasr;
- sahmdarlann terkibinde mthtim dayigiklikler.
Korporasiyanrn fealiyyat spesifikasr mtibahiselarin
yaranmasl ugiin aga$dak ilkin gartleri verir.
o sehm mtilkiyyetinde genig igtirak imkanr kapitrhn yenidon
bolgiis[ntin getin l.ariantlannr nazerda tutur;
t mtilkiyyatin idareetmeden aynlmasr (qerarlann ve risklorin
qebulu funksiyalannrn aynlmasr) va nazaiet funkr;iyasrnrn oz
.
.
123
ijzarina risk gohlrmeyen ve idara€tnede igtirak etrneyan gexslerin
miistaqil funksiyasrna gevrilmesi ;
O korporasiyamn faaliyyatinin neticelarinde maraEl olan
mdxtelif $axslerin maraqlannrn miibadilasina sabab ola biler.
Korporasiyanrn menecmenti, sehmdarlan ve diger mara$r
olan gexsleri arasrnda yaranan mi..inasibetler sistemi miixtelif
iqtisadi subyektlerin qruplan vasitesila sanksiyalagrr:
1. Hokumet ve korporasiya arastnda miinasibetler h<ikumet
tarefinden sanksiyalagtr ve hokumet-korporasiya xarakteri
dagryrr.
2.
Menecerlerle sehmdarlann konket qarErhqh tesir
aspektlari movcud qanunvericilik gergivasinde korporasiyanrn
idareetma orqanlan tersfinden qebul olunan elava razrlaqmalarla
tenzimlena biler.
3. Menecer va diger mara$l olan gexslarin mtinasibetlari
miixtalif yontimlti xarakterda olur va maragl olan $exslarin
korporasiyamn daxili ve ya xarici miihitina mexsuslufundan
asrhdrrlar. Onlar qanunverici aktlar ve camiyyatin daxili
reqlamenti ila tanzimlenir. Bu sahede post-sosialist olkelerindan
nisbetan qabaqda gedon Rusiya Federasiyastntn tecriibasine
istinad edak.
Rusiya iqtisadiyyatrnda mi.iasir korporativ mtinasibet
subyektleri arasrnda kifayat qedsr ciddi fikir aynhqlan yaranrr.
Bu isa milli istehsahn inkigafinda investisiya alonlrun qargrsrnda
maneeya gewilir.
Miibahiselari $erti olaraq a$af,rdah 4 fipe bolmek olar'.
f. iri
(maj
oritar) va xrrda (minoritar)
sahmdarlann
mrinasibatlerinde miibahi seler.
2. Daxili sahmdarlarla (insayderler)
(autsayderlar) arasrnda olan mtibahisalar,
xarici
sehmdarlann
3'Menecerler[e(sehmsizvayakigiksehmpaketinesahib
ol an)
sehmdarlann milnaqi gelari.
"Odavetli udulma tegebbiiskar"lan ile sahmdarlann
mtibahisaleri. Korporativ mtinaqigalerin qeyd olunan tipleri
4.
igarisinda agafrdakr ferqlari ayrrmaq olar:
124
o qanunvericilik normalannrn pozulmasr-sehmdarlar
terefinden onlann maraqlanna tasir edan korporirtiv norna ve
proseslerin qerezsiz pozulmasl ila elaqedardrr;
t udulma-sehmdar qrupunun (kenar investor) muassise
iizerinda nazarot yaratmaq cehdlari neticasinde nreydana gelen
mtinaqigedir;
o dividentlere gOre miinaqigeler-muessisanin galirinin
istifadasi meqsadila iri va xrrda sahmdarlr arasrndakr
miibahisedir,
I menecerlarla mi.ibahiseler-kompaniyanrn :;emarali idare
olunmasr va menecerlerin edaletli faaliyyati me,qsedila SC-in
sehmdarlan va menecerlari arasrndakr miinaqigedir.
a reqabat-Sc-in raqabat qabiliyyatliliyinin ve maliyya
veziyyetinin sarsrldrlmasrna y6neldilan miinaqigedi r;
0 korporativ gantaj-SC-in va ya onun iri r;ahmdarlannrn
minoritarlara mexsus sehm paketlerini bazar qiystinden baha
qiymete almala ve ya mtinaqiqenin dayandrnlmasr iigun debba
pulu odameye niyyetlendirilmesina y6neldilmig mUnaqigedir.
Kolporasiya terefindan sehmdarlann huquqlannrn
pozulmasrna getirib grxaran daha genig yayrlmrg fealiyyetler
(davranr glan) aSaFdakilardrr:
L Sehmdarlann mehdud etrafinda yerlegdirilrn elava sehm
emissiyasl (adeten, bazar qiymetindan agafr qiymete odanigler ve
ya qeyd olunan kompaniya ugiin kifayatedici ist(,hlak deyarino
malik olmayan sahmlerle (aktivlerle miigahida otunur).
2. Kompaniyanln stratej i aktivlerinin hrmarrn nezaratsiz
sahmdarlanna dflirumasi yolu ile xiisusilagmesi (alaten, yeniden
tegkil olunmug miiessiese, camiyyetin, idaralerin kcmeyila)
3. Affillagmig gaxsler qrupunun nezaret p,aketinin alde
edilmasi meqsedile sahm paketlerinin yuyulmasr.
4. Nizamnama kapitahnr nezere garpacaq rlereceda agan
(ondan artrq olan) meblale alava emissiyamn kegirilmasi
(sahmdarlara pul ddamakla geri almaq tisttir riyii h[ququ
verilmeden).
125
5. Sshmdarlarla razrlagma apanlmadan iri sehm paketlerinin
satl9l.
6.
Kigik sahmdarlann SC-dan kenarlagdrnlmasrna
istiqamatlanen sahmlerin birlegdirilmasinin hayata kegirilmasi.
Sadalanan dawamglar pulun istehsahn inkigafinda sahmlarin
ahgr zamanr duzme investisiya formasrnt almast vasitesile
sehmlagma mexanizminin bagtca mahiyyetini pozur.
Miinaqigelerin biinin goxn6vltiliiyiinti tehlil edarak bele
neticeye gelmek olar ki, korporativ idaraetmenin problemlari
asasen sahibkarlardan her hansr biri onun emlak hliququndan
deyil, rehberlik funksiyasrndan irali galen amlakr alde etmasi ile
elaqadardrr.
8.2
Korporativ idaraetnoib atzrtolun fluz
birlagmadan miidaJia mctodlan
qanunvericiliyinde "udulma" anlayrqr hiiquqi olaraq
mueyyen edilmamigdir. Lakin teserriifat tecri.ibesi gosterir ki,
mirlkiyyetin baga gatmayan transformasiya proseslari zamant bu
0lkeda qeyri-dostluq birlaEmeleri (birlikleri) olduqca genig
yayrlmrgdrr. Dtinya tecnibesinde bele dawamqlar <udulma>
AR
a.dlandrnlrr.
"Qeyri dostluq birleqmalari" anlayrgr altrnda (sehmalerin
aqressiv ahgr) investorun SC menecerlerinin razrh[r olmadan
onun sehmdarlannln nazaret sahm paketini elde etmesi iizre
faatiyyeti baga diigtilmalidir. Aqressiv ah; $r!rm) sahmdarlann
terkibinda ehemiyyatli deyigikliklera, D$-nrn heyat terkibinin va
kompaniyantn apanct menecerlerinin
evazlenmesine,
kompaniyarun maliyye siyasetinin, sahmdarlann miinasibetlarinin
u" SC-in asas faaliyyat istiqametlerinin deyigikliklerine sabeb
olur.
Tacriibeda qeyri-dostluq birlaqmalerinin teqebb[skan kimi
tekce xarici investorlar glxl$ etmir' Tagabbiiskar kimi SC-in
minoritar sahmdarlan da ola bilarler'
t26
SC-in menecerlerina ve sehmdarlanna
metodlanna aqa$dahlan aid edirlar:
bilavasita tesir
fealiyyetda olan menecerlarin selahiwatlarinin
dayandrnlmasr, sahmlerla teminat yolu ile SC_in 'i'du.r",rn"
yrganlanln iginin dayandrnlmasr tehitikesi yaradan mtiessisanin
bdhran (iflas) prosesi ila heyecanlandrnlmus, Ivferr-t'",i,
,i, i.,
mal-sagn kompaniya ila portnyorluq sazigi ballayrs
ri".
Se.i
gartlari, adeten, ddanigin vaxt haqqrnda .errtnieri
gifat i ota.aq
gertlagdinrsiniz @usiyada tez+ez mtigahide olunur).'
Bir mriddat
sonra damgrlan gertler <unuduluo> ve siz iflas
ft<ihran)
veziyyetine diigmiig olursunuz;
- mi.iessisenin malsatanlan va kreditorlanna tasir
etmakls
mtiessisa faaliyyeti tigtin stini iqtisadi getinliklerin yaradrlmasr;
borclann yrlrmr (ahnmasr),
- SC-in faaliyyatini hiiquq mtihafiza orqanlan,.
vergi. eOmnik
tarefindan gox^sayh yoxtamalann tagkil"eiitmasi,
:.f-q:ltT
(cnzl batl resurslao>dan
i
sti
fads,
- sahmdarlara tasir etmek maqsadile cemiyyet haqqrnda
menfi informasiyalann nagr edilmeii ve sehmdarlar arasrnda
yayrlmasr;
- camiyyat ve onun rahberlerina qargr miixtalif iddialann
qaldrnlmasr va s.
- sahib olduqlan sehmleri satmaq iigrin sehmdarlara
birbaga
miiraciat edilmesi @ele mriraciat iisullin mfixtelifdir).
..Korporasiyanrn qeyri-dosttuq miinasibatleri naticesinde
udulmaslndan miidafi e usullan bunlardrr:
l.
Mtiassisenin sahmlerinin ahqsrnr va onun miiessisanin
nazaratini ele tegirmek maqsedlorini aydrnlagdrrmaq
lazrmdrr.
2. Qargrhqh sehm ahgr_miidadanin 'en genig yayrlmrg
_
iisuludur. Alrgr emitentin ozii (oz sahmlerini balaisrna
ir' yu qn
cemiyyetin balansrna daxil etrnekle), emitentin ,"nrnJ-tui .rr"
v,
xarici dost investor tagkil ede biler.
. 3. .Reyestr saxlayarun avezlenmasi (reyestr saxlayan
kompaniya sahmlerinin siyahrsrna to. Uu*.rqnuluquno
127
malikdir ve cleyri-qanuni informasiya yaylmlnr heyata kegira
biler)
4. TacaviLzkann kompaniyam stini borcluya gevirmemesi
ugun odenilnramig biittin borclann cidenilmesi, Meselen,
tecaviizkar sizin biittin borclartntzt alr (satrn almaq), borcun
ddenilmesine bir nega gtin qalmrg kreditor-istilagr tiz hesablannr
ballayrr, [invantnt dayigir, 3 aytn sonunda ise borclunun iflas
etmesinin qebul edilmesi (tamnmasr) iigun mahkameye miiraciet
edir.
5. Aga[rda.kr meqsedlerle tecili yenidan tegkifin apanlmasr:
. qapal SO-in agrq sehmdar camiyyete tegkili;
. sehmlen:r altnmast va minoritariden azad olunma.
Digar usul kimi sehmdarlann iimumi yllrncalrnda sehmlarin
yenidan qiymatlendirilmesi qeranntn (Meselen, 100-iim l-a)
qabul olumnuqdur. Bu halda, daha az sehm paylna malik olanlar
pargalanmlg sohmlarin sahibina gevrilacakler (sehmlarin '/a %
irissesina). Ka rr sahmlari ise SC-in altnmastna mane ola biler.
Yeniden tagkil her biri aynhqda istilaqt Ugi.in maraq kesb etmeyen
bir nege kompaniyaya aynlmaqla bag vere bilar. Hemginin,
kompaniyanrn qiymetli altivleri yeni huquqi $3xse ve ya toreme
cemiyyete ottirdle biler.
6. Qapal yazt$ma yolu ila
emissiya (alave qiymetli
kalrzlann yerlegdirilmasi). Bu proses olduqca a[rr olsa da
semersti i.isulclur. Qiymetli kafizlann yerlagdirilmesi haqqrnda
qerar sehmdarlartn irmumi yr!,rnca$nda qebul olunmahdrr' Bu
iaman yrgrncalda iEtirak eden sahmlerin 75 Yo-den az olmayaraq
lehins ses vernrelidir.
0z6
sehmina sahib
7. "SC haqqrnda" qanunda: "camiyyetin 30
olmaq isteyen (har bir 5 %-i 30-dan gox olmaqla) gaxs (ve ya
afrllsgmiq ga:<sler qrupu) 0z niyyati haqqrnda alqr-satqt
baglanmazdan 30 gtinden tez va ya 90 gundan gec olmamaq
xeber vermalidirler". Belelikla, gdzlenilmeyen
f ertile cemiyyrrte
iecaviiz istisna. olunur. Qeyd olunan maddenin tatbiq olunmast
getinliyi affrlleqme haqqrnda siibutlann toplanmastnda aks
olunur.
t28
8. Udulmug obyekrin celbediciliyinin azaldrlmasr (akrivlarin
bir. qisminin satlamasr, bezi obylkflarin icaraye verilmasi,
alrtivlarin girov qoyulmasr, problemli aktivlerin ve passivlerin
tetbiqi).
9. Nizamname ila mtidafi e-qarysrahnma tedbirlarindan
biri
hesab olunur (meselan, cemiyyatin niramnamosira"
Ui. ,rfr.aaru
mexsu_s. sahmlerin miqdanna ve onlann nominal
deyerinin
mSttieili mchduduiyyet qoyula bilar. SC_in sas hiiquqtu
o/o-dan gox olmayan
sahmlerinin
hacmino sahib olmaq
,1,
hriququna malikdir:
. nizamnamado saziElerin siyahrstntn geniglendirilmesi,
.
bu
saziglsrin hayata kegirilmesi haqqinda q".a. i"ri ,ari9laiuf,i,
tryin
olunmug prosedur iizre qabul olunur;
. SC-in
ytiksok menecerlarina camiyyet tarafindan
mtiqavilanin vaxfindan awel dayandrnl.ur, r"-"n,
camiyyetden
kompensasiyarun cidenilmasi onaliyint,
kontralitl ara T"!l"eg:
daxil edilmesi;
. qovu$ma ve udulma meselalerinin helli
ugrln zaruri seslenn
yriksak % gartlari (yi.iksek %o-in teyinedilmasi). 'A"ri q".U.ttt
zeruri hacmi 95 %o-dak yrlkseltmigler.
"tn.i
10. Comiyyotin idare edilmesinde ddvletin xtisusi igtirak
huququ.(<qrzrl sehm>). Bu tecav[zkarlann **"qt.nn,
t.rtin
sarsrtsada enanavi mtidafie iisulu hesab olunmur.
Mrilkiyyat haddi-Azarbaycan i ggrizar faa.liyyetinin xarakterik
xtisusiyyatidir Heg bir SC i.naaaei,,
,ntia.fo ofunu
bilmez, buna gdre de qeyri-dostluq birlegmale.in tturrit
rnuAun,
iisullanm bilmak zeruridir.
l:i.lguk
.
,r^*rili
8.3
Korporativ miinaqigelain tanzimlannosi
Mahiyyatins gcire miixtelif sahmdar qruplan arasrndakr
munaqigeler iqtisadi mrinaqige hesab olunur.'Bela ki,
bu onca
cemiyyet terefindan emissiya olunmug sehmlarin manimsanilmesi
ve yeniden satrlmasr iizre mrinaqigadii. Hell olunma
rtsuluna gora
korporativ mtlnaqiga htiquqi mtimaqigalere aid
"J[.-Su on*la
129
ki, agar miinaqige tareflori kompronls alde etmayiblarsa
va oz arzulanm (irada) yr[rncalrn qaran ve ya sazig yolu ile
mrie)ryen etrnayiblerse, onda mii,naqi$enin helli vatandag va cinayat
alaqedardrr
iglari iizra mahkerne vasitesrle bag venr.
Hazrrki d<ivlda movcud tacriibeye esaslanan (empirik) ve
hriquqi g6stariciler imkan venr ki, sehmdarlann htiquqlannrn
mudafiesi sistemrna sabit va fundamental ziddiyyetler daxrl edilsin.
Ziddiyetrn n,afii11yati ondadr ki, sahmdarlann hiiquqlannrn
mtjdafrasinin mOvcud sisteminda 2 aks yanaqru mOvcuddur:
1. Minonta sahmdarlann hiiquqi miidafiesi vasitalenni
maksimallagdrnlmasr nezete a.hnmaqla sehmdarlann hiiquqi
rniidafiosinin minimallaqdrnlmasrm nezarda tutan sehmdar
kapitahmn konsentrasiyast qargrhqh neytralla$Inanln nadir
vazyryatini yaradl r: biitovltiftde korporatrv sektor noqteyi nazerden
kigik sahmdartarrn tadricen aradan gOttiri.ilmesi minoritarilann
miidafresinin genig vastelerinin mahiyatini aqa[r salrr lftgik
sahibkarlann mtidafie aletleri ise korporatrv gartaj alatlenne
transformasiya ohutur.
Sahmdarlann miidafia vasitelerinin geni; (.agrq) hiiquqi
sistemrnin yaradrlmast dz novbasinda sehmdar kapitahnrn gelacak
tomerktlzlagdirme proseslarini dayandrnr. Burunla bele hesaba'
almaq lazrmdrr ki, gelecek temerktizlagdirme yolu ile maraqlann
miidafiesi in sehrndarlann mi.lstosna hiiququdur' Onlar miidafienin
hriquqi vasitalnnirr yoxluluna deyil, sifarigli htlquqi tetbiqe reaksiya
verirler. Bele ki, minoritar sehmdarlar na saferbar olmaq, ne ds
miisteqrl mehkamo imkanlanna malik deyillar'
Bela vazyyetde pnoritet masele kimi korporatrv mii'nasibetlerin
biitrin iqtirakgr lanntn maraqlanntn balansmtn qonurub saxlanmasr
ugrin miitaqakkit huquqi sahanin formalaSdnlmasr 9rx5 edrr.
Dovlat noqteyi nazerdan fundamental mesele miiLlkryyet
hLiququnun zemaneti ve mridafiasi konteksindo korporativ idareetma
2
nczeriyyesidrr.
Buna baxmayaraq, korporativ idaraetmenin
inkigafinda
edila
bilar:
tetbiq
meyller
bezi
iimidverici
.A.z-erbaycanda
l Korporatlv idaraetma sahesinde vahid siyasetin heyata
keginlmasi iizro dovlat orqant movcuddur, o qeyri-h6kumat
130
institutlan: korporativ idareetme
iiae
Koordirrasiya $urasr ve
Azarbaycan drrektorlar instiotu ila srx qargrlrqh faatiyyetdedir.
$axsi idaraetma kodekslen
sira tei[irlari rqlayib
ha:erlamrglar, elaca de xarici sehmdarlan D$-a daxil etmigler
2.
bir
3. Korporativ mtinasibarlarin yetkinliyini
sUtut
-
eden
kompaniyanrn drvident siyasetr yaxlrlapmrgdrr
4. Menecerlann sahrbkarlara tabegiliyinde miisbet irelilayigler
nezare garpmtgdrr. Prs faaliyyat gdsteren rahberlerin igdan
kanarlagdrnlmasr tohlii&esi korporatrv iiaraetmani r fearyyiiae
otan
mexanizrnlarinden birine gewilir
. 5. Korporativ rdaraetme rle elaqedar olan riskler baxrmrndan
kompaniya haqqrnda informasiyaya toieb arhr.
yoxlama suallarr
L Korporativ
2. Korporativ
mi.ibahrsanin mahryyahni izah edin
?
m bahsalar na ila natrcalanir ?
3. Mibahisalari $arti olaraq hany nplara bdlmak
olar
4. Korporanv n naqtplann tiplarr igantnda
hanst larqlai aytrmaq olar 2
?
5. Korporasiya taraf ndan s ahmdarlann hiiquqla
nntr, pozulmas ma
g-annb gxaran daha genrs yay mrs
faaliyyatlar haistlardr t
_
6. Korporativ darae tmada arzuolunmaz
birlaSmadan miidafia metodlarmr
Serh edin.
- SC-in menecmenti va sahmdarlanna
7.
bilavasita tasir metodlarna hannlar aiddir 2
8. Korporasiyantn qeyri dostluq miinas ibatlart natica.s
i nda
udulmasmdan miidafia sullan hans ardr 2
9. Korporativ miindqiplar neca tanzimlanir ?
I 0. Sah mdar larm h ii qu q la r rn m mi)da es i nm mavc
fi
ud
ststeminda 2 zidd yanasmaya aydmltq ganrrn.
l3t
Mdvza
E.
Korporativ miinaqigalat
TESTLAR-2t
1. Korpordiv miinasibatlarin subyehllari aravndt
maraq balanstnrn obnamast naya sabab ola bilar ?
A) Korporativ miisahibal are
B) Korporativ mosabiqelere
C) Korporativ stresslare
D) Korporativ miibahisalare
E) Korporativ idareetmenin tekmillegmssine
2. Korporativ miihahisa dedikdo na basa
diigiilmiir
?
A) Sehmdar cemiyyetler ve investorlar arasrndakr fikir aynhqlan
B) Sahmdarlar va cemiyyatin menecerlari arastndakr miinaqigsler
C) investorlarla camiyyat arastnda fikir miibadilasi
D) Heg biri
E) Cemiyyet vs cemiyyetin menecerlari
arastnda olan mtibahiselar
3. Neyin naticasinda korporativ miinaqiga baS vetmir ?
A)Fealiyyetde olan qanunvericilik normalannrn pozulmasr
B) Sohmdarlann htiquqlanmn gdzlenilmasi
C) Cemiyyatin rahbarlerinin qararlannln
mahiyyetine g6rs iddialann qaldrnlmasr
D)Faalirryatde olan idaraetrne orqanlanrun salahiyyatlarinin
vaxxndan ewsl dayandtnlmasr
E) Sehmdarlann tarkibinde miihiim deyi giklikler
Korporativ milbahisolain ilkin sani olmayan hansdtr
A) Sahm mtilkiyyetinda genig igtirak imkam kapitahn
yeniden bolgtis ntin gatin variantlannr nezarde tutur
B) Mtilkiyyetin idaraetmaden aynlmasr
C) Heg bin
4.
132
?
D) Korporasiyanrn fealiyyatinin naticalerinds maraqlr
gexslarin maraqlannrn miibadil esi
E) Nezaret funksiyasrnrn 6z iizerine risk gottirmayon
ve idareetmede igtirak etmeyen gexslerin mrist;qil
funksiyasrna gevrilmesi
5,
Korporosiyanrn menece ari, sahmda an va diiTar
manafir olan taraflar arastndaht miinasibattar ilanst iotisadi
subyektlarin qruplan vasitasih sanksiyalaq mtr,
A) Hokumet ve korporasiya arasrnda
miinasibatlar h<ikumat terafi ndan
B) Menecment va sehmdarlann konkret qargrhqh
tasir aspektleri
qanunvericilikle korporasiyalann idaraetme orqanl.ln
tarefi nden
c)Mencment va digar maraqh gaxslerin munasibatleri
qanunverici aktlarla tenzimlenir
D)Heg bin
E) Mencment va diger maralr olan tareflar arasrndir
mrinasibetler camiyyetin daxili reqlamentila nizrrmlamr
6.
Korporutiv ntiinasibatlarda hanst
fikir sahvdir !,
A)Hdkumet ve korporasiya arasrnda
miinasibetler cemiyyet terefinden nizaml anrr
B) Menecerla sahmdarlar arasrnda konkret qargrhqh
tasir aspektlori qanunvericilikle ko.po.u.iyalu.,r,
idareetme orqanlan tarefindan nizamlanrr
C) Menecment ve diger maraqh gexslerin
m ttnasibatleri qanunverici aktlarla tenzi
mleni r
D)B va C variantlan
E) Menecerle diger mara$ olan tareflar arasrnda
milnasibatler camiyyetin daxili reqlamentile nizamlanrr
7.
oloruq nega qmpa
-eja
.Miibahisalar Sarti
A)2
B) 4 C) 6 D)7
133
b liiniir
?
8. $arti miibahisala n tipina haw aid deyil ?
A) iri ve xrrda sahmdarlann miinasibatlarinde miibahiseler
B) Daxili ve xarici sahmdarlann mribahiseleri
C) Konfliktoloq va qetri -nokumet
tagkilatlan arastndakr miibahiselar
D)Menecerle sehmdarlar arasrnda olan mtbahisaleri
E) "Odalatli udulma tegebbiiskar"Ian
ile sahmdarlann miibahisel eri
Korporativ miinaqiSalarda qanunvericilik
normalanntn pozulmasr na ila alaqadardr 7
9.
A) Sahmdarlann maraqlanna tesir eden
korporativ normalann qesden pozulmasl ila
B) Sahmdarlann maraqlanna tesir eden
korporativ normalann qerezsiz pozulmasl ilo
C)B ve E vanantlan
D) Sehmdarlann maraqlanna tasir eden
korporativ normalann qerezli pozulmasr ila
E) Sahmdarlann maraqlanna tasir edan
proseslerin qerezsiz pozulmasr ile
10.
Korporativ miinaqigala a udulna
nalin ndticasinda yarantr
?
A) Sahmdar qrupunun mtiessiseden
kenarlagmast neticesinde yaranan miinaqiSedir
B) Sehmdar qrupunun te$kilata daxil olmast
noticesinde yaranan mtinaqiqadir
C) Sahmdar qrupunun miiessise iizerinde nezarati
yaratmaq cahdlari neticasinda yaranan mi.inaqigadir
D) Sahmdar qrupunun mtiassiseden maliyya vesaiti
glxarmasl naticasinde yaranan miinaqigadir
E) Sehmdar qrupunun tagkilatdan qismen
kenarlagmast neticasinde yaranan m0naqigadir
t34
11.
Dividentlara g6n miinaqisalara hansr aiddir
?
A) Tegkilatrn gelirinin yr[rlmasr meqsedile
iri va xrrda sehmdarlann miibahisesi
B) Tegkilatrn gelirinin istiqametlanmesi meqsedile
iri ve xrrda sehmdarlann miibahisasi
C) Tegkilatrn gelirinin verilmesi meqsedile
iri ve xrrda sahmdarlann mr.ibahisasi
D) Tegkilatrn gelirinin istifadesi meqsedile
iri ve xrrda sahrndarlann mi.ibahiiesi
E) Tagkilatrn gelirinin indeksasiya edilmasi
meqsedila iri ve xrrda sahmdarlann mtibahisasi
12. Hanst miinaqiSa mcnecerbrla
alaqadar miibahisalen daxildir ?
A)iqtisadgrlarla menecerlar arasrndah mr.inaqigalar
B) Auditorlarla menecerlar arasrndakr mtinaqigelar
C)Ekspertlerle menecerler arasrndakr mtinaqijeler
D) Konfl ikoloqla menecerlar arasrndakt mrinaqi geler
E) Sehmdarlarla menecerler arasrndalo mtinaqiiaiar
1
3. Korporasiya sahmdarlanrun hiiquqlannrn po4,ulmosrna
sabab olan faaliyyatlardan hansi gZn4 yayiru
I
A) Sahmdarlann mehdud etrafda
yerlegdirilen alave sahm emissiyasr
B)Kompaniyamn stratej i aktivlerinin firmanln nazaratsiz
sahmdarlanna otiinilmesi yolu ile xtisusilegmasi
^.
C) Affillagmi5 gaxslar qrupunun nazarat pakednin
elde
maqsadila sahm pakerlarininyuyulmasr
:9ilT?ti
^.
D)Heg biri
E) Nizamname kapitalrru agan mebla[a
alava emissiyanrn kegirilmesi
t35
14. Korporasiytt sahmdarlarurun hiiquqlanrun povtlmasrna
sobab otan.faaliyyetlardan harrst genis yay mayfi ?
A) Sehmdarlarlrt razlla5ma apamaqla iri sahm paketlerinin satrgr
B) Kigik sehmdarlann kenarla5drnlmasrna istiqamatlenen
sahmlann birlaqdirilmasinin hayata kegirilmasi
C) Heg biri
D) Nizamname kapitahnr a.$an mablage
alava emtssi;rantn kegirrlmasi
E) Sshmdar!ann mahdud atrafda yerlegdinlan alave sehm emissiyast
15. "
Qeyri-iloslluq hblagnalari" anlaytsr
alfinda haw laaliyyal basa dillillnolidir
?
A) investorun SC menecerlarinin razth!r olmadan onun
sehmdarlannrn nazarst sehm paketrni alde etmesi i.iro fealiyyet
B) investorun SC menecerlennin ra-ahpr ila onun
sehmdarlannm nazaret sahm paketrni elda etmasi iizre faaliyyat
C) Investorun S C menecerlarinin qismen razhfir ile onun
sahmdarlartntn nszaret sehm paketini elde etmosi tiare faaliyyet
D)AvaEvaria:tdan
E) Sahmlenn acgessiv ahqt
t6.
b lasnolari" anlaytgt
hant
alhnda
faallryal basa tlilsillnalidir
"QetT i-dost.luq
?
A) investorur SC menecerlarinin razrh!r olmadan onun
sehmdarlartnrn nazarat sehm paketini elde etmasi ii,zre faaliyyat
B) investorun S C menecerlanntn razrhlr ile onun
sehmdarlanntn nezaret sohm paketini elde etmesi ii,zra fealiyyat
C) Investonm SC menecerlarinin qisman raah[r ile onun
sehmdarlannrn nezaret sahm paketrru alde etmasi ii'zre feahyyet
D) He9 bin
E) SC-in Direktorlar $urastrun razhlr ile sehmdarlanmn
nezaret sehm paketini elde etmasi ilzro foaliyyot
136
Sahmlain aqressiv ahy nqta sabab olnur ?
A) Sahmdarlann terkibinda ahomiyyofl i deyigikliklere
B) Dg-nrn heyat tarkibinin va kompaniyanin
17.
apancl menecerlarinin avadenmesine
C) Heg
biri
D) Kompaniyamn maliyye siyasetinin
i stiqametlari nin deyi gilmesine
E) Sahmdarlann mi.inasibatlarinin ve
SC esas fealiyyet istiqamefl erinin deyigilmesina
18.
Sahmlain
aqressiv alrymda hans baS vermir ?
A) Sahmdarlann terkibinde ahemiyyetli dayigikliklar
B) D$-nrn heyet tarkibinin evezlanmasi
C) Kompaniyanln apancl menecerlerinin avezlenmamesi
!]
f ompaniyarun maliyye siyasatinin istiqamatlarinin.deyi qilmesi
E) Sahmdarlann mtinasibetlerinin ve
SC asas fealiyyet istiqamatlerinin dayigilmesi
1
9. " Qeyri-dostluq" hirlag malainin taSabb skan
kimi kim grxtg eda bilar
A) Xarici investor
?
B) Udulacaq SC-in minoritar sahmdan
C)A vo B vanantlan
D) Heg biri
E) Direktorlar $urasr
20. SC-in mcnecerlari va sahmdulanna
hilavasita tasir melodlonna han aiddir ?
A)Fealiyyatde olan menecerlarin salahiyyetlerinin dayandrnlmasr
B) Malsatanlara ve keditorlara tesir esnakle
stini iqtisadi gafinlikl erin yaradrlmasr
C) Biittin variantlar
D) SC-in fealilyeti Uzre hiiquq mUhafrza
orqanlannrn goxsayh yoxlamalannrn tagkili
E) Camiyyat haqqrnda manfi informasiyalinn negr edilmesi
137
:
birbasa tasir metodlanna hant aid deyil?
A)Fealiyyatde c,lan menecerlerin selahiyyetlerinin dayandrnlmasr
B) Malsatanlara ve kreditorlara tasir etmekle
stini iqtisadi r;etinliklarin yaradrlmast
C) Sahib olduqlan sehmleri satmaq iigiin
sohmdarlara birba$a mi.iraciat edilmesi
D)Cemiyyet harlqrnda manfi informasiyalann negr edilmesi
E) Camiyyat ve onun rehberlarine qargr
miixtelif iddi,ll ann qaldrnlmamasr
22. Korporasiyorun qeyri-dostluq udulmastndan
miiilafia iisullanna hans aid deyil?
A)Mriessisenin sahmlarinin altctstntn
meqsedlarinirr aydrnl agdrnlmasr
B) Qargrhqh sehm ahgr
C) Reyestr saxlayantn evezlanmasi
D) SC-in faaiiyyati Uzre vergi va g0mruk
orqanlartntn r;oxsaylt yoxlamalannrn tegkili
E) Odenilmemig biitiin borclann Crdanilmesi
2
3. Korp orasiy o ru.n q eyr i- dostlu q
udalmasnd.an miidafia iisullanna hansr aiddir ?
A) Qapah SC-in agrq Sehmdar Cemiyyate (SC-e) yenidan tegkili
B) Qapah yazrltna yolu ile emissiya
C) Udulmug ob1 ektin celbediciliyinin azaldrlmasr
D)Biitiin variant.lar
E) Nizamname ilo mtidafie
138
.
.
'.
'
'
.
.
,
'
;
'.
.
'
,
''
.
.
.
:
,
'
.
.
,
.
24. Azarbaycanda korporotiv idaraetnonin
inkiStfinda
hanst iimidverici mcltllar latbiq edilmir ?
A)Korporativ idareetme sahesinde vahid siyasatin
heyata kegirilmasi tizre orqantn olmast
B) $exsi idareetme kodekslerinin
bir srra tadbirlarinin haztrlanmast
C) Kompaniyarun divident siyasetinin yaxqtlaEdtn lmast
D)Menecerlerin sahibkarlara tabegiliyinde
miisbet iralilayiglarin nezere garpmasl
E) Korporativ idareetme ile elaqedar olan riskler baxtmtndan
kompaniya haqqrnda informasiyaya telebin azalmasr
25. Azerbaycanda korporativ idtraetmanin inkiSuftnda
hansr ilmidverici mcyllar tetbiq edilmir ?
A)Korporativ idareetme sahssinda vahid siyasetin
heyata kegirilmesi tizra orqanrn olmasr
B) $exsi idareetme kodekslarinin
bir srra tadbirlerinin hazrrlanmasr
C)Kompaniyarundividentsiyasetininyaxgtlagdtnlmast
D) Sahibkarlann menecerlare tabegiliyinde
.usbet iralileyiglarin nezara garpmasr
E) Korporativ idaraetma ile elaqsdar olan risklsr baxrmrndan
kompaniya haqqrnda informasiyaya talebin artrnasr
26. Azarbaycanda horporutiv idaraetn anin inkistftnda
hansr iimidverici meyllar telbiq edilir ?
A)Korporativ idareetme sahesinda vahid
siyasatin hayata kegirilmasi iizre orqanrn olmasr
B) $axsi idaraetrne kodekslerinin bir
srra tedbirlerinin hazrrl anmasr
C) Kompaniyamn divident siyasatinin yaxgrlaqdrn lmasr
D)BUtiln variantlar
E) Korporativ idareetme ile slaqedar olan riskler baxrmrndan
kompaniya haqqrnda informasiyaya talabin artroasr
139
27.
Haarda sahmda ann hiiquqlanrun
miidafnsinda ziddiyya i yanasma hansdv?
A) Camiyyetin idare edilmesinda ddvlatin xususi igtirak hiiququ
B) Ki gik sahibkarlann miidafie vasitel arinin korporariv
gantaj vasitel arina transformasiya olunmasr
C) Kompaniyanrn divident siyasetinin yaxgrlagdrnlmasr
D)Heg biri
E) $axsi idareetmo kodekslarinin
bir srra tedbirlerini n hazrrlanmasr
2E.
Haarda sahmdarlann hilquqlanrun
miidafasinda ziddiyyetli yanasma hansr r?
A)Cemiyyetin idare edilmasinde ddvletin xiisusi igtirak hi.iququ
B) Buhin variantlar
C) Kompaniyamn divident siyasetinin yaxgrlagdrnlmasr
D) Minoritar sehmdarlann konsolidasiya va miisteqil
mahkame imkanlanna malik olmamasr
E) $exsi idareetma kodekslerinin bir
srra tedbirlerinin hazrrlamasrmn
140
Miivzu 9. Korporativ idereetmenin maliyye aspektleri
Korporativ maliyyenin mahiyyati
9.2 Korporativ idareetmenin maliyye vasiteleri
9.3 Umumi teleblar ve korporasiyalann maliyye hesabatlan
TESTLOR-31
9. 1
9.
I Korporativ mdliyyanin mahiyl,ati
Korporativ maliyya ddvlatin maliyye sisterr i gargivasinda
faaliyyat gdstarir ve onun esasrnr tegkil edir. Korporativ maliyye
termini a.ltrnda mtieyyen kompaniya gargivas nda kapitahn
hareketinin idara olunmasr baga diigtiltir. ,,Korporativ,' s6zii
idareetmenin korporativ formasrnt gosterir. Korporaliv maliyyakorporasiyaya daxil olan igtirakgrlann-mitas.sisalerin pul
resurslanmn formalagdrnlmasr ve onlann b6liig dtiriilmesi, bu
resurslardan korporasiyanrn igtirakgrlan qargrsrnda vozifelarin
(tihdaliklarin) yerine yetirilmasi tigtin istifadesi, maliyye-kredit
siyaseti ve d6r,lat, eleca da ayn-ayn igtirakgrlar va hamginin
biit<ivliikde korporasiyanrn fealiyyet gosternesinin temin
olunmasrnda istifadasi ile elaqedar pul miinasibetleridir.
Korporasiyanrn (SC-in) maliyya miinasibatleri agaqdakr
teserrtifat subyektlerinin i gtirakr ile yaranrr.
l.
Tesisgilerla-nizamnamo kapitahmn formalagdrnlmast
zaJnanr.
2. Sehmdarlarla-emissiyah qiymetli ka$zlar tizra
dividentlarin ve Yo-lain ddenilmesi, eleca da vixfindan arwel
ddenilmesi meqsedi ile gexsi sehmlerinin girovdan azad edilmasi.
3 Kreditorlarla-istiqradann @orclann) va ohdaliklerin
<idanilmasi zamanr.
4. Banklarla-ssudalann
va onlara
o%Jerin ahnmasr vo
ddenilmesi zamanl.
maliyya vasaitelari, masalen, srlortagrlarla
. Qeyri-dovlet
investisya fondlan ve kompaniyalan, fond birjalan_profil
5
emeliyyatlann hayata keqirilmasi zamanr.
r41
6. Toreme va asrh camiyyetlerle-esas cemiyyet tarafindan
onlara yetirilmig zarerlarin 6denilmesi ve aslh camiyyetlerin
7. D<ivletla-biidce sistemine veryi va yrlrmlar i.izre,
biidcadankanarfondlaraodemalar,budcadenayn.aynxerc
novlarinin maliyyelegdirilmesi zamant: kapital qoyuluglan, elmi
tedqiqat ve tecrtibe-konstruklor iglari va s.
Korporasiyanrn kapitah mtixtelif alamatlare gore tesnif edilir:
- mansubiyl'etine gore-gexsi va borc kapitah;
- istifade istiqamatina (maqsedlarine) gore-istehsal, ssuda
vebazaJ;
- investisyalagma formasrna gcira-pul formasrnda maddi ve
qeyri -maddi formalarda;
- investisyalagma obyekline gora-esas ve dOvriyye;
- mrilkiyyet formasrna gore-dovlat, gaxsi ve qangrq;
- fealiyyetin tegkilati-hi.iquqi formalanna gora-SC va diger
paygrhq esasrnda yaradtlan subyektler;
- istehsal prosesinde igtiralon xarakterine gore-faaliyyetde
olan va olmayan;
sahibkarlann istifade xarakterina gdrs-milli va xarici.
Kapitahn strukturunun optimalla$dlnlmast prosesi agairdakt
ardrcrlhqla hayata kegirilir:
-
l.
Marhelaler lizre kapitahn terkibinin dinamikada tehlili,
elece de onun strukturunun deyi;dirilmasi meyllerinin tahlili
prosesinde maliyye mtistaqilliyi amsallan. borc, uzunmiiddetli ve
qrsamtiddetli cfhdalikler arasrndalo qar$rhqh miinasibetler kimi
parametrler aragdrnhr. Daha sonra aktivlerin va gexsi kapitahn
rentabellik ve dOwiyya gostericileri Oyrenilir.
2. Kapitahn strukturunu mueyyen eden esas amillerin
qiymatlaniirilmasi.
Bunlara daxildir:
o tasarrtifat fealiyyatinin saha xtisusiyyatlari;
I kompaniyamn hsyat tsiklinin merhaleleri;
t mahsul ve maliyye bazanmn konyukturu;
t42
:
Tegkilati
strategiya
Maliyyenin
calb
olunma
stukturu
Maliyye
strategiyasr
Investisiyalar
istehsal
strategiyasr
EI
Marketinq
strategiyasr
Ticaret
Brendinq
strategiyasl
markasrnrn
yaradrlmasr
$akil 9.1 Korporusiyarun idara edilmasinin iimami
strategiyast
143
. cari feali/yetin gelirlilik seviyyesi (deracesi);
o kompaniyaya diiqan vergi YUkti;
o sehmdar kapitahmn temerktidagdiriimesi.
Sadalanan amilleri nezere alaraq kapitahn strukturunun idara
olunmast 2 mar;elenin hellini nazerda tutur:
- gexsi ve borc kapitahndan istifadenin optimal nisbetlarinin
tayin olunmast,
- zeruri halda elave daxili ve ya xarici kapitahn celb
olunmasrmn tenin olunmast.
3. $exsi kapitalrn gelirliliyi meyan iizre kapitahn
strukturunun optimallagdrnlmast
Korporatir maliyya ile idareetmenin mtiwafeqiyyeti
korporasiyanrn ozilni.in idareetme strategiyasr va taktikastndan
asrlidrr. Maliyye strategiyasl korporasiyarun iimumi
strategiyasrna daxit olmah, maqsed ve vazifelerina gore ona
adekvat olmah,lrr (gakil 9.1).
Korporasil'anrn inkigafi birbaga olaraq di..izgiin tegkil olunmug
maliyye faaliyyetinden va ilk ndvbada onun kredit, investisya
Korporasiyalann yenidan
fsaliyyatinden
mi.irakkeb korporativ strukturlann
strukturlaqdrnlrlasr
yaradrlmast go:du sayda hiiquqi gaxslarin qarqrhqh tesirine getirib
grxardrgr tigiin yoksek menecment malilrye siyasatinin aqaldakl
prinsipleri ni nezora almaltdtr:
- vergilere miinasibetda korporasiyalann stmklur
b<tlmelerinin birlagdi rilmesi;
- qo\u$ma vo diversifikfasiya prosesinin sii'retlendirilmasi
naticesinde ala re istehsal guclarinin yaradrlmasr ;
- digar tegtilatlann kapitahnda igtiralon markazlagdirilmesi;
- tagkilatrn biitdvliikdo vazifelarine nozaretin vahid
astltdrr.
ve
siyasatinin aparlmasr.
9.
2 Korporativ idaraetnonin maliyya
vasitalai
Korporasil'alann miilkiyyetinin va demeli hakimiyyatin
bOliigdiiriilmesinin heyata kegirildiyi qiymatli kafrz sehm hesab
t44
olunur. Bundan bagqa sahm takce mtilkiyyer miinasibeflerinin
dayigdirilme vasitesi deyil, hem de investisya manbayidir.
Sehm-tiz sahibine (sehmdara) SC_in galirinin bir hissasrnin
__
elde edilmesi, SC-nin idare edilmesinda igtirak etrnek ve onun
leSv olunmasrndan sonra yerde qalan emlakrn bir hissesine
sahib
olmaq hiiququnu mdhkemlandilen emissiya olunmug qiymatli
kaSzdrr.
. S.ehmlerin nominal deyari (sshm buraxhgr zamam ilkin
dayeri) va nurzanrut dayeri mdvcuddur. Mozenne deyeri aga[dakr
amillarden asrhdrr;
. - sahmlarin kateqoriya va tipleri. Bazarda adi sehmlor
imtiyazh olanlardan daha yiiksak qiymatlandirilir. Bele ki,
adi
sehmler sehmdarlann trmumi yrgrncalrnda sas hiiququ sayrlrr,
_.- SC-nin iqtisadi veziyyeti ve onun Oivialnlari odemak
qabiliyryeti;
_
sahade i.imumi iqtisadi vaiyyat,
inflyasiya meyllari. ihflyasiya ne qedar ytiksek olarsa
sehmlerin mazenna deyeri bir o qedar ytikselecekdii,
- ssuda oZ-i normasr. Sehmlarin ahgr o vaxt mena kasb edir
ki, vesait qoyulugundan elda olunan gelir, bank depozitlerina pul
qoyuluglanndan daha az olsun
paketlerini korporasiyaya tasir deracesine gore
-Sehm
a9aldah kimi agrqlamaq olar:
1. Sehm paketinin 75%+l sahm <iz sahibina SC-nin
foaliyyetinin biitrin hakim mesalelari iizre qerarlar qabul etmek
imkanrnr tamin edir.
2. Klassik nezaret paketinin 50%+l sehmdarlann [imumi
yrlrncaErm kegirmalg nizamnamenin deyigdirilmosi, camiyyetin
lefiv edrlmesi va yeniden tegkil olmmug lstenilon in sazijlerin
imzalanmasr ile elaqadar meselalar istrsna olmaqla Ui,
c* r""rU
mesalelerl-a bagh SUy-da qararlann qabul olunmasi htiququnu verir.
3.30%;o paket+l sehm (tecndedici) bag tutmayan S(iy-nr
yenidsn galrrmaq, SC-nin idara olunmasr ila bagh 6tit.
n"ki.
_
verir
mesele-lann ballanmasr imkanrm
(nizamnamenin
deyigdinlmasi, cemryystin le[v olunmasr va yeniden teqkil
edilmasi
145
istanilen in saziglann imzalanmasr bagqa sode S(IY-nm t/r ses
goxlulunun raalrlrm taleb edan meselalar dze).
4. 25oh seh.n paketi+l ewalki pakehn btitiln imkanlanm venr,
ba$tutmayan S(Y-mn evezine yenisinin galnlmast telabi hiiququ
istrsna edrlmekle
.
5. l07o sehm paketr oz sahibino nOvbedenkanar yrlrncalmt
galrrmaq tetebi SUY-nrn igtirakgrlannrn siyahrst ila tang olmaq,
cemiyyatin maliyye - teserrufat faahyyetinin yoxlaulmasmr temin
etmek hOququnu venr.
6 2oZ sehnr paketr-<lz sahibine StiY-mn gilndaliyine 2 masala
daxl etmak va fr$ -na namizsd irali siirmak hiiququnu verir'
7. loZ sahnr paketr-camiyyetrn sehmdarlanntn reysterinda eks
olunan informa.:;iya ilo tamg olmaq, D$-mn teqsirkar iizvlerinin
fealiyyati nehcesinda yerina yetrnlmig iglarin eveznin ddanilmesi
talebi ile mehkernede iddia qaldrrnlaq hiiququ verir.
9,3 Onumi telablar ua korporasiyalann nulitp hesaballart
KonsolidasiYah hesabatl rq
"Konsolidar;iyah hesabathhq va u9ot" anlayrgrndan istifade
ederkon teserriifrrt subyektlannin faaliyyetr:
- balansda;
- gelir ve ::arerler haqda hesabatda;
- fondlanr nezarati haqqrnda hesabatda aks
olunan
gostericilarin inteqrasiyasrndan ireli gelirlar.
Konsotidasiyah hesabatrn hazrlanmasr
zcruriliyi i gtrrakgrlann
kapitalda igtirakr ve ya diger iisutla qargrhqL asrhhlr vazyyetinds
inteqrativ koorrorativ strukturun yaradrlmasr zamanl yaranlr.
Konsolidasiyah hesabatrn movcudlulu maliyye ve sosial-iqtrsadi
idareetmani yil,l:saltrnaye, biitovlii'kde faahyyat obyekti haqqrnda
tasewi.[ Yaratmitla imkan venr.
Konsolidasiyah hesabatrn mahiyyatr ondadrr ki, miisteqil
hiiquqr tesarriifat subyektinin hesabah sayrhr va aydrn aks olunan
*ulitik i.tiqo-.,te malikdir. Hesabatrn konsolidasiyasrmn meqsadrcemiyyat 9er9iv :sinde teserriifat subyektlerinin fealyyati haqqrnda
iirnumi tesawtirr y aratmaqdrr.
146
Konsolidasiya prosesinda istanilan daxili qrup maliyya
tesarrilfat ameliyyatlan istrma edrlir, yalmz aktiv va passivlar, 3-cti
gaxslarle ameliyyatlardan gelir va xarcler aks olunur. Maliyyeiqtrsadi xara.llerli informasiya maqsadlari iigri,n agalrdakrlar
zaruridir:
o korporasiyamn, regionun ve ddvletln iqtrse.di inkigafinda.kr
yeri ve rolunun miieyyenlagdtnlmosi, xiisusi ite iqtisadi rnkrgaf
proqrarn-tann rn reallagdrnlmasrnda ddvlet, yerli va korporasiyanr n
idareetme orqanlanrun maraqlanrun iist-iiste dirma doracasinin
miieyyan edilmasi;
o ilnumi samarali korporasiyanrn inkigaf strategiyasrnrn iglanib
ha.zrlanmasr, korporasiya igtirakgrlannrn yti,ksek sevryyede idara
edrlmesi, koordinasiya ohmmug maliyye-iqtrsadi sryasotmin
apanlmasr meqsedilo koorporasiyanm daxili telaballannln miieyyen
edilmasi;
t korporasiyanrn cari faaliyyeti haqqrnda gr)zlenilen gelirla
balh nsklar, mableller, mtiddat haqqrnda, elaca do korporasiyanrn
teserriifat resurslan, onun vazifeleri, vesartlarin terkrbi va manbalari,
deyigilme sobableri haqqrnda cemryyata, m6vcud va potensial
rnvestorlara fikrr sdylemak imkanr veren genig informasiyanrn temin
olunmasr.
Belahkle, konsolidasiyal mahyya hesabatr bir-binnin
kapitahnda igtrrak eden ve vahid iqtisadi strategrya gergivasinde
fealiyyet gosteran teserrtifat subyektlari qrupunun fealiyyannr
xarakterize eden informasiyam eks etdrnr. Kompiuriyanrn xaricde
maliyya hesabafinrn formalagdrnlmasr ve sonrakr tehlilinin
sadelepdirilmasi iigiim miihasibat ugotu ve maliyye hesabatrmn
standartlan sisteminin ha-arlanmasr zaruridrr.
Bir gox tilkalerda bu, beynelxalq maliyya hes;rbatr standartlan
adlandrnlrr (BMHS). Onun baghca macsadi mi.ixtelif
komparuyalann senedlegmalarini mi.iqaise etmel imkam veran
maliyya hesabadanmn strukturlagdrnlmasrdrr.
Konsolidasiya hesabatlannrn talableri agalrdakrlardrr:
- hesabatlann merheleliyi maliyye-hesabat barabar zaman
fasilasiyla dovn olaraq ha.arlanmahdrr;
t47
- ehalinin tamft[r-korporasiya 6z
_
hesabatda qeyd olunan gelirlann
maliyye
alde olunmasr
UgiiLn
senadlorine
zsruri olan
btttln xarcleri daxrl etmslidir;
- korservatrzn (mti,trafi zakarhq)dlgmalarin qeyn-mileyyenliyi
.deqiq
ehtrmal olunan gelirlari. amela getrrmekde korporasiya
hesabatrnda an kigik reqsmt gcistermelidir. Bununla yana;l
_
korporasiya biitiiLn mttnkiiLn xerclen ewelceden nezere almah ve
deqiq asaslandrnlma olmadan gelirler haqqrnda melumat
vermamelidir,
- agkarhq-hesabatlarda eks olunan informasiya ele seviyyade
qeyd olunmaldrr ki, bizres problenrlarini orta saviyyeli baqa l.iqen
oxucu onu anlaya bilsin;
- zerurilik-qararlann qebul olunmasr ve istrfadegilare
yOnaldilmesi iigiim ehemiyyetli informasiyam eks etdirmelidrr;
- etibarhhq-teqdlm olunan informasiya tam ve dolru olmahdlr,
-.-ardrcrlhq-korporasiya maliyya hesabafnm moqayisati
metodlanndan istifadeya sey gdstarmalidir ki, zamamn miixtelif
dowlorindo hesabatlann mtiqayisesi imkanr temin olunsrur.
Korporasiya hesabatda bunlan gctstermelidir: dorrytin sonuna
maliyya vaziyyeti, dow iiare galirler, sahibkarlann qoyuluglan ve
onlara odenilmeleri.
Yoxhnt suallan
l. Korporativ maliryanin
mazmununu izah edin.
2. Korporasiyantn maliyya
miinasibatlai
subyeldlai
ila yarantr?
lat
3. Korporasiyanm [email protected], hans, alamatlara gdra lasnif edilir ?
4. Kapilalm struHurunun optimalla{dnlmast
prosesi hans ardtc ltqla hayata kegirilir ?
5. Korporativ idaraetmanin maliyya vasitalarina aydtnhq garirin.
6. Sahmlar, onlartn nominal ya mazanna dayarlai.
7. Sahm paketlai neca sralanr ?
8. Korporasiyalann maliyya hesabatlan hagqmda malumat yein.
9. Konsolidosiyah hesabattn mahiyyati nadir ?
10. Konsolidasiyah hesabatl tfim talablai hans ardtr ?
hanst tasarr
148
Miirrzu 9. Korporativ idrreetmenin maliyye rrspektleri
TESTLOR-3r
Korporativ maliyye hansr maliyya
gargivosinda faaliyyat gijstarir?
. .s:stemi
A)Dovletin maliyye sistemi
B) Balediyyelerin maliyye sistemi
C) Korporativ maliyya sistemi
D) Kreditorlann maliyya sistemi
E) Investorlann maliyya sistemi
1.
_Korporativ maliyye dcdikda na basa diigiiliir ?
d6vlerlarda kapitahn heraketinin idare olunmasr
B) Olke arazisinda kapitahn herekatinin idare
olunrras,--'
SC-larda kapitalrn herakatinin id-" olu,,rus,
Ioralne
DJ Kredttorlann kapitallanrun heraketinin
idara olunmasr
E) Kompaniya gergivasinda kapitafin f,rrrt.tirin
iJrr"ltrn_uu
2.
t] Il""i
!]
miinasibatlari horporativ maliyyaye aid devil ?
,H,ana.pu.l
A).lgtirakgr I an n pul resursl an nr n forma
aain hira
ile slaqedar pul mtinasibstleri
B) Ko.rporasiyanrn maliyyesinden igtirakgrlann
dhdeliklarinin icrasr ila alaqedar pul miinasibet.
eri
C) Heg biri
3,
D) Mdiyya-kedit siyasatinin
fealiyyetila alaqedar pul mtinasibetlari
E) Dovlatin faaliyyetinin temin
olunmasl ile elaqadar pul miinasibetlari
4. Korporasiyant n maliyya miinasibeflari
tanniifat subyektlari ita yarantr ?
. .!my
A) Tasisgilar ve fond birjalan ila
B) Sahmdarlarla
C) Kreditorlarla
D) Biitrin variantlar
E) Banklar vo investisiya fondlan .ila
149
5.
Korporasiyantn maliyye miinasibe'lori
hais tasaniifat subyektlari ila yatanrrur
A) Tdrama ve asrh cemiYYatlerla
B) Qeyri-dttvlat maliyya vasitelarila
C) Dovletle
D) Heg biri
ej
Srgortagrtar va investisiya kompaniyalan
?
ile
6. Tasisgilarla korporasiyanm maliyya
miinasihatlari na zaman Yarantr ?
A) Emissiyah qiymatli kaprzlar ii.zra dividentler odenen zaman
B) Ssudalann 6denilmasi zamanr
Cj Asrh cemiyyatlerin sahmlarinin altqr zamant
D) Nizamnama kapitahmn formalaqmast zamant
E) Bndca sistemina Yrlrmlar zamaru
Sahmdarlarla korPorasiY anrn
maliyye miiaasibatlari na zanun yaraw ?
A) Ohdeliklerin cidenilmesi zamant
o/oJerin ddanilmasi zamant
Bi Emissiyalr qiymatli kaprzlar izo
Cj rond bi4alan ile emaliyyat heyata keqirilen zaman
D) Bi.idcedankanar fondlara 0demalar zamant
E) Deyan zararlarin 0denilmasi zamant
7.
Korporasiyanm maliyya miinasibetleri
banhlarla na 4aman Yararut ?
A) Osas cemiyyatin toreme cemiyyete
vurdulu zerer odanilen zaman
B) Srlortagrlarla profil emeliyyau kegiren zaman
Ci B,iittivott qiymetli kalrzlar i.izre dividentlerin ddenilmesinda
D) Ssudalann ahnmast ve odanilmesi zamant
E) Elmi-tedqiqat va t3crtibe-konstruklor
iqlerinin maliyyelagdirilmasi zamant
8.
150
9. Qeyi-diivlal maliyya vasitalafila korporasiyarun
maliyya minasiballai na zanan yarantrur ?
A)Srlortagrlarla profil amaliyyatr kegirerkan
B) Nizamname kapitalrru formalagdrran zaman
C) Investisiya fondlan ile profil emaliyyatr kegiren zaman
D)Fond birjalan ile profil emaliyyat kegiran zaman
E) Investisiya kompaniyalan ila profil emeliyyah kegirarkan
10. Tdrarm va
as r camiyyatlorla korporosiyarun
maliyya miinasibatlari hanst halda yarawr ?
A)Osas cemiyyet terafindan onlara deyen zerer ddandikde
B) Investisiya kompaniyalan ile profil emeliyyatr kegirilende
C)A ve D variantlan
D)Asrh cemiyyetlarin sehmlerinin alry zamanr
E) Nizamnama kapitahnr formalagdrran zaman
Hans halda diivlatla korporasiyantn
maliyya miinasibatbri yararur ?
A) Btdce sistemine vergi yrgrlan zaman
11.
B) Bridcadankanar fondlara 6demaler zamanr
C) He9 biri
D) Kapital qoyuluglan maliyyelegdirilerkan
E) Elmi-tadqiqat ve tecrube konstruklor
i gleri maliyyelegdirilarken
Hans halda ddvlatla horporasiyann
maliyya mii nasibatlari yararur ?
A) Biidce sistemina vergi yrlrlan zaman
12.
B) Biidcadenkanar fondlara 6demaler zamanr
C) Kapital qoyuluglan maliyyelagdirilarken
D) Investisiya kompaniyalan ila profil emeliyyatr kegirilenda
E) Elmi+adqiqat ve tacriiba konstruktor
i gleri maliyyalegdirilarkan
r51
Hansr cah a gdra lrorpotusiyan n koPitalr tasnif edilmir?
A) Mensubiyyatine gdrs
B) istifade ma,lsedine gora
C) investisiyala5ma formastna gcire
D) Mnlkiyyet tormasrna gora
E) Proqnoz ed.lan dcivrs gore
13.
miixtalif cahatlaine gdra
kapitahru,n tasnifinda hansr sahvdir ?
I 4. Korporasiltanrn
A) Sahibkarlann istifada xarakterina
B) istifada miiddetina gore
gOre
C) istehsal prosesinda igtirak xarakterina g6re
D) Fealiyyatin taqkilati-hiiquqi formasrna g0re
E) Mrilkiyyet lbrmasrna gdre
1
5. Kapitalm s'ttukturanun optimallaq&nlmasnda
I-ci hans heyata kegirilir ?
A) Sshmdar kirpitahn konsentrasiyast
B) Kapitahn slrukturunu mtieyyen
eden amillerin qiymatlendirilmesi
C) $exsi kapit:rltn gelirliliyi iizre kapitahn
strukturunun optimallaqdrnlmasr
D) Merheleler iizra kapitahn tarkibinin dinamikada tahlili
E) Cari fealilryetin gelirlilik derocasi
strukturunu miiayyan edan amillarin
qiynollan'dirilmasina hans, aid deyil ?
A) Taserrtifat Iaaliyyetinin saho xiisusiyyatleri
B) Kompaniyanrn heyat tsiklinin marhelaleri
C) Maliyye miistaqilliyi amsallanntn aragdtnlmast
D) Mehsul vo naliyya bazanmn konyukturu
E) Kompaniyaya diigen vergi yiikti
16. Kapitahn
152
'
.
'
.
.
'
'
.
'
.
'.
sfiuktutunu miiaryan edan amillarin
qiymatlandiibasina haasr aid deyil ?
17. Kapitalrn
A) Taserrtifat fealiyyetinin saha xi.isusiyyetleri
B) Kompaniyanrn heyat tsiklinin marhaleleri
C) Sehmdar kapitahn konsentrasiyasr
D) He9 biri
E) Kompaniyaya dugan vergi yuku
18.
Sahntarin hansr deyarlari mbvcuddur
?
A) Nominal va qahq deyerlari
B) Orta va ilkin deyerlari
C) He9 biri
D) Son ve rimumi deyerleri
E) Nominal ve mazanne dayarlari
19.
Sahnlarin mazonna dayari hanst amildan as
.
.
'
'
.
A) Sahmlorin kateqoriyasrndan
B) SC iqtisadi veziyyetindan
C) Sahoda timumi iqtisadi veziyyetden
D) Butun vanantlar
E) inflyasiya meyllarinden
.
20.
.
A) Sahmlerin tiplerinden
B) SC divident Odamak qabiliyyatinden
.
C) Diger tegkilatlann kapitalrnda igtirakrn
merkezlagdiri I masindan
D) Ssuda %-i normasrndan
E) Inflyasiya tehdensiyalanndan
Sehmlain nozan
a dayari hanw
153
dtr
?
amililan asfu deyil
?
pukefinin 75%+1 sahm iiz
sahibi a hflnst in kant tamin edir ?
A) Camiyyetin lafv edilmesini
B) Sehmdarlann Umumi Yr!rncafrna
2 meselanirr daxil edilmesini
C) Direktorlar liurasrna namized ireli silrmeyi
D) SC-in faaliyyatinin biitiin hakim
21. Sahm
maselaleri Jzre qerarlann qebulu
E) iri sazigler is.tisna olmaqla vacib meselelarde
Cehmdarl an n Umumi Yr!rnca[rnda qerarlann qabulunu
22. Klassik nazarat paketinin 50%+1 ijz sahibina
hans imka:m lamin edir ?
A) Direktorlar l)urasrna namized irsli si.irmek hiiququnu
B) Sahmdarlann Umumi Yr[rncafrna 2
rnasalenin daxil edilmasini
C ) Nizamnamanin dayi gdirilmesini
D) Cemilryeti n maliyya-tasarrtifat fealiyyetinin yoxlanr I masr nr
E) SC-in fealiy'Tetinin biitiin hakim
moselelari ti;zre qerarlann qabulu
pakat-lsahm 6z sahibina hansr
Ba$ tutmayan Sehmdarlann Umumi
23. 30%
A)
imkanlan tamin edir
Yr[rncalrnrrr yeniden galnlmasrnt
B) Nizamnamerrin deyiEdirilmasini
C; Camiyyetin legv edilmasini
D) Heg biri
E) Sehmdarlann reysterindeki informasiya ile tanl$ olmaq
24. 25% sahm paketi+l sahm hansr imkaru tamin edir ?
A) Nizamnamenin deyiqdirilmesini
B) Bagtutmayan yr!rncalrn evezins yenisinin 9a!nlmasr
istisna olmaqla 30% paket+ 1-in biiti.in imkanlanm
C) Camiyyatin la[v edilmesini
D) Heq biri
E) Sehmdarlanrr reysterindeki informasiya ile tarug olmaq
154
?
.
.
2i
10% sahm pa*eti iiz sahibina hanst hiiququ verir ?
A) Novbedenkenar yllrncalrn galnlmasrnr ialeb e:mek
Yrgrncalrn igtirakgrlanmn siyahrs ila tamg olmaq
C) Biitiin variantlar
ll
D)AveEvariantlan
.
E)Cemiyyetinmaliyye-teserrtifatfaaliyyatininyo>Janrlmasr
26. 296 sohm paketi dz sahibina hansr hiiququ vetir ?
.
'
,.
.
.
.
.
.
.
.
.
A) Yrgncagn grindeliyine 2 mesaleni daxil etrnek
B) Direktorlar $urasrna namizad irali stirmek
C)Camiyyetinmaliyye-tessrri.ifatfaaliyyetininyo>Canrlmasr
D)AveBvariantlan
E) Nizamnamenin deyigdirilmasini
27. 1% sahm paketi iiz sahibina hanst hiiququ vetir ?
A) Nizamnamenin dayigdirilmasi
l) Sahmdarlann reysterindeki informasiya ile tamr; olmaq
!)C_emiyyetinmaliyye-tasarri.ifatfaaliyyetininyo>ilanrlmasr
D) Heg biri
E) Direktorlar $urasrna namized irali stirmak
28. "Konsolidasiyah hesaharhtrq va ugot,'anlayqna
asosen tasaniilat subyektlarinin
feotiyyati
hanst giistaricilain inteqrasiyasindan- irali gelir ?
A) Balansda aks olunan gdstaricilerin inteqrasiyasrndan
B) Galir haqda hesabatda eks olunan
gdstaricilerin inteqrasiyasrndan
C) Zerarlar haqda hesabatda eks olunan
g6steri cilerin inteqrasiyasr ndan
D) Butiin variantlar
E) Fondlann nazareti haqqrnda hesabatda aks
olunan gostaricilerin i nteqrasiyasrndan
155
29. Konsolidasiyah hesaba tlrqda
hans
baS
vermir
?
A) Cemiyyetin maliyye-tesarnifat faaliyyetinin yoxlamlmasr
B) istenilen daxili qrup maliyye taserrtifat
emeliyyatlannrn istisna edilmasi
C) Yalnrz akivlerin eks olunmasr
D) Yalnrz passivlerin eks olunmasr
E) 3-cii gexslerla ameliyyatlardan galir ve xerclarin eks olunmasr
30. Konsolidasiyah hesabatlthqda maliyya-iqtisadi
xarakterli informasiya maqsedlari iigiin hanst zarun deyil ?
A) Korporasiyanrn regionun ve dtivlatin
iqtisadi inkigafrnda yeri va rolu
B) Korporasiyamn umumi semareli
inkiqaf strategiyasrnrn haztrlanmasr
C) Camiyyatin yeniden to$kil olunmasr imkanlan
D) Korporasiyantn cari fealiyyeti haqqrnda
gdzlenilen galirla balh risklari
E) Korporasiyanln teserrufat resurslan
31. Cavablardan hanst konsolidasiy ah
hesabathh{m talablarinilon ileyil
?
A) Hesabatlann merhelaliyi va agkarhlr
B) Ohalinin tamhlr va zeruriliyi
C) Ardrcrlhq ve etibarhhq
B) Heg biri
E) Konservatizm ve pliioralizm
r56
Miivzu
i0.
I
10.
I Korporativ vergi
Korporativ vergi menecmenti
menecmentinin funksivalan
0.2 Korporativ vergi menecmenti-idareetme
fealiyyetinin xiisusi nOvii kimi
10.3 Mtiessisede korporativ vergi menecmentinin
tagkili
1 0.4 Ko_rporativ vergi menecmenti
nin semareliliyi
TESTLER-23
1 0.
I Korporativ
vergi menecmenfinin funksiyalan
Korporativ vergr menecmenti tagkilattar.da vergilarin
.
odenilmesi- ohdeliyinin
yerine yetirilmesi ile balh dovlet
orqanlan ile maliyye ve vergi miinasibetlarinin idarl
edilmasi
zamam ortaya grxan problemlerin hsllina xirlmet edir
O,
mi.iessisenin umumi menecment sisteminin aynlmaz
terkib
hissasidir.
Miia.ssisanin fealiyyetinin kemiyyet ,/e keyfiyyet
gdstericilarinin sayt artdrqca vergi ohdaliyi-ila ba!h
problemlarin
he|ll de daha murekkeb va mesuliyyetli olur.. Mitassisonin
maliyya fealiyyetinin
bu
cehetinir kifayet qeder nszera
ahnmamasr, vergilerin hesablanmasr zamanr yol venlon
sahvlor
tegkilann iflasa ulramasr ve la$v edilmesine bile sabeb
olan ciddi
maliyye itkilerine gatirib grxara bilar.
Bela problemlerin
miihiim ehemiyyat kasb etmesr ile
elaqedar olaraq korporativ rergi menecmentinin mriassiselarin
teserrtifat fealiyyeti tecrtibesinde tetbiqi getdikce aolla
_
!en19 *r"t
alrr. O, tegkilatlarda ham miivafiq tegkitat. st"rukturlann
yaradrlmasr, I.req de mtiqavilo
oJeyicil..in"
"rur,.du'rr"rg
vergitutrna sahesinde xidmat gdsteran
auditor- va meslahatgi
girketlerin yaradrlmasr yolu ile inkiqaf edir.
f ovlatle maliyya mrinasibatlerinin, tagkilatlann macbud ve
evezsiz odenig geklinda heyata kegiriimesi quyJ*
ile ciddi suretde
reqlam"rtt;;.,ili;,"".gi
pul
vesaitlerinin hareketinin idara edilmasi pror"si
tffiui, ,r.rgi
qanurvericiliyi
157
menecmentinin predmetini tegkil edir. Korporativ vergi
menecmentinin 6yranilma obyekti miiassisa saviyyesinde pul
ktitlasinin herekatinin mecburi va avezsiz formada vergitutma
subyektlerinden dcivlat biidcesins teqkili zamanr yaranan
mtinasibetler sistemidir.
Mtlessisenin iimumi menecmentinin terkib hissesi kimi
korporativ vergi menecmenti agalrdalo esas idareetma
funksiyalanm yerine yetirmalidir:
./vergi planlagdrnlmast;
,/ vergi tenzimlemesi;
./ vergi menecmentinin tagkili;
./ motivleEdirma;
../ vergi nezarsti.
Korporaliv vergi planlas&rrrasl mtiessisanin maliyyetaserri.ifat fealiyryetinin zeruri tarkib hissasidir. O,
qanunvericilikde mi.ieyyan edilmig g[zagtlerden va iisullardan
istifada etmekle vergi ohdeliklerinin azaldrlmasrna ydneldilmig
fealiyyetdir. Bu faaliyryet heyata kegirilerkan vergi iideyicisinin
esas meqsadi d6vlatin fiskal sistemina qargr durmaq deyil,
sonradan iqtisadi faaliyyetda istifade etmak iigiin oz aktivlarini
saferbar etmekdir.
Taserriifat subyektlari fealiyyetlerinda
oz gslir
ve
manfaatlarinin meblelini maksimallagdrrmala gahgrrlar. Bu ise
vergi odaniglarinin mable$inin minimallagdrnlmast ile iist-iiste
dtige bilar. Umumiyyatla, vergi menecmentini subyeldare
odanilen vergilarin mablefli deyil, son maliyye neticasi
maraqlandrnr. Bu noqteyi-nazardan esas mesele verginin
odenilmesinde vergitutmant optimallaqdrnlmaf,a imkan veren
variantin segilmssidir.
Umumi halda vergi ten4inlanmasi dedikde vergi planlanrun
reallagdrnlmasr iisullanntn iglanib hazrrlanmast, zeruri hallarda
yeni vergi rejimlerinin formalagdrnlaraq tetbiq edilmasi prosesi
baga diiqtiltir.
Korporativ vergi menecmenti seviyyesinde idareetmanin bu
funksiyasrm faktiki olaraq aynca qeyd etmirler. Qiinki nezerda
158
**l.rr .H, bu funksiya qismen hem vergi
gargivesinda, hem muassisede
planlagdrrmasr
vergihrtmamn ldare edilmesinin
tagkrli gergivasinde, hem da daxili vergi nazareti gargivesinde
yerine yetirilir.
Sistemli yanagma noqteyi-nezarin den korporativ vergi
rnenecmcntinin fag*ili struknrrunun artq qerarl igmr g tabegili*k
miinasibetleri kimi formal olaraq eks etdirilmasindan aaha glnig
anlayrgdrr. Sdztin genig -enas,nda vergi menecmentinin
tegkilini
idaraetmenin problemlarinin qargrya qoyulan meqsedlare
nail
olmaq iiglin br.itiin imkanlardan istifade edilmasini' tarnin
eden
xiisusi olaraq yaradrlmrg mexanizmlerin komeyi ila hall
edilmesi
kimi baga di.igmek lazrmdtr. Bu ndqteyi-nazarden miiassiseda
vergitutmanrn idara edilmasi sisteminin tagkili funksiyalannrn
reallagdrnlmasr aga$dalolan nezerda tutur.
L Umumi miirekkeb maselarin daha sade . maselalera
briliinmesi.
2. Bu mesalelera miivafiq salahiyyetler vermakle sistemin
konkret hisselanna tehkim edilmasi.
3.-Mesalalarin birge helli zamam zaruir qarqrhqh fealiyyetin
ve informasiya miibadilasinin temin edilmesi i.iiiin sistemin
hisselari arasrnda btihtn zaruri elaqelerin qurulmasr.
Motivlagdirmenin dOvlat vergi menecmenti saviyyesinde
heyata kegirildiyini nezarde tutaraq onu gox vaxt m steqil bir
funksiya kimi ayrrmrrlar. idaraetmanin timumi nazariyyasi
noqteyi-nezerinden motivlegdirme dedikda idaraetma sisteminin
qargrsrnda duran vezifelerin mrivaffeqiyyatle hell
edilmesi tigtin
insanl_ara meqsedy6nlii tesir gostermak imkanr baga dtigtiltir.
I(orporativ vergi menecmenti sisteminde motinlesrlirma
funksiyawa esas funksiyalardan biri kimi baxrlmaldrr. Qtinki,
bezen ayn-ayn gexslarin ve kollekivin maraqlan va meqsadlari
tegkilafin iimumi meqsedleri ilo tist-riste dUgmaye bilar. Burada
da motivlegdirmenin agafrdakt melum risullannian grxrg etmek
lazrmdrr:
a mecburetme;
t stimullagdrrma;
159
o mecburelma va stimullagdlrmanln kombinasiyasl.
Macburetn,e yolu ile motivlegdirme vergi, miilki va emak
qanunvericiliyi:-rin normalanna, hamginin vazifalari layiqinca
yerina yetirmerneye gdra mesuliyyati mi.ieyyan eden normativ
senedlare (emrlars, telimatlara, tovsiyalere) esaslamr. Miiessisade
fealiyyat gdste:en maddi ve manevi stimullagdrrma sisteminde
insanlara meqsedy6nlU tasir g6stermekle verg,i menecmentinin
qargrsrnda durln vazifelari miiveffeqiyy etl e hell etmek ugun
mtivafi q tadbirlar nezerde tutulmahdlr-
Korporativ vergi menecmenti sisteminda vergi nazanti
miihi.im yer tutur. Mi.iassisenin 6lgi.istindan, tagkilati hiiquqi
xiisusiyyatlerin,Jen ve s. astlt olaraq onun hayata kegirilmesi
yollarr, formalnn ve usullan bir-birinden shamiyyetli deraceda
ferqlana bilsr Ancaq korporativ vergi nezarefinin esaslnl
idaraetmenin bu mtihi.im funksiyasrmn reallagdrnlmastmn i.rmumi
prinsiplori teg<it etmelidir. idareetma nezeriyyesi n6qteyinazerindan nazaret a$aEldaklan ehata edir:
- baxrlan dovr erzinda idareetme obyektinin faktiki olaraq
neya nail olduf,rnun mtieyyen edilmesi ve qiymatlandirilmasi;
-aldo edilrniq neticalerin planda nezerde tutulan vsziyyetle
miiqayisssi;
- aqkar edilmig kenarlagmalann aradan qaldrnlmasr tigiin
tadbirlerin iglanib hazrrlanmast ve heyata kegirilmssi.
Korporativ (daxili) vergi nezaretinin iimumi meqsedi kimi
milassisade vergi ugotunun tegkiline, vergilerin diizgrin
hesablanmast va vaxtnda odenilmasine nezaratin hayata
kegirilmasine, ./ergi yoxlamastna qedar yol verilan sehvlerin va
vergi qanun'rericiliyinin pozulmast hallannrn aradan
qaldrnlmasrdrr. Belaliklo, vergi nazareti vergi qanunvericiliyinin
pozulmasrnrn, maliyye ve inzibafi naticalardan kenarlaqmantn
minimallagdrrrLnasrna yoneldilmig maqsedyOnlii va sistemli
faatiyyat kimi baqa diigiiltir. Bununla beraber korporativ vergi
nezareti bir srra spesifik tegkilati-iqtisadi prinsipleri de nazare
almahdrr. Bu prinsipler asasan agalrdakrlardrr:
160
0 nezarat prosesinde hem dcivletin, hem mtiessisenin, hem da
iqtisadi tarefdaglann maraqlannln temin olunmasr;
o korporativ vergi nazaretinin neticelerini tehlil edilmek iigiin
zaruri olan informasiyalann dovlat vergi va gomnik orqanlanna,
diger nezaretedici orqanlara ve banklara agrq olmasr;
vasaitlarinin hareketinin qanunauyfunlulunun
mi.ielryen edilmasi iigiin korporativ vergi nezaretinin neticalari
esasrnda tertib edilmig hesabann analitik xarakterli va mazmunlu
olmasr;
a kompitterde iglanmek tigiin vergi informasiyalannrn sade
va anlagrqh olmasr.
Korporativ vergi nezaretinin tagkilati strukturu miiessisenin
miqyasrndan, onun fealiyyet sahesindan, <ldameli oldu[u
o pul
vergilerin novtindan va diger amillorden asrltdrr. Samereli
korporativ vergi nezaratinin tegkilinin ozi.inemexsus spesifik
cehatleri var.
_ Miiessisalarin praktiki fealiyyetinda daha tez-tez rast gelinen
sahvleri yaranma sabablarina grira agalrdakr kimi qruplagirrmaq
olar:
- ilkin sanadlerin ya olmamasr, ya da vergi qanunvericiliyi
noqteyi-nazeri nden di.izgrin tertib edilmemasi ;
vergi qanunvericiliyinin duzg0n gerh edilmemesi
neticesinde yaranan sehvler;
- vergi qanunvericiliyine edilen elava va diizeliglera vaxfinda
reaksiya verilmamesi;
- riyazi emaliyyat sehvlari;
-
-
hesabat senadlerinin qanunvericilikla mi.ieyyan edilmig
miiddatda vergi orqanlna taqdim edilmemesi;
- vergilerin 6denilme miiddatinin pozulmasr.
Belalikla, dtizgun tegkil edilmig kolporativ vergi nezarati
vergi sehvlerinin sayrm nazaregarpacaq derecede azaltmafa
imkan verir ve bununla da vergi orqanlan terefinden hayala
kegirilen ddwi ve epizodik vergi yoxlamalannrn neticaleri
esasnda tatbiq edilen cerime sanksiyalanmn meblagini
minimuma endirir.
r6l
10.2 ){orporutiv vergi menecmenti-iduaet na
faaliyyatinin xiisusi niivii kimi
Umumi menecment nezeriyyasinda idaraetma daxili ve xarici
tasir: nden asrh olmayaraq idare edilan obyektin
avvelcadan miioyyen edilmig veziyyate getirilmasi kimi mi.iayyan
edilir. Korporrrtiv vergi menecmentinin idaraetme obyeki
muessiselerin bz vergi <ihdeliklerinin yerina yetirmasi zamanr
yaranan, hem miiessisedaxili, hem dovletla olan vergi
amillerin
miinasibetleri sisitemidir. Miiassiseler
seviyyesinde
vergitutmamn idare edilmesi prosesinin asas elementi idaraetme
obyekti iigi.in maqsedlarin mrieyyen edilmesidir.
Korporativ vergi menecmentinin maqsadlerinin mueyyen
edilmesi mali'rye menecmenti sisteminde ham idareetme
obyekinin <izri, ham da muassise ve te$kilaun idare edilmesi
sisiteminda onun yeri barada herterafli bilgilera malik olmalr
teleb eden mrirekkeb ve mesuliyyatli bir prosesdir. Vergitutma
sistemi ozltiy[nda goxsayh meqsedlera xas olan mtirekkab bir
sistemdir. Korporativ vergi menecmentinin meqsadlari ilk
ndvbada dlkanin Omumi sosial-iqtisadi strategiyasr ile mueyyen
edilan drivletin vergi doktrinasrndan asrhdrr. Bundan bagqa bu
maqsedlar mtiossise ve tagkilatrn iqtisadi strategiyasl, onun
qargr sr nda duran stratej i va taktiki masalalerla miiayyanl egdiril i r.
Taqkilatrn micyasrndan, onun tegkilati-hi.iquqi formasrndan,
fealiyyat sahesindan asrh olmayaraq tagkilatda korporativ vergi
menecmenti var;itasile reallaqdrnlan milhi.im meqsedleri a$a[rdakr
kimidir:
-
vergi qanunvericiliyine emel edilmasi, vergilerin deqiq
hesablanmasrmn va vaxfinda 6denilmasinin temin edilmesi;
- vergi ridani gl erinin optimallagdrnlmasr;
- mirassisonin fealiyyeti, vergitutma noqteyi-nezarindan
qebul edilen idareetme qerarlanmn mdtedilliyina emin olmaq
iigtn sabit gorailin yaradrlmasr;
162
- tegkilatn vergi orq,rnlan tarofinden hoyata kegirilon
yoxlamadan sonra ortaya grxa bilen problemleri hell etmek
zaruratindan azad edilmasi.
Sabit vergi qanunvericiliyinin olmasr korporativ vergi
menecmentinin tegekktil tapmasr ve inkigafi iigun csas gertdir.
10.3 Miiassisada
horporotiv vergi menecmentinin tagkili
Korporativ vergi menecmenti sisteminin yerine yetirdiyi
funksiyalan nezare almaqla onun terkibinde a;afrdak a/r
sistenlarin olmasrm zeruri hesab etmek olar:
. korporativ vergi menecmentinin meqsedlari alt sistemi;
. vergi planlagdrnlmasr ve proqnozlagdrnlmasr alt sistemi,
. vergi tenzimlanmasi alt sistemi;
. vergi nazareti va auditi alt sistemi;
. motivlagdirme a.lt sistemi;
. informasiya teminatl alt sistemi.
Bu alt sistemlarin asas funksiyalanna ve vezifalerina nezor
salaq.
Korporativ ver$ mcnecmcnfinin maqsadl;tri alt sislemi
dovletin vergi doktrinasrm nezere almaqla va mriassisanin Umumi
inki gaf strategiyasrndan grxrs ederek korporativ vergi
menecmentinin meqsadlarini mtiayyan edir.
Vetgi planlasdttmsst va proqnozla$&nlmts alt sistemi
mtiassisenin vergi dhdaliklerinin minimallagdrnlrnasr ve novbati
ddvrler Ogiin tidenilmeli olan vergi meblelinin pr<qnozlagdrrmasr
maqsadlarini ehata edir. Bu alt sistemin as ls funksiyalan
agagdalalardan ibaretdir.
- vergi noqteyi-nazerinden optimal idareetme variantlannrn
haarlanmasr;
- bu variantlann hayata kegirilmasi ile balh xarclarin
mableginin mtia)ryen edilmesi;
- tetbiq edilmig variantlann maliyye
qiymetlendirilmasi;
163
neticalerinin
-
segilmi$
vergi
kegirilmasina nezaret;
-
miihasibat
planlagdrrmasr sxemlerinin heyata
va vergi ugotu siyasatinin iglenib
hazrrlanmasrnda i gtirak etmak.
idaraetrne prosesinin elementi V,tmi veryi lenzimlamasi veryS
planlagdirmasr ve vergi nezarett alt sistemlari arasrnda bir
elaqelendirici helqedir. Korporativ vergi menecmenti sisteminda
vergi tenzimlemesi dedikde vergi planlanmn reallagdtnlmasr
prosesine operativ mtidaxile prosesi baga diigtiltir. Praktiki olaraq
tenzimlemasi qararlartn qebul edilmesi, vergi
menecmentinin qargtstnda duran vazifelerin yerine yetirilmasinin
vergi
tamin edilmasi iigiin onlann
detallagdrnlmasr
yolu
ile
reallagdrnlrr.
Vergi nalarati va auditi alt sislemi vergilarin duzgrin
hesablanmasr, biidcaya vaxtrnda <ldenilmesi, vergi dhdaliyinin
yerine yetirilmesi zamanr yol verilmig sehvlerin agkar edilmasi va
onlann aradan qaldrnlmasr sahesinde tadbirlerin heyata
kegirilmesi ila baflr meselaleri ahata edir. Bu alt sistemin
funksiyalan esasen a$aErdakrlardan ibarotdir:
- miiessisanin fealiyyatina cari maliyye ve vergi
monitorinqinin hayata kegirilmesi,
- mriassisenin ugot siyasatinin iglanib hazirlanmasrnda igtirak
etmek;
- qabul edilmig idaraetne qerarlanrun yerine yetirilmesinin
biittin merhelelerinda vergi nazaretinin tegkili ve heyata
kegirilmasi texnologiyasr iizre takliflarin iglanib hazirlanmasr;
- mtiessisanin filiallannda, tdrame qirketlerinde ugotun tagkili
ila balh vezifelarin icra edilmesi.
Motivbgdiruo ah sistemi korporativ vergi menecmentinin
qargrsrnda duran vezifelerin miiveffaqiyyede yerine yetirilmesi
iigiin motivasiya iisullannrn segilmesi va tetbiqi ile baflt
meselelari ehate edir.
Umumi halda qarann qabul edilmasi nayin ve nece segilmasi,
planlaqdrnlmasr, tegkil edilmasi, hansr motivlagdirma tadbiri
menecmentinin yrxanda gOsterilen
vasitasile
vergi
t64
funksiyalanmn yerina yetirilmesinin temin edilmesinin mueyyen
edilmesidir. Qararlann qebul edilmasi mrivali,q informasiya
teminatlrun olmasrnr teleb edir. Bununla alrlqedar olaraq
korporativ vergi menecmenti sisteminde vergitutmanrn
informdsiya taminofi alt sisteminin olmasr zeruridir. Alt sistem
vergitutma prosesini ve vergi qanunvericiliyinirr pozulmasrna
gdre masuliyyeti reqlamentlegdirilan normaiw-hii.quqi xarakterli
informasiya blokundan, ayn-ayn vergi novler-i rizro
uQot-
hesabatla balh informasiyanr eks etdiran blokdar taqkil olunur.
Bu alt sistem esasen a5aErdalo funksiyalan yerine yetirir;
- vergi, inzibati, mi.ilki qanunvericilikla, hernginin girkatin
fealiyyet gdsterdiyi sahede bag veren deyigiklikleri nazarde
sadamaq;
mUhasibat va vergi u9otunun, daxili ver;;i nezarari vo
auditinin avtomatlagdlnlmast,
emakda$hq edilen girkatler barade nformasiyanrn
toplanmasr ve tehlili, hamginin onlann etibarhhq daracesinin
qiymetlandirilmesi.
-
-
Vergi menecmentinin maliyya menecmentinde
avnlmaz
vergi
menecmentina rehberliyin maliyya direktoruna helrale edilmasini
meqsedauylun hesab etmek olar. Xarici tecriiber.i nazara alsaq
maliyya direktoru mriessisanin an azr 2 xidmetini koordinasiya
etmalidir: miihasibat va hi.iquq.
Miiassisede bu 2 xidmat sahasinin maliyye direktoruna tabe
edilmesi gox zaruridir. Miiassisanin mrihasibathhfir maliyrya
gostericilerinin kalkulyasiyasr
bilvasite balhdrr. Bu
gristariciler asasrnda ise biidceya cidenilmali c,lan vergilerin
mabla[i hesablanrr. Demali miihasibath[rn bir.baga maliyye
direkloruna tabe etdirilmesi bir srra problemlardan yan kegmaye
imkan yaradrr.
Miiassisedo hiiquq xidmetinin miihasibathqdan ayn olmasr
vergilarla balh ciddi neqativ hallann yaranmasrla sebcb olur.
Bela ki, baplanmrg mUqavilelarin mezmunu, h,:quq$unaslann
terkib hissesi olduSunu nezere alsaq miiassisade
ile
t65
istifado etdikleri terminalogiya mUessisanin vergi ohdalikleri ile
de balh olur.
Korporativ vergi menecmenti sisteminde mi.ilki-htiquqi
mtiqavila vergi planlagdrnlmasrmn asas aletlerinden biridir.
Bununla elaqedar olaraq miiassisenin hiiquq bolmesi ile
mtihasibathfi-r arasrnda slx qargrhqh alaqa olmahdrr. Bele
qargrhqh elaqeni ise maliyya direktoru vasitasila koordinasiya
etmek daha elveriglidir.
10.4 Korporativ vergi menecmentinin
samanl Ai
Korporativ vergi menecmentinin tagkili kifayet qedar xercler
hesabrna baga gelir. Buna gora de bu fealilyatin samareliliyinin
qiymatlendirilmasi zerurati ortaya glxlr. Korporativ vergi
menecmentinin samareliliyinin bir srra amsallarla miiayyen edilir,
Bu emsallar agalrdakrlardan ibaretdir.
L Vergitutmamn semeraliyinin iimumi emsah.
F=M:
X
Burada M-xalis menfaet, X-mecmu vergi xercleridir.
Mecmu vergi xerclarine hem dolayr vergilar, hem de
miiessisanin xarclerinin terkibine daxil edilen vergi mablalleri
daxildir.
2. Sauga vergi tutumu emsah:
S=X:H
Burada H-satrgrn hacmidir.
Satrgrn hecmina dolayr vergi meblelleri de nezere ahnmaqla
mahsul satrgrndan, iglerin yerine yetirilmesindan ve xidmatlarin
giistarilmesinden elde olunan vesaitin mable$ daxil edilir.
3. Galirin vergitutma amsah:
G=D: V
Burada D-ddvriyye vergi xerclari, V-mahsul sat$lndan,
iglerin yerine yetirilmesinden va xidmetlarin gosterilmasinden
elda olunan vesaitin meblelidir.
Ddvriyye vergi xerclarine iimumi ddvriyyeya hesablanan
vergilar aid edilir (Meselan, sadeleqdirilmig vergi ddayicilari
166
iigtin). Mehsul satrgrndan, iglerin yerina yetirilmasindan va
xidmetlerin gcistarilmasinden elde olunan vssaitin meblelinda ise
i.imumi dcivriyyeya hesablanan vergi meble$i nezere ahnrirr.
4. Xerclerin vergitutma emsal:
K=L:Z
Burada L-xerclerin tarkibine daxil edilen vergiler, Z-macmu
xerclerdir.
5. Menfaatin vergitutma emsah
.
N: P: Mr
Burada P-manfeetin aid edilen vergi xercleri (Masalen,
elave
(ODD), I\4-Umumi manfaetdir.
deyer vergisi
Qeyd olunan gostericilar mtiassise va tagkilatlarda vergi
menecmentinin semereliliyini herterefli xarakterize edirler.
Bu
emsallann konkret bir mi.iessise iigrin meqbul hesab edilen
qiymetleri hemin mi.iessisanin fealiyyat sahesinden. daha
9ox
asrhdrr. Buna grire de bu emsallan konkret bir miiessisenin
inkigaf meyllarini mtiayyan etmeya imkan veren dinamika srralan
esasrnda qiymatlondirmak daha maqsedauylundur.
yoxlamt suallan
l. Korporativ vergi menecmenti hansr
masalalarin hallina xidnat edir ?
2. Korporativ vergi menecmentinin
prednetini va dyranma obyektini izah edin.
3. Korporativ vergi menecmenti asasan
hans r idaraetma funksiyalarmt yerina ye tirir ?
4. Korporativ vergi planlasdtrmast
funksiyasmt izah edjn.
t YuS, tanzimlanmasi funksiyasma aydmlry gatirin.
6. V_ergt menecmentinin ta$kih funksiyasmi mahiyyali nadir?
7. Korporativ vergt menecmenti
sisteminda motivlesdirma funksiyastnd neca bu r ?
8. Korporafiv vergi menecmenti sisteminda
vergi nazaratinin yerini agtq laym.
9. Korporativ vergi menecmenti idmaetma
faaliyyatinin x susi ndvii kimi.
167
:,
I0. Mi)assisadz' korporativ vergt menecmenti neca taSkil olunur
) l. Korporariv vergi menecmenli sisteminin
tarkibinda hcm alt sistemlar vardt ?
I 2. MotivlaSdirma va informasiya taminatt
alt siste ml,rrim Sarh edin.
I 3. Korporativ vergi menecmenlinin
samaralilil: gostaricilari hans ardr ?
Miivzu 10. I(orporativ vergi menecmenti
TESTLAR-23
1.
Koproruliv Yergi mcnecmentinin
predmetini hans taqkil edir ?
A) Miiassiselerin mecburi qaydada ddemesile
d6vletle mdiyyo miinasibetlari prosesi
B) Teskilatlann koniillti ol araq 6deniglerile
dbvletin maliyya miinasibetlari prosesi
C) Mriessisenirr razlt!t ve evazsiz odeniglerinin
dovletle maliyys miinasibetleri prosesi
D) Tsgkilatlann mscburi ve evezsiz ddomelerinin
dtivlatla maliyye miinasibstlari prosesi
E) Miiessiselerin qismen odamelarile xarici
teqkilatlarla maliyye mtinasibetlari prosesi
2. Vergi mznecmenti asasan hanst
idaraetma rtmhsiyanru yerina yaimir
A) Vergi planlirgdtrmasr
B) Vergi tenzirnlenmesi
C) Vergi menecmentinin tegkili
D) Heg biri
E) Motivlegdinra
168
?
?
j.
Vergi menecncnti asasan hanst
idaraelno funksiyasrru yerina yetimir ?
A) Vergi planlagdrrmasr ve tanzimlenmesi
!)
fergi menecmentinin tegkili ve koordinasiya
C) Heg biri
D) Motivlagdirme va vergi nezarati
E) Vergi nazareti va planlagdrrmasr
4. Vergi taryimlannosi dedikda na basa diigiihir
A) Vergi planlannrn dayandrnlmasr va
yeni vergi rejimlarinin formalagdrnlaraq tatbiqi
-B). Yeni vergi rejimlerinin formalagdrnlmasr
ve
50 Yo vergi planlanmn icrasr
C) Heg biri
D) Vergl planlanntn reallagdrnlmasr iisullannrn
_. hazrrlanmasr ve yeni vergi rejimlerinin tatbiqi
E) Vergitutrnanrn optimallagdrnlmasr va yeni
vergi rejimlerinin formalagdrnlaraq tetbiqi
5. Vergitutmantn idarc edilmasi
sisteminin taSkili hansmr naurde tutur
?
A) Umumi mUrekkeb masalelerin
daha sade mesalelera bohinmesini
B) Meselelara selahiyyatlar vermekle
sistemin konket hisselarina tehkim edilmasini
C) Buhrn variantlar
D) Masalalarin birge hallinda zeruri
qarqrhqh faaliyyet ilgrin alaqelerin qurulmasr
E) Informasiya m0badilasi iigiin sistemin
hissaleri arasrnda alaqalerin qurulmasr
169
?
Korporativ vergi menec mcntinda motivlagdbtna
funksiyasmrn iisullanna aid dzyil ?
A) Mecburetme vo Proqnozlagdrrma
B) Stimullagdrnna ve planlaqdtrma
C) Atomatlagdrrma ve proqnozlaqdrrma
D) Planlaqdrrme. vo vadaretme
E) Stimullaqdrnna ve macburetrne
6.
Korporativ u*gi menecrnentinila motivlagdirnn
funksiya*ruin iisullanna hans aiddir ?
A) Mecburetme ve proqnozlaqdtrma
B) Stimullagdrnna ve planla$drrma
C) Stimullagdrnna ve macburetmanin kombinasiyast
D) Planlagdrrmt. ve vadaretme
E) Stimullagdrnna va uzlagdrrma
7,
Macburiyyat .yolu ila motivlaSilitno vergi, miilki ua anoh
qanunvericiliyi normalanna gdra hanst normariv
sanadlara astslant ?
A) Omrlare, saroncamlara ve fermanlara
B) Qerarlara, pr,tseduralara ve meslehetlegmalere
_ C) Xdmetlere, rnii$ahidelera ve tadqiqatlara
D)Miigavirelere,, tehqiqatlara ve izahatlara
E) Tetimatlara, ,)mrlore ve tovsiyalaro
8.
iilaraelma nazoriyyasi baxtmudan
nazarat hanstnt nazafda tutm t ?
A)Olde edilmig naticelerin nezerda tutulanlara goro miigahidasini
B) Baxrlan dovrde idaraetme obyeklinin
faktiki nailiy yatlerinin qiymetlandirilmesini
9.
C) Agkar edilen kenarlagmalann aradan
qaldrnlmasrnda tadbirlerin heyata keqirilmesini
D)Heg biri
E) Aragdrnlan dcivrde idareetme obyektinin
faktiki nailiy yatlerini n miieyyan edilmesini
170
10. Daxili vergi nazantinin spesifik
lagkilali-iqtisadi prinsiplarinilan hansr sehvdlr
?
A)Nezarat zamanr d<ivletin va miiessisenin maraqlanmn tamini
B) Daxili vergi nezaretinin dtivlat vergi orqanalnna va
banklara agq olmasr
C) Komptiterdo iglanmesi iigiin vergi informasiyasrnrn
sade ve anlagrqh olmasr
D)Daxili vergi nezareti esasrnda hazrrlanan
hesabahn analitik va mazmunlu olmasr
E) Korporativ vergi nezaratinin digar nazaretedici orqanlara
ve qeyri hokumat tegkilatlanna agrq olmasr
lL
Mliassisalarda tez-tez rast galinan sohvlarin
yaranma sabablarina hanst aid d€yil ?
A) ilkin senedlerin olmamasr
B) Vergi qanunvericiliyinin dtizgun
qarh edilmamasi neticasindeki sehvlar
C) Riyazi ameliyyat sehvlari
D)Vergilerin odenilme miiddetinin pozulmamasr
E) Vergi qanunvericiliyine edilan elavalare
vaxtsnda reaksiya verilmemesi
I 2.
Korporativ vergi menec mcntila rcotlaS&nlan
miihiim maqsadlardon hanst sahvdir ?
A) Vergi qanunvericiliyine emal edilmasi
B) Vergi 6dani glarinin stimullagdrnlmasr
C) Vergilerin deqiq hesablamlmasr
D) Vergi baxrmrndan idareetme qararlanmn
mritadilliyi iigtin sabit geraitin yaradrlmasr
E) Vergi orqanlanrun yoxlamasrndan sonra
yaranan problemlerin hallindan azad olma
t7t
13.
Korporativ vergi menec mentinin
alt sisten laindan hans sahvdir
?
A)Korporativ vergi menecmentinin maqsadleri alt sistemi
B)Vergi planlagdrrmasr ve proqnozlagdrrmasr alt sistemi
C) Vergi tenzimlenmesi ve motivlegdirme alt sistemi
D)Vergi nazarati va audit alt sistemi
E) informasiya taminab va verginin
optimallagdrnlmasr alt sistemi
11. Vergi planlas&.nlmasr va proqnozlasdrnlmast alt
sisteminin funksiyalanndan dofiru olmayan hansrdtr ?
A) idareetma variantlanmn reallagdrnlmasr
ile xerclarin mi.iayyen edilmesi
B) Tetbiq edilmig variantlann
maliyya naticelerinin qiymetlandirilmesi
C) Vergi baxmrndan optimal olmayan
idareetrna variantlanntn haztrlanmast
D) Segilmig vergi planlagdrnlmasr
sxemlarinin hayata kegirilmesina nezaret
E) Mtihasibat va vergi ugotu siyasatinin hazrrlanmasrnda igtirak
[email protected]
funksiyalanndan hanst sahvdb ?
15. Vergi nozarati va oadit alt
A) Vergi baxrmrndan optimal
idaraetme variantlannrn haztrlanmast
B) Miiessisenin fealiyyatina cari maliyya
ve vergi monitorinqinin hayata kegirilmasi
C) Tegkilatrn ugot siyasetinin iglenmasinde igtirak etmek
D) Verg,i nazaretinin tegkili i.izre teklifl erin hazr rlanmast
E) Filiallarda, toreme $irkotlarda ugotun
taqkili vezifelarinin icra edilmasi
t'|2
16.
informuiyanrn taminafi alf sistemi
haw funksiyaru yerina yetirmir ?
A) Vergi, inzibati, mtilki qanunvericilikle baq
veren deyigikliklari nezera almaq
B) Mtihasibat ve vergi ugotunun avtomatlaqdr nlmal;r
C) Muessisenin ugot siyasetinin hazrrlanmasrnda i g.:irak
D)Daxili vergi nazarati ve auditin a\tomatlagdtnlrr asr
E) Omekdaghq eden girketlarin barasinde
informasiyanrn toplanmasr ve tehlili
17.
Xaici
tacriibaya g6ra maliyya dircktoru miiasisanin
an aa hanst 2 xidrnatini koordinasiya amalidir ?
A) Miihasibat va istehsalat
B) Miihasibat va naqliyyat, rabite
C) Mtihasibat va kadrlarla teminat
D) Mtihasibat ve htiquq
E) Miihasibat vo techizat
I E, Hansr amsal
korpordiv vergi ntcnecmcntinin
samenliliyini miieyyan etm ?
A) Vergitutrnanr n semeraliliyinin umumi emsah
B) Sanga vergi tutumu emsah
C) Galirin veritutrna emsall
D) Optimal vergitutma emsah
E) Manfaetin vergitutna amsah
19.
M-xalis malaet vd X-macnu vergi
xarclaridirsa
vergitutmarun somaraliliyinin iimumi amsah nica hesablanar
?
A) M'X
B) X:M
.
C)M:X
D)X-M
E)M+X
173
xarclari va H-safig hacmidirsa
tuturna amsah neca hesablantr ?
20. X-macrrut vergi
sat $a vetgi
A)X:H
B)X-H
C)H:x
D)H-x
E)
X+H
21. V-ttohsul satrgudan elda olunan vasait ua D-divriyya
v*gi xarclaridirsa galifin vetgitttlrru
amsahntn hesablanmas hanst olar ?
A)V:D
B)D:V
C)D+V
D)v-D
E)
v.D
Lxardartn orkibina daxil edilan
vergiler olarsa xarclarin vergitutma amsah hanst olar
22. Z-nocrrut xarclar va
?
A)Z.L
B)Z+L
C)L: Z
D)z.L
E)L-z
23.
Mdirutrt
manfaat vo P-manfaatin aid edilen vergi
xorcleidirsa manfaatin vergitutma amsah neca hesablanar?
A)P:Mu
B)Mu.P
C) fvlo : P
D)Mo-P
E)P+Mu
t'|4
Miivzu 11. Korporativ vergi planlegdrrrlmasr
IL
1I
I Korporativ vergi planlagdrnlmasrmn mahiyyeti
.2
Korporativ vergi planlagdrnlmasrnrn tesnifatr
I L3 Korporativ beynelxalq vergi planlagdrnlmasr
TESTLER-35
I 1.1 Korporoliv vergi
planlagdnlma*run mahiyyati
Mitassisa seviyyasinde vergt planlagdrrmasr qanunla
mtieyyen edilmig gtizegtlerden ve vergi trhdaliklerinin azaldrlmasr
iisullanndan istifada etmekla vergi 6daniglarinin mablalinin
minimallagdrnlmasrdrr. Vergi planlagdrrmasr zarureti mtixtelif
situasiyalar iigrin konkret vergi rejimlari nazerde tutan,
vergitufna bazasrnrn hesablanmasr Ogiin miixtelif . iisullardan
istifadeya imkan veran va vergi rtdeyicilerine bir srra gtizegtlar
taklif eden mesalelerla balhdrr. Bunlar vergi qanunveriiiliyinda
oz eksini . tapmrqdrr. Vergi planlagdrrrnasrnln meqsedi vergi
ddaniglerini minimallagdrrma$a imkan veren yolun segilmesidir.Vergi, vergi ridayicisinin mi.ilkiyyetinin mi.ieyyen bir
hissesinin dovletin xeyirine avazsiz tutulmasrdri. Vergi
tideyicisinin verginin ddanilmesi neticasinda ona dayacek
"ziya:nli' azaltmaq imkanr veran tisulu segmek hiiququ vardrr. Bu
meqsedla qanunvericiliyin yol verdiyi btitiin vasitalardan istifada
oluna bilar AR-nrn Vergi Macellasinde nezerda tutulur ki, vergi
6deyici si vergilerin odenilmesi zamaru qanunvericilikla miiayyen
edilmig qaydalara emal errnekla biittin giizagtlardan istifada ede
bilar.
Korporativ vergi planlagdrrmasr idaraetme fealiyyatinin
aynlmaz tarkib hissesidir. istenilen $axs tigiln vergi 6denigleri
onun xerclarinin boyrik bir hissesini tagkil etdiyinden vergi
planlagdrrmasrnr xarclarin planlagdrnlmasrntn tarkib hissesi hesab
etmek olar. Mtiassisalar i.igun bu xercler istehsal mesreflerini
artrran ve xalis gelirin saviyyasini azaldan xarclerdir. Belalikle,
175
miiassiseler iigiin vergi odoniglerinin azaldrlmasr xarclarin agalr
sahnmast ve gclirin arttnlmast demokdir.
MUasir b ezar miinasibetleri geraitinde korporativ vergi
planlagdrrmasrnrn arttm rolunu bir srra amiller mUeyyen edir.
Korporativ vergi planlagdrrmaslm onoa zaruri edan 2 amili qeyd
edak: konket iesorrUfat subyekti ugun vergi yiiktiniin alrrhlr ve
vergi qanunvericiliyinin miirakkebliyi ve dayigkenliyi.
Diger amiller araslnda girkatin miqyasntn geniglanmasi va
onun faaliyyet formasrntn mtirakkeblagmasini qeyd etmek olar.
Mriossisenin 1;eniqlanmasi, fealiyyat istiqamatlerinin artmasr
buraxllan mehsulun, maliyya menbelarinin hecminin, qabul
edilan investisiya qerarlanntn, vergi neticelerinin qabaqcadan
mueyyen edilnresina xiisusi diqqet yetirilmesini teleb edir.
Xarici mirhitin deyiqkanliyi bazar iqtisadiyyatr geraitinde
korporativ vergi planlagdrrmasrnln rolunu muayyen eden
amillardan biridir Muasir biznesin xarici mthiti vuksek dayigma
xarakterize olunur. Xarici mi.ihitin deyi$ksnliyi ilk
ncivbeda istehlak talabatrnrn ytiksek dol$unlufiu ile izah olunur.
Teserriifat subyektleri bele bir geraitde xarici mi.ihitin
deyiqmesine atlekvat qerarlar qabul etmelidirler. Belelikla, vergi
planlagdrrmasr stratej i xaraker almlf olur.
Tesern.ifat subyeltlarinin sahibkarlq faaliyyatinin asas
meqsedlarinden biri iqtisadi arhma nail olmaqdrr. iqtisadi artml n
tenzimlenmasinin esas vasitalerinden biri ise vergilerdir. Buna
gore de sahibkarlrq qerarlanntn vergi neticelarinin vergi
planlagdrrmasr vasitesile optimallasdlnlmasr isteyi anlagrlandrr.
Korporatir vergi planlagdrrmast tasemrfat subyektlerinin
sabit iqtisadi artrmr, onlann maliyye vaziyyetinin sabitliyi rigi.in
zeruri gartlari yaradrr. Hazrrda teserri.ifat subyektlorinin iqtisadi
artrmrnrn bir amili kimi vergi planlagdrrmasrrun ehamiyyeti
getdikca artrr. Ilu da aga$dakr sebeblarla elaqedarlrr:
- vergi qarrunvericiliyinda tez+ez deyigikliklarin edilmasi va
onlara operativ reaksiya veren miiassisalerin daha reqabet
si.ireti
ila
qabiliyyetli c,lmasr Bela operativ reaksiyaru
176
ise
vergi
optimallagdrnlmasmn goxvariantL hesablamalan heyata kegiren
teserrtifat subyektleri vere bilarlar;
-.
_edilmig qanaet xalis menfeetin meblelinin
arfinlmasr iigrin bir menbedir va istehsahn modernlegmesini,leni
avadanhlrn alnmasrnr heyata kegirmeya imkan verir,
uzunmtddetli investisiya proqramlannrn reallagdrnlmasr tigrin
maliyye menbayidir;
- xalis menfaetin mablaSinin maksimallagdrnlmasr divident
geklinda 6deniglerin hecminin, sahmlerin dayerinin artrnasl rigun
gerait yaradrr.
Har bir mUassisa Ligiln vergi planlagdr rmasrnrn meqsadlari va
ona nail olmafrn yollan ferqli ola biler. Bununla yanagr vergi
planlagdrrmasrnrn meqsadlarini ve ona nail olma$n yollannr
miieyyen edan bir srra asas prinsiplarini qeyd edek.
. qanunauygunluq;
optimallagdrrmaya vergi orqanlannrn
mahkame
praktikasrrun miinasibetinin bilinmasi ;
. perspekivlilik. Vergi odayicisi qabaqcadan gormalidir ki,
vergi optimallagdrrmasrnrn qeyri-konekt tatbiqi onun iigun
maliyya itkileri ila naticelane bilar,
vergide
.
ve
.
planlagdrrmamn marhaleliyi. Masalen,
a9a[r dakr
marhelalari qeyd etmek olar:
m assisanin laghlati-huquqi formast barada qararm qabul
_
edilmasi;
a verg, labegiliyi haqqmda qararm qabul edilmasi;
vergi g zaStlerindan isttfada etmak imkanlanntn
oyranilmasi va s.;
I planlasdrmanm mahyta naticalarinin ilhn hesablanmast;
a vergt planlasdtrmasmm fardiliyi. Her bir miiassisonin
fealiyyatinin vergi sxeminin ve her bir s<tvdelagmenin maliyyo
sxeminin dziinemexsus xtisusiyyatlari var;
i
_ vergi optimallagdrrmasrnrn forma ve tisullan barade qerann
qabul edilmesinin kollegialhlr. Vergi optimallagdrrmasr prosesi
miihasib, htiquqgiinas ve miiassisenin rehberinin birga i9i daim
.l
,
177
'reni onjinal qerarlann qebul edilmasi, diger tegkilatlann bu
saheda
fealiyyatinin mtitemadi oyranilmesidir.
Gdsterilanlori ne.zere almaqla korporativ
vergi
ifada
etmak
olar:
planlagdrrmasrn rn bir srra iimumi meqsadlarini
- vergi qantrnvericiliyina emel edilmasi;
- muessisenin timumi strateji ve taktiki meqsedlerinden grxrg
ederak vergi odcniqlarinin optimallagdtnlmast ;
- pul vesaitlarinin hereketinin idare edilmasi;
- digar tegkilatlarla qargrhqh surotde alverigli olan
scivdelegmalerin strukturunun iElanib hazrrlanmasr.
Vergi planlagdrrmastnt yalruz qanunvericiliyin pozitiv va
neqativ cehetlerini bilmek hesabrna hayata kegirntak olmaz. Bu
zamar. vergi yiiktiniin azaldtlmastntn biittin qanuni
imkanlanndan-r'ergi planlagdtrmastmn elementlerinden de
istifada etmak zrruridir. Bu elementlere a$afildakllar aiddir:
1. Miihasilial va vergi u1oatnun uaziyyati Muhasibat va
vergi ugotunun vaziyyeti, hamginin onlar arastndakr qargrhqh
alaqa normativ..hiiquqi aktlara ciddi suratde uy[un galmelidir.
Vergi qanunvericiliyi diizgtin gerh edilmalidir, orada bag veren
daimi deyigiklildera vaxrnda reaksiya verilmelidir. Miihasibat
ugotunun malurnatlan vergi meqsedlari iigiin zaruri informasiya
vermelidir.
2. [Igot qaydalan. Ugot qaydalan miihasibat ve vergi
ugotunun formrrlagdrnlmasr, maliyya hesabaEntn hazrrlanmast
uQun tesorriifat subyektinin qebul etdiyi mtisyyan prinsipler,
telimatlar ve praktiki i.rsullardrr. Bu vergi ddeyicisi terafindan
qabul edilen seneddir, giinkl mi.ieyyen hallarda qanunvericilik ona
iniihasibat ve vr:rgi ugotunun bu ve ya diger altemativ tisullannt
,;egmak imkam 'rerir.
3. Vergi gti4estlari va miiqavilalarin taSkil| Heg da btittin
rosarrufat suby,:ktlari qanunvericiliyin teqdim etdiyi goxsayh
vergi gi.izeqtlarinden hemige tam ve duzgtin istifada etrnirler.
Bundan bagqa, tasarriifat subyekti terefindan ballamlmrg
mdqavilelarin miimkttn formalan vergi aqibeti noqteyinezerindan tahlil edilmalidir.
178
4. Vergi nazarati Mtiassisa rehberliyi vergilarin vaxtrnda va
tam cidanilmasine daim nazarati heyata kegimrelidir. Bu igin
keyfiyyeti vergi hesablamalanna daxili nezaretin tagkili va
texnol ogiyasrndan asth drr
S. Vergr taqvimi Vergi teqvimi vergilarin qanunvencilikle
mueyyen edilmig miiddatde odanilmesinin ,a ,re.1i hesabatlannrn
vax0nda tsqdim edilmasinin dOzgiinttiyUniin yo:damlmasr trgtin
zaruridir. Vergilerin vaxunda odenilmamesin.
boyUk risk
oldu[unu daim yadda saxlamaq lazrmdrr.
6. Opfimal idaraetma stdtegiyas, va onun reallagdrnlmnst
plant Menfeatin mablefinin arfinlmasrmn an sernereli tisulu ela
va qeralann qabul edilmasi sisteminin qurulmasrdrr ki,
i(arae1m3
biznesin.britiin strukturu optimal olsun. Mahz br:ia bir yanagma
uzunmiiddetli perspektivda vergr ddanigleririn mabteginin
azaldrlmasrm temin edir.
7._ GiizaStli vergitutma rejidan Bu zama:r
xaricda ofEor
girketlarin yaradrlmasr hesabrna vergi odenigterinin meblelinirr
azaldrlmasr nezarda tutulur.
e. imitasiya maliylta natdellari. Bu model menecer3
bir ve ya
bir nege deyigenin qiymetini idara etmaye, macnLu vergi yukiinri
ve manfeati hesablamala imkan verir. Bele modell-ai biitrin
m0m.hin manbelerden (xarici mi.ihit amillerinin tasiri, biznesin
tegkilat strukhrrunun deyigmasi, alternativ vr:rgi siyasetinin
heyata kegirilmasi va s.) elda olunan iqtisadi sel:reieni imitasiya
edirler.
n
.
9: YgrSi menecmentinin
.Istanilen
girket vergi
a
hesabat_analifih faaliyati
optimallagdrrmasnrn hansr jsulla-nmn nece
natice vermasi, hansr sabablerden natice alda edilmamesi,
son
maliyye neticasine hansr amillerin tasir etmesi lrarede
bir nege
illik informasiyaya malik olmahdrr. Mehz bu informasiyanrn
tehlili dtizgrin netice grxanlmastnda mi.istasna .ot ,rynuyi..--
179
1
1.2 Korporativ vergi
planlas&nlmasnrn tasnilat
iqtisadi edabiyyatlarda korporativ vergi planlaqdrrmasrnrn
birmenah tesnifafi yoxdur. Mtixtelif miielliflar korporativ vergi
planlagdrrmasrm ferqli alamatlare gOra tasnifla$dirirler. Bu
tasniflegdirma alametlari ila daha etraflr tanrg olaq.
Vergi hiiququnun 2 sisteminden (ingilis-sakson ve romansistemi
alman) grxr$ edorek vergi planlagdrrmastntn
ferqlandirilir.
lngilis-sakson sisteminda vergi planlagdrrmasr dedikde,
vergitutma sahesinda miiassisenin mlieyyen dow erzinde
2
qanunvericiliyi pozmadan
vergi
athdaliklarinin meblelini
minimallagdrrmafr tamin eden faaliyyati baga diiqiiltir.
Rontn-alman sisteminde vergi planlagdrrmast mi.lessisenin
faaliyyetinin hayata kegirilmasinin mtixtalif varianflamrn
segilmesi ve vergi ohdaliklarinin miimktrn minimal seviyyasina
nail olmaq meqsadila onun aktivlerinin yerlegdirilmesidir.
Vergi yi.ikiiniin saviyyesine tesiri ndqteyi-nezarindan
optimallagdrran vergi planlagdrrmast ve trivial ve ya klassik vergi
planlagdrnlmasr ferqlandirilir. Klassik vergi planlagdrrmasr
vergilerin tam hacmde ve vaxunda cidanilmesidir. Klassik vergi
planlagdrrmasr i.izre tedbirlera ugot ve hesabatrn di.izgun tegkili,
qanunun miieyyen etdiyi gergiveda iqtisadi fealiyyetin
planlagdrnlmasr, vergilerin vaxtrnda 6denilmesi daxildir Klassik
vergi planlagdrrmasr miiassisenin ddvlet qargrsrnda vergi
ohdeliklerinin daqiq yerina yetirilmasine, vergilarin vaxtrnda ve
tam hacmda odanilmasina ydnelmig maliyye-iqtisadi fealiyyatinin
miihtim hissesidir.
Bu meqsedlari heyata kegirmek iigiin deqiq miihasibat ve
vergi ugotu apanlmah, ilkin miihasibat senadlari di.izgtin tertib
edilmeli, vergi qanunvericiliyinde baq veren deyigikliklar daim
diqqet markazinde saxlanmahdrr.
Klassik vergi planlagdrrmasr gargivesinde mi.iessiso butun
mtrmktin guzegtlerdsn istifada efineya gahgmahdtr'
180
Optimallagdrrma biznesin tagkiline keyfryyetca yeni bir
yanagmanl nazarde tutur. Biznesin tagkilinin menfeat elde
edilmasi, aklir4erin deyerinin arfinlmasr kimi meyarlannrn
terkibina vergilarin minimallagdrnlmasr meyannl da daxil etmek
lazrmdrr. Muessisenin biitiin iqtisadi, maliyrye va hi.iquqi
miinasibetleri sistemina vergilerin minimallagdrrlmasr ndqteyinezarinden baxrlmahdrr.
Belelikle, optimallagdrran vergi planlaqdrrmasr qanun
gergivasinda vergi ddeyicisinin vergi 6hdeliyinin c,nun geli rlerine
nisbetinin minimum olmasrna imkan veren fsaliyyetdir.
Optimallaqdrran vergi planlagdrEnasr zamanr r.ergi 6dayicisi
m0vcud vergi qanunvericiliyinin btitUn ilsttin cehotlarinden,
gatr
gmazhqlanndan ve ziddiyyatlerinden istifade edir.
Meqsadyrinlii fealiyyat kimi optimallasdrnlan vergi
planlagdrrmasr prakikada bir srra ardrcrl marh:tlaler geklinde
hayata kegirilir Bu merhalalar asasen agaErdakrlarrlan ibaratdir:
- taserrtifat foaliyyatinin tehlili;
- vergilarla bafh asas problemlerin miieyyan eJilmasi,
- vergilerle baflr ssas problemlerin helli
yollarmn aragdrnlmasr;
- vergi sxemlarinin hazrrlanmasr ve planlagdrn Imasr;
- vergi sxemlarinin hayata kegirilmasi;
- neticalerin hesabata daxil edilmesi.
Vergi sxeminin tam reallaqdrnlmasr va verg lerda qenaetin
elda edilmesi noqteyi-nezarinden vergi planlagclrrmasrnrn son
naticesi vergi ddayicisinin bu istiqametde faaliyyatinin vergi
orqam terefindan dtizgiinliiyrintin etiraf edilmesidir. Yani vergi
orqam bu fealiyyatde her hansr bir qanun poarntusuna yol
verildiyini aqkar etmir.
Mi.iessisanin miqyasrndan, onun faaliyyet rrdwndan asrh
olaraq optimallagdrran vergi planlagdrrlmasr ile muntezem,
vaxta$rn va herdenbir megful olmaq olar. Anca.q mtiessisanin
fealiyyetinde ela anlar var ki, vergi planlagdrraasr qagrlmaz
zeruret olur. Bu hallar agafirdakrlardrr:
lEl
1. Niivbati il iigiin faaliyyatin planlasdrnlmau (niivbati il
iigiin vergi qanunvericiliyinda baS veran dayiqikliklar nazara
ahnmtqla) zonanl AR-da hayata kegirilen vergi istahatlanru
nazara alsaq, demak olar ki, her il tilkenin vergi qanunvericiliyine
asash alave va deyipikliklar edilir. Buna gctre de miiessisaler
ndvbeti il iigiin maliyye planlannr tertib ederken vergitutna
sahasinde g6zlenilen deyigiklikleri tehlil etmali ve oz planlannda
uylun dayigiklikleri etmalidirler. Vergi planlagdrrmasr sahesinde
iglerin tagkili ekspertlarle (htiquqgttnaslar, auditorlar, vergi
meslahetgileri) miiessisenin mesul emakdaglan (maliyyagiler,
mtihasibler, hriquqgi.inaslar) arasrnda srx tamasr temin etmelidir.
2.
hacmli layihelarin va miiqavilalarin haurlanmasr
amaru layiheler ve mtiqavilelar bdytik xarcler taleb edir va
onlann naticesinde nezeragarpacaq menfaat alde olunur. Bele
layihalerin maliyye menbaleri miiassisenin menfaati ve ya
xerclarin terkibine daxil edilan mesraflar ola bilar. Bele hallarda
manfeetin vergiya celb edilmasinda nezeregarpacaq ferq yaranrr.
Buna g6re de bu hallar xr.isusi diqqat yetirilmasini telab edir.
Yeni biznesin taskili zaman, investisiyalann
planlasdrnlmosr.
tegkil olunan biznes vergi
planlagdrrmasrna ciddi suratda yanagmanl talab edir. Vergitutma
sahasinde sehve yol verilmesi risklarini aragdrrmaq lazrmdrr.
Vergi planlagdrrmasr macburi qaydada miiassisenin biznesplamna daxil edilmelidir.
Tabegiliyine g6ra korporativ vergi planlagdrrmasr beynalxalq
va milli vergi planlagdrrnasrna boliiniir. Beynelxalq vergi
planl agdrrmasrnda xarici iqti sadi fealiyyatle bafl r vergi rideni gl eri
planlaqdrnhr. Milli vergi planlaqdrrmasrnda isa gaxsin <rz milli
tabegiliyindeki fealiyyati ile baSh olan vergi ddeniglerinin
meble[i planlagdrnlrr.
Ohata etdiyi ddvre g6re korporativ vergi planlagdrrmasr cari
vergi planla$dlrmaslna ve strateji vergi planlagdrrmasrna b6hni.ir.
Cari vergi planlagdrrmasr bir ile qeder olan ddwti ehate edir, Bu
zaman nibler, aylar izra da vergilarin planlagdrnlmasr heyata
kegirilir.
Iri
ii
3.
Yeni
182
Cari vergi planlag&rmasr agaErdakl amillara esaslamr:
E
qanunvericiliyin
yol verdiyi butiin
buradakr bogluqlardan istifade edilmasi;
o vergi gtizagtlarinin nezare ahnmasr.
imkanlardan ve
Cari vergi planlagdrrmasrnrn yuxandakr amillere
bir nege sabebla izah etnek olar. Owala <ilkede
har il vergi qanunvericiliyinde apanlan islahatlann ve edilen
esaslanmasrm
deyigikliklarin esas meqsedlerinden
biri
oradakr bogluqlann
aradan qaldrnlmasrdrr. Diger terefden ise vergi gUzegtleri ddvletin
iqtisadi siyasetinin heyata kegirilmasi va'sitelarinaan
Uiri
oldulundan bu. il tatbiq edilan gi.izegtlar iqtisadi siyasetin
,
maqsedinden asrlr olaraq gelan il tigUn <iz ehemiyyofini itirmakla
la['v_ edile bilar. Ona g6re da stratej maqsadlarte bu
amillera
esaslanmaq dtizgtin olmaz.
Strateji vergi planlagdrrmasr ise bir ilden aruq olan d6wii
ehate edir. ve. faktiki olaraq vergi proqnozlagdrrmasdrr. Stratej i
vergi planlagdrrmasr aga$rdakr amillera esaslamr:
- vergitutma obyektinin xiisusiyyetinin nezara ahnmamasr.
i
.
Maselan, bir gox 6lkelarin qanunvericiliyi dovletin qiymetli
ka$rdanndan elde edilan gelirleri vergiya calb etmir;
-vergitutma subyektinin xi.isusiyyetlerinin nezera alnmasr.
Mesalan, bir srra <ilkalarde htiquqi stahrsundan asrh olaraq bazi
mriessiselar menfeet (mesalen, AFR-da garikli mtassise htiquqi
gaxs hesab olunmasrna baxmayaraq menfaet vergisinden azaddrr)
vergisi nden azzddtlar ;
-vergitutma iisulunun xiisusiyyetlerinin nezere ahnmasr.
Bezi <ilkelerde miixtelif manbelardan alde.edilen gelirler ferqli
deracalerla vergiya celb edilirler. Mesalen, isvegda Istiqrazlardan
alda edilen gelirlerden va bank depozitlarindsn tutulan vergilarin
deracesi xeyli ydksalg dividentlerden tutulan vergilarin
darecasr
isa. nisbaten agafrdrr. Bunun da naticesinde ,""*itt..i
aUrgun
yerlagdirmak va galirin formalannr dtizgiin segmakla
vergileri
nezeregarpacaq daracada azalnnaq olar;
183
- ayn-ayn olkelardeki vergi rejimlerinden istifade edilmesi.
oz
Meselen, ele olkelar @ransa, isvegra ve s var
rezidentlerinin xarici olkelerde elde etdikleri gelirlari vergiye calb
etmirler. Bu nreqsedle hemginin offgor zonalardan da istifade
etmek olar;
- beynelxalq vergi razrlagmalannln tetbiq edilmesi. Meselen,
ikiqat vergitutmarun aradan qaldrnlmasr barede dovletlerarasr
razrlagmalardatt istifade etmekle vergi odaniglerinin meblalini
azaltmaq olar.
)
1
ki,
1.3 Korporativ beynakalq vergi planlas&nlmosr
Korporativ beynelxalq vergi planla$dlrmasr korporasiyalann
mecmu vergi yrikiintin yungi.illeqdirilmasinde halledici ehamiyyat
kesb edir. Transmilli girketlarin qo$ulduEu beynalxalq iqtisadi
miinasibetl ari n esas formal an aqalrdakr I ardrr:
- beynelxalq istehsal;
- emteelerle idxal-ixrac amaliyyatlan;
- beynalxalq maliyya ve investisiya fealiyyati;
- aqli mulkiyyatin beynelxalq transferti;
- beynelxd q xidmatlarin gdsterilmasi;
- beynelxalq yiik dagrmalan.
Beynelxalq iqtisadi miinasibatlorin biittin bu formalan heyata
kegirilerken trrmsmilli girkatin struknrru ele qurulur ki, buraya
ixtisaslagmrq baza girketi daxil olsun. ixtisaslagmlg baza girketi
vasitssile transmilli qrupun vergi yiiktiniin ytingutleqdirilmesine
nail olunur. Korporativ beynelxalq vergi planla$dlrmasrnda baza
qirketlerin polensiahndan duzgiin istifade edilmesi miihiim
ohemiyyet kest edir.
Baza girkedar beynelxalq vergi planlagdrrmastmn agapdakr
asas mexanizntlarinden istifade etmekla biittin qrupun vergi
yilkiinri yungiil Legdirmeya nail olurlar:
0 transfert qiYmatler;
g dividentl arin rePatriasiYasr;
184
g fi rmadaxili kreditlagdirma.
Bu mexanizmlerin her biri ila daha atraflr tanr$
olaq.
qiymat
Transfert
qiymet_qiymaiin
irrmaaaxiti
lyansfert
hesablamalarda tetbiq olunan xtisusi bir-,rOrtid.ir.
Transfert
qiymet transmilli korporasiyanm struktur bolmelari
arasrndalo
aqdlegmel erda mehsulun deyarinin ifadasidir.
.
Transmilli strul(turun emtee va xidmetlarin alqr_satqt
omeliyyatla'nda igtirak eden btihin girketleri o,
balarstannaa
bele emeliyyatlann neticelerini transfert qiymetlerla
Oai.irf r.
Transfert qiymet 62 adrnr da buradan 'gti it.*ti*tii."t. ft
o,
transmilli korporasiyarun ana girkati ile onun toiema girketleri,
b6lme va filialtan arasrnda emtee ve xidmatlerin harekatini,
yeni
transferini ifada edir. Transfert qiymatler ilk ncivbade
birlegmig
qruprrn manfaet vergisinin meblafiini minimallagdrrmafia
imkan
venr.
nt
Transfert qiymatler sistemi dztinde agafrdakr funksiyalan
_. _
birlagdirir:
-
qrupu tegkil eden vahidlarin monfaetlilik normasrnrn
artrnlmasrna y6nalan idaraetme sahesinde qararlann
qebul
edilmesi tigtin informasiya miibadilesi;
- firmadaxili struktura daxil olan her bir girketin eelirinin
qiymetlendiri I mesi, bu girketin faal iyyati ni n
.aq."A*y!,rnlrg,
ve semereliliyi;
- qlobal ve lokal korporativ masalelorin helli
Transfert
qiymetler transmilli girketlerin qiymet
strategiyasmn mrihtim komponenti olmaqla, Lem de
diger strateji
korporativ meqsadlare nail olmalrn bir vasitesidiiBunlann
arasrnda agaf,tdakrlan qeyd etmek olar:
.
qrupun qlobal vergi y[lainUn idara edilmesi
meselalerine
.toxunan
vergitr-rtrna ile ba!.h meqsedler ve kommersiya
faaliyyatinin
heyata kegirildiyi buttin ,ittrtaln"' ,ergi
.
qanunvericiliyinin
mtiddaalanna emel edilmasi
.
;
,birlagdirilmig qnrp daxilindeki faaliyyetla balh olan,
gdmruk
tariflerinin tatbiqi neticesinde yur*in,"rg, ";k
nun
185
idare edilmesi problemlarini hell eden, girkatlerin faaliyyetinin
son neticolari ht.qqrnda diizgUn tesarviir yaradan meqsedler;
. qlobal iqtisadiyyatda transmilli girketin
reqabets
xerclerinin
istetrsal
maselen
davamhlifir ila balh olan maqsedlar,
agalr salinmasr, satr$ bazarlan u!runda miibarizede qiymet
."qibrtlnd"., istifade edilmesi, valyuta
minimallagdrnlrnasr ve
risklerinin
s.
Gorunduyti kimi transfert qiymetlar qlobal iqtisadiyyatda
transmi lli girket erin feal iyyetinin aynca strategiyastdtr' Transfert
I
qivmatlardan transmilli Eirkatlerin vergi y$ktinii mini mallagdrran
bir mexanizm kimi istifade edilir.
Transfert qiymatlarin kdmayi ile vergi derecalerinin
saviyyesinin miixtelif oldulu olkalarde yerlaqen esas.ve tdreme
onlann
girketierin galirlerinin vergiye celb olunan
-hissalarini
irasr nda y"nid"n b<iliigdi.irmek mtimki.indiir' B ele emel iyyatlan n
texnikasr o qadar de miirekkeb deyildir' Bu zaman galir
vergisinin seviyyesinin aqalr oldu[u dlkeda , 'vasitegi girket
yurid,lt, va birlegmiq qrupun biittin galiri onun hesabrna yazrhr'
bu girkat mettsulu azaldrlmrq firmadaxili qiymatla alrr va
u.t,nir,9 transfert qiymatla safir. Artrnlmrg ve azaldrlmrg
transfert qiyme.Jer arastnda yaranan ferq ise bu girkatin slave
Bu girket ofqor tabeliyinde yer:leqdiyinden o,
tagkil
, gelirini
"dir
;aktiki olaraq bLrlagmig qrupun geliri olan 6z gelirlerinden agalt
ilarece ile vergi 6deYecek
Agalrdak timi bir misala baxaq Tutaq
ki, A Olkasinde her
hansr bir mehsul vahidinin buraxrhq qiymati 5 dollardrr' B
i:lkasinde bu m,rhsul vahidinin bazar qiymeti ise l0 dollardrr' B
olkesinde vergi rin darscasi 4O%o-dir. Oger A Olkasinda mahsul
istehsal edib onu B dlkasinda satan Z transmilli korporasiyasrmn
yalnrz A va B dtkelerinide struktur bolmeleri olarsa, onda bu
mehsulun alql-liatql ameliyyatr va bu ameliyyatrn vergiye calb
edilmasi aqafrdakr sxem iizre heyata kegirilecek (gakil l
186
l l)'
Satrcr
-
l0
$-)
Orka
Son isteNakgr
B
versi 40
o/.
I
I
$akil
l1.I
Mahsal istehsahrun vergiya calb olunmast
Bu halda gelir vergisi (10$ - 5$) . 40o/o = 2$ t,rgkil edacak.
Vergi deracasinin l07o oldulu C <ilkesinin rr:zindenti olan Z
vasitagi Sirkatini transmilli korporasiyamn strukturuna daxil
etmek ve gelirin boyttk hissesini burada yaratmaqla qrupun vergi
yriktinii minimallagdrrmaq olar. Bu halda A rtlkesLndeki istehsalgr
awelki kimi mahsulu biri 5 dollardan C 6lke:;ina satacaq, C
Olkesindaki vasitagi girket isa hamin mahsulu biri 9 dollardan B
dlkesina ixrac edacak ve belelikla mahsulun har vahidinden 4
dollar hecminde galir C olkasinda cemlanecak. B <ilkasinde iso
mehsul vahidi ewelki kimi l0 dollara saulacaq. Bu halda
mehsulun alqr-satqr ameliyyatr ve bu amsliyyatlarrn vergiye calb
edilmasi agalrdakr sxem riue hayata kegirilecek.
Bu halda isa transmilli korporasiyamn 1;elir vergisinin
mableff bele (gekil 11.2) tayin olunacaq:
(9$ - s$) . toyo + (10$ - 9$). 40% = 0 E $
Satrcr
10$
5$----..}
Son
istehlakgr
Olka e
Yergt 4O Yo
$akil I1.2 Transmilli korporusiyanrn galir vergisi
187
Belelikle, transfert qiymet mexanizrnindan istifade edilmesi
Z transmilli korporasiyasrmn vergi ylikiintin 2.5 dafa azalmasrna
sabeb oldu.
Transfert qiymetlerin arfinlmasr eyni zamanda emteenin
gomrtik deyerinin artlfllmasl demakdir. Bu ise gdmriik
nisumlanmn, aksiz ve elave deyar vergisinin anmasrna getirib
grxanr. Dolayr vergileri isa hem vergitutma obyektinin gdmrtik
dayarinin asasr hesab olunan firmadaxili qiymetleri azaltmaq
hesabrna, ham de xarici ticaretde imtiyaz sisteminden istifada
edan Olkelarde yaradrlan baza girkstleri
vasitesile
minimallagdrrmaq olar.
Meselan, Yaponiyarun <Hondo> avtomobil girkeli yiiksek
g0mriik riisumlan iiztinden <iz avtomobillarinin AB$-a ixracr
zamaru bdyi.ik maliyye itkilarine maruz qa.lrrdr. Oz xerclerini
minimallagdrrmaq maqsedi
<Hondo> awomobil girkati
mahsullanm AB$-a Kanada vasitasi ila ixrac etmeye bagladr. Bu
meqsadle Kanadada eslinde avtomobillari yapon
komplektlegdiricilari ile tachiz edan yrfma zavodu yaratdr. ABg-
ila
la
Kanada arasrnda $imali Amerika azad ticarat
zonasr
gergivasinde gOmruk riisumlan yoxdur ve bundan da <Hondar>
qirketi meharetle faydalandt.
Yuxanda deyilenlerdan gdrunur ki, transfert qiymetlerin
diizgdn strategiyasrmn segilmasinda nezere almaq lazrmdrr ki,
birbaga ve dolayr vergiler mi.ixtelif iisullarla minimallagdrnla
biler. 1-ci halda firmadaxili qiymetleri arhrmaq, 2-ci halda ise
azaltmaq talab olunur. Buna gdre de transfert qiymet siyasati
iglenib hazrrlanarken dolayr ve birbaga vergilar iizre miimki.in
xercler arasndalc nisbet nazer3 ahnmahdlr. Strategiyanrn
segilmesi iigiin osas meyar ise transmilh korporasiyarun mecmu
vergi ytiktiniin meble[inin minimallaqdrnlmasrdrr.
Dividcntlain repatriosiyast Oger transmilli qrup miixtelif
dlkelerde yerlegen tdrems girkatlari vasitasi ile kommersiya
amaliyyatlan apanrsa, firmadaxili struktunrn qurulmasrnda esas
masala ana gitketle onun tOreme $irketlari arasrndakr elaqenin
formasrnrn miioyyen edilmesidir. Ana Sirket oz toreme
l8E
firmalanna nezareti ham bilavasita, ham de bir.ra ya bir nega
arahq holdinq girkeder vasitesi ila hayata kegira biler. 2-ci halda
ana girket bag holdinq, arahq holdinq girkatlar isc, subholdinqler
hesab olunurlar.
Repatriasiya (lat pafiia-vatan, repatriarc-vahna qayrtmaq)iqtisadi baxtrulan kapitallann ve borclann repatriasiyalartna
biililniir. Kapitallann repatriasiyast-xaricda sermaya qoyulmug
kapitallann oz dovletinin sahelarine investrsiya qoyulmaq
maqsadile qaytanlmasrdrr. Bu kapitahn 0lkadon grxarrlmasr
problemi ile srx ba$rdrr. Belelikla, repatriasiya gelecokda
investisiya qoyululu maqsadila, xarici investisiyalardan gelirlerin
yaradlldlEr Olkeye qaytanlmasrdrr. Kapitallann r(:patriasiyaslnrn
a$aEldalo formalan vardrr:
o ewellar xaricde sarmaya qoyulmuq kapitatlann va onlara
g<)ra menfaatlerin vetene k6gunilmesi;
E amtee va xidmetlarin satl$lndan daxil olmug xarici
valyuta. Kapital ixrac eden cilkalarin valyuta-iqtrsadi vsziyyati
pislagdikda, onlar 6z tadiye balansrnr optimallagdr rmaq iiQun
kapitallann repatriasiyasrm stimullagdrnrlar.
Holdinq girkatlar agagrdakr 2 nove aynlrrlar;
- xalis holdinq;
- qan$rq holdinq.
Xalis holdinqin vazifesi transmilli strukturun idare edilmasi,
ona maliyye nazaretinin heyata kegirilmesi ve birlegmig qrupun
balansrmn tartib edilmesidir. Qangrq holdinq ise xalis holdinqa
xas olan funksiyalan yerine yetirmekle yanagr, hem da
sahibkarhq fealiyyetinin miixtelil ncivleri ile mag$ul ola biler
Korporativ beynalxalq vergi planlagdrrmasrndzL subholdinqter
a$a$dak mesalalari hell etrnek tigtiLn yaradrhrlar:
. dividentlarin repatriasiyasr
vergilarinin minimallagdrnlmasr ;
. galirden tutulan vergilerin derecelerinin agaf,r oldu[u
tabeliklerde menfaatin toplanmasr ve onun yenide:r investisiyaya
ycinaldilmasi;
189
. vergitutma saviyyasinin mUxtelif oldufiu olkelerde yerlegen
toreme girketlerdan ahnan dividentlerin yrSrlmast;
transmilli struktura valyuta nazarati mexanizmlerinin
tesirinin azaldrlmasr.
T6rame girketlarin dz tabegiliklerinde alde etdikleri menfaet
gox zaman onlann esas sehmdan hesab olunan ana girkatin
xeyrine bdliigdiirtilmalidir. Manfeatin b<ili.igdurulmesi asasen
dividentlorin ddenilmasi formasrnda heyata kegirilir. Menfeatin
divident geklinda repatriasiyasr zamam vergi yiiLktt arazi prinsipi
esasrnda teyin olunan xarici girketlerin xeyrina dividentlarin
b6liigdtiriilmesinden tutulan vergilar hesabrna formalagrr. iqtisadi
.
cehetdan inkiEaf etmig dlkelerin ekseriyyeti dividentlarin
repatriasiyasrna bezen 30-35 % heddinde olan kifayet qeder
yiiksek vergi daraceleri tatbiq edirlar. Dividentlarin
repatriasiyasrna gdre tutulan vergilerin minimallagdrnlmasrmn
yegane yolu alveriqli beynalxalq vergi saziglerinden istifade
edilmasidir. Mtixtalif olkeler arasrnda baflanmrg ikitarefli vergi
saziglerine esasan dividentlarin repatriasiyasrna gore tutulan
vergilarin derecosi nezaregarpacaq darecede azaldia, hetta slfra
endirile biler.
Dividentlerin repatriasiyasrna g6re tutulan vergilerin
minimallaqdrnlmasl iizre emaliyyatlann apanlmasr tigtin goxlu
sayda 2 terefli vergi saziglari olan Olkeda baza holdinq girket
yaradrhr. Sonra ise ana girketin ve onun toreme girkatlarinin
yerleqdiklari olkelsr arasrnda olan vergi saziqlarindan istifade
etmakle vergi rideniglerini nezaregarpacaq deracade azaltmaq
olar. Agalrdakr kimi bir misala baxaq.
Tutaq ki, A ana girketi AFR-da yerlegir, onun B tdreme
girkati isa Norvegda sahibkarhq faaliyyeti ila meqlul olur. Oger
Norvegda yerlagen B ttjrame girketi AIR-de yerlegen A ana
qirketine dividentleri kcigrirse, onda 15 Yo vergi Odemelidir, gunki
Norvegdan AFR-a dividentlarin repatriasiyaslna gore tutulan
verginin derecesi 15 o/o-dir. ikitarafli vergi raalagmalanna esasen
dividentlar Norvegden isvegreya ktigtirillerkan repatriasiyaya
gora vergi tutul mur. Dividentlar isvegreden AFR-a kogi.irtildiikde
190
Dividentlar
(VerB
Dividentlar
(Vergi 5%)
0olo)
isve 9ro
Holdinq Sirketi
$ahil
11.3 Repotriosiyaya
gbn vergilarin azoldrln ast
ise repatriasiya edilmasila repatriasiyaya gore tutulan vergileri 3
defe azaltmala imkan verir- Ona gora de isvegrade baza holdinq
onun ktimayi
dividentlarin
$irkat yaradlllr
repatriasiyaslndan tuhllan vergilerin hacmi 3 defa azaldrlrr.
Yuxanda deyilenleri sxematik olaraq gakil 11.3-daki kimi tasvir
etmek olar.
va
ila
Belalikle, firmadaxili struktur yaradllarkan asas mesela
dividentlarin kogiiriilmesinin optimal yolunun va holdinq baza
girketinin yerlageceyi olkenin mliayyan edilmesidir. Dividentlarin
repatriasiyasrna xarici vergilarin minimallagdrnlmasr zamanr
ikiqat vergi ytiktinirn azaldrlmasr iigiin vergi kreditlari teqdim
eden olkenin ehamilryeti artrr. Repatriasiya vergi derecelarinin
agalr olmasr ila yanagr vergi keditlari de bitttin transmilli qrupun
vergi yiiklntin yringullagmesina imkan yaradrr. Ana girkatin
yerlagdiyi <ilkede manfaat vergisinin deracasi t<irama girketlariu
yerlagdiyi olkalarde mrnfeet vergisinin daracesinden agalrdrrsa
ve ya ona beraberdirsa, onda manfeetin divident geklinda
repatriasiyasrna tatbiq olunan biitiin vergiler transmilli girkatler
iigiin elave vergi xarcleri yaradacaq.
191
Fi r madaxi li kredillegdirma, Oz mahilyatina gora firmadaxili
kreditlegdirme transmilli qrupun maliyye emeliyyatlanna gOre
transfert qiymlrtlarin analoqudur. Bu halda birleqmig strukturun
uypun girkatlari kreditin % daracesi ile ifade olunan qiymatini
kredit resurslannrn bazar qiymati ile miiqayisede arhra ve ya
azalda bilerler. Firmadaxili kreditlagdirmenin mahiyyeti bu i.isulla
oZJerin repatriasiyasrna gore tutulan vergilerin msblelinin
minimallagdrnlmasl (oger 7o darecesi azaldrlrrsa) ve ya menfaetin
yeniden btiltigdiiriilmesi, onun verilmig kredita gore ddaniqler adr
altrnda vergitrtma seviyyesinin niksok oldu$u tabegiliyindan
vergitutma saviyryesinin agagr oldulu tabegiliya kcigtiriilmasidir
(eger %o derecesi artlnhrsa). Sonuncu halda borc alan girketin
kreditor borclannrn mebla[i ar[nlrr, ahnmrg kredits gctre
cideniglarin vo %o-lein mebleli isa vergiya celb olunan
menfaetden gualrr va belelikle de girkatin vergi yiik[ azaldl/rr.
Bunun neticasi olaraq girkatin borc kapitahmn hacmi onun 6z
aktivlarinin her:mindan xeyli artrq ola bilar. Bu hal iqtisadiyyatda
<esaslandrnlmaml$ kapitalla$ma) adtnr alml$dlr.
Osaslandrnlmamr$ kapitalla$manln qartrslnr almaq iigrin inkigaf
etmig olkelerin aksariyyati xiisusi ve borc kapitahnrn nisbatinin
yol verilan heddini mueyyen edirler. Bir srra olkelerdo borc
kapitah ve xiisusi kapitahn nisbetinin yol verilen hedleri cedvel
1 l. 1 -de gostariimigdir.
Firmadaxili kedirmaliyye emeliyyatlanmn apanlmasr i.igiin
transmilli qrupun strukturuna ixtisaslagmrg baza maliyya girkati
daxil edilir O, bir nctv firmadaxili bankrn analoqudur va esas
vozifasi transnrilli korporasiyarun struktur bcilmelorine maliyya
xidmetlarinin gosterilmesi, xarici investisiyalann hayata
kegirilmasi, krditlerin ahnmasr ve verilmesi ve s. ibaretdir.
Firmadaxili kreditlegdirma zamant baza maliyye girkatleri
qargrsrnda duran vezifeler esasan bunlardan ibaretdir:
alrnmrg 'ra verilmi$ kreditler izre o/o-lein repatriasiyasrna
gcire vergilari n minimallagdrnlmasr. Bele hallarda %Jerin
repatriasiyasrnar g6re elverigli vergi saziglari olan 6lkalerde baza
maliyya qirketl ori yaradrlrr;
-
192
-
xarici $irketlerden %-ler geklinda ahnmrg menfeetin
minimal manfaet veryisi ile yr$lmasr. Bunun iigtin galirlere
verginin minimal oldufu I dlkalarde baza maliyye girkati
yaradrlrr;
- eger ana ve ya tOreme girkatlerin yerlagdiyi Olkelerda
valyuta nezarati va ya digar investisiya mahdudiyyetleri
movcuddursa, transmilli girkatin firmadaxili strukturlanntn
serbest maliyye resurslanndan istifade edilmasi;
- Vo-lerin ve diger maliyya odeniglarinin vergitutmadan ikiqat
azad olunmasr sxeminin reallagdrnlmasr;
-
bela faaliyyat iigiin menfi vergi neticelarinin yaranmadr[r
erazilarde transmilli qrupun xazinedarhq funksiyalanmn heyata
kegirilmesi.
Bir misala baxaq. Tutaq ki, AB$-da yerlegan A qirkati
dziintin Kanada, Belgika, italiya ve isvegredo yerle$en tdrema
girketlorina kredit verir. Verilmi g
Cedval 11.1
Bazi iilkolarda borc va xiisusi kapitalm
nisbatlarinia vol veilan hadlarr
Bofc w tdswi
kqitaba nbbahh yol
,tt9
dLxaLaR
vcriltn haddi
I
I
2
I
I
5
6
J
2
Avstraliyl
Bdvlk Brir.niva
Almonivo
Ilollandiva
AB3
Frgasa
3:1
l:1
9:l
3:1
l:I
t,5:
I
kreditlera gore oh-l$ A girketinin xeyirina AB$-a repatriasiya
olunurlar. Farz edak ki, her bir t6reme $irketin A girketina odadiyi
illik Yo-in mableEi 100000 $-drr. Faiz ddeniglerinin
repatriasiyasrnln a$aBdalo 2 variantrna baxaq:
193
Toreme girketler
IGnada
itatiya
AB$-da
yerlsqen
Ana $irkot
isvegra
A
Belgika
repolriasiyast
- transmilli korporasiyamn strukh:runa baza maliyye girketr
daxil edilmir,
- baza maliyye girketi vasitasi ila %Jerin kdgtirtilmasi.
Birinci halda ToJarin repatriasiyasr agalrdalc kimi heyata
keginlir (gekil 1 1.4).
Faidarin rr:patriasiyasrna gdre tutulan vergilar isa agalrdakr
codvelda aks olunub (Cedvel 11.2).
Cadval 11.2
Fa,izlarin rep atriasiy osr iizra tutulan vergihr
Botc al.qn
tlrarrre
Itr
tirketlnin
yeilzgtlii
KdC
t
ABW%bin
bu
%-brin
noblzfi
dlhzlar
I
3
rcpd -
AB$-tlo %Jar t
,epdri-
,ufr.lql
asiyarudot
AUulaa v.,giJ'nt
1Etginbr
tltrccasi
oa}.oclz,dot
dzracasi
4
5
Kanada
100000 $
t5
vo
15000 $
2
Belgika
100000 $
15
o/o
15000 $
J
Italiya
100000 $
t5%
t5000 $
4
lsvegra
100000 $
5%
5000 $
J
Buton qrup
tizre
400000 $
194
50000 $
B^"llliH?,- bu halda vergi xarcleri 50000 ABg dollan
..
edir. 2-ci
tegkil
halda ise %-lerin kOgi.iri.ilmesi tigiin Ho, iandiyada baza
maliyya girkati yaradrlrr. Bu zaman 7o-larin repatriasiyasr
agafirdak sxem iizre (9ekil I L5) hayata kegirilir.
Kanada
-----------+
Belqrka
Ital iya
-.--------}
..".....---'
Isvegre
Hollandiya
Baza
Maliyya
$irkati
$akil I1. S Baza maliyya Sirketi
vositasih faizlarin rep atriosiy os t
Torama girketlerin yerleEdikleri rilkelerdan
o/o_lar
Hollandiyaya krigUriilerkan Hollandiya ila olan beynalxalq vergi
saziglerine g6re bu rrlkalardan yo-lein repatreas yasrndan vergi
tutulmur.
Hollandiyadan ABg-a da kOgrlrtilerken vergi
_Falz].91
tutulmur Belelikle, Hollandiyada baza maliyye girkati yaratmaqia
heg bir vergi <idemaden AB$-da yerlagen A'ana girketina %Jari
kcigilrmek mtimki.i
n
diiLr.
yoxlama suallan
l. Korpomtiu
2.
vergt planla,sdtnlmasmm mahiyyati nadir ?
Xarici mrihit-korporativ vergi planlasdu iasmm amili kimi.
3. Vergi planlapdtrmasmm ahamiyyari hanst sabablartlon
4. Ve r gi planla.sdtrmasmm maqsadlarina
nail olma{m asas prinsiplari hanstlardr ?
5. Planlasdtrmanm marhalaliyi nadir ?
6. Korporativ vergt planlasdirnasmm iimumi
maqsadlerini tfuda edin.
7. Vergi planlaqdtrmasmm elementlarina
nelar aialdir
?
195
arlr
?
planla$dtr masmn tasni/atrna nalar aiddit ?
9. Klassik vergi planlasdtrmasmda han tadbirlar gariiliir ?
t 0. Oplimallaqdran vergi planlaSdtrmasmda
hans marholalar vardtr ?
I l. Hanv hallardo vergi planlasdrmast
qag maz zarurata gevrilir ?
l2.Cari vergi planlasdtrmasr va onun amillarini izah edin.
1 3.Slraleji vergi planlasdtrmasma aydtnltq gatirin.
I 1. Korporaliv beynalxalq vergi plan lasdr masmtn
mazmunu nadan ibaratdir ?
15. Transfert qrymati va onun funksiyalarmt Sarh edin.
I6. Dividentlarin repatriasiyan nadir ?
1 7. Firmadaxili lcredillaSdirmanin madzi nadan ibaratdir?
8. Korporativ vergi
Miivzu
11.
Korporativ vergi planlasdmlnust
TESTLAR-35
I.
Vergi planlasihnlmastrun laruriliyi
hanu masala ila baflr deyil ?
A) Muxtelif vergi situasiyalan iigtin konket
vergi rejimlarinin nezerde tutulmasl ile
B) Vergitutma bazztslnln hesablanmast rigtin mtixtelif
vergi iisullanndan istifada imkanlan ila
C) Verginin strateji planlagdrnlmasl ila
D) Heq biri
E) Vergi odayicilerine bir srra gi.izegtlerin edilmesi ila
2. Korporativ vergi
planlas&nlmtsmt
z.arurt edan hanst amildir?
A) Konkret teserrUfat subyekti tigiin vergi yriktiniin gox olmast
B) Vergi qanunvericiliyinin miirakkabliyi ve deyigkenliyi
C) $irketin vergi miqyasrnrn geniglenmesi
D) Biltiln variantlar
E) Xarici mtihitin dayigkanliYi
196
'
'.
'
.
.
.
.
.
.
.
;
'
.
:
.
.
.
'
3, Varianlla on hanst korporaliv v*gi planlas&n,lmasmt
za?ui edan amillardan tteyildir ?
A) Konkret tesarriifat subyektr iigrin vergi yiiktinii,n zdrrllr
B) Vergr qanunvenciliyinin miirakkabliyi va dayiqkonliyi
C) $irkatrn vergi miqyasrrun geniflenmasi
D) Xarici mrliritin deyigkenliyi
E) $irketin faaliyyet formasrmn sadelafmosi
4. Veryi planlasd*tbnasnm oham$tyetinin
geldikca admtst sebahlarindan hanst sahvd ?
A) Vergr qanunvenciliyinda tez-tez dayigikliklerin edrlmasi
B) He9 bin
C) Vergide edilen qena6tin xalis menfeetrn
meblefiinin artmasrnrn manbeyi olamsr
D) Xahs menfaatin maksimunlagdrnlmasrnrn dindetrtlann
hocminin artmasrna Sararl yaratmasl
E) Vergi qanunvenciliyinda dayigikliklere operativ reaksiya
veren miiassiselarin daha raqabetli olmasr
5. Vergi planlqdvrhrusna nail olma
yollartrun esos prinsiplarinilan hans sahvdir ?
A) Qanmauylunluq va planlagd:rmanrn marhalalilil,i
B) Optimallagdrrmaya vergi orqanlannrn mrinasibati
C) Planlagdrrmanrn merhelaliliyi
D) Perspektivlilik ve uzunomiifhiLliik
E)Mahkamepraktikasrnrnoptima.llaSdrrmaya
asibatrnin bilinmesi
6, Varfuntlardan hatut vergi planlasdv masnu
marhela larin da n dayi I ?
A) Mrtassisamn tegkilati-htiquqi formasr barede qerenn qebulu
B) Vergi selahiyryatlen haqqrnda qarann qabulu
C) Vergi giimgtlarinin istifade imkanlannrn 6yrenilrnesr
D) Planlagdrrmanrn maliyye natrcelarinin ilkin hesabl anmasr
E) Vergi planlaqdrmasrnrn iirnumrliyi
197
7.
Vaiantlardan
hanst
vergi
.
planlas&nlmasrrun norhalabrindan deyil ?
A) Vergi optimallagdrnlmasrmn formasr haqqrnda
qerann qebul edilmasinin kollegialhlr
B) Vergi selahiyyetlari haqqrnda qarann qebulu
C) Heg biri
D)Planlagdrrmanrnmaliyyeneticalarininilkinhesablanmasr
E) Vergi planlagdrrmasrnrn ferdiliyi
.
E. Vergi planlagdtnlmasrntn elemcntlaina
aid olmqtan hansdtr ?
A) Miihasibat va vergi ugoh:nun vaziyyati
B) Ugot siyasati
C) Vergi gtizegtleri ve mLiqavilelerin tegkili
D) Vergi yuktinirn azaldrlmasr
E) Vergi nazarati
9. Vergi planlasdtnlmasmm elementlarindan hanst sahvdir?
A) Vergi teqvimi
B) Optimal vergi strategiyasr
C) Gizeltli vergitutma rejimlari
D) Heg biri
E) imitasiya maliyye modelleri
1
0. Yergi p lanlasdtnlmasmrn elementleindan
do{tu olmayan hanst&r ?
A) Vergi teqvimi ve menecmentinin hesabat-analitik fealiyyeti
B) Optimal idaraetma strategiyasr
C) GizeStli vergitutma rej inrleri
D) Heg biri
E) imitasiya maliyyo modellari
198
:
:
',
,
.
,
.
1L Veryi hiiququna g6ra vergi planlasdrnlna*run
farqlandirilan 2 sistemi hansdt ?
A) ingilis-italyan sistemi
B) Roman-sakson sistemi
C)DvaEvariantlan
D) inCrlis-sakson
E) Roman-alman
12. Klassik vergi planlas&nlmast iizra tadbira hans aiddir?
.
:
.
.
A) UCot ve hesabaf n dtiagiin tegkili
B) Hesabatrn drtzgtin tsgkili ve glizegtli vergitutma rejimleri
C) Qanun gargivosinde iqtisadi fealiyyetin planlagdrnimasr
D) A ve C varianflan
E) Tehlil ve ugotun miitemadi apanlmasr
13.
Optinallasdmlan vergi planlasdtnlmast naya imkan verir
.
.
'
,
.
:
A) Vergi ohdeliyinin gelirlere nisbatinin maksimum olmasrna
B) Gelirlerin vergi ohdeliyine nisbetinin minimum olmasrna
C) Galirlarin vergi dhdaliyina nisbetinin maksimum olmasrna
D) A va C variantlan
Vergi ohdeliyinin gelirlsra nisbetinin minimum olmasrna
.
.
A) Tesemifat fealiyyetinin tehlili
B) Vergilerle balh esas problemlerin miieyyen edilmasi
C) Heg biri
D) Neticelerin hesabata daxil edilmesi
E) Vergi sxemlerinin heyata kegirilmesi
"l
14.Optimallasihnlanvergiplanlasdnlmostntn
mirrhalalarindan hans sahvdir ?
199
?
15.
Hant haldt vergi planlasdrnlmasr qag
mazfur ?
A) Nrivbati tsqvim ilina fealiyyetin planlagdrnlmasr zamam
B) iri hacmli la yihelsrin hazrrlanmasrnda
C) investisiyalann planlaqdrnlmasrnda
D) Biihin variarrtlar
E) Yeni biznesin tegkili zamanr
16. Hansr hakla vergi
planlashnlnasr qag maz&r
?
A) Tasarri.ifat firaliyyatinin tahlilinde
B) Vergilarla balh esas problemlarin mUayyan edilmasi zamanr
C) iri miiqaviletarin haztrlanmasl zamanl
D) Neticelerin hesabata daxil edilmesi zamam
E) Vergi sxeml:rinin heyata kegirilmasi zamanr
17. Cari vergi planla1fi71lruast hans amih asaslarur
?
A) Qanunvericiliyin imkanlanndan ve
buradakr boqluqlardan istifada edilmasina
B) Vergi yiiktin iin azaldrlmasrna
C) Yeni biznesin tegkiline
D)AveEvanz,ntlan
E) Vergi giizegtlarinin nezare ahnmasrna
18.
Strateji vergi planlos nlmastnrn
asasland$t amil hansdtr ?
A) Qanunvericiliyin imkanlanndan istifade edilmesi
B) Qanunvericilikde bogluqlardan istifade edilmesi
C) Vergitutma :byektinin xiisusiyyetinin nezera altnmamasr
D) Heq biri
E) Vergi grizagtlerinin nezaro altnmast
200
,
::
'
.
19. Srrateji ve?gi planlasdtnlmosrrun
asaslandtfu amil hansrdtr ?
A) Qanunvericiliyin imkanlanndan istifade edilmasi
B) Qanunvencilikda bogluqlardan istifada edilmasi
C) Vergitr.rtma subyektinin xiisusiyyetinin nezere ahnmasr
D) He9 biri
E) Vergi giizagtlerinin nezara ahnmasr
planloqdn mtsmm
asaslan&fi anil hansdtr ?
20. StratQi vergi
.
A) Qanunvericiliyin imkanlanndan istifada edilmesi
B) Qanunvencilikde bogluqlardan istifade edilmasi
C) Vergifutrna iisulunun xususiyyetlerinin nezere aLnmasr
D) Heg biri
E) Vergi grizoqtlerinin nezaro ahnmasr
..
.
21. Transmilli Sirketlerin qoSuldufiu beynakalq iqtisadi
minasibatlarin asos formalanna aid olmayan hansdr ?
:
:
j
A) Beynelxalq istehsal
B) Beynelxalq maliyya fealiyyeti
C) Omteelerle idxal-ixrac emeliyyatlan
D) insayderlarin beynalxalq miibadilesi
E) Oqli mtilkiyyatin beynalxalq transferi
.
.
.
e) Beynelxalq yrik dagrmalan
,.
,
B) Beynolxalq investisiya fealiyyati
C) Omteelorlo idxal-ixrac emeliyyatlan
D) Beynelxalq xidmotlerin gristerilmesi
E) ikiqat vergitutrnamn beynelxalq saviyyede aradan qaldrnlmasr
22. Transmilli Sirkatlain qoSuldulu beynekalq iqtisadi
miinasibatlerin asas lormalanndan hany sahvdir ?
201
23. Transfert qiYmat nadir ?
A) Qiymetin firmadaxili hesablagmalarda tetbiqine
qadala qolulan xtisusi bir noviidtir
B) Qiymetin firmaxarici hesablaqmalarda
totbiq olunatt xtisusi bir novtidiir
C) Qiymatin firmadaxili hesablagrn larda icazt
ahnmaqla telbiq olunan xiisusi bir niivodir
D)BveEvariantlan
E) Qiymatin firmadaxili hesablagmalarda
tetbiq olunarr xi.isusi bir novtidi.ir
24. Transfert qiymat hziinda hanw funksiyanr bhlasdirmit ?
A) Firmadaxili keditlegmeni
B) Qrupu tagkit eden vahidlarin manfeetlilik
nornasrnrn ?.rhnlmaslna yonelen idaraetme sahosindo
qararlann qabulu iigiin informasiya miibadilasini
C) Firmadaxili struktura aid olan her bir
girketin galirinin qiymedendirilmasini
D) Qlobal korporativ meselelarin hallini
E) Lokal korpo:'ativ maselelerin hallini
25. Transfert qiymat
iiziinda hanst funksiyant birlegdirir
A) Qrupu tegkil edon vahidlarin menfeetlilik
normasrnrn a.rtrnlmastna ydnalen idareetme sahasinds
qerarl ann qebulu iigiin informasiya mi.ibadilesini
B) Firmadaxili struktura aid olan her bir
girkatin gelirinin qiymatlendirilmesini
C) Biittin variantlar
D) Qlobal korp'rrativ maselelerin hallini
E) Lokal korporativ meselelerin hellini
202
?
.
.
-
26. Transfert qiymatin kdmayila hanstru etmak mimkiindiir?
a)
Osas ve tOrame girketlerin
galirlerinin vergiye <.alb
olunan hissalerini onlann arasrnada yeniden bolmek
B) Osas va tOreme girketlarin gelirlerinin vergiya calb
olunan hisselerini onlann arasrnada yeniden gor:altmaq
C) esas va tdrame girketlerin gelirlerinin vergiye calb
olunan hisselerini onlann araslnada gizletmok
D) Osas va tdrama girketlerin gelirlennin vergiya c.elb olunan
hissalarini onlann arasrnada yeniden ddwiyyaya buraxmaq
E) Osas va torame girkatlarin galirlarinin vergiye celb
olunan hissalerini onlann arasrnadan glxartmaq
27. Subholdinqlar vc.silrrsilo hanu hayata kegiila bilar ?
'
.
.
'
.
A) Ana $irket tdrema filiallanna nazareti
bilavasita hayata kegira bilar
B) T6rame filiallan ana girketa nazareti
birbaga heyata kegire bilar
C) Ana girkat t<irame filiallanna nezarati
arahq holdinqle heyata kegira bilar
D) Ana girkat tdrame filiallanna nezarefi 50 yo heyata kegire biler
E) Ana girket toreme filiallanna nezarati itira bilar
28. Subholdinqlar vasitosila hazrl hoyata kegirila bilar ?
.
:
A) Ana $irkat toreme filiallanna nazarati
bilavasita heyata kegiro biler
B) Tdreme filiallan ana girkete nazarati
birbaga heyata kegira biler
C) T6rama filiallan ana girkate nazareti
arahq holdinqle heyata kegira bilar
D) Ara girket ttirame filiallanna nez arati 70 %o hayata kegire biler
E) Ana girket tbrama filiallanna nazarati bir
nega arahq holdinqle heyata kegira biler
29. Holdinq Sirkallerin
niivlari hansrdr
?
A) Xalis ve birge holdinq
B) Xalis va dolayr holdinq
C) Xalis ve birba$a holdinq
D) Xalis va t6rama holdinq
E) Xalis va qangrq holdinq
30. Xalis holdinqin ua4ifasi hanu&r ?
A) Transmilli strukhrrun idara edilmasi
B) Birlagmiq qrupun balansrmn tartib edilmesi
C) Trasfert qiymatlerin hazrrlanmasr
D)AvaBvariantlan
E) Sahibkarhq faaliyyatinin mrixtelif ndvlerile maglul olmaq
31. Qanqtq holdinqa xas olan lunksiyam gdstafin
A) Vergi yi.ildnun azaldrlmasr
B) Sahibkarhq fealiyyetinin miixtalif ndvlerile meglul olmaq
C) Firmadaxili kreditlegdirilme
D)BveCvariantlan
E) Sosia[-iqtisadi proqnozlagdrrma
Beynokalq vergi planlaEdmlmasmda suhholdinqlar
hanst masalanin halli iigiin yaruhfulat ?
A) Dividentlarin repatriasiyasr vergilerinin
minimallagdrnlmasr tig[n
B) Galirdan hrtulan vergilarin derecalarinin
agalr oldu[u tabelikde menfeetin toplanmasl rigiin
C) Vergitutma seviyyesinin muxtelif oldugu tilkalerdeki
tOreme Sirketlerden ahnan dividentlsrin yrlrlmasl trgun
D) Biitiln variantlar
E) Transmilli struktura val)'uta nazareti
mexanizmlerinin tasirinin azaldrlmasr iigiin
3
2.
204
.
:.
33. Beynakalq vergi planlas nlnasnda suhholdinqlar
hansr masalanin halli iigiin yara&lvlar ?
.
.
,
A) Dividentlerin repatriasiyasr vergilerinin
-aksimallagdrnlmasr tigi.in
B) Gelirdan tutulan vergilerin darecalarinin aga[r
olduf,u tabelikde manfaetin toplanmasr tigrin
C) Vergitutma seviyyasinin mUxtelif oldulu olkelsrdaki
toreme girketlarden aLnan dividentlarin biiltinn esi iigun
D)BveEvariantlan
E) Transmilli struktura va.lyuta nezareti
mexanizmlerinin tesirinin azaldrlmasr tigiin
.
34. Iqtisadiyyafi inkiSaf edan iilkalarde ilividentlarin
repalriasiyasua hans hadda vergi daracasi tatbiq edilir
A\ 25-30
?
o/o
B) t0-35 %
C) 1540Yo
D\40-45%
.
.
'
,
'
.
E) 51-55yo
-lS. Osaslan&nlrurrn$ kapitalla1ima hans- hatda ola biler
A) Borc kapitalrrun girkatin 6z aktivlennin
hacminden xeyli artrq olduqda
B) girketin oz aktivlerinin borc kapitahnrn
hacmindan xeyli artrq olduqda
C) Borc kapitalrrun girketin oz aktivlarinin
hecminden xeyli az olduqda
D) Borc kapitalmn girketin oz aktivlerinin
hacmine baraber olduqda
E) Borc kapitahnrn girketin crz aktivlennin
hecmine alave olunduqda
205
?
Miivzu
12.
KorPorativ medeniYYat
12.I Korporativ madaniyyet anlayl$t ve
iggiizar etikanrn esas prinsipleri
l,2.2Marapr olan gaxsler iigiin korporativ
madeniyyetin prinsipleri
I 2.3 Korporativ madaniyyetin tipleri
TESTLOR-30
anlryty
iSgiizar elikantn asas prinsiplari
72.1 Korporativ madaniyyat
va
"sahibkarhq medeniyyeti" anlayrqr daha tam va aydrn
ifadasini V.D.Kozlovun "Teqkilati medaniyyetle idareetme"
iginde tapmrgdrr. Burada o gostermi$dir ki, "Bu fealiyyet formal
ve qeyri-formal norna ve qaydalann, adet ve anenalerin, gsxsi va
qrup maraqlannln, veril3n tagkilati strukturun igqilerinin dawamq
xiisusiyyetlerinin, rahberlik iislubunun, iggilerin amsk gertleri ile
qane olma gdstericilerinin, qargrhqh emekdaqhq seviyyesi
sistemidir''. Belalikle, korporativ medeniyyet-kompaniyanrn
deyerlilarini, qargrhqh elaqelerinin iislubunu, muhitini
miiayryenlegdirir.
Korporativ davramg kodeksinin qebul olunmasr ile SC-lsrin
tecriibesinin ilk plamnda etik normalar ve manevi prinsiplar
biruze verdi. Korporativ mtinasibetlare tetbiq olunmaqla bu etik
telebler bezi xiisusiyyetlare malik olur. Bu onunla elaqadardrr ki,
qeyd olunan saheda miixtelif tereflerin maraqlan toqqu$ur.
Kompaniyalarda korporafiv medaniyyat iggtizar etikarun
formalagrr ve geniqlenir (bu adamlann sxlaq
tesiri
davramglanrun, onlann bir-birina va biitcivliikda csmiyyate qarqt
vezifelari sistemidir). iqtisadiyyatr bizim milli iqtisadiyyaumza
uylun olan dlkelarden Rusiya Federasiyasrnda hal-hazrrda
kompaniyalann 3 esas qrupu ferqlendirilir:
1.. liazar mtihitinde xtisusileqma (ozallegdirme) ve post
ozsllagdirme prosesleri neticesinde formalagan kompaniyalar'
ile
2. Bazar iqtisadiyyatr
garaitinda meydana
gelen
kompaniyalar.
3. Tebii monopoliyalara daxil olan kompaniyalar.
Bu
qruplann her binnda qeyd olunan biznesin esas
maselelarinin tesin allnda igguzar etikamn xiisusiyyeti
formalagmrgdrr.
iggtizar etika-SF-nin norma
va
menevi prinsiplarinin
mocmusu, biznesin asasrnr tegkil eden (oyun qaydalan>drr ki, bu
qaydalarsrz o problemli, riskli va ehtimal olunmayan hesab
olunur. iggtizar'etika-sehmdarlar, D$, menecerlar, kompaniya
emakdaglan va kompaniyanrn diger marafir olan iizvleri
malsatanlar va xidmet gdsterenler, distribyutorlar, satcrlar, son
istehlakgrlar, yerli ahali ve hakimiyyat orqanlan arasrndakr
miirekkab mtinasibetler sisteminin tanzimlenmesinin zarun
amilidir.
MUasir korporativ medaniyyatin asasrm tagkil eden iggiizar
etikanrn universal prinsipleri Amerika sosioloqu LXosner
terefinden formalagdrnlmrg va diinya felsafi aksiomlanna
esaslanmrgdrr.
L
Heg vaxt kompaniyanrn uzunmtiddatli maraqlanna daxil
olmayan bir hsraketi etme. Bu prinsip diger adamlann maraqlan
ile uylunlagan gexsi maraqlann, uzunmiiddatli va qrsamiiddetli
maraqlardalo ferqlerin aragdrnlmasr iizre qedim yunan felsefesina
@rotoqor) esaslanmrgdrr.
2. Vicdanh, aydrn ve semimi oldufuna amin olmadr$n bir
dawanrgr efine. Bu pinsip Aristotel ve Plalonun gexsi layaqet
haqqrnda baxr glanna esaslanrr.
3. Heg vaxt yaxgr olmayan, birlik hissinin formalagmasrna
mane olan ve Umumi bir maqseda gatmaEa sabeb olmayan bir
davranrgt etma. Prinsip xeyirxahhfa, qargrhqh yardrm va asrhhfa,
iimumdiinya dinlarinin ehkamlanna asaslanrr.
4. Heg vaxt qanunu ve ya qanunda qeyd olunan minimal
m3n3vl cemiyyet normalannr pozan davra Slar etme. Prinsip
Qobbs ve Lokkun d6vletin xo$bextliyi (rifahr) ugtin insanlar
207
arasrndakr reqabetde mitnsif (hakim) rolunu qeyd etdikleri
baxtglara asasla rrr.
5. Boyuk xeyixahhga
aparmayan, senin ds ya$adlEtn
camiyyete. zer.,r veren davranrglar etrne. Prinsip Utilitarizm
eikasna-I. Bent'aman Co n S.MiII tarafi nden iglenib hazrlanmr g
exlaq davranrqlernnrn tecrilbi shamiyyotina esaslanrr.
6. Benzar veziyyetda olan insanlara arzu etmediyin (tovsiye
etmayeceyin) iavranrglar etme Kant nezeriyyalarindsn birine
asaslanrr.
7. Digarlerinin hiiquqlanm mahdudlagdrran dawanrglar etme.
Bu prinsip Rlsr;a va Cefersonun gexsiyyetin hiiquqlan haqqrnda
baxrglanna esastanrr.
8. Ele hereket et ki, qanunvericilik
gergivasinda bazar
teleblarini va n anfeati maksimallagdrr, bu zaman biiti.in xerclari
nezara al. Bu qartlar maksimal menfeeq istehsahn daha semareli
olmasrna dalalet edir Prinsip l.Szztia iqtisadi nezariyyaleri va
9'. Parelonun optimal sazi g haqqrnda baxr glanna asaslanrr.
9. Camiyyetdeki zeif insanlara zerer vere bilacek davranrglar
etma. Prinsip ,ltrrlsan bohiqdiinicti edalet qaydasrna esaslamr.
10 Digor qaxsin oztintiinkigaf ve ozilnti reallagdrrmasr
htiquqlanna mane olacaq davraruglar etme. Prinsip cemiyyatin
inkigafi rigrin zaruri olan gaxsiyyatin azadhq (serbastlik)
dorecesinin geniglendirilmesi haqqrnda Nozikin nazariyyesine
asaslamr.
Korporativ medaniyyetin iimummi qabul edilmig va vahid
tarifinin olmanrasrna baxmayaraq, bu anlayrg atraf miihitin
miihafizesi, insanlara hormet, qanunvericilik talsblerine riayet
olunmasrna murrafiq olaraq rimumi qebul olunmug etik deyerlerla
asrhhqda istifrLdo olunur. Mtiasir korporativ medeniyyatin
agalrdakr prinsi olerini ferql en d iri rl ar:
1. Professionalhq, sarigtelilik ve malumathhq Qeyriprofessional, serigtesiz qerarlann qebul olunmasr hahnda btittin
maralr olan tere flerin maraqlanna zerba vurulur. Hem korporativ,
hom de korpo.:ativ mtnasibetlerin britiin igtirakgrl an eziyyat
gekir. Peqekarhq insanrn 6z professional vezifolerinin yerine
208
digar niimayandateri ile vicdanh raqabatin
IllT"rl:
lTli"srnrn
noyaa kegtnlmosi
iigiin zaruri olan iggiizar
keyfiyyat va
rna'|1| olm.a[rnr nrrn.a" '"t tu, #Jrrnutl,r,q
}:::lf:,
sermdarlardan, D$ va diger maralr olan gexslarden,
onlann
nuquql ve qanuni maraqlanna aid qerarlann qebul
olunmasr
zamaot har hansr informasiyanrn gizledilmasinin
qeyn_
mtimkunliiyiinii ifade edir.
M9x{li\ va iggiizar sirrler. Mexfiliya riayet olunmasr
-,2
qanunauySun dawanrglar haqqrnda
.
I_l:tr
-_,]l-10-,,grzh
rnrormaslyanln
saxlamlmasr menasrnl verir. Stihbet
y.,
$rfr4lF1 deratet eden
info.."siyur,,
lll9T3-q-d:l getdikde bu zalnan
glzleorrmeslnden
informasiyanrn
agrqlanmasrnrn mecburi qaydalan qiiwaye
rninir.--'fra"*nfit
reJrmrne lazmr sarflik ve reqlamentliliyin
tatbiq olunmasl ugun
direkor ve menecerlar sehmdarlara ,, jigr. rn-]g,'.ian
$*rl*"
zemanet vermelidirler ki, agrqlanmasr qeyd
oiunan
maraql
--if"
gexslare zerer vere bilacek mexfi info.mariyu
igf"y"n
kompaniya iggilari gerakli gekitda tatimatlaidrniirsdrr
vo
komapniyada informasiyarun yayrlmasrrun q.iiir,",""i*
*"r
m9lanlzm va prosesler movcuddur (qebzler, telimatlar,
nazarat
tedbirleri)
rurullunn mrinaqigasi hahnda fealiyyat qaydalan.
r,^_l_,
tvlaraqlann mtinaqt gesi direklorlann, menecerlarin
va ya' igginin
maliyye u?.$.Ill maraqlan toqqueunju'i.yaunu
P,Tollll*1"
gallr.
Eununla alaqedar rahbarlik ve biitiin emekdaglar
.t 11-citl?l yarana bilacak saholerda oz iaafmaraqlann
iyyetre;
f::Trfl mtite$ekldl telimatlar almalrdrrlar.
naqqrnda
Dire-ktorlar,
menecerler ve.iggiler iigiin maraqlann miinaqigasi
yurun, tit"""t
aga$dala sahalari ayrnrlar:
a) maliyye. investisiyalan. Omakdaqlar firma ila
raqabstda
-, $agotr'iranler va ya ciz kompaniya.lanrun
oran-r
konturagentrari
nesaD olunan tirmalarla raqabetda
olan komainiyada
invesrisiyalagma heyata kegirmemelidirler_
egr, .jiUriiirU"s"
deyll, az ehamiyyetli (porti.el) nvesti riv"f
g"-jirr" f,"E
miinaqiga (mubahise) yarana .ibilmez. e".uq,
"raE'Ui-,"- y"' Ui,
Oigu
dereceda investisiyalann
"az
ehamiyyetliliyi"
meselesi
qiymetlendirici kateqoriya saytltr. Buna gdre da i99i bu haqda
rehberliya melumat vermelidi r;
b) diger kt,mpaniyalarda xidmeti olmayan sahibkarhq va ya
digar iqtisarti fraliyyet. Ogar iqgi, direktor ve ya menecer digar
biines va ya iqo malikdirse bu kompaniyanrn inkigafina serf edile
bilacek vaxt .ra guc mesrafini obyektiv olaraq ixtisar edir
(vezifalerin xarakteri ranqrndan asrh olaraq mehdudiyyetler
mtixtalif ola bil ar),
c) hadiyye er. Kompaniyarun, direktor va menecerlerin har
hansr qiymatli hadiyyalari qabul etmesi yolverilmazdir. Oks halda
hadiyya verer onu qabul edanin dawanl$tnl kompaniya
tarafinden mtia:/yen ohdeliklarin qabulu kimi qiymatlandire biler;
d) qohumlzLnn igi ve ya sahibkarlq faaliyyeti (SF). Iggilerin,
.nenecerlerin v ) ya direklorlann qohumlanmn SF- onlann raqib
firmalarla ve ya kompaniyanrn konturagentleri ile igladiklari ve
ya biznesa mz.lik olduqlan halda miinaqigelerin yaranmastna
sebab ola biler.
4. Korporasiyamn sahmlarinin miihafrzesi ve garekli
deraceda istirladasi. Kompaniya sahmlerinin mi.ihafizasi
korporativ qalmaqallar seriyasr (AB$-da Euron, Avropada
Parmalat va s.) hahnda xtisusi aktualhq kesb edir' Kompaiya
direktorlan ve top-menecerleri kompaniya akivlerinden sui
istifado etmamak ve onlann gerekli darecede istifadesi tigtin
biittin sayteri g;dstareceklarini yazrh gekilda rssmilaqdirilmesini
6z i.izerlarine etik tihdelik kimi gdttirmelidirler' Rehbarlik
etikasrna xiistrsi telabler iri saziglarin va razrlaEmalann
imzalanmast zamam ireli si.iriilmalidir. Qeyd olunan saziglarin D$
va sehmdarlann timumi yr[rncaEl torefinden razrlagdrnlmasr
(tesdiq olunma:,r) prosesi olmadan heyata kegirilmasi, kompaniya
mrilkiyyatgilen iigun ciddi itkilare sabeb ola biler, korporasiya
ozU ise iflasa uliraYa biler.
5. Hayata kegirilen fealiyyatin qanunvericilik ve digar htiquqi
normalann telablerine uyfunlulu. "Rigard Dartn piramidasr"na
soykensak, etikrya riayat olunmast biznesin inkigaf piramidasrmn
210
2-ci saviyyesi hesab olunur. O ise Oz ndvbasinde l-ci seviyyeya
(qanuna riayot olunmasr) esaslarur. Qanunvericiliyin teleb va
normalanna amel etmadan etikaya riayat etmek olrnaz.
6. Her hansr bir gexsin qeyri-qanuni ve etik olmayan
_
davramgr haqqrnda
informasiyanrn kompaniy;.nrn idareetma
orqanlan ve ya hokumat orqanlanna yonaldilmosi. Kompaniyanrn
etik kodekslerinde her hansr bir gaxsin qeyri-etik ve qanunsuz
kompaniyanrn rahberliyinin Unvanrna y6nelmig drlr.uu,9,
haqqrnda informasiyanrn yoneldilmesinin esaslan ve qaydalannrn
teyin olunmasr t6vsiye olunur. Bu zaman miiracirt edenlar tigUn
her hansr neqativ naticelarin meydana gelm,rsi ugiin bela
mtiraciatl ara mii steqil v a qerezsiz (edal atl i ) baxr I rnas na zemanet
r
verilmalidir.
7. Komrpsiyaya qargr mubarize. Drinya iq.:isadi tecrubesi
gostarir ki, egar hokumet raqabat miibarizasinin doqiq qaydalanm
teyin edirsa, bu zaman raqabat obyekiv sebablera g6rJ qanunilik
gergivasindan grxrr. Raqabet miibarizesinde qeyri-innovasiya
texnologiyalanmn tatbiqi vasitasile qalib gelmak cehdlari,
xerclerin minirnallagdrnlmasl va s. meydana galir. Komrpsiya
yolu ila isa kompaniya va gexs qeyri-qanuni odaniglare esason
samereli kontrakt elde edir ve belelikle edalatsiz y,rlla oz reqiblari
qargrsrnda iisflinltik qazanrr. Komrpsiyanrn qargrsrnr almaq iigtin
tagkilat va gaxsi miiassiselerin "qara kassalan,' ila mtibarizasi
zeruridir. Bela ki, mahz hemin manbaden (resmi hesabatlarda aks
olunmayan pul vesaitleri) kom:psiyah ah g-veriga Jrullar xarclenir.
Bu saheda AB$-rn tecriibesi olduqca miisbatlir. Bele ki, bu
dlka_ kom:psiyaya qargl mUbarize aparan apancr olkeler
siyahrsrndadrr._ 1934-c[i ilda qebul olunan, 1970-c. ilde deyiEiklik
edilan Qiymetli Kagilar Haqqrnda eanun gizti ,laydada heyata
kegirilan (hesabatda ask olunmayan) istenilan Oaeniqteri qadalan
edir. Beleliklo, sehmdar ve auditor firmalannda rugvet ve
aldatmalar haqqrnda informasiyalar ort basdlr edilir. Bu qanuna
miivafiq olaraq firma fondlanrun istenilen nezaratsiz gosteriglari
ciddi pozuntu sayrlrr va cinayat tadqiqatna getirib grxaia biler.
2tt
12.2 Marafi olan Saxslar iigiin
korporativ madaniyyatin pri nsipleri
Mara{r olan gexslar dedikde, maraqlan
kompaniya
faaliyyetine toxunan gexslsr qrupu baEa dugtili.ir (sehmdarlar,
menecerler, iggtizar portnyorlar, istehlakgrlar va s.). Mara[r olan
gaxslar arasrnda 3 baghca qrupu farqlandiriler: sehmdarlar,
direktorlar ve menecerler. Sehmdarlar 6z ndvbesinde aralannda
maraqlan ferqlenen 2 kateqoriyaya boltiniir: majoritar ve
minoritar. Minoritar sahmdarlardan ferqli olaraq majoritar
sehmdarlann maraqlan kompaniyanrn uzunmiiddatli perspektiv
inkigafi ve az risklere yonelmigdir. Ogsr onlar divident 6danigi ve
gelirin kapitallagdr nlmasr arasrnda segim qargrsrnda qalsalar,
onda 2-cini segerler.
Majoritar sehmdarlar iigUn korporativ davramgrn a$a$dakt
prinsiplerini tovsiye etmek olar:
- minoritarlann amlak maraqlanna etinasldrq etmamak ve
Olgtilmiig divident siyaseti heyata kegirmek;
- menecerlarin faaliyyeti iigun Dg ile birlikda diigi.inolmtg
motivleqdirme heyata kegirmak (bu 0z ndvbesinde sonunculann
sui istifada riskini azaldrr);
- D$-mn fealiyyetinin pegekarlrlrm va musteqilliyini planh
olaraq yiikseltmek.
Minoritarlar tigtin korporativ medeniyyet prinsiplari
a$aBdakrlardrr:
- kompaniyamn maraqlanna zarer verilmesine yol vermamek
(sahmdarlann 0z hiiquqlanndan sui i stifade eEnekla);
- kompaniyamn kommersiya sirrina aid olan informasiyanr
yaymamaq;
- kompaniyarun iri sehmdarlan, direklorlan ve
menecerlerinden qabul olunmu$ etik qaydalara amel olunmasrnr
taleb etmek.
Kompaniya direklorlan iigiin korporativ medeniyyet prinsipi:
va menecerlar arasnda mtlbahiselerin halli
direktorlann baghca vezifasidir. Onun helli iigiin D$ real olaraq
sehmdarlar
)11
hem sehmdarlardan, hem de menecerlsrden qeyn asrh halda
olmaltdrr (mi.istaqil olamahdrr). Direkorlar rigiin aqagdakr
prinsiplsr tdvsiye olunur:
I kompaniyada etik qaydalan hazrrlamaq ve t€,sdiq etmek;
. f D!-n.rn fealiyyeti gediEinde kompaniyamr btittin maralr
olan qexslarinin maraqlanm nazere almaq;
. t kompaniyanrn geffaflrq monitorinqini he.Tata kegirmek,
sehmdarlar, menecerler ve cemiyyet iqgilori terefindan
cemiyyatin tesis ve daxili sensdlarine, qanunvJrir:ilik telablerine
riayat etmek;
0 mentiqli divident siyaseti iizre sahmdarlara tovsiveler
hazrrlayrb teqdim etmek;
. a menecerlerin fealiyyetinin effekiv motivleg,lirma sistemini
haarlamaq;
t sehmdarlar qargrsrnda hesabat vermek va kompaniyada
iglerin vaziyyati haqqrnda tam ve deqiq infor:nasiya teqdim
etmek.
Kompaniyanrn menecerlari iigtin korporat v madeniyyrt
prinsipleri agalrdakrlardrr:
1. Meneceller oz amlaktru itirmak nskini daq.rmrrlar Yalnrz
mrilkiyyetgilsrin pullan ile risk edirler. Onlar r.igr.in agalrdalolar
tdvsiye olunur:
. 6z salahilyetlerindan sui istifade etmemak;
. qerezli dawamglarla kompaniyanrn
sehmCarlanna zarer
vermemek;
.
kompaniya rigtin zarar riskinin yaranmasr hahnda derhal
kompaniyanrn D$-ru melumatlandrrmaq,
D$ terafinden hazrrlanmrg etik qaydalan kompaniya
faaliyyetina dodl etmek;
. 6z vazifelarini vicdanla ve tegabbi.isls yerine
yetir.mek,
. D$ qargrsrnda qerazli gekilda hesabat
vermeriak;
o"
fealiyyetinde
qanunvericililg
kompaniyanrn
tesis va
.:.
daxili sanedlarinin taleblsrine emal etmak ua 'korp-iyun,n
iggilerinin buna riayet etmesini telab etmak.
.
.
213
. iggilerin maraqlanm nezere almaq, onlar iigi.in layiqli amak
seraiti yaratmaq.
Korporativ madaniyyat prinsiplai Kompaniyamn vo onun
reqibleri i.igi.in qargrhqh faaliyyatin timumi etik normalar srrasrnda
aga[rdalolan qeyd etmek olar:
1. Qargrhqh hormet.
2. Reqabet mObarizesinin qeyri-etik metodlanndan imtina.
3. Ticaret vs investisiyalagma iigi.in agrq bazarlann inkigafina
kdmak etmak. Malsatanlar va xidmat gOstaranlarla mtinasibet
prinsipleri agalr dalolardrr:
- nazakatli qiymetamalegelme, lisenziyalagma;
- lazrmsrz mahkama tadqiqatlannln ixtisar olunmasr;
- uzunmuddetli va sabit mi.inasibetlerin inkigafr;
- mexfi olmayan informasiyalan paylagmaq;
- imzalanmrg mtiqavila gertlerine mtivafiq olaraq vaxtrnda
<ideme.
istehlakgrtarla mlinasibet prinsipleri a$a!rdalolardrr:
1. istehlakgrlann telebatlan ve ehtiyaclanna miivafiq olaraq
mahsul ve xidmetlerin keyfiyyetinin temin olunmasr.
Di.izgtin raftar, SC-in mahsul
xidmetlarinin
istehlakgrlara, onlann saflamhlrnrn miihafi zasini, atraf mtihitin
veziyyetini yaxgrlagdrrdr$rna zemanet vermak.
3. Mehsul ve xidmat (SC-in) istehlakgrlannrn cins, yaE, irqi
mensubiyyati ve s.-den asrh olmadan hiiquqlanrun tapdanmasrnr
ixtisar etmek.
4. Marketinq ve reklam daxil olmaqla, mehsul va xidmet
istehlakgrlanna teqdim olunan mshsul va xidmetlare g6ra insani
layaqete hOrmeti temin etmek.
5. istehlakgrlann medeniyryetinin tamhsrna hormat etmek.
2.
vo
1 2.
3
Korporativ madaniyyafin tiplari
"Korporativ medeniyyet" anlayrgrnr oyranmek
i.igtin
yanagmalan 2 qrupa bolmak olar idealistik ve pruqmafik, l-cinin
terefdarlan miiessisenin inkigaf meqsedile korporativ
2t4
n an ytiksak fazast ile
eynilegdirirler_ 2-ci yanagmamn tsrefdarlin ise medeniyryete
mtiassjsanin miielyen olunmug xtisusiyyetlere oo.-u, quydo .,r,
enenaler yr$mr kimi yanaglrlar. Bu zaman nezere ahnmalidrr
ki,
korporativ medeniyyatin okser normalan gizli xarakter daqryrr.
Insanlar miiayyen olunmu$ qaydalara emal edir, ancaq bu
qaydalan sonadek baga diigmtirler. Onlar verilan halda nece
davranlq gdstermak lazrm oldulunu bilir, ancaq niye? suahna
cavab vermeya getinlik gekirler
medaniyyeti onun faaliyyatini
Madaniyyatin asas tiplari
I tip:
"paterndlizm"-rehberliyin etiraz qabul etmayan
avtoritetine esaslanan korporativ medeniyyet. Omak, funksiya va
vezife bdlgrisri mrlvcud olsa da, mtitlaq olmayan xarakter dagryrr.
Rehber 6z qeran ile vazifa bolgiistinii, qargrhqL fealiyyet
qaydalanm vo mtikafatlandrrma seviyyasini deyigdire bilei.'fq
-kegirilir
bolgrisrt tapgrnq verilmesi formasrnda heyata
earai
qebulu ve
.her bir faaliyyate gora mJsuliyyei rahberiiyin
salahiyyetindedir.
Bu tip.medeniyyet esas gostericileri aqafir olan ekser kigik va
orta miiessiseler iigiin xarakterikdir:
L Xarizmauk (celbedici) liderin mrivcudlufu.
2. Ig ve miikafatlann bciliigdurulmesi zamam subyektiv
miinasibetlerin mcivcud olmamasr. On bdyuk mlikafat etibardrr
(reputasiya).
3 Idareetmenin orta seviyyesinin minimuma uylun olmasr.
II tip: <artel>-bolufdiiriitmemif emek, boliinmai funksiya ve
mesuliyyetlara esaslanan korporativ medeniyyet. Har bir iggr
bi.itovlukde iq sahesinda har bir faaliyyeta grire masuliyyet
daqryir
ve tiz miiassisasi iigiin elinden geleni edir.
B_i.r qayda olaraq, qeyd olunan rejimde tedqiqat
ve
tekmillagdirme gtibeleri, xidmet mentaqelari, tamir'_trkinti
briqadalan igleyir. Bundan baqqa, korporafiv moianiyyatin
artel
tipi bdyrik olmayan mi.iassisaleie mexsusdur. S, mierris"fa;n
.
215
dlgr.lsr.i mi.i$teri dairasina, onlann gaxsi tolebat ve segimlerine
yonalmig istehsal iistiinliikleri esasrnda mueyyanlagir.
Artel madeniyyatinin asas alametlari agalrdakllardrr:
l. Seylarin semereli multiplikasiyasrnrn movcudlu[u-tam
hamige onun hissolerinin moblalinden goxdur, bagqa s6zle
komandanrn r;inergetrk iqtisadi ve sosial samerasi gexsi
gakigmelare iisliin gslir.
2. Koman<la uzvlari arasrnda etibar-gexslerarasr uyfunluq
(uyugma).
3. iqin yerina yetirilmasina qoyulan teleblerin Umumi igla
elaqelandirilmesi.
4. lil tip: "koloniya" -igginin texnologiyaya mUtlaq tahkim
edilmesina esiLslanan korporativ madeniyyat. iggilar istehsal
prosesinin vinr:ine gevrilirler. Nozaratgi ordusu vasitesile sert
intizam tamin c,lunur.
Osas elamatler agalrdakrlardrr.
Q
i99inir, emek funksiyalannrn sadeleqdirilmasi, onun
istehsal prosesi nin vintlna gevrilmesi,
@ sert iyerarxik tabegilik sistemi, iggilerin serbestliyi va
minimum tegebbus.
Qeyd olunan medaniyyat tipinin asasrnr qoyan Henri Ford,
takrar istehsal, standartlagdrrma, konveyerlegma. rasionallagma
kimi istehsal proseslerini tetbiq etmigdir.
tip. " kolxoz " -igin ozrinun ve miiassisenin iizarina
tutusdurulmasula esaslanan korporativ medeniyyat. iggilar plan
tapgrnqlan igleyib hazrrlayrr, vaxtdan ve mtisssisenin grictindgn
oz iggileri i]giin istifade edilir.
Osas elamotler agalrdakr lardrr:
1. Iqa mlill:iyyat kimi yanaqmaq.
2. Sert eks etdirilen iyerarxik qeyri-obyektiv miinasibet.
Omak haqqr scsial minimum hesab olnur. Igginin istenilan alave
garginliyi alave odenig teleb edir.
3. Mrisassise resurslannrn olurlanmamasrna ellik zemanat.
V tip; "xuor tasarriifan " -fealiyyotin xiisusilogmesi ve onun
neticolerine hiiququn xtisusileqmasine asasla-nan korporativ
IV
216
medeniyyet. Har bir i99i <02 mentaqesini becerin>, iimumi ig
i.igtin
qoyulu$ kimi mi.ilkedara iglamek (mecburi tapgrnq) ve ya
toycri
{Silr.ra.ei odemeler) grxrq edir. Meselan, vakii bii.Lrosu'(hor bir
vekil do_lma idarasi Ugi.in lazrmi minimumu igleyir, hem de oztine
mi.istariler axtanr); rieltor firmalan (iggiler firmanrn umumi baza
gdstericileri, hiiquqi k6mak markasrndan istifade edir,
ancaq oz
mrigtsrilerini axranr ve saziglarden oh-ler elde edirler).
Osas elamatler agalrdalolardrr:
l. Minimal fi rmadaxili kooperasiya.
2. Miigterilerle bilavasite alaqa_moqavile ba[lamaq serigtasi
olan qazarur.
3
_Daxili raqabet (mttgteri u!runda mi.ibarize).
VI tip: "feodal sosializn', -sart iyerarxiya va btitiin icragrlara
tabegiliya osaslanan korporativ madaniyyat. Omayin b6lgusU va
kooperasiyalagma qargrhqh fealiyyet qertlarine mtivafr{ olaraq
daima subyektiv mtinasibatle uy[unlaqrr.
Osas elamatlari aga$dakrlardrr:
0 yaranmrq mtinasibatler sisteminin mOhkam inersiyasr,
mtinasibetlerin aksariyyeti ruhi xarakter dagrytr;
0 tabegiliyin ritual (dini merasima aid) xarakeri;
gakigmelerin goxlulu-maraq koalisiyasrnrn daim
doyigmesi.
WI tip' " korporasiya"-" masuliyyat zonas bdlg
ila
faaliyyat kooperasiyasma asaslanan korporaliv madaniyyat.
QargrhqL fealiyyatin esasrnda her bir icragrmn hriquq ve
6hdaliklerini, funksiyalanru, elace de qerar qebulu ve maraqlann
tesdiq olunmasr proseslarini teyin eden sart reqlament dayarur.
Bu tip iri kompaniyalar ugUn xarakterikdir.
Osas elametleri agalrdakrlardrr:
1 Individual dawanrq risulu.
2. iggilerin mtiqavila xarakterli miinasibetleri-mriassisa
(teqkilat).
3. Resmi ve real, ictimai-icaze verilan davramg normalannrn
maksimum tist-iisto diif mesi.
0
"
2t'|
s
Qeyd ed:,k ki, bezen eyni kompaniyada korporativ
medaniyyatin Lir nega tiplari movcud olur ve qargrhqh fealiyyet
gdstarir. Onlann igarisinda qetiyyan uylunlaEmayanlan da
movcuddur (Meselen, "kolxoz" va "koloniya"). Kompaniyanrn
institusional :<arakeristikast kimi medeniyyat maraqlann
razrlaEdrnlmasr iisullannr, mi.inaqigelerin helli metodlannt,
korporativ saylrrrin formalannt nezarda tutur.
Yoxlamn suallan
t. Korporativ r,nadaniyyalin mazmunu nadan ibaratdir
2. isgtizar etikt nadir ?
3. iEgiizar etilarun universal prinsiplarini agrylqm.
1. Miiasir korpcrativ madaniryatin hans,
prinsipl arini far q landiri r ler ?
). Marait olan qaxslar dediMa na ba$a dil$ilhilr ?
6. Majorilar sahmdorlar iigiin korporativ davran4'm
hans prinsiPlarini bvsiya etmak olar ?
7. Minoritarlar iig n korporativ madaniyyat
pr insip I a ri htns ilardr ?
8. Kompaniya direktorlart giin korporativ
?
prinsipi hanalardtr ?
9. Kompaniyan tn me ne cer lari iigiin korporativ
madanryyal prinsiplar ini agtqlaym ?
10. istehlakq a,la miinasibat priwiplarina nalar aiddir
I l. "Paternalizm" va "artel" tipli madaniltyallari
madanDryat
?
miiqayisa edin.
12. "Koloniya' va "kolxoz" madaniyyat tiplarini izah edin.
I 3. "Xutor tasalriifaU" madaniyyal tipinin
asas alama,tlari hans ardtr ?
"Feodal
14.
so::ializm" madaniyyat tipini $arh edin.
I 5. " Kor p or as i.va " - " m a su I iyy a I zonav " bO lgtisii i I a Jaa I iyy a I
kooperasiy,zsma asas lanan korporativ madantyyat naya
asaslantr ?
2t8
Miivza 12. Korporotiv nadaniyyet
TESTLAR4O
1.
Hal-hawila Rusiyada farqlandirilan
kompaniyalar qrupuna hanw aid deyil
?
A) Bazar mi.ihitinde xUsusilegme neticesinde
formalagan kompaniyalar
B) Bazar iqtirsadiyyan geraitinde meydana gelan k,rmpaniyalar
C) FeaJiyyetlarini proqnoz edan kompaniyalar
D) Bazar iqti sadiyyatr geraiti nds meydani gelan kompaniyal
ar
E) Tebii monopoliyalara daxil olan kompaniyalar
2. Korporativ
miinosiballada tatbiq olunan
etik talablar na ila alaqadadrr ?
A) Miixtalif teraflerin maraqlanrun uzlagdrnlmasr ile
B) Mrixelif tareflarin maraqlannrn toqqugmasr ile
C) Miixtalif tereflerin maraqlanrun rist_uste dtigmeti ile
D) Heg biri
E) Muxtalif taroflerin maraqlanrun 50 % uyfiun ge.mesi ile
3. iggiizu etiha
hansr
tanzirnlannosinda
miinosibarbr sistertnin
amil deyit ?
orui
A) SahmdarJar ve kompaniyarun digar maraqh uzv.ari arasrnda
B) Direktorlar gurasr ve kompaniyanrn digai
mara$ olan tizvlari arasrnda
C) Menecerler ve kompaniyamn diger maraqh
ilzvlari arasrnda
D) Heg biri
E) Kompaniya emekdaglan va kompaniyanrn
diger mara[r olan tizvleri arasrnda
219
4. isgilzar etika hanst miinasibarlat sisleminin
lanzimlannasinda zarui amil dzyil ?
A) Sahmdarlar va kompaniyamn digar maraqh iizvlari arastnda
B) Direklorlar $urasr ve kompaniyamn digar
maraqh tizvlari arastnda
C) Menecerler ve kompaniyantn diger maraqh iizvlori arastnda
D)Kompaniya emakdaglan ve kompaniyanln
diger maraqh iizvleri arastnda
E) Kompaniyanrn digar maraqlt i.izvl ori va kardioloqlar arastnda
5.
Miasir horporMiv madaniyyatin asasmt taghil edan
iggiizar etikarun universal pinsiplari kimin
taraJi nilon lor malas &nbrug&r 7
A) Amerika sosioloqu A.Maslou tarefinden
B) Amerika sosioloqu L.Xosmer terafindan
C) Amerika sosioloqu L.Qobbs tersfindan
D) Ingili s sosioloqu i.Bentamon terefi nden
E) Fransrz sosioloqu S.Mill terefinden
6. isgilzar aikarun universal pinsiplarindan haw yanlqdtr ?
A)Hemige qanunda olmayan minimal cemiyyot
normalannt pozan davrantglar etmak
B) Heg vaxt yaxgr olmayan bir davrantgt etmemek
C) Vicdanh, aydrn va semimi olmayan davrantgt etmemek
D)He9 vaxt kompaniyamn uzunmtddetli maraqlanna
daxil olmayan bir herekati etmamak
E) Biiytik xeyirxahhla aparmayan davrantglar etmemek
7. isgiizar etikantn universal prinsiplarindon hanst sahvdir?
A)Benzer vaziyyatde olan insanlara arzu etmadiyin
davramqlar etrnemak
B) Digerilerinin hiiquqlanru mehdudlaqdrran davramglar etmamek
C)Heq biri
D) Qanunvericitik gargivesinde bazar teleblarini
ve menfeati maksimallagdrr
E) Cemiyyetdeki zeif insanlara zarer
vere bilecek davrantglar etmemak
Korporativ madaniyltafi n miiasir prinsiplarindan
hans doiru deyil ?
A) Professionalhq ve malumatlhq
B) Xeyirxahhq va samimilik
C) Maxvilik ve iggizar sirrlar
D) Heg biri
E) Serigtalilik va malumatlhq
8.
9.
DirekArlar, menecerlar va iSgilar iigitn maraqlann
mllnaqigaleri hansr sahalarda varana bilar ?
A) Maliyyo investisiyalan
B)Diger kompaniyalarda xidmeti olmayan sahibkarhq faaliyyati
C) Heg bin
D) Hediyyaler
E) Qohumlann igi
1
0.
Korporativ madaniyyatda direktorlar
iigiln hans prinsip ldvsiya olunmar
?
A)Kompaniyada etik qaydalan hazrrlamaq ve tasdiq etmek
B) Menecerlarin faaliyyatini effektiv proqnozlagdrr:naq
C) D$-nrn fealiyyetinin gediginde kompaniyanrn bI tun'
maraqh gexslarinin menafelerini nezere almaq
gaffafl r q monitirinqi ni heyata ke1:irm ok
!]
f_omgaliVlnrn
E) Mantiqli divident siyasati ilzra
sahmdarlara tovsiyelar hazrrl amaq
11. Korporativ nadaniyyatda dbefuorlat iigiin
liivsiya ohnan prinsiplardan hansr sahvdir ?
f) KomnaniVada etr k qaydalan haarlamaq ve tasdrq ,:tmak
B) Menecerlerin fealiyyatinin effektiv motivleqdirma
sistemini hazrlamaq
C) Sahmdarlar qargrsrnda hesabat vermek
D) Kompaniyanrn geffaflrq morutinnqini
heyata kegirmak
E, rompanryada rplann vaziyyati haqqrnda qrsa
informarya
teqdim etrnak
221
nunecerlafi iigiin korporutiv
prinsiplerino
aid olnuyan hansdr
madaniryat
12. Kompaniyanrn
?
A) Oz selahryyetlarinden sui istrfade etmamek
B) Qerazli dawanrqlarla kompaniyanrn
sehmdarlanna zerar vermemak.
C) Vezifelerini vicdanla va tepebbtisle yerine yetirmek
D) iggilerin maraqlannr nazare almaq, onlar
iigiin layiqli amek gerartr yaratmaq
E) Kompaniya ugii,n manfeetli nsk yarandrqda darhal D$-ru
melumatlandrrmaq
Kompaniya ua onun rahbarlori iigiin qaryhqh
faaliyyalin iimurt etik normdanna hanu aid deyil
13.
?
A) Qargrhqh h<irmet
B) Reqabat miibanzasinin qeyri-etik normalanndan imtina
C) He9 bin
D) Ticarat tigii,n agrq bazarlann inkigafina k<imek etrnek
E) lnvestisiyalaqma rigiitr agrq bazarlann inkigafina komek etrnek
iigiin qaryhqh
hans aid deyil
etik
normalanna
iimami
laaliyyetin
14. Kompaniya ua onun rahbarlari
A)
B)
C)
D)
E)
?
Qargrhqh hirrmet
Raqabet mtlbarizasinin qeyn-etik normalanndan imtina
Ticaret iigilr agrq bazarlann inkigafina k6mak etmak
investisiyalagma iigiin agrq bazarlann inkigafina k<imek etmak
Mexvi olmayan informasiyalarla payla;maq
15.
Malsatanlar va xidmat giistaranlarla
miinasibat prinsipi hansdtr ?
A)Nezaketli giymatamal egalme, lisenziyalagdrrma
B) Lazrmsrz mehkama tadqiqatlannrn ixtisar olunmast
C) Bttrin variantlar
D)Uzunmiiddetli va sabit miinasibetlarin inkigafr
E) Maxvi olmayan informasiyalan paylaqmaq
,\
.\
:
'.
:
,
,
Makatanlar ve idnol gdstaranlarla
miinasibat prinsipi hanstdtr ?
A)imzalanmrg mtiqavila gertlarine uyfun vaxfinda
16.
B)
C)
D)
E)
cidanme
Reqabet miibarizesinin qeyri-etik normalanndan imtina
Ticaret iigiin agrq bazarlann inkigafina kOmek etmak
Investisiyalagma [giin agrq bazarlann inkigafina kcimek etmak
Qargrhqh hormet
17. istehlahgtlarla miinasibet
.
:
'.
.
,
.
:
,
.
1
.
'
.
'
-
prinsipi
hawdr
?
A) igtehlakgrlann telabatlanna miivafi q mshsulun
keyfiyystinin temini
B)Raqabet miibarizasinin qeyri-etik normalanndan imtina
C)Ticaret iigi.in agrq bazarlann inkigafrna krimek etmak
D) Investisiyala$ma iigUn agrq bazarlann inkigafina kdmek etmek
E)Qargrhqh hrirmet
anlayqtmn dyranilmasi
iigiin yanasmalar hanst qruplara bdliiniir ?
18. "Korporativ madaniyyat"
A)Poternalizm va konservatizm
B) Idealist vo proqmatik
C) Pluarist va monetarist
D) Sosialist ve kommunist
E) Heg biri
"Korporativ ttodaniyyat" anlayqwda proqmatik
yanatm4ya hanst uyfiundur ?
e;Xorporativmadeniyyetmi.iessiseninfealiyyetininen
ytiksak fazasr ila eynilagdirilir
B) Korporativ madaniyyate miiessisenin mr.ieyryan olunan
norrnalan kimi yanagrlrr
C) Heq biri
D)Korporativ madeniyyeta muassisenin mi.ielyen qaydalar
yBmr kimi yanagrlrr
E) Korporativ medeniyyata miiessisenin miieyyen anenelen
ytgrmr kimi yanagrlrr
19.
223
\
20. "Korporativ madanilryat" anlayryrnda idcalistik
yanagnurya hansr uY(undur ?
A) Korporativ lnedeniyyat mUassisenin faaliyyetinin en
yoksek fazasr ile eYnilegdirilir
B) korporativ rnadoniyyete miiessisenin mtielryen olunan
normalan kimi Yanaqrhr
C)B veEvanzLntlan
DjKorporativ lnedaniyyete muassisenin mtiayyen qaydalar
yrgrmr krmi Yanaqrlmtr
E) kirporativ rnedeniyyete mtiessisenin miieyyen ensnelan
yrfirmr krmi Yanaqtlrr
21.
"Poternalitm" korporativ maitaniyyat tipi naya asaslarut?
A) Boliiqdiirulrremi g ameYa
B) Rehberliyin etiraz qebul etmayen aworitetlne
C) Iqginin texn,llogiyaya mi.itleq tehkim olunmastna
D)Heg bin
E) B6tiinmez filnksiya ve mesuliyyetlere
22. "Afley'tiP,ti korporativ nodaniyyat neya esaslanrr
?
A) Botu$di.irtilrlamig emeYs
B) Rehbarliyin etiraz qabul etmeyen aworitetine
C) Iqginin texn'rlogiyaya mtitleq
tehkim olunmastna
D)A ve E variantlan
E) Botiinmcz firnksiya vs masuliyyetlera
23.
"Kotoniya" korpotativ mailaniyyat tipi naya zsoslan'r
A) Boltiqdtiri.ilnromi g emeYe
nj Rehberliyin etiraz qabul etmeyan avtoritetine
Cj Igginin texn,:logiyaya mUtleq tehkim olunmastna
D)Heg biri
E) Boltinmaz firnksiya vs medeniyyete
224
?
24.
Korporaliv madaniyyatin "Polernali4m" fipinda
alamal hanstdtr ?
asas
A) Xarizmatik liderin movcudlulu
B) Komanda [zvleri arasrnda etibar
C) Buttin variantlar
D)A ve E variantlan
E) iq ve miikafatlann bdliigdiirtilmesine gore subyektiv
milnasibetlerin olmamasr
25. "Arlel" korporaliv madaniyyat tipinin esos elamati hansdt?
A) Xarizmatik liderin m<ivcudlufiu
B) Komanda iizvleri arasrnda etibar
C) Saylarin semeresiz multiplikasiyasrnrn olmasr
D)A ve E variantlan
E) ig va mtikafatlann boltildiirtilmasine g<ira subyektiv
mrlnasibatlerin olmamasr
26. "Koloniya" korporativ madaniyyat tipinin
asas alanoti hanstdtr ?
A) Xarizmatik liderin movcudlulu
B) Komanda iizvl eri arasrnda etibar
C) iggilerin sorbestliyi ve minimum teqebbiis
D)A ve E variantlan
E) i9 va miikafatlann btiliigdurulmasine grire subyektiv
mtinasibetlerin olmamasr
27. "Kolxoz" korporativ nodaniyyat
tipinin asos alamati hansdv ?
A) Xarizmafik liderin mrivcudlulu
B) Komanda Uzvleri arasrnda etibar
C) Buttin variantlar
D)ige mi..ilkiyy at kimi yanagmaq
E) i9 ve miikafatlan n btiltigdlirtilmasine g0ra subyektiv
miinasibatlerin olmamasr
225
28. "Xulor tasarriilafi " korporativ madaniyyot
tipinda asas alamat hansdtr ?
A) Xarizmatik liderin mcivcudlugu
B) Komanda uzvleri arasrnda efibar
C) Butiin variar tlar
D)ig va miikafatlann boli.lgdririilmasina g0re subyekliv
miinasibatlarin olmamasr
E) Minimal fimradaxili kooperasiya
29. " Feodal sorialixm" korporutiv madaniyyat tipinda asas
alanot hanstdtr ?
A) Tabeqiliyin ritual xarakteri
B) Komanda uzvleri arasrnda etibar
C)AvaDvariantlan
D) Qokigmalerirr goxlulu
E) Minimal fi rnradaxili kooperasiya
.
30. Korporativ nodaniyyafin "Korporasiya" tipinda asas
alamat hansrdu' ?
A) Individual davranrg tisulu
B) Tabegiliyin ritual xarakteri
C) Komanda uzvleri arasrnda etibar
D)B ve C variantlan
E) Maraq koaliriiyasrmn daim deyigmasi
226
Miiv"zu 13. Korporativ idaraetmede
informasiyalerln aglqlanmasl
I Korporativ idareetrneda informasiyamn agrql tnmasr
3.2 Korporativ idare€tmeda emissiya
merhelelerinde informasiyanln agrqlanmasr
13.3 Korporativ idareetrneda intemet vasitesila
1
3.
si
stemi
I
informasiyamn agrqlanmasr
I 3.4 Korporativ idareetneda informasiyanrn
agrqlanmasl sisteminin illik hesabatr
TESTLOR-19
13. I Korporativ idanAmada
informtsiyanm agtqlanmasr sistemi
informasiyanrn nagr edilmesinin nezerda tutd LrSu maqsadlar_
sehmdarlann hi.iquqlanrun mildafiasi ve eyni zanrirda, qiymatli
.
ka$zlu. bazannda
qiymetemelegelmenin adaletliyidir.
Informasiyarun tam nafr edilmasi aga$dakrlarl irnkan verir.
investora kifayel qedar informasiyirun olmadrlr halda
qargrlagdrfir qeyri- miieyyanliyin ve risklerin azalirlmasrna,
investorlara aynlan mi.ikafat msbla$inin konarlagdrnlmasr
hesabrna kapitahn calb edilmesinin azaldrlmasina. Bu
meqsedlerin reallagdrnlmasr iigiin kompaniya rarafinden
nagr
olunan informasiya vahid standartlara uyfun, heqiqi, aydrn
olmah, tiinin investorlar tigiin eyni formada ilgatan, uritrrd,
,"
daimi olmaldrr.
Agrq SC agalrdakrlan nagr etmelidir:
cemiyyatin illik hesabau, illik mnhasibat ht:sabat;
camiyyetin sahmlerinin emissiyasr,
sehmdann iimiimi yrlrncalr haqqrnda melumat (bildiri$;
- cemiyyatin affilaqmig gaxslari haqqrnda helrabat.
_
-
"Qiymetli kalrzlar haqqrnda qanun,,un ./eni matninde
.informasiyamn
^
neqr
tutulur:
edilmasinin aga$dakr ui.ullan
1a1
nezerde
1) Diivri olaraq nagr edilanlarin mUxtelif
ttraj
h
neqrlarde
(agrq yazrlar-10 min ni]mune, diger hallarda-bir min) olmasr.
2) Bundan
baqqa bi.ittin ne$r edilen informasiyamn vahid
ktilliyatrmn "Xebarlera elavalerda" eks olunmasr.
3 ) informasiyalann informasiya agentlerinin xabar lenti nda
agrqlanmasr (nagr edilmesi).
4) informasiyanln intemet vasitesile ve serbest oxunugla
yayrmlanmasr.
Qanunla miieyyen edilmig teleblere elava olaraq korporativ
idareetsnede csmilryete agalrdakr informasiyamn negr edilmasi
t6vsiye olunur:
bag direktorun muavinleri, bag miihasib va camiyyatin
katibi, cemiyyetin idaraetma orqanlanntn i.izvlari haqqrnda;
o dividentlarin odenilmesi ya crdenilmemesi uzre D$-nrn
qerarlanmn qabul edilmesi meyarlan haqqrnda;
a cemiyyet ve onun vezifeli gexsleri, elece de, camiyyetin
nizamname kapitalmn 2O%o-den goxuna sahib olan digar
kompaniyalann vezifeli gexslari ile cemiyyat arasrnda imzalar,
sazigler haqqrnda;
o cemiyyetin aktivlerinin 2 %o-ni aSmayan deyera malik
cemiyyat amlaklrun
iqtirak etdiyi mtiqavilaler haqqrnda;
qiymetli ka$rzlann ndvbeti emissiyasrrun potensial tarkibi
haqqrnda;
cemiyyatin korporativ idareetme kodeksine ve s. emel
edilmesi haqqrnda.
informasiyamn nsgr edilmasinin tcivsiye olunan alave iisullan
arasrnda-cemiyyatin rehbarliyinin sehmdarlarla daimi gOrugleri,
press-konferensiyalan qeyd etmek olar.
t
r
I
Korporutiv idoraet rada emissiya
marhalelari nda infor mtsiy aru n agtqlannas t
13.2
informasiyamn negr edilmasi haqqrnda qomamede etra{lr
formalar teqdim olunur ki, buna mi.ivafiq olaraq, emissiyamn her
merhalesinde informasiyanrn nagr edilmasi heyata (eairilir
Biihin
formalar agafrdakr iimumi hisseiara marikair,imitetriradrnrn tam
foTur:, yerlagme yeri, emitetin niqr etdiyi
I_..^1-1.di1T,s yerlagdiyi
rnrormaslyalanrr
daimi metbuat yayrmlannrn adlannin
eKs otundugu intemet iinvanl.
N"Sr.
haqqrnda qerann qebul edilmasi merhelosinde
.^
rntormasrya
ilrnumi qaydada agkarlanrr (negr edilir). Bagqa sozla,
informasiya agentliyinda nagr edilmaye
lyayrntanrnasi gun,
intemetde-3 gun, ktitlevi informasiy anin ;;,6";i .;;;;ian
nrta _3
t
SUy-n,n lr, y^
flDlt<unlmesl
i,],.-ll1l tormaslnda
"*"rmasiya
nagr
OS-n,,r-il,,ru*,l,s,n,n
edilir.
. Qerann tasdiq olunma marhelasinde qiymelti kaErzlar vo
onlann. yerlagdirma gertleri haqqrnda ' '."turnul'
,"nri..
yerlegdirmani aparan gaxslerin atrair
q"ya
oirnu.
O.irf",
_
qeydiyatrndan kegme merhelesinde informasiy"_ir;;;;
edilmasi
ddvlat qeydiyyatrmn umiimi qaydalan
G;;il;'' malumat
lir
. Qiymatli kafrzlann yerlegdirilmasi marhalesinde bazi
malumatlar: yerlegdirmenin Uagtama uu*,,--u"-'ra"lu*on,n
dayigdirilmesi, yerlagdirmanin qiymeti va rnu;yy'r;
edilmesi
-y.tiritn.,rri
formasrnda hayata kegiri
qaydalan; yerlagdirmanin dayandinlmasr
(bitma vaxtr) haggrnda va s. nezarde
qaydalardan
ferqli
cehetler
*
y".,ri"
tututui. Buraaa iimumi
var: qiy_riti-'-Lg,rr*n
yerl egdiri lmesi nin bagl anma vaxtr haqqr
nda
i, 1rrr.i, i n fJrmas i y a
agentlerinin vaxtr haqqrnda metumaq info.rn;;i;;'
rn."n,trrinln
xaber biilleteninde yerlegdirilmanin baglanma
un"-i' grna.n
ve rntemetde isa mUvafiq olaraq 4 giinden "ui
gec <,lmayaraq
elan
olunmaLdrr.
rrti
yerlagdi ril mesini n sona gatma
sr hal nda
ka$rzlann yerleqdirilmasinin yeiina
!ll!l
3rV.m^etli
verintmasi
naqqrnoa
rntormasiyaru yuxanda qeyd olunan
3
usuila timtimi
qaydada negr etmalidir. Bu zaman yeilagmanin
ba,,lanraia Uit-e
vaxtr, onun fattiki deyari ve yerlegdiriimig
qly",Ji t.lrrf*n
mrqdannr gostermelidir. infor
em itenti
"
uu*- uriai,i
Tjlllj, lrff llr,l
^_,.9irT
n
l..uir/_*.n
ril;ff
))o
fff
rtilll,
merhalelarinde)
btitiin dovlot emitentlerins gonderilmalidir'
Osasnamede bunu elektron poqt iinvanl ile elektron-imza
vasitasile etmek nozerda tutulmuqdur. Bunun Uqttn selahiyyetli
gehadatname merkazi ila miiqavile baflamaq vacibdir va bu i9i
yerina yetirmek ugiln lazrmi proqram teminatrnt, elektronimzanrn aganm elde etmak laamdtr.
I
3.
3
Korporativ idaraetnoda internet
n agtqlannasr
v asitasilo i nformasiy ant
Emitent informasiyam hadisenin bag vermesindan sonrakr
giinden I giin gec olmayaraq (nOvbeti grln), seher saat 1-0-dan gec
otmamaqti (ti caretin baglanmast ndan <inca birj aya melumatlann
daxil edllmesi meqsedi ile) her 2 agentliyin xaber lentinde
yerlagdirmelidir. "selahiyyetli informasiya agentliklari ve
qiy-"tti kaltzlu bazatrrda informasiyam negr eden gexslerin
qarqrhqh tesiri haqqrnda reqlament"e muvafiq - olaraq
informasiyanrn naqr olunmast pulsuz asasda heyata kegirilir'
Emitent istenilen selahiyyatli agentliyin internet sahifasinde
awelceden qeydiyyatdan kegmelidir. Bunun iigun emitent
haqqrnda miixtalif melumatlar, o ctimleden, naqr materiallannrn
goniorilaceyi eleklron iinvan haqqrnda malumatlar xiisusi
Iormalarda doldurulmalrdrr. Emitentla qeydiyyatrn tasdiqi
haqqrnda bildirig ve qeydiyyat kodu gdnderilir'
'Qiymetli
kalrzlann emitentlari hamginin informasiyaru
intemit gabekesinde de yerlaqdirmelidirlar' Bu istanilan Veb'sayt
(gaxsi, diger selahiyyetli agentliye aid) ola biler' .Melumatlann
irrUa.t gl;q rejiminde oxunmasr, maraqh gexslarin talebina
.iit"nt terafinden elektron tinvamn gdstarilmesi vacibdir'
"ror"n
" Agrq SCJ arin affillsqmi g iizvleri haqqrnda- informasiyantn
nagri haqqrnda" qanuna miivafiq olaraq, Agrq SCJor^veb-saytda
oz' affiliaqmig qexslerinin cari tarixa ve son 3 il tigiin
melumatlannl eks etdirmalidirler'
230
Korporutiv idaraetmada informasiy arun
aqtqlannasr sisteminin illik hesaban
13.4
llik
.
'
'
.
.
.
hesabat-informasiyantn agkarlanmastmn real aletidir. O,
kompaniyanrn investisiya tarefidir. Osasnamaye miivafiq olaraq
illik hesabata bir stra teleblar qoyulur. Bu yegana normativ akldrr
ki, burada informasiyamn negri iizre telebler eks olunur.
nlik hesabat aga$dakr esas b6lmaleri eks etdirir:
kompaniya prezidentinin
D$-mn sadrinin
sahmdarlara miiraciati;
0 kompaniya haqqrnda malumat (lisenziyalar, girketin sahib
otduqlan haqqrnda malumatlar),
0 marketinq va satg;
0 kompaniya rehbarliyi terafindan maliyya veziyyati ve
tasertiffat faaliyyetinin yekun neticalarinin tahlili (maliyye
hesabaEna izah);
0 yoxlama komissiyastnrn reyleri (yaxud istenilen yoxlama
orqammn);
0 maliyya hesabatl;
0 miisteqil auditorun reyi;
0 proqnoz verilanleri;
camiyryetin qiymetli kafrzlan ve sehm kapitaltmn
strukturu,
0 D$ va kompaniyanrn yi.iksak menecmenti (foto+qrsa
tarctimeyi hal);
0 heyat ve sosial mtdafia,
0 ekoloqiya (kompaniyanrn muxtalif ekoloji proqramlann
maliyyelegmasinde igtirakr),
0 korporativ masalalar ilzre araytqlar ve digar informasiya,
iltik hesabaur qiymetlendirma meyarlan;
0 maliyye hesabrnda 3 il erzinda gelirler va zarerlar haqqrnda
miihasibat balansr verilmalidir;
0 hesabat beynelxalq miihasibat ugott-t standartlanna cavab
vermelidir;
0
ve ya
0
'
,
'
,
.
'
23r
0 yoxlama komissiyasr va ya kompaniyamn istenilen diger
yoxlama-nazarat orqanlntn, meselan, auditor xidmeti komitesinin
hesabatr;
0 mirlkiyyatin strukturu (5 %-dan gox sehme sahib
sehmdarlar);
0 D$-nrn va kollegial tekbagrna icraedici
5 iI uzrs terciinreyi hal daxil edilmakla;
0 miistaqil direktorlann movcudlu[u;
0
hesabit
ili ijzra kompaniyada
orqa n terkibi,
son
baq vermig ehemiyyetli
hadisalerin xronologiyasl ve qlsa meznunu;
0
son
3 il iizre
istehsal gostericilerinin dinamikast ve
kompaniyantn i nki gaf Planlan ;
0 kompar,iyada korporativ davranrq praktikasr haqqrnda
informasiyamn negr edilmesi
ve
Qanunveri cilikde qeyd olunur ki, Agrq SC 6ziiniin illik
illik
(nagr
etmelidir)
illik mtihasibal hesabatlannr agrqlamaldrr
mi.thasibat hesabatnrn nagr edilmasi qaydalan 28 noyabr 1996-ct
ildo Klinfin emri ila tesdiq edilmigdir'
Beynalxalq standartlara movafiq olaraq, maliyyo
hesabairndan bagqa rahberliyin hesabatlrun bildirilimasi tdvsiye
olunur. Hesabrrt kompaniyanrn maliyye teseriifat fealiyyati ve
maliyye veziyyatinin esas cehetlarini aks etdirmelidir'
ijesabata bu bolmeler daxildir: i5guzar vaziyyetlerin
dayigikliklerinin xiilasosi (icmaL) va onlann kompaniyaya tasiri,
kompaniyantn maliyyelegme menbeleri ve ri sklerin idara
olunmasr siyrrseti, miihasibat balanstnda oks olunmayan
kompaniya it'surslan ve imtiyazlan. infornrasiyamn neqr
edilmasinin yeri texnologiyasr kimi a$a$dakr istiqamstlen qeyd
etmak olar.
I
investotlann emitentlerin na$r etdiyi informasiyalara
qoyduqlan teleblere aid olanlar:
. daxili kapital vo biznes riskleri haqqrnda informasiya;
. faktiki neticalorin planda miiqayisasi;
. 1n6n6l6'7tct tarixi melumatlann ne$r edilmasi (kompaniya
sehmdalanndalr bin, hansrsa deyigir ve s.)
)1)
.
korporativ idareetmo haqqtnda informasiya (komito
ve
planlann nece iqlenmasi, featiyyaiGri).
2.
_
olanlar
Kompaniyanln ozti terefinden qoyulan taleblere
aid
:
reqabat qabiliyyetliliyin
....
edilen informasiyaru
q_orunub saxlanmasr rigrin ne$r
n mahdudlagirnlmasl.
yoxlama saallart
informasiyanrn naSr edilmasinin maqsadlari nadir ?
naSr etmalidir ?
"Qiymatli kafitzlar haqEnda qanun,'a gbra
inJormasiyarun naqr edilmasinin i.isullit hanstlardr
?
4. Qanundan alava larporativ idaraeoneda camiryata
hans,
informasiyarun nagr edilmasi ti;vsiya olunur i
5. Korporativ idaraetmada emissiya marhalalainda
informas iyanm agtqlanmasmr izah edin.
0a
haymda qarann qabul edilmasi neca askarlanrr ?
\1Sr
7.
?iymatli l<arttzhnn yerlaSdiilmasi neca malimatlandr rl
8. Ko rpo ra tiv i da ra e tm a d a in t e m e I va s i la s il a i nfo rm
a s iyan t n
agqlanmasur qarh edin.
9. Ko rpo rat iv i da ra e tm ada inJo rma s iyan m a g
ryI anmas t
sisteminda illik hesabau va onun mahiyyitiii aydmlagdnn.
!
j
2.
Agq SC nayi
Miivzu 13. Korporutiv idtreamada
informosiyol an n aEqlanmast
TESTLAR-19
1. Agtq SC hansrru naSr etdirmanolidir ?
A) SC-in illik hesabatr
B) SC-in sahmlerinin emissiyasrnr
C) Heg biri
D) Sehmdann rimumi yrpnca$ haqqrnda melumatr
E) Camiyyatin aIfillagmig Sexsleri taqqrnda hesabat
233
2. Agtq SC hansmr naSr
etdirrottolidit
?
A) SC-in illik hesabatt
B) SC-in sahmlannin emissiyaslnr
C) Sehmdann iimumi yr!rncalr haqqrnda melumatr
D) Camiyyatin aflillegmig gexsleri haqqrnda hesabat
E) Camiyyetin,rudit yoxlamasrmn neticelerini
3. "Qiynotli kalwlar haqqrnda qanun"un yeni matninde
informasiyarun ney edilnosinin hansr iisullan
nazarda tutulmar ?
A) informasiyaun mahdud oxunug gartila yaytmlanmast
B) Periodik olar:aq naqr edilenlerin milxtelif tirajh
negrlarda oImasr
C) Nagr edilen butiln informasiyanrn vahid ki.illiyatntn
"Xebarlara elavalarde" aks olunmasl
D) informasiyalann informasiya agentlerinin
xeber lentinda aglqlanmast
E) informasiyantn internet vasitosiie yayrlmasr
4.
Korporativ idaraetmada comiyyata
naSri ldvsiya olunmar ?
haw inlornusiyarun
A) Baq direklorun mi.iavinlari, bag mtihasib va
cemiyyatin k atibi haqqrnda
B) Dividentlerin crdenilmesi tizre Direktorlar $urastntn
qorarlanrurL qebulunun meyarlan haqqrnda
C) Cemiyyetin rktivlerinin 7 7o-ni agmayan deyere malik
comiyyat emlakrnrn igtirak etdiyi miiqavileler haqqrnda
D) Qiymetli kajlrzlann nOvbati emissiyalanntn
potensial terl<ibi haqqrnda
E) Cemiyyetin korporativ idaraetme kodeksine
amal edilmesi haqqrnda
Korporaliv idanetrrrada carnbyala hanst inlornusiyarun
naSri ldvsiya olunmur ?
A) Bag direktorun miiavinlari, bag mrihasib
ve cemilyetrn katibi haqqrnda
B) Dividentlerin 6denilmesi iizre Direktorlar
$urasrnrn
qerarlannln qebulunun meyarlan haqqrnda
C) Qiymatli kaflrzlann nrivbeti emissiyalinnrn
potensial terkibi haqqrnda
D) Camiyyetin korporativ idareetma
kodeksine emel edilmasi haqqrnda
E) Cemiyyetin nizamname kapitahnrn lO7o-dan goxuna
sahib olan diger kompaniyalann vazifali
gexslarile camiyyet arasrnda sazi glor haqqrnda
5.
Korporativ idanetmada camiyyata hanst infornusiyann
nagri liivsiya olunnar ?
A) Baq direktorun miiavinlari, bag miihasib va
cemiyyatin katibi haqqrnda
B) Heg biri
C) Camiyyatin aktivlarinin 2 o/o-ni aqmayan dayar:, malik
cemiyyat amlakrmn igtirak etdiyi miiqavilaler haqqrnda
_
D) Qiymetli ka,[rzlann ndvbati emi ssiyal annr n
potensial torkibi haqqrnda
E) Camiyyetin korporativ idareetme
kodeksine emel edilmesi haqqrnda
6.
Z. informosiyantn nagr edilnosi haqqtnda qotnanoya
gijrd
taqdim ohtnan formalann iimami hiisatarindan hinsisahvdir
?
A) Emitenfin adrrun tam formasr
B) Emitentin yerlegme yeri
C) Emitentin adrmn qrsaldrlmrg formasr
D) Heg biri
E)
nsgr etdiyi
informasiyalann yr,rlegdiyi daimi
.Emitentin _
matbuat yayrmlarirun adlannrn eks olundulu intenret [nvanr
235
8. informtsiyanrn naSr edilnasi haqqmda qatnamaya giira
teqdim olunan formalann ilmami hissalarindan hanst sahvdir ?
A) Emitenfin adrnrn tam formasr
B) Emitentin yerlagma yeri
C) Emitentin adrnrn qrsaldrlml$ formasr
D) Heg biri
E) Emitentin qeyri-formal negr etdiyi informasiyalann
yerlegdiyi daimi matbuat yayrmlanntn adlannrn eks olundu[u
intemet i.invanl
9. Orutmi qaydada informosiya neca askarlanr ?
A) ihformasiya agentliyinde I giln yayrmlamr
B) internetda 3 gtin yayrmlanrr
C) Biitiin variantlar
D) Yalnrz A ve E variantlan
E) Kritlevi informasiya metbuat yayrmlannda 3 gun verilir
10. rutmi
qaydada informasiyarun neca
aska anmasmda hans sahvdir
?
A) informasiya agentliyinde I gun yayrmlamr
B) Internetde 3 giin yayrmlamr
C) Heg biri
D) Yalnrz A ve E variantlan
E) Kutlevi informasiya metbuat yayrmlannda 7 giin verilir
1. Qiynotli ka{nzlann yerlagdiribnasi narhalesinda
hanst malumatlar nazarda tutulnar ?
A) Yerleqdirmenin baglama vaxtr
B) Yerlegdirmanin vaxtr n dayiqdirilmesi
C) Heg biri
D) Yerlegdirmenin qiymati vo mriayyen edilmssi qaydalan
E) Yerlegdirmanin dayandrnlmasr va bitme vaxtr haqqrnda
1
236
.
.
.
12. Qiytwtli kafuzlonn yerlaSdirilnosinin baElanmast
mllvafiq olaruq agentlihla a ua intenetda yerlasdirmadan
nepa giin gec olnayaraq elan edilnolidir?
:
.
'
.
.
A) 7 va 9 giin gec olmayaraq
B) 6 ve 8 giin gec olmayaraq
C) 5 ve 7 giin gec olmayaraq
D) a ve 5 gtln gec olmayaraq
E) 5 ve 4 gri,n gec olmayaraq
13.
.
,
'
'
elan edilmelidir
elan edilmelidir
elan edilmalidir
elan edilmalidir
elan edilmalidir
Korporativ idaraetnada illih hesabatda
as biihm hanstdrr ?
aks
olt,nmayan
A) D$-nln sedrinin sehmdarlara miiraciati
B) Kompaniya haqqrnda melumat
C) Son l0 il iizre istehsal g<lstericilerinin dinamikar;r
D) Marketinq ve satrg
E) Maliyya hesabatrna izah
14. Korporativ idaraetmada
asas
biilrru hanst&r
illik hesabat&t
aks olu.nmayan
?
A) Yoxlama komissiyasrnrn reyleri
B) Maliyya hesabah
C) Son 3 il tizra istehsal gcistericilarinin dinamikasr
D) Baza ili tizra kompaniyadakr
ahamiyyetli hadisalarin xronologiyasr
E) Miistaqil auditorun reyi
.
'
.
15.
Korporativ idaraetnaile illik hesabatda
asas bdlno hanstdtr ?
A)
15 o%-den gox sahma sahib sehmdarlar
.
.
.
B) Proqnoz verilenleri
C) Sehm kapitahnrn strukturu
D) Heyat ve sosial miidafia
E) Ekologiya
237
aks olu
nmayan
16. Korporativ iilaraetmada
illik hesabatda aks
olunan asas biilmalardan hansr sahvdir ?
A) Korporativ meselolsr tizra arayrglar
B) 3 il arzinde gelir vs zererlar haqqtnda miihasibat balansr
C) 5 % -den gox sehme sahib sehmdarlar
D) Heq biri
E) Kompaniyada korporativ davramg
praktikasr haqqrnda informasiyarun negri
1 7. informosiyantn nasr eililrnasinin yeni texnologiyasrna
giru intestorlann emilentlain naSr etdiyi informosiyalaru
qoyiluqlan telablara aiil olntyan hansdtr ?
A) Daxili kapital ve bizres nsklan haqqrnda informasiya
B) Terhb edilen bizres planrn tehlili
C) Fakflki neticelarin planda miiqayisesi
D) Tamarnlayrcr tarixi melumatlann negr edilmesi
E) Korporativ idaroetmo haqqmda informasiya
lE. informasiyarun naSr edilmesinin yeni texnologiyasma
giira investo ann emitentlarin naSr etdiyi inforrusiyalara
qoyduqlan talablailan hanst sehvdir ?
A) Daxili kapital ve biznes risklari haqqrnda informasiya
B) Faktiki neticelerin planda miiqayisesi
C) Tamamlayrcr tarixi malumatlann nagr edilmesi
D) Heg biri
E) Korporativ idarsetrne haqqrnda informasiya
19.
infornasiyantn nasr edilmasinin yeni lexnologiyastna
gdra kompaniyantn 6zii taralindan qoyulan
taloblara hansr aiddir ?
A) Daxili kapital va biznes riskleri haqqrnda informasiya
B) Faktrki naticelerin planda miiqayisesi
C) Reqabat qabiliyyetliliyin saxlanmast tigijLn neqr edilsn
informasiyantn qrsa.ldrlmasl
D) Tamamlayrcr tarixi melumatlann negr edilmasi
E) Korporativ idarsetme haqqrnda informasiya
238
Miirrzu 14. Korporativ idareetmenin reytinq
ve monitorinq sistemleri
Korporativ idaraetnanin reytinq si steml eri
I 4. 2 Korporativ idareetrnenin monitorinq
si stemlari
TESTLER-30
I 4. 1
14. 1
Korporativ idaraetnonin reytinq sistemlari
Korporativ .idareetmenin qiymatlendirilmasinin movcud
metodlan arasrnda bu va ya digar kompaniyanrn korporativ
idareetmesinin monitorinq sistemini
i.o.po.util, lJr...,r"
""
reytnqrru tarqlendirirler.
Korporativ idaraetmanin reytinqlari Korporativ
idareetmanin analitik reytinqi maliyye ve itatistik
.eorirn"if*
esasrnda. qurulmaqla ekspertler tareiinden tehtil
olurlur. eR_da
korporatrv ldaraetrnenin ilk keyfiyyet reytinqinin hele
1999_cu
ilda meydana gelmesina va bu reytinqlerin hacmine g<ire junyada
Iider
movqelarden
birini tutmaq huququnui
olmasrna
nii qayau
ehats eai.
Bu isa 2-ci egolon sehmlerla iqlayen 6"utiyy"t gristeran;
investorlar iigiin kifayet deyil Bu investorlann inf3rmasiya
himayadarh!-rna ehtiyac var.'Bundan Uugqa, atsr.
,eytiiqto, ya
idareetrnenin dar aspekf,ina
do-'nuriyu
gartlerinda az tetbiq olunan ideal.istiqametienir,
modeli eks etdirir.
baxmayaraq investorlan hale de tam olaraq qane
et lr.
olaraq, reytinqler l0-30, maksimum 40 kompaniyanr
yu
, Azarbaycan direktorlar institutunun konsorsiumu ve
rcyinq agentliyinin korporativ iJurr"tn, rirrc
!!.f:!"! MD himayasi
Mrlll.
Surarun
altrnda milli reytinqin yaradrlmasr
ta$ebbusrinri qabul etmigdir. Bu metodika mitii q*rnrr'".i"ititarn,
korporativ dawanrg kodeksinin reyleri va i$guz;r
dov;;;nin an
yaxgr praktiki nrimunelarinin hesaba ahnmisrndan
iraii' gelerak
tegkil edilmigdir
marhelade reytinqde
iC "temstt
olunmugdur (fond bazannda d6vr edan sehmlarin goxtugui
ilk
trZ
239
(RiD-Eks/qert R 4) korporativ idareetma reytinqi 4 gosterici
qrupu iizre inteqral qiymetlendirilmeni eks etdirir:
l. Sehmdarlann htiquqlan (camiyyetin idare edilmesinde,
gelir ve pa),rn elda olunmastnda miilkiyyat hriququnun
reallagdrnlmasr, htiquqlann pozulmast risklerinin seviyyesi,
sohmdarlann htiquqlannrn mridafissi uzre cemiyyatin
tamaml ayrcr (etava) ohdeliklerinin mdvcudlu!u).
2. idaraetrna ve nezaret orqanlanntn fealiyyeti @$ t e
icraedici orqanlann tekib ve faaliyyeti, maliyye-teserriifat
fealiyyatine nJzarat sistemi, idareetme ve nezaret orqanlan
araslnda qar$thqh tesir).
3. informe.siyamn nefr edilmesi (aEkarh[r) (maliyya va
qeyri-maliyya informasiyasrntn ne$r edilma saviyyasi,
informasiyamn tegkil edilmasinin omumi intizamr,
informasiyanrn boraber elde olunma imkanr).
4. Digar ;naraqh gaxslarin maraqlanntn gclzlenilmesi ve
korporativ-sosial maEluliyyat (digar maralr olan qruplann
maraqlannrn ugotu ve sosial malEuliyyet siyasati, emek
miibadiloleri, heyat ve yerli ehali tigiin layiheler, ekologiya).
Korporatir idareetrnenin keyfiyyatindsn astlt olaraq
kompaniyalar-r'eytinq igtirakgrlan aia$dakl reytinqin
siniflerindan birine aid edile biler:
- A sinfi. Euraya korporativ idareetrnanin yiksek saviyyssine
malik olan, Rusiya qanunvericiliyinin talablerine riayot eden,
elaca de nezele garpacaq dereceda 62 tecrubesinda korporativ
davranrg kodeksinin maslohatlerine emel edan kompaniyalar
aiddir. Bu kompaniyalarda reytinq qiymetlendirmesi amnda
sohmdarlann hiiquqlannrn pozulmast risklari, kompaniyalann
icraedici orqar anntn qeyri-vicdanh fealiyyati ve keyfiyyatsiz
informasiyalann taqdim olunma riski igtirak etmir. SCJer <digar
maraqh gexslerin) maraqlanm nazere altr ve korporativ-sosial
mesuliyyet sahasindo aktiv siyaset heyata keqinrler. A sinifli
kompaniyalanrr korporativ idareetmenin rimumi seviyyesi
konservant-portfel investorlann vosaitlarinin celb edilmesi iigi.in
kifayet edir;
240
- B sinfi. Bu sinfin terkibine korporativ idareetmenin
qenaetbexg seviyyasina malik olan, m0vcud
Rusiya
qanunvericiliyinin baghca teleblarini poznayan ve
korporativ
davranlg kodeksinin baza verilanlarini qisme, yerina
yet.en
kompaniyalar daxildir. B sinifli k"mpaniyalann
iaaliyyati
sahmdarlann hiiquqlannrn pozulmasr .istta;, tomianiyun,n
icraedici o.rq.anlannrn qeyri-vicdanh fealiyyetlei rn
.Jytnqinin
qiymatlendirilmesi amna keyfiyyatsiz iniormasiyalanri
teqaim
olunmasr risklari ile mtiqayiai olunur. Oz prottitao._J"
SC-fn,
<diger_maralr olan gexslarin> maraqlannr qi.."o
nnr"ra ot,A..
Bununla yanagr B sinfi kompaniyala.rnda Lo.po.ativ
idu.r",rn"
ri sklari ni n mecmusu qrsamiiddetl i investi
siyalaqLrma ucJn r.r^t
kimi tetbiq olunur. Resurslann sehmlere inu.rti,iy"tuSainf."r,
sinifli. kompaniyalarda investorlara ngati._ristii'n opnmalS
nisbatini teqdim edir;
C sinfr korporariv idareetmenin agalr seviyyali,
..- C
6z
bu va. ya. digar hacmde mo.*,"ua'
ltunrJncitiyi,
1"1,2r]l*:
pozutmasr, korporativ idareetme kodeksinin
baza verilenlorine
riayet olunmamasrna imkan veran kompaniyuf"" Uiiirsai.i,
C
^
lnfi
sinifli . kompaniyalann reytinqinin
'
qiv..tirrJi iimasinin
sehmdarlann hrrquqlannrn poruir*,. t ornf *iyun,
n
,C:_1lll-q"
orqanlannrn qeyn_vicd-antr fealiyyeti, keyfiyyotsiz
l::1"*:i,
lnroftnaslyanrn taqdim olunmasr.. faktlan nazere garprr.
Reytinq
qiymetlendirmasinin manimsenilmasi anrnda
btlir.-naig".
maraqlr gexslerin> maraqlanm tam olaraq nezere
almrr ve
.
Korporatrv sosral mesuliyyet sferasrnda siyasat heyata
kegirirler.
Kompaniyada investisiyalagdrrma risklarinin'-.-r"_uru
yuKstl(olr;
- D sinfi D sinfina daxil
_
_olan kompaniyalann
korporativ
fealiyyeti
idaraetmanin kafi olmayan r"riyyrsir-- **:"Lr"ria
ollly. .lu kompaniyalann tecriibesinde mtivcuj qunu^,.ri.itit
telablerinin. pozulmasr, korporativ davranrg toa'"f..ini,
t-u
venrenlennrn rstrrak etrnemesi (nazare ahnmamasr)
mi.l$ahide
olunur. D sinifli SCJerin sahmlerine ln""rtirivui.ii.rJq
-of...q.,rt i
olduqca yiiksakdir. D sinifinin terkibina
"i"r,
241
SO
yanmsinfi do.ildir
O,
korporativ idaraetma normalanntn,
ya
ve
diger maraqh gaxslarin hi.iquqlannn
hamginin sehm larlann
kobud gekilde g,ozulmastnt aks etdirir'
Korporativ idareetme reytinqinde <Rid-ekspert RAn
konsorsiumu SCJer tersfinden taqdim olunan gostaricilerdan va
elece de agalrdrlkr informasiyalardan istifade edir:
. SC-in resmi internet saytl;
. son 2 riib tizra rubliik hesabathhq;
. kompanl) amn illik hesabau;
. AR-run salahiyyatli agentlerinin xabar lentleri;
informar;iyamn digar manbeleri, hemqinin ismanclar,
kompaniya niinrayandalerinin agrhq matnlari (nitqlari)
biger tanxi reytinq korporativ idareetmonin keyfiyyat
reytinqi C0i0li-reytinqdir. Korporativ idareetrnanin keyfiyyet
idareetma institutunun
reytinqi kory,orativ hiiquq
inal metodika esastnda
orij
haztrlanmtg
larefinden
miitexissislari
gkalasr
asastnda manimsalenir:
hesablanrr. Reltinq Core-reytinq
.
ve
Core 100-dan (an yi.iksak reytinq) Core 0-a (iflas
etrniq
mriassiseler, en aqalr reytinq) kimi.
Reytinqin hesablanmast zamant 3 qrup gostericilerden
istifade olunur: kiitlavi (neqr edilmasi mecburi olan) infomasiya,
kontrllii agrqlanan informasiya ve qiymetli kalrzlat bazanntn
analitiklarinin sor[u neticeleri. Miiessisanin qiymetlendirilmesi
korporativ idaraetmenin informasiyasrntn neqr olunmast, sohmdar
kapitalrn strukturu, korporativ idareetme strukhlnt, sehmdarlann
deidorativ htiqtrqlan, korporativ ehate kimi vacib aspektlari rizrs
kegirilir
Hazrrlanan metodikamn asastnda agafrdak prinsipler
heyata
dayanr r:
-
miistaqitlik institut kompaniyamn birbaga sifarigi ve ya
istayinden asth olmayaraq oz tegebbtisii iizre qiymatlendirmeni
heyata kegirir, kompaniya reytinqinin haarlanmast xerclerini
odamirlar;
- obyektivlik. Reytinqin
hesabalanmasr metodikasr
subyekrivliyi nrinimallagdrnr. Ekspert baxtlan mesele uzre oz
242
Sexsi
fikrini bildirmir, mtiayyen amilin mrivcudluliu va ya igtirak
etmemasini tesdiq edir;
adi minoritar sahmdann alda eda bilecayi informasiyadan
istifada institut reytinqina daxil olan biitiin <ompaniyalann
minimal sehm paketina sahib olur ve tahlil ri,;tin yalmz adi
minoritar sahmdarlann alde eda bilacayi informar;iyadan istifade
edirler.
Korporativ idareetmenin reytinqini hesablal,an zdman
a5aEldah 2 qrup asas g6staricilerden istifade olunr.r:
Mecburi qaydada agrqlanan informasiy'a (kompaniya
tarefindan elave olaraq kiitlevi negr olunan). Tenzimleme
-
l.
orqanlan terefinden negr olunan informasiya qanuni yolla
fealiyyet gostaran sahmdar kompaniya tarefindc,n ktitlevi negr
olunan va ya diger informasiya menbelarinden (metbuat, bazar
analitiklarinin xiilasalari ve s.) elde olunan melumatlar asasrnda
qerar qebul etmak imkanlna malikdirlar. Bunda;r irali gelarak,
reytinqin hesablanmasr zamanr investorlar iigUn qapah olan
informasiyadan istifada olunur.
2. Sahmdar kimi insfitut adrndan yanhg talablar ve telefon
zenglerine kompaniyanrn cavablan. Tecrtiba gdst€,rir ki, az sayda
sehm paketina malik sehmdarlar kompaniya haqqrnda
informasiya alda etrnaye cehd edarkan real problemlerle
qargrlagrrlar. Bu problemlarin helli isa vaxt va malyya xerclori ila
alaqadardrr. Kompaniyada sehmdarlara ydnelmig real mi.inasibeti
qiymatlandirmak i.igiin institut 6zii sehmdar olara,l kompaniyaya
miixtelif sor[ular gonderir vo mtivafiq monitorinq apanr.
Kompaniyalar korporativ idareetmenin miixti)lif aspekllarini
aks etdiran 6 paramet (cahet) iizra qiymetlendirilir.
informasiyamn nagr olunmasr (ki.itlevi va ya sehmdarlann
telabi ila nagr olunan senedlorin tamh& va nsgrin rriiddati);
sehmdar kapitaln strukturu (nazaret edcn qruplar,
mi.ilkiyyat strukturunun aydrnhpr ve s.),
D$ ve icraedici orqanlar (affrllegme, mrikafatlandrrma,
iclaslann protokollan ve s.);
I
I
I
243
I
t
sehmdarlann baghca hiiquqlan (kompaniyamn idara
edilmasinde igtirak h[ququ, dividentlar alda etmek htiququ ve s.);
risklerin olmamasr (aktivlerin grxanlmasr, transfert
qiymatlari, sahmdar kapitahnrn yuyulmasr ve s.);
korporativ idareetmanin tarixi (kegmigde sahmdarlann
hiiquqlannrn pozulmasr faktlan, maliyya hesabatfth$r
problemleri, audit neticalari va s.).
institut metodikasr kompaniyada korporativ idareetme
sahesinde iqlerin real veziyyatini gormeye, investorlann qarqrlaga
bilaceyi problemleri hell etmaye imkan verir. Kompaniyamn
korporativ idaraetmesinin keyfiyyetinin qiymetlandirilmesi her
rub iizre heyata kegirilir. Reytinqe daxil olan kompaniyalar
iqtisadiyyatrn baghca sahelerine mansubdurlar
Rusiya
bazannrn kapitallagmasmn 9}Yo-dan goxunu ehate edir.
{
ve
Novbati tarixi (milli) reytinq rPMYM-?ZJSI reytinqidir.
(Praym-tass)) analitikleri terefi ndan iglenib hazrrlanmr g reytinq
metodologiyasl reytinq olunan kompaniyalar i.izre kiitlevi
informasiyamn tahlilina esaslarur. <Praym-tassD-ln fikrinca bela
informasiyanrn mcivcudlu$u kompaniyanrn geffaflrlrnrn
qiymetlendirilmesinin esas meyarlanndan biridir. Reytinq iigiin
segilan meyarlar korporativ idareetmanin esas risklerini
qiymetlendirir, onlar arasrnda mi.ilkiyyetin konsentrasiyasr,
sahmdar kapitahnrn qeyri-geffaf strukturu, kompaniyanrn
menecment ve direktivlerinin movcud sistemi, elaca de
korporativ idaraetmanin seviyyesini mile)ryen eden diger risklsri
nazerda tuhrr.
M6vcud reytinqlarden bu reytinqi 3 vaiyyat ferqlandirir:
reltinqin menimsenilmesi \igi.in miiessiselar saha prinsipi iizra
qruplagdrnhr, reytinqlerin menimsanilmesi <praym-tass>-in gaxsi
metodiki bazasr asasrnda apanlrr ve informasiyanrn agrq manbalarina asaslanrr. Reytinqda igtirak senaye qruplan ve miiessiseler
iigtin kdni.illi.i sayrlmtr, onlann segimi agentliyin ekspert reyinin
qeran iizre heyata kegirilir.
Korporativ idareetmonin risklarinin sahedaxili tehlili
investrsiyalagma i.igiln istehsahn bu ve ya diger sahesini nezerden
244
kegiran investorlar i,igUn xususi maraq kasb rdir. Reytinqin
apanlmasr iigiin segilen meyarlan, mtilkiyyatin ytiksek
konsentrasiyasr kimi risklar qiymatlendirir. Bu i-se sehmdarlar
arasrnda maraqlann mribahisesine ve siyasi motivler
uzre
qararlann qabul olunmasrna getirib gtxanr.
Bi.itdvlilkde korporativ idaraetma riskleri her biri oz
ncivbesinde bir negs alt kateqoriyadan ibarrt olmaqla 5
kateqoriyada qruplagdrnr. Her alt kateqoriya iizre .<ompaniyaya 5
balhq gkalaya gore reytinq tetbiq olunur, orta go;tarici hor
kateqoriyada aks edilir. yekun reytinq 5 katJqoriya
uzra
reytinqlarin orta gostericisi hesab olunur.
meyar kimi kompaniyanrn maliyya geffaflrSr va onunla
-.Or.ur
baglr olan informasiyamn a;karh&
)-ci aJyar sehmdar
9,xr9
kapitalrrun strukturu va kompaniyanrn "di..
sahm bar.aina toxunur.
,
Metodologiyarun 3-cii meyan kompaniyada sehmdarlann
hliquqlannr ve korporativ idareetma riskalerirri tehlil edir.
Metodologiyarun 4-cU meyan kompaniyamn D$ va
menecmentinin fealiyyatini qiymetlandirir. Korporativ idaroetme
reytrnqinin
_metodologiyasrnrn sonuncu meyin korporativ
idareetma.sahesinde te$ebbuskarhq va informasiya agkarligrdrr.
reytinqlar arasrnda daha genig y"yri.,q reytinq
__Xll"i
TSTANDARD &. POOR'$ korporativ idareltroe reytinqidir
<Standard & Poor's>> beynelxalq kompaniynsr klrporau,
idalaetrne reytinqleri metodologiyasinrn iglenib hazrrlanmasrna
I 998-ci ilin ewallerinde baglamrgdrr. Metodologi.yanrn
srnaqdan
kegirilmesinden sonra pilot tayihalarin gediqin-d:, <Standar<t
&
Poor's> kompaniyasr ixtisaslagmr g korpoiativ idaraetma reytir.q
xidmetinin yaradrlmasr qeranru qebui etdi va 2000-ci ildon
korporativ idaraetrne sahesinde reytinq xidmetlori gostermaye
bagladr Hal-haarda <Standard & foor,i> ham komplniya,
ham
de aynca dlkelar seviyyesinda korporativ iiaraetmenin
qiymetlandirilmesi konsepsiyasrnr eks etdirir. Onun istifada
etrliyi
ya:a$:na. maliyye noqteyi nazarinden maralr
olan goxslerisehmdarlan ve kreditorlar n6qteyi n"rj-rdrn ,rrriyyrun
aragdrnlmasrnr nezerde tutur.
245
&
(Standard
Poor'sn analitik qruplan kompaniyanrn
miisahibelegmasini hayata kegirirlar. Bunun esasrnda korporativ
idaroetmonin timumi reytinqi ve tehlilin asas elementleri qeyd
olunan straflr hesabat tagkil olunur.
Mentiqi miisahibalarin gedigi manimsenilmig reytinq
haqqrnda hesabatda analitik teralinden ifade olunur. Hesabatrn
strukturu agalrdalo kimi
olur'
caDVaL I4.I
Korporativ idaraetno riskinin milvafiq
hacmda carina ballan
l4
Qcyri $affallq
cAA DdAs
Aydtn m6vqe
"tr"d"rttr"rd"
malilye hcsabetfthf,r
ADR proqraml
Sehmdarlann illilrn6vbedenk.nar ilrnumi yErncaqlan haqqrnda bildirig
Sahmdar kapilahnrn yeyrlmasr
Sehmlcnn buraxrlmadsn elan olunmasr
Ponfcl invcstorlann s.hmlenni ddvriyycyt alan loafel
Nizamna.ma m0dafic (qoruyucu) tadbirlcrioin m6vcudlulu
Akivlcrin buraxrlmasr (trsnsfen qiym.rcmrl.Selmcsi)
Fezrr"tob- p"k"tina sahib olan s.hmdarlar
-Us
Transfcrt
qiymetomclaBclmesi
Qovugms (restrullurlE ma)
Btrlagme
RGstrukturlsima
1
I3
1
3
3
IO
5
5
10
5
5
lo*
t2
Vaxtl kagmit kredit borclsmasl ve ya budco ile hesablagmalar lzra borc
problemleri
Borclsnma
Mrlyy.
6
4
rdareetmcsi
Srhnrlc.in a[r-""tna ,a O mahdudi]rycdoo sshib olmaBr
sctrrnt"re ohiU olmala mchdudilyatler v, ya xarici sehmdsrla. 090tr
-sesvcrmeda istirak
tosobbusler
Koroo.atiu idrrr"ttnc
"ahosinde
Dircltorlar $urasrrun tcrhbr
5
5
2
3
3
9
3
)
KorDoratv davrarus kodcksi
portayorun mdvcudluEu
X"ricr
"tr"t"ji
Divident siyasoti
Rcycst saxlayao
K€yfi)yct
I
3
I
I
72
Ccmi
Manbe: <Brunswick IJBS Warburg>
246
1.
Qtsa xiilasa. Burada qrsa kompaniyanrn korporativ
idaraetmesinin asash iimumi reytinqi, .i"." da aynca
kompaniyalann asas veziyyetlerinin (elavilerinin) qrsa ifadasi
ciz
aksini taprr, her kompanent tizre qeyd olunan grtclti ve zaif
tarefler burada miieyyen olunur.
2. Konpaniya haqqrnda arayq: istehsal fealiyyeti, maliyye
veziyyeti, miilkiyyet strukturu ve menecmente aid asas
informasiya.
3. Metodoloji hissa.. ballar va ndvbati kompanentlarin tahlili.
- mtilkiyyetin strukturu va xarici tesir;
- sehmdarlann htiquqlan, maliyye maraqlan olan gaxslarla
miinasibatler;
- qeffaflrq, informasiyanrn nagr olunmasr ve audit;
- D$-nrn semareliliyi ve strukturu.
Korporativ idaraetmanin reytinqinin saviyyasi
6iR/. Km. I
(agalr qiymat)-dan KIR 10 (yrlksek qiymet)_i qader oian gkala
iizre tatbiq olunur.
KiR-nin l0 va ya 9-cu seviyyasi. Qox gfichi korporativ
..
idareetrne prosesleri
ve
olin
tecriibesi
fompaniya. Bu
kateqoriyadan olan kompaniyalann KiR tahlilin esas sahjarinden
bezilarinda nezere garpmayan hacmda
tereflerin
movcudluf,unu gosterir.
zaif
KiR-nin 8 va ya 7-ci saviyyasi. Komapaniya giichi
.korporativ
'malikdir.
idareetma tacriibesi
va proseslerina
Bu
kateqoriyah kompaniyalar tahlitin mtieyyen baghca sahalarinda
zaif tarefl are malikdirlar
KIR-nin 6 ve ya 5-ci seviyyesi. Korporativ idareetmanin orta
proseslarini vo tecriibesini eks etdirir. Bir nege baghca
tehlil
sahasinda bazi zaif tereflere malikdir.
KIR-nin 4 ve ya 3-cri seviyyesi. Zaif proseslar va korDorativ
idaraetma tecrubesina malik kompaniyi t"hlilin sahaierinda
nezere garpan zaif tereflara malikdir.
247
ya l-ci
seviyyesi. Qox zeif korporativ
proseslere
malik, ekser tehlil sahalarinde
idaraetma tecnibesi ve
nezera garpan z;aif tereflari olan kompaniya.
Digar m rghur xarici reytinq <BRUN'|\YICK UBS
ItrARBIIRG>> reytinqidir. Qeyd olunan reytinqin tegkil olunmasr
metodikasr rea olaraq movcud olan va korporativ idareetrne ila
elaqadar olan potensial risklerin 8 kateqoriyasl ve 20 alt
kateqoriyasrnr nozerde tutur. Onlardan her biri aydrn mtieyyen
olunmug risk a:rsalt ve onun tetbiqi iizre gostariglere mtivafrqdir.
Reytinq ssviyl'esini kompaniyaya totbiq olunan carime ballan
teqkil edir. Buna gora da, bu va ya diSer kompaniyanrn yrldrlt
ballann cami irzra reytinqi ne qeder yiiksak olsa o riskin daha
bdyiik daracasini oks etdirir. <Brunswick UBS Warburg>-un
fikrinca, onlann modellarinin komeyi ile elde olunan neticeler
bazann korporrtiv idaraetme risklarinin qebul olunmasr ila tistUste diiSiir. 35 carime bah almrg kompaniyalar son derece riskli,
17-dan agalr olanlan isa tahltikesiz kompaniyalar hesab olunur.
Yuxarrda rleyd olunan cadvel 14.1-de korporativ idaraetme
riskinin miivaf,q hecmde carime ballan ila kateqoriyalan ve alt
kateqoriyalan eks olunmugdur. Cadvelde qeyd olunan cerima
KiR-nin lL ve
ballan 0-a kirni azala biler. Bu va ya diger amil iizre risk
seviyyesi kornpaniyanrn tehlilini hayata kegiren ekspert
tsrefi nden qiynretlendirilir.
I
4.
2
llorporativ idanetnonin monitofinq sislemlari
Korporativ idarsetmenin monitorinq sisteminin prinsipial
fsrqi odur ki, monitorinq kompaniyalan korporativ idaraetma
saviyyalerina va onlann kiitlevi differensiasiyastna gora
srralamaq meq;;edi gtidmiir, Monitorinq har kompaniyada tetbiq
olunan korporativ idaraetme standartlanna riayat olunmast ve
yerina yetirilmosinin mrigahidesini nazarde tutur.
Hal-hazrrd r meghur monitorinq sistemlari 2 orqanla heyata
kegirilir:
f . informosiya va maliyya analitikleri gililiyas (fW,lG1
248
2. Rusiya islehsolglan ua sahibkarhn suras (NSSI
Har 2 sistem Alman Corporate Gore.-ar,"e (core Card
metodikasrna asaslantr. Bu sistem Almaniya ve digar
rtlkalsrda geniq
istifada glunur Ancaq korporativ - idaraeine ir"*U".irrin
qiymatlendinlmesi tizra anketler bir qadar farqlsnir.
iMAG korporatrv idareetma morrrto.,oq sistemi iMAG ekspert
qrupu terafinden korporativ dawamg kodeksi esasrnda
Scorecad
Alman metodikasrndan ishfada oh,rnmasr esasrnJa - igleriU
ha.arlanmrgdrr. Monitorinqin venlen sistemi tompaniv"
ie.enna"n
korporatrv idaraetrne standartlanna o-el olunmasrna'*-r",
"Or.
Qiymatlendirmenin natrcesi aynca meyarlar
-tlrnumimeblegidir. MWafiq
meyann ahamlyyari va
mebiegi ne qeder
:]TOl
maksrmall.r,
ols4 korporatrv idaraetma standartlan daha adekvat hesab
olunur.
Morutonnqin digar sistemi NS$ tarafinden heyata keginlir.
Bu
monitomq sistemr kompaniyarun korporatrv idareetme tacrubesinin
mrivafiqliyini hom WEF/NSg-nin aynca prinsiplen, hem
britdvlu,kdo mrieyyan etrnaye imkan
do
Mon,tonnqii ioticel"rrne
""ri WEFruSS prinsiplerina
2 qrupa bdlii,nrt:
mUvafiq olanlar va miivafiq olmayanlar. Bununla yarraqr,
gdra
_kompaniyalar
momtonnqin maqsadlarinden ireli galerok kompaniyada WfiruS$
prinsipleri iizra korporativ idareetmanin mu;afi; deracisi
negr
olunmur. (agrqlanmrr), yalnrz kompaniya ila NSS arasrnda
korporativ idaraetme [izre droloqlar ugiin isiifado ot*ui.ktiit.
,.i9,.i^
agtqlanan urformasiyalar aqafrdakrlar hesab olunur:
. - WEI'/RIS$ korporatrv ldaraetrna prinsiplanna terefdagLlrnr
elan.eden kompaniyalann siyahrsr
(siyahr RISg-nrn intemeiiaytrnda
a9rqlamr);
- monitonnq rize korporativ idaraetmo tecnibesi WEF/RIS$
pnnsiplerine uylun olan kompaniyalann siyahrsr;
: WEF/RiS$ pnnsiplerine tarafdaqhlrm eian etrrug ve ilkin
monitonnq kegirmesinden 1.2 ay arzinia korporahv idaraetme
tacriibasi I defe da olsr:n WEF/RJS$ prinsiplerine
uyEun qebul
olunmayan kompaniyalann siyahrsr.
Tesdrq olunmug qrup ve kntenyalara mUvafiq tartrb
olunmuq
.
anket kompaniyalara grtndenlir ya ia kompaniyut". tij".,
-f."t
249
komrtanin (RIS$) intemet saytrndan yti,kleyirler' Daha sonra anketler
kompaniyamn mesuliyyetli gexslari tarefinden doldurulur.
Doldunrlmui anketlar korporatrv idaraetme iiare RIS$ komitasinin
koordrnasiya markezi tarafindan iglanir ve RiS$ komitesinin tirnumi
alda olunmug naticelan Ris$-in intemet saytrnda yerlagdrrilir,
individual naticoler ise kompaniyaya birba5a g6ndenlir.
Qeyd olunan monitonnq sisteminin ferqlendinci cahetr ondadrr
ki, o kompaniyamn tegabbtisii tizre tamamlana ve
mtikemmallegdrnls bilar. Monitonnq sisteminds deyigikliklar va ya
pnnsiplerin xtit.asesi korporativ idaraetma trrze RiS$ kom-rtasi
ierafindan baxrgdan keginlir ve NS$ idaraetme btiLrosunun qeran ila
tasdiq olunur.
Yoxlana suallan
L AR-da korporotiv idaraetmanin ilk keyfiyyat reytinqinm
yaranmat haqqtnda malumat verin.
2. (RiD-Eksped
MD korporativ
idaraetma reytinqinin 4 gasbrici
qrup iizra inteqral qiymatlandirilmasina aydmlry Satinnmdvcuddur ?
informasiyalardan
hons
(ND-Ekspert
konsorsiumunda
Mr
4.
istifada edilir ?
5. KorporatN idcrraetmanin CORE kelfiyyat reytinqini Sarh edn6 Korporativ daruetmanin miixtalif aspehlanni
j. Reytinq iStirakplarmtn han sinilari
aks eldrran parametrlar
hanstlardt
?
7. KPRAYM-TAiISD reytinqtna aydmhq gahnn.
8. Korporativ tdctraetma risklari hans kateqoriyada qruplaqdr tr?
g. (STANDARD & FOOR'S> korporativ idarcetma
leytinqt na ila farqlantr 7
I 0. Korporotiv i.taraelmanin reytlnqinin saviyyasin xarakleiza edin.
1 t. ( BR|INSWII:K U&S WARBaRG t reytinqinda carima
ballan neca tatbiq olunur ?
I 2. Korporativ ictaraetmanin monitorinq sistemlari
haqqmda m;lumat verin.
I j. LMAG korpo,ativ idaraetma monitorinq sisteminda
qimallandinna neca aPanlr ?
14. RiS$ korporativ idaroetma monitonnq sistemini va
burada agtqlanan mformasiyalan Sarh edin.
250
Miivzu 14. Korporativ idaraetmanin relttinq
va
nonitorinq
sisten
lari
TESTLOR-3o
1.
Milli reytinqin yaru&lmast mctodikasr
naya
asasan lagkil edilmiSdir ?
A)Milli qanunvericiliya
B) Korporativ davraru$ kodeksinin reylarine
C) Biitiin variantlar
D)B va E varianflan
E) iggtizar dovriyyanin en yaxgr praktiki niimunelarine
2.
Milli reytinqin yaradtlmast metodikasmrn teskilinda
hanst hesaba almnur ?
A)Milli qanunvericiliye
B) Korporativ davranrg kodeksinin raylarina
C)Heg biri
D)Galir ve paylann alda olunmasrnda mrilkiyryet hiiququnun
reallagdrnlmasr
E) iggizar dovriyyenin en yaxgr praktikr ntimunelerina
3. "ND-Ehspert RA. korporativ idaraetno rqttinqinin
4 qrup giistaricisina aid olmtyan hansrdtr ?
A) Sehmdarlann huquqlan
B) Idareetma ve nezaret orqanlanmn foaliyyati
C)Heg biri
D) Informasiyarun nagr edilmesi
E) Diger marafr olan gexslarin menafelerinin gcizlc,nilmesi
ve
korporativ-sosial mesuliyyat
251
4. "ND-Ekspert RA" korporutiv idonetma reytinqinin
IV qrup giistaricisina aid olnuyan hansrdtr ?
A) Sehmdarlann hiiquqlan
B) idareetme va nazaret orqanlannrn faaliyyati
C) lnformasiyanrn negr edilmasi
D)Digar maraqh gaxslerin menafelerinin gdzlanilmesi va
korporativ-sosial mesuliyyet
E) Korporativ davramg kodeksinin reyleri
5. Korporotiv idaraetmanin keyJiyyatindan as r oloraq reytinq
iStirakgrlan hans reytinq siniflarindan bbina aid edile bilmaz ?
A)A sinfi
B) B sinfi
C) C sinfr
D) D sinfi
E) E sinfi
6.
A reytinq sinfino aid edilan isfirakElarda hans olmttr
?
A)Korporativ idaraetmenin yliksak seviyyasi
B) Qanunvericiliyin teleblarine riayet efine
C)Korporativ-sosial mesuliyyet sahasinde passiv siyasatin
hayata kegirilmasi
D)Tecriibeda korporativ davrantg kodeksinin meslehetlerina
amal etma
E) Keyfiyyetli informasiyanrn taqdim olunmast
7.
B reytinq sinfina daxil olan istirahgtlara hanst xos&r
?
A) Korporativ idaraetmenin yiiksek seviyyasi
B) Qanunvenciliyin baghca talablerini pozmamaq
C)B ve D variantlan
D)Korporativ davrantg kodeksinin baza verilanlarini qisman
yerine yetirme
E) Keyfiyryatli informasiyamn teqdim olunmast
)<)
'.
8. Yariantlardan haw C reytinq sinfina aid oluntn
kompaniyalara uyfiun galmir ?
'
.
.
'
.
'
A)Korporativ idareetmanin agafir seviyyesi
A;fadiyyetindemovcudqanunvericiliyinpozulmasr
C) Heg biri
D)A va B variantlan
E) Korporativ idaraetma kodeksinin baza verilenletins riayel
olunmamasl
9. C reytin sinfina aid olunan kompaniyalaru uy$un galon
hansdtr
?
A) Korporativ idareetmanin yuksak seviyyesi
B) Qanunvericiliyin talablarina riayat etme
C) Reytinq qiymetlandirilmasi anrnda SCJerin
"diger maraqh qexslarin" maraqlanm tam nazero almamasr
D)Tacriibada korporativ davranrg kodeksinin meslahetlerinc
amal etme
E) Keyfiyyetli informasiyanrn teqdim olunmasr
10. D reytinq sinfina daxil edilan kompaniyalan hanst
xttahteriza edir
_
'
.
.
:
?
A) Korporativ idareetrnenin kafr olmayan saviyyesi
B) Qanunvericiliyin telablerinin pozulmasr
C) Btittin variantlar
D)Korporativ dawanrg kodeksinin nezare ahnmamasr
E) SC-lerin sahmlerine investisiyalaqmaq riskinin
gox yiksek olmasr
11. Korporaliv idaraetma rcytinqinda "RID-Ehspea RA"-da
SC-larin hans informasiyasrndan istifada edilmir ?
A)Kompaniyanrn son 3 illik faaliyyat gostericilari
B) SC-in rasmi intemet sayh
C) Son 2 ri.ib iizre hesabathhq
D) Kompaniyanrn illik hesabatr
E) AR-mn selahiyyetli agentlarinin xeber lentleri
253
12. CoRE-reytinq ghalasr hanst inlervalda
g tiiriiliir
?
A) 0dan 150-ye qadar
B) 0-dan 125-e qedar
C) O-dan 100-e qader
D) 0-dan 75-e qedar
E) O-dan 50-ye qeder
1
3. CoRE-reytinqinda hans qrup giistaicilarindan istifada
olunmar
?
A)Negr edilmesi macburi olmayan informasiya
B) KOntillU agrqlanan informasiya
C)Heg biri
QiVmetli kast ar bazanm n analitiklerinin sorfiu naticeleri
!)
E) Kritlevi informasiya
1
4. CoRE-reytinqda miiesska nin qiy metlandirilmasinin
vacib aspektlarindan hans sahvdir ?
A) Musteqillik
B) Obyektivlik
C) He9 biri
D)BvaEvariantlan
E) Adi minoritar sshmdann alde ede bilacayi informasiyadan
istifada
15.
Korporativ idareetmanin mii*alif ospefularini aks etdiran
6 qiymatlandbma paramctrina aid olmayan hansrdtr?
A) informasiyamn negr olunmasr
B) Heyata kegirilen fiskal siyaset
C) Sehmdar kapitahn strukturu
D) icraedici orqanlar
E) Risklerin olmamasr
2s4
'
'
.
I
..
;
.
'
.
,
'
Analitihlar terafindan haztrlanan "?RAYM_TASS.
reytinq melodologiyas naya osaslarur ?
A)Reytinq olunan kompaniyalann maliyya veziyyatina
B) Reytinq olunan kompaniyalar iizra kiitlevi
informasiyalann tehlilina
C)Reytinqolunankompaniyalardaidareetmeninkeyfiyyatine
D)Reytinqolunankompaniyalanniqtisadiyyatnsahelarine
16.
mensub olmasrna
E) Reyunq olunan kompaniyalarda sahedaxili risklere
17. "PRAYM-TASS,, reytinqini basqa reytinqlardan hansr
farqlandirmir
?
A) Reytinqin iigtin miiessiselarin saha
prinsipi iizra qruplagdrnlmasr
B) Reyttnqlarin Eexsi metodiki baza asasrnda apanlmasr
C) He9 biri
D) A va E variantlan
E) informasiyanrn agrq menbalere asaslanmasl
,
'
.
"sfandarf & Poor,s,, korporotiv idaraetma rqttinqi nayi
na,erda tutur ?
A)Debitor borclulann nriqteyi-nezarinden
veziyyatin aragdrnlmaunr
B) Sehmdarlann noqteyi-nezarinden veziyyetin aragdrnlmasrnr
C)B va D variantlan
D)KreditorlannnOqteyi-nezerindenveziyyatinaragdrnlmasrnr
E)Auditorlannnriqteyi-nazerindanvaziyyetinaragdrnlmasrnr
'
.
.
.
19. "Standaa & Poor,s,, horporuliv idaraetno reytinqinin
hesabafirun strukturuna hans daxil deyit ?
A)Biznesin texniki-iqti sadi asaslandrnlmasr
B) Qrsa xiilase
C) Heg biri
D) Kompaniya haqqrnda arayr g
E) Metodoloji hisse
'.
.
18.
25s
20. "Standarl ,9 Poor's" korporaliv idaraetma reytinqinin
hesabaltntn strukturunda mclodoloji hissaya hann doxil deyil ?
A)Mtilkiyyetir strukturu ve xarici tasir
B) Sehmdarlann huquqlan ve maliyye maraqlan olan
gexslerla mirnasibatler
C) geffaflrq, informasiyantn ne$r olunmasl ve audit
D) Direktorlar iiurasrntn ssmereliliyi ve strukturu
E) informasiyanrn negr olunmasr ve lizinq
21.
Korporativ idaraetno reytinqi Skalanndt
9 ve yu 10-cu saviyyaya hanst korporusiya uy{undur
?
A) Okser tehlil sahelerinde nezera Qarpan zeif tarafleri olan
kompaniya
B) Zeif prosesl rr ve korporativ idareetme tecriibesino malik
olan kompar.riya
C) Orta proseslero ve tecrtiboye malik olan kompaniya
D) Gticlti korporativ idareetme tacriibasine ve proseslara
malik olan kompaniya
E) Qox gticlu korporativ idareetme tacnibesine ve proseslere
malik olan l.ompaniya
22. Korporativ idaraetno rqttinqi Skalasmda
7 va ya E-<i saviyyaya hansr korporasiya uyiundur ?
A) Oksar tehlil sahalerinde nezere garpan zaif tarelleri olan
kompaniya
B) Zsif proseslrr ve korporativ idareesna tecriibesina malik
olan komparriya
C) Orta proseslere ve tecnibeye malik olan kompaniya
D)Giiclii korporativ idaraetma tacrubasina ve proseslere
malik olan kompaniya
E) Qox guclu korporativ idareetme tacrubesine ve proseslsra
malik olan l:ompaniya
256
23. Korporativ iilanelma reytinqi gkalasmda
5 va_ya 6-ct saviyyaya hanst korporasiya uypundur ?
A)Okser tehlil sahelarinde nezera garpan zeif tareflari olan
kompaniya
B) Zeif proseslar ve korporativ idareetme tacrubesine
malik
olan kompaniya
C) Orta proseslere ve tecrubeye malik olan kompaniya
D)Giiclii korporativ idarsetme tecrubesin".*r, pior"rlrr"
malik olan kompaniya
E) Qox guclU korporativ idareetme tecriibasine va proseslare
malik olan kompaniya
24. Korporativ idaraetno rcytinqi gkalasmda
va.ry 1-1ii savryyaya hans korporasiya uydundur
_
^
A)Oksar
tahlil sahalerinde nezere garpan zeif ierefl a"ri olan
!:"il
kompaniya
B) Zeif proseslar ve korporativ idareetma tacrtibasina
malik
olan kompaniya
C) Orta proseslere va tacnibeye malik olan kompaniya
D)Guclti korporativ idareetme tacriibasinr rc pior"ri"r,
malik olan kompaniya
E) Qox gticlu korporativ idareetme tecri.ibasine ve proseslere
malik olan kompaniya
25. Korporutiv idaraetrro rcytinqi
l-ci
;kalasnda
ya.2-ci s.auiyyaya hans korporasiya uy{undar ?
,
^ Okser
A)
tehlil sahelarinde nazara garpan ,eiftarefl-ari olan
kompaniya
B) Zaif prosesler ve korporativ idareetme tacrubasine
malik
olan kompaniya
C) Orta proseslere.ve tecnibaye malik olan kompaniya
D)Giclu korporativ idareetme tecriibesins va p-r"rl".,
malik olan kompaniya
E) Qox gticlti korporativ idareetme tacnibesine ve proseslare
malik olan kompaniya
va
257
?
26. "Brunswick USB ll/arburq" xarici reytinqina giin
korporaliv idaraelmanin saviyyasini na tagkil edir ?
tetbiq olunan vergi darecaleri
tetbiq olunan yeni texnologiyalar
tatbiq olunan cerime ballan
tetbiq olunan sanksiyalar
E) Kompaniyay a tatbiq olunan vergi deracelari
A)Kompaniyaya
B) Kompaniyaya
C) Kompaniyaya
D)Kompaniyaya
27. "Brunswicl; aSB llafiurq" xarici reytinqina gdra 35
carima bah altruS kompaniyalar neca hesab olurutrlat
A) Tehli.ikesiz kompaniyalar
B) Az riskli kornpaniyalar
C) Risqsiz kompaniyalar
D) Ali kateqoriyah kompaniyalar
E) Son derece riskli kompaniyalar
xarici rcytinqina gbra
17-dan aSqfu caino bah almq kompaniyalar
neca hesab olunurlar ?
28. "Brunswick USB Warburq"
A) Tehhikasiz kompaniyalar
B) Az riskli kornpaniyalar
C) fusqsiz kompaniyalar
D) Ali kateqorivaL komPaniYalar
E) Son derscs r,skli komPaniYalar
29.
Haarda nohsur nmnitorinq sistenleri hanst orqanla
hayata
kegiilir
?
A)informasiya va maliyya analitikleri gildiyast ile
B) "Ekspert Ra'' reytinq agentliyi ile
C) Sahibkarhfa yardrm fondu ile
D) Ave E variantlan
E) Rusiya istehsalgrlan ve sahibkarlan $urasr ile
258
?
30. inlormasiya va maliyya analifiklari giltliyas monitoinq
sistemi hans lkalada genig istifada olunur ?
A) Ingittarede ve diger olkalerde
B) Almaniyada ve diger Olkelerde
C) Ispaniyada va ve digar dlkalarda
D) Kanadada ve diger olkelerda
E) Koreyada va diger <ilkalerda
259
Miivzu
15.
Korporasiyalarrn inteqrativ inkigafr
l5. I Korporasiyalann inteqrativ inkiSaf strategiyasr
I 5.2 Korporasiyalann inteqrasiya ndvlari ve tiplari
TESTLOR-33
I
5.
I Korporasiyalann inteqrativ
inkiSaf strategiyasr
inteqrasiyalagmam esas meqsed kimi qebul eden korporasiya
inteqrasiyalagma strategiyaslnln reallagdrnlmasrnln mUeyyan
marhalelerini hoyata kegirmelidir. Korporasiyanrn inkigafrmn
geni glendirilmi 9 strategiyasr 3 merhalenin reallagdrnlmasrndan
ibaratdir (gakil I5. l ).
l-ci merhele tashilati layihalandirmani eks etdirir. Burada
inteqrasiya haqqrnda qerarlar qebul olunur, strategiyalar
hazrrlarur, reallagma prosesleri planlagdrnlrr ve s.
2-ci marheleda layihenin reallagdrnlmasr nazerde tutularaq
iglenmig plan ve rilgiilerin esasrnda inteqrasiya prosesi hayata
kegirilir. Korporasiyanrn terkibine daxil olan kompaniyalann ve
ya korporasiyantn oztniin te$kilati strukturu dayi gilir, tesarriifat
ve idareetma alaqelarinin transformasiyasr bag verir.
3-cti merhalade (inteqrasiya fealiyryetinin monitorinqi)
korporasiyanrn faaliyyet gostermrsina nezatet ye mi.igahide bag
verir, goriilmug iglerin naticeleri yekunlagdrnlrr ve
qiymetlendirilir, inteqrasiyanrn iqtisaili qiymatlandiilmasi
apanhr.
inteqrasiya prosesleri mrJxtolif istiqametli xaralder dagrya
bil ar:
- gexsi manbelar hesabrna fealiyyetin geniglendirilmesi alave
emissiyalan, sahm girolu altrnda kredidegmeni, sesvermede
igtirak eden sehmlarin strukturunda dayigikliklari, fond bazanrun
istehsal vasitalerinin istifadesini va s. talab edir;
- tekmillegdirma korporasiyamn inkigaf proqramrna miivafiq
olaraq aktivlarin potensiallnln olgitlmasini (ve ya srralanmasrnr)
nozerde tutur va onlann ehemiyyetine g6re kompaniyalar iizre
260
paylanmasrnr (bcili.igdi.iriilmesi) hayata kegirir Naticade maliyya
holdinqi miinasibefl ori yaranrq prioritetler siyahr srnda ot-ayin
biznesJayihe korporasiya gargivasinde qahi (adetan, hiiquqi
Sexsin. teskilati-huquqi rasmilegdirilmasi qarlarindey. Bela
xr.isusil€$m.e o vaxt m€qsedeuy[undur ki, biznes lazrmi
qedar
qiymetlandirilmamig olsun ve onun hat_hazrrda satl
samaroli
$l
hesab olunmasrn ve ya korporasiya bela biznesla dig"rj.y,h";;;
bitmesi hahnda megfiul olmaq niyyatinda olsun. B"agqa
3_cu
sebab kimi xiisusilegmenin alverigsiz bazar konyukh-rrasr gtxrg
eda biler, bu zaman biznes ..ehtiyatda,, qallr.
Layihenin reallagdrnlmasr prosese ntivafiq olan
.
iir
reqlamentlegdirilmig qanunvericiliye uygun gakilde'
heyata
kegirilir.
..1. QovuSma. eovuqma-qovugma haqqrnda qerar qebul
edilan huquq va vezifalerin ciniriilmesi yolu ile y"ni
meydana gelmesidir (bu zaman ewelki cemiyyerte;n".^iyy"tin
feaiiyyati
dayandrnhr). Bagqa s6zle, her bir camiyjrtin hr:quqi
lrgv
olunmau bag verir ve onlar yeni tegkilati itrulcn:r yaradrrlar.
Mtivafiq olaraq, btitiin movcud idaraeima orqanl
la.'Ev olunur
,". y_.ni yaradrlmrg kompaniyada yenilari ln
formilagdrnlrr.
itrnuni yrfrncalr, Dg, idaraetrne qol^grnuau lqti.ut
llhmdarlaln
eden
camiyyetlerin sehmlari legv edilir ve geleceida yeniden
yaradrlmrg cemiyyetin sahmleri buraxrhr. i'unn gtire'
da ilk
nrivbeda, yeniden yaradrlmrg cemiyyetin idare cltlnrnasr
ugun
sesverm€ qaydasr qovugma haqqrnda sazigle mUayten
olunur.
2.. BirlaSma. Birlegma
kimi cemiyyatin U,jtrn hiiquq
vezifelorinin digar cemiyyeta dtiirtiimesi
ile
va
fali11,ar;nln
dayandrnlmasr nezerde tutulur. Bagqa sdzls, ozuno
cemiyyet celb
eden. (birlegdiran) tagkilat, birlagdirilan
biitun
mi.ilkiyat kompleksina, sehmlerina u. ,. ,r."n"#
""riyyrtin'
vera bilar.
Bununla yana$t o, riz iizerina qeyd olunan comiyryetrn
3-cri
gexslari qarqrsrnda cihdeliklar gbt ru.. nid"gdiran'
camiyyet
sehmdarlann yrfrnca$nr gagrnr, birlegma t aqAa
rnas"t"L.i
n"lt
edir ve teslim aktrru tartib edir. Biilegmeden ,oniu -Ui.t.qm
tegkilat birlegdirilan omlakrn mablali rizro s.f,,rt".in
,ta*
261
emissiyaslnl heyata kegirir ve onu yaylr. Sehmdarlann sayrrun
artmasrndan irali galerek D$-mn say terkibi arta va ya idaraetma
orqanlanrun trasformasiyasrnda diger deyigiklikler bag vere biler,
GcDitl.D-Da ttrsl€giys.r
(istehsal istiqametleru!.n
geniglendirilmasi vo
R.rio[rlhtdlrDs ttrrtegiyr$
(fealiyyat isuqametldnin scmaEli
dayandnlmas)
inkisafr)
I morhol.
Telkilrti
leylhelendirme
(inreqratrv
i"kigaf
srategiyasrun
hazulanmasr)
Drrili
,rtrE
(qaxsi
ehri-
yatlann
kifayet
Stnteji
p.rtnyorluq
IrEyetEe
(tatkilat
(lahiyan
in buge
gergivasinda
heyata
layihanin
keglril]nesid.o
heyata
etrnesi
iiLsflfn
halnda)
tutulmasr
inlE.silur
kef
dayandmlmasl)
XilturiletBa
(qel1rl-qanuri
(kenr) biznesh
dayandr masr
stratgi aktivl.rin
ayntnasl)
hdrnda)
II morhola
Lryihonin
rerl.lEtdlnlms$
(segilan
istiqametde
inteqrasiya
- qovulm.
- birletEe
loBvctnto
-
yenidan
tatkll
- bdl[.Dma
- oynLEr
Ptoseslllm
hayata
kecirilmesi)
III Derbcla
lateqrariyr
foalilyetlnin
Eonitorirqi
(uteqrasiya
noticalarinin
monitormqi)
Miqysr efrekti Ortrlomr effekti
TraDrrehE rarcl.rhe qeuaet effckti Sireryiy. effekti
(effellur elde olunmasr Eqabat tlstunlirytnun yaEnma$na
barabe
e#irilir)
$akil t 5. I inteqrath, inkiSaf strolegiyasmm tiplari
3. Laluelma (likvidlaSdirma). Cemiyyetin la[v olunmasr
dedikda hiiquq ve vezifelarin digar gaxslera dtiiriiLlmeden
camiyyetin faaliyyatinin dayandrnlmasr baga dUgliltir. Koniillii
leEvetrne haqqrnda qerar sehmdarlann rimumi yrlrnca[rnda,
mecburi lefvetma haqqrnda qerar isa mehkeme qeranna esasan
baE verir. Daha sonra emlakrn cemiyyetin buti.in kreditorlan ve
262
sehmdarlan
T.a.s,ngu
bcilgusu apantr ve leSvetme prosesi hiiquqi
Sexslerin vahid drivlat reyestrinde q"ydlyyutaun kegmesi ile
tamamlamr.
taskil (dayi$diritn a, Sahlini dayivna). Cemiyyer
_
-.1: mesuliyyetli camiyyete, istehsalat
mehdud
kooperativine va
!""i*:
qeyri-kommersiya yoldagh[rna gevrile bilar.'saimuarlann
iimumi.yrgncafrnda deyi gme (gevrilme, yeniden tagkiij gertleri
aid, camiyyetin sehmlerinin mehdud ieJutiyyetf i
:"^ quydd.Tnl
SC-in iqtirakgrlannrn qoyuluqlanna
.
ve ya
irt"hrul.t
kooperafi vt ennl n 0zvl eri ni n payl anna gevrilmesi
qaydalanna da.ir
masela qaldrnlrr. Ardrnca buhin istirakgrla, tarai:roJen
yeniaen
tagkil olunan. idareetma orqanlan segilir. yeniden tagkii
olunmuE
tagkilat deyigilene qedarki camiyyatin btittin htiquq u"
lr"rifrt".ini
qoruyub saxlaylr.
Teqkilafin fealiyyetinin dayandrnlmasr, onun
. 5. veBiiliinma.
vezi fal eri ni n yeni yaradr imr camiyy;tl e;e ;;;
9
mesine
f lgue
Dotunno deyrlir. Bu zaman sehmdarlann ilmumi yrfrnca[rna
aga$dal<rlar grxanlrr: aynlmarun
$ertleri va qaydalan,'yfni SC_in
yaradrlmasr, aynlan cemiyyetin sehmlarinin yeni'yaradrlan
camiyyatin sahmlarine konvertasiyasr, btilugdtiruime buionsnrn
tesdiqi, eger biihin meselar tizre qirar qebul'olunarsa, giir"rta"
hr: yeni cemiyyatin.idare otunmasr qrUut"oirnrug
I1lll11u.
mgvafiq
olrnaqla riz sehmdarlalnrn yr[lncaflrna asasen
Sertlare_
heyata keginlir. Taqkilaun b6hinmesi masalesi iizra
iasvermeda
igtirak. etmeyan ve ya bdltinmeye qargl ses veren
galdikde isa, onlar b<ilitnmadan sonra yaradrlan sexslere
iar bir
cemiyyetden boliinmeya qeder sahib olduqlan sehmlarin
sayrna
proporsronal olaraq eyni hiiquqlan temin eden
sehmleri elde
etrnalidirlar.
6, Alnlma^lgtxanlrut). Aynl.m.a dedikde, aynlan
tegkilatn
,..
hUquq va vezifalarinin bir hissasinin sonuncunun fealiyyetrnin
dayandrnlmadan oti.irtilmasi yolu ile bir va ya Ui,
n"g, y"ni
aynlmasr.baga diigtilijr. Aynlm. g".tlrri u" quydulrn,
:1,lip?,in konvertasiyasr
senmtann
va konvertasiya qaydalan, aynlan
balansln tesfiqi ve s. miieyyen edilmelidir.
263
15.2
Korporasiyalann inleqrasiya niivlari va tiplari
Korporativ biznesin inteqrasiya formalanrun butun movcud
miixtelifl iyinden (gegidliyinin) iifqi-inteqrasiyalas ma, Saquliinteqrasiya ua konqlom*at korporasiya ndvlarini ferqlendirmek
maqsedeuy[un,lur.
intcqrusiyalotna esastnda yaranan korporativ
bir
saheye aid tegkilatlann saylarinin birleqdirilmasi
strukturlar,
Ofqi
meylini eks etdinr. Axr ilkin olraraq,
kapitahn
markezlandirilroesi va konsentrasiyasr tasarri.ifat subyektlarinin
bircinsli stukturlann
mohkemlsndirilmssinde (xiisusi
birlogdirilmesi hesabtna elave kapitahn celb olunmast yolu ile) oz
eksini taptr.
Ufqi inteqrasiya eynicinsli tekar istehsal xarakteristikah
birlsgmani aks etdinr. . Bu muasir Azerbaycan geraitinda oz
rnanasrnl itirmumigdir. lqtisadiyyatrn iifqi inteqrasiya imkanlan
hela tukanmentiqdir. Bu ise eynicinsli mahsullann istehsah ve
satrgr sferastntn natamam inkigaf etmig bir gox sahalerinde
olmayan seviyyasinin
kapitahn korrsentrasiyastrun
iigiin iimumi idareetme
strukturlan
inteqrasiya
neticosidir. Ufqi
esasrnda birlelrme formasr xarakterikdir. Qeyd olunan iifqi
olaqeler sisteminda korporativ te$kilatlar daha iri taqkilatlann
hissesini tagkil :dirlar
lnki gafin nrireyyen marhelesinde kapitahn temerktizlagmosi
meyli texnotoji otaqeli istehsalla geniglendirilir (yayrlrr) Bu
qaquli inteqrasiyanrn inkigafrnda Oz eksini taprr. Geni$ monada
ile
kafi
qaquli inteqraslya dedikde, korporativ strukhtrun tesarri,ifat
subyektlarinin qargrlrqh tasiri baga di.r$iiliir. Bagqa soda,
korporasiya tar,>finden istehsal funksiyalanrun heyata kegirilmesi
texnoloji murallkob mahsul ve xidmetler bazanna semarali glxrg
vo istehsalatla elaqedar olan ardtctl tegkilati iisullann esastnda
tamin olunur.
$aquli inteqrasiya zarnant bz mehsullannt qabaqcrl
kompaniyaya gonderen miixtelif seviyyali subpodratgrlann
iyerarxiyasr yaradrltr. Qeyd olunan inteqrasiya tipinin asasrnda
264
istehsal proseslarinin texnoloji qargrhqL asrlrtrfr dayamr.
$aquli
inteqrasiya osastnda birlagmeleri mehsulun iglanmesi istehsaL
ve
samereli qekilde grxanlmasrmn maliyye-teserriifat, tegkilati
idaraetme iisullan kimi xarakterize etmek olar.
$aquli inteqrasiya esas mahsullann istehsah ile elaqedar
xammal istehsahmn zebt olunmasrna istiqamstlenmekda ini<igaf
ede biler. Teserri.ifat tecriibesinde bezen oiu yhksalan
inteqrasrya
adlandrnrlar. Meselon. ahiminium senayesinde: giltorpalrn,
boksitlerin hasilafi-metal istehsah;
gin (teker) istehsahnda:
kauguk plantasiyasrgin zavodu, neft istehsalnda: nLft hasilatr_neft
mehsullanmn istehsah ve s. Ogar gaquli inteqrasiyarun inkigafi
satrl sisteminin zabt olunmasrna (tutulmasrna) isiqametlenirsa
azalan inteqrasiya: benzin istehsah_yanacaq doldurma
manteqaleri; qaquli inteqrasiyada kombinelagme metallurgiya
zavodu-mexaniki zavod komponentlarinin istehsahm zabt
eda
biler.
Korporativ strukturlarda gaquli inteqrasiya esasrnda meydana
gelan.nezara
Mehsulun
_garpacaq ristiinliikler tamin Ldilir.
mrirekkeb istehsal tsiklleri rizre harekati zamanr iqfisadi qazanca
nail olunur. 2) Destlegdirilmig memulatlann taklifinde har
sonrakr
istehsal tsiklinda mtivafiq informasiyanrn elde olunmasr
zaruriliyi
ila mugayiet olunan qeyri-mtieyyenlik azafu. 3) iqtisadiyyatrn
bir
sektorundan digarina yeniden boliigdtiLrtilmesi
lpayianmau;
imkanr yaranrr. 4) Transsehm xercleri (mesrafleri) aza'lrr.
5) Qoxlu sayda elave tesirler yaranrr (alave informasiyanrn
monimsani.lmesi, vergilerde qenaet ve s.). Korporasiyam
stabil ve
oalmr techrzat axtangrnda miisteqilliyini tamin eden gaquli
inteqrasiya UsttinlUklrri istehsala cti emeliyyatlannda
deyigiklik
etmedon mahsul bazarlanmn geniqlenmesine mtiveffeq olmafa
imkar verir, bu ise onun hayat qabiliyyatliliyini izah edir.
_ $aquli inteqrasiya riskleri biitrtn texnoloji zemin boyunca
bdhisdrirmaya imkan verir. Texnoloji ilaqeli olmayan
mahsullann istehsal ve satrsr uzra strukturlann 'taqdim
etdiyi
konqJomerat birliklar bagqa s6zla, istehsahn diversif,kosiyas
ve
ya elave inteqrasiya olduqca geniE yayrlmrgdrr. Diversiikasiya
l)
.
265
olunmu$ kolporativ strukturun (konqlomeratrn) iqtisadi qazancr
itk ndvbada, nrtixtelif sahelarin kapitahmn dovnyye vaxtrndakr
farqdan ibaret<lir. Bunun hesabtna lenez-ai kegiren istehsaldan
vesaitlarin tereqqida olan istehsala yOneldilme imkant yaramr.
Diversifikasiya satriln movstimi tereddiidlerini aradan qaldrnr,
istifade olunrnayan istehsalat obyektleri hesabtna gi.iclu
ekspansiya menbayi rolunu oynaytr, gexsi resurslann yeniden
yonaldilmesi yolu ile kapitahn yenilenmesine imkan verir,
reqabat miibarizesi ila elaqadar xarclari azaldrr. Bele strategiyanl
heyata kegirarrk kompaniya ciz biznesi gargivesindan kenara
grxaraq yeni mehsullar istehsal edir, yeni bazarlara yonelir.
Konqlomerat nriilkiyyet kapitahn birlegmesi prosesini eks etdirir,
bu da 6z novbasinda qapah kapital bazandrr. Bu bazar
gargivasindo fealiyyatin diversifi kasiya olunmug ndvlarinden pul
vesaitlarinin konsentrasiyasl ba; verir. Daha samerali layihalara
yonaldilen diversifikasiyalaEmr g aktivlarin va pul axtnlanntn
vahid idaraetnre merkezi yaradrlrr. Bu halda, alaqalandirici
merkez heg da hamiga konqlomerafin ii'zvlarine lazrmi tesiri
gOstera bilmir.
Struktur lrcilmelerin dzlerinda tez-tez gelirin yeniden
investisiyalagmasr prosesi gedir. Bagqa sozla, 0z sarhedlarina,
hridudlanna malik aynca strukturlara hakim helqenin tesiri ve
idare olunmasr bag verir. Konqlomeratrn tegkilati strukturu heg da
hamipa beraber bolu$diirtilmeye imkan vermir.
Korp orasiy alart
n inleqrasiya tipleri
inteqrasiya proseslarini bi.ittin miimktin miixtelifliyindan 3 tip
birlegmani ferqlandirmak olar.
1) Omlak rntinasibetlsri asaslnda inteqrasiya.
2) Resurs ve xidmetler iizerinda nezaretin temerkiizlegmesi
asasrnda inteqrasiya.
3) Bezi hakim selahiyyat strukturlan igtirakgrlannrn koni.illu
merkezlegdirilnrasi esastnda inteqrasiya.
266
l-.1 tip birlagma gargivesinde ilk ndvbade, lilassik holdinq
-farqlendirilir.
Burada tagkilatlann rasmi miilkiy-vet hiiququnun
nezarat paketi ana kompaniyanrn elinde camlanmigdir (sbhbet
yalmz <nezarat paketinden> getmir, Azerbaycnn. hold'inqleri
srrasrnda (qrz) (tdreme) tegkilatlan SC hesab olunrourlar, mahdud
mesuliyyetli camiyyet ve ya dctvlet unitar miiessiseleri tagkilati
fo-rmasrna malik olurlar). Holdinqden bagqa, qeyd olunan qrupa;
MSQ, konsem, konsorsium ve trest daxildir. Ayn_ayn istehsal
resurslanmn elda olunmasrna nezaretin markailagdirilmasi ile
xarakterize olunan birlagmanin 2-ci qrupunda ilk novbade mahsul
satl$l ve techizatlnr defisit resurslarla temin ed,rn, pornpuniru
etrafinda formalagan korporasiyalan qeyd etrnek lazrmdrr:
sindikat, kartel.
Bezi hakim salahiyyatlarin kontillii merkezlegdirilmasi ite
elaq.adar olan 3-cii tip birlegme, inteqrasiya olunmug korporativ
strukturlann awalki 2 tipino xas elementlerin istifadasi ila
xarakteriza olunur. Bura konsern, MSe, konsorsium, sindikat,
trest daxildir.
_
yoxlama suallan
1 {grporasiyalarrn inteqrativ inkiSaf stralegiydst na demakdir
2 K orpora s iyarnn inh g aJtn m gen i g I a ndir i li i S s tra i e giyas mm
marhalasi hanstdr ?
j inteqmstya proseslarinin
m xtelif isriqamatlarini Sarh edin.
Lahi),anin reallasdrtlmast prosesinda nalar haycia kegiritir?
m inteqrasiya nijvl ar ina aydmliq garirin.
6a Yttksahn va azalan inteqrasiyalann
Jarqi nadir'?"
7. I s te hsa I tn div er s ifi kasiyas mtn i q ti sadi s a m ar asi n a
da n
4-.
5 Korporasiyalar
ibaratdir
?
8. Korporasiyalarm inteqrdsiya
tiplarinin izahmt verin.
267
?
Miivza 1 5. Korporasiyalann inteqrativ inkigafi
TESTLOR-33
I. Korporasiyanrn inkigafi run geniSlandirilmiS stategiyast
nega marhalanin realld$dtrtlrfltsmdan ibarutdir ?
A)2 B)3 c)4 D)5
E)7
2. Korporasiyant n inkisafi nrn genisle ndirilmiS
strolegiyasmtn marhalalorina hans aid deyil ?
A) Tegkilati layihelendirma
B) Stratej i aktivlarin aynlmasr
C) Layihenin reallagdrnlmasr
D) Heg biri
E) inteqrasiya fealiyyatinin monitorinqi
3. Korporasiyalann inkisaf strategiyasmrn l-ci taskilati
layihalandirma marhalasinda hansr yerina yetirilmir ?
A)Inteqrasiya haqqrnda qerarlar qebul olunur
B) Strategiyalar hazrrlarur
C) Heg biri
B)AveEvariantlan
E) Reallagma prosesleri planlagdrnltr
4. Korporasiyalann inkiSaf strategiyasmtn I -ci taskilati
layiholandbma norhalasinda hans yerine yetirilmir
A)inteqrasiya haqqrnda qsrarlar qebul olunur
B) Strategiyalar hazrrlanrr
C)Ave C variantlan
D) Reallagma proseslari planlagdrnltr
E) Korporasiyanrn tapkilati strukturu deyililir
268
?
5.
Korporasiyalann inkiSaf strotegiyasmt n 2_ci
marhalasinda hans yerina yetiriilmir ?
A)lnteqrasiya haqqlnda qararlar qebul olunur
B) Strategiyalar hazrrlamr
C) Heg biri
D)AvaEvariantlan
E) ReaIlaEma prosesleri planlaSdrnhr
6.
Korporosiyantn inkiSaf stralegiyastnrn 2_ci mathalasinda
hanu yerina yetidlir ?
A)Korporasiyanrn terkibine daxil olan kompaniyarun
tepkilati strukturu dayi gili r
B) Strategiyal ar hazrrlanrr
C) Inteqrasiya haqqlnda qerarlar hazrrlanrr
D)A va E variantlan
E) Teserriifat va idaraetma alaqelerinin transformal;iyasr
bag venr
!<oyorytyatana i nki$af straregiyasmn 3 -c ii (inreqrasiya
!!blrti"i, nmnitoinqi) marhiiasinda hons, y"rinli yiili,
Z.
A)Korporasiyamn faaliyyetine nezaret bag verir
B) Goriilmiig iglerin neticaleri yekunlagdrnlrr
C) Biittin variantlar
D)inteqrasiyamn iqtisadi qiymetlendirilmesi apanlrr
E) Korporasiyar n fealiyyet gostermesi mrigahids c,lunur
E.
Korporasiyolann inkiSaf strategiyastrun 3-cii it,ieq rasiva
laaliyyatinin monitorinqi marhalasinda hans y erin a ylfiAtir
A) Strategiyalar hazrrlan-rr
B) Reallagma prosesleri planlagdrnlrr
C) Inteqrasiyarun iqtisadi qiymetlendirilmesi apanlrr
D)C ve E variantlan
E) Korporasiyanrn faaliyyet gdstermasi mtiqahida
clunur
?
?
9. $axsi manbalar hesobma inteqrasiya hanstru talab
etrtr?
A) Aktivlarin ehemiyyetina gdre kompaniyalar tizre paylanmastnr
B) Olava emissiyalan
C) Sehm girovu altrnda kreditlagmeni
D) Sasvermeda igtirak eden sahmlarin strukturunda deyigikliklari
E) Fond bazanmn istehsal vasitalerinin istifadesini
Tahmillasdirna hesabrna inteqrasiyada hanst bas verir?
A) Olava emissiyalar
B) Sahm giroru altrnda kreditlegme
C) Akivlarin ahemiyyetina gora
kompaniyalar iizre btllti gdurulmesi
D) Sasvermada igtirak eden sehmlerin strukhrrunda deyigikliklor
E) Fond bazanntn istehsal vasitalarinin istifadasi
10.
inteqrativ inkigafda qovusma nadir ?
A)Qerarsrz htiquqlann ottiriilmesila yeni camiyyatin
11.
meydana galmesidir
B) Qerar qabutu ile vazifelerin cittiriilmosila yeni camiyyetin
meydana galmesidir
C) Qerar qebutu ila hiiquqlann citi.iriilmesile yeni cemiyyetin
meydana galmesidir
D) Qerarsrz vazifalerin <iti.iriilmesila yeni cemiyyetin
meydana gelmesidir
E) Qerar qebulu ila vezifalarin va htiquqlann
otiiri.ilmesile yeni cemiyyetin meydana gelmesidir
1
2, Korporasiyalann
inteqralit inkiSafinda
qovugrrrt
zamant hanst baS verrtr ?
A)Her bir cemiyyatin hiiquqi lefv olunmast
B) Biinin movcud idareetma orqanlanntn saxlantlmast
C) Cemiyyetlarin yeni tegkilati stnikturunun yaradrlmasr
D) Qovuqmada igtirak edan cemiyyatierin sahmlarinin le!'v
edilmosi
E) Yeni Direktorlar $urasrntn formalagdrnlmasr
1
3 Korporasiyalann inteqrativ inkigaftnda birlagma zamanr
hanst baS verrtr ?
A)Her bir cemiyyatin hiiquqi lelv olunmasr
B) Cemiyyati n britiln hi.iquqlannrn digeri ne ottiriilmesi
C) Oztine camiyyet birlagdiren tegkilatrn birlaqdirilan
cemiyyetin biitiin mi.tlkiyyetine sarancam vermesi
D)B ve D variantlan
E) Teslim aktrnrn tertib olunmasr
14. Korporasiyalann
hans
baS
vermir
inteqrativ ink$afi zamaru la[tetmada
?
A) Camiyyet qeyri-kommersiya yoldaqh[rna gevrili r
B) Cemiyyetin huquq va vezifelari <ttriruimoden dayandrnlrr
C) Omlak bUtun kreditorlar arasrnda boltini.ir
D) Omlakrn bUttin sehmdarlar arasrnda bdltisii apanlrr.
E) Huquqi gaxslar vahid dovlet reyestrinda qeydiyyatdan kegir
1 5. Korporusiy alann inteqrativ inhigafi
zamant
yenidan tashilda camiyyet naye gewila biler ?
A)Mahdud masuliyyatli camiyyate ve qeyri-hokumet tegkilatrna
B) Kreditlar ittifaqrna ve istehsalat koopeiativina
C) Transmilli girketlere va sosial yardrm fondlanna
D)Qeyri-kommersiya yoldagh!rna va istehsalat kooperativina
E) Sindikatlara va mahdud masuliyyatli cemiyyate
1
6.
Korporasiyalartn inteqrativ inkiSaft zamaru bdliinmani
hanst miayyan edir ?
A)Bdhinma tegkilatrn geniglenmesi, hiiquq va qararlanmn
yeni cemiyyate otijnilmesidir
B) Bdli.inme tafkilatrn kdgririilmesi, vazife va
sarencamlannrn konsemlera 0tiirtilmasidir
C) B<iltinme tegkilatrn faaliyyetinin dayandrnlmasr. vazifa
va htiquqlanrun yeni camiyyete ohtnilmasidir
271
D) Bdliinme ter)kilaun fealiyyetinin dondurulmast, vazife
ve serancamlanmn sindikatlara 6tiirtilmasidir
E) BdlUnma tei,kilatrn birlegmesi, vazifa va
sarencamlar.ntn yeni camiyyeta otiirulmesidir
17. Korporasiyalann inleqrasiya
niivlaina
hansr
oiildir
A)Ufqi inteqrasiyalagma
B) $aquli inteqrasiyalaqma
C)AveBvaritntlan
D) Biltiin varia ltlar
E) Konqlomerat korporasiYa
I E.
UIqi inteqrasiyalasma asastnda yaranan korporaliv
struktu ar noyi aks etdirir ?
A) Xarici-iqti sadi faaliyyetin tekmilleqdirilmesini
B) Ayfl-ayn sahalere aid tagkilatlann birlegmasini
C) Bir saheye aid tegkilatlann birlegmosini
D)HeC biri
E) Oz mehsullannr qabaqcrl kompaniyaya gonderen
subpodratgtlarr r iyerarxiyastnt
19.
illqi inteqrasiyalosmt
asastnda yaranan korporath'
strukturlar nayi aks eldirir
?
A) Xarici -iqtisadi fealiyyatde tekmillegdirilmani
B) Ayrr-ayn saholere aid tagkilatlann birloqmasini
C)D ve E variantlan
D)Bir sahaye aid tegkilatlann birlagmesini
E) Eynicinsli tekrar istehsal xaralleristikah birlegmeni
272
?
20. gaquli inteqrusiya dedikda na basa diisiiliir
?
A)Korporativ strukturun tasarri.tfat subyektlarinin qargrhqL
tesiri baga diigiiliir
B) Korporativ struk1urun teserriifat subyektlarinin
miistaqilliyi baga dtigiiliir
C) Korporativ strukturun teserrufat subyektlerini
n bi rtarefl i
tesiri baga drigtiliir
D) Korporativ strukturun teserriifat subyektlerinin
inteqrasiyasr baga dtigiiliir
E) Korporativ strukturun tasemjfat subyeklarinin
ekspansiyasr (tecavrizkar geniglenmesi) baga
diigtiltir
21. Tasaniifat tocriibasinda hansr inteqrasiyant
baon yiiksalan inteqrasiya adlanindu ?
A)Ufqi inteqrasiyalagma
B) gaquli inteqrasiyalagma
C)AveBvariantlan
D) He9 biri
E) Konqlomerat korporasiya
22.
$aquli inteqrasiya asaanda birloSmalar neca xarahleriza
olanur ?
A) Mehsulun iglenmasinin maliyye_taserrufat,
tegkilati
idaraetmo iisulu kimi
B) Mehsulun istehsahmn maliyye-taserriifat, taqkilati
idareetme i.tsulu kimi
C) Btitrin variantlar
D)A ve B variantlan
E) Mahsulun semereli saxlanrlmasrrun maliyye-tessrriifa!
ta$kilati idaroetma tjsulu kimi
273
2i, Korporativ strukturlarda Saquli inteqrasiya hansr
iistiinliiyii temin edir ?
A)Mahsulun mi.irekkab istehsal tsiklleri tizra herakatinds
iqtisadi qazanca nail olunur
B) Dostlegdirilrriq mamulatlann teklifinda her sonrakr istehsal
tsik[nde mtivaliq informasiyarun alde olunmasr zoruriliyi
i le mUgayiet oltrnan qeyri-miiayyenlik azalrr
C) Buti.in variantl ar
bir sektorundan digerina yeniden
yarantr
imkant
paylanmast
E) Transsehm r:ercleri azalr
D) iqti sadiyyatrn
strukturlardt
iisfiinliiyii tamin etmir ?
24. Korporotiv
Saquli inteqrasiya hanst
A) Qoxlu alava tesirlar Yaranmlr
B) Mahsulun miirekkab istehsal tsikllari iizra harekatinde
iqtisadi qazanca nail olunur
C) Dastlegdirilmi$ memulatlann teklifinde her sonrakr
istehsal tsiklinoe mtlvafi q informasiyamn elda olunmast zeruriliyi
ile mtigayiet olunan qeyri-miieyyenlik azahr
D) iqtisadiyyatrn bir sektorundan digarina yenidan
paylanmasr imkant Yaranrr
E) Transsehm >r.arcleri azalrr
istehsahn diversifikasiyasr naya imkan yaraltrur
A) Satrgrn mdvl;Umi tareddudlerini aradan qaldrrma[a
B) Raqabet mirbarizesi yolu ile xerclari azaltna$a
C) Kapitahn yenilegmesine
D)Heg biri
E) Guclu ekspansiya (tecaviizkar geniglenme)
manbeyini oynamala
25.
2'74
?
:
.
'
.
,
".
.
'
26. lstehsahn diversifikasiyasr naya imkan yaratnur ?
e)
Satrgrn mcivsrimi taraddiidlarini aradan
qaldrrmala
B)Reqabat miibarizesi yolu ila xerclari artrimaga
C) Kapitaln yenilegmasine
D)Heg biri
E) Guclii ekspansiya menbeyini oynamala
27. Korporasiyarun inteqrasiya tipina hanu aid
dqil
?
A)Omlak miinasibatlari asasrnda inteorasiva
B) Resurs_va xidmatlar tizarinda nararetin iemerkuzlagmasi
asasrnda inteqrasiya
C)Heg biri
D) Bezi haki m salahiyyet strulrurlan i gti rakgrlannr
n
koniillii tamarkitzlegdirilmesi asasrnda inieqrasi,ra
E) inhisargrhq miinasibatleri asasrnda
i;id;;;
.
-
.
.
.
28.
Onlak miinasibatlari asasmda inteqrasiyqya hanu
oiddir
A) Maliyye-sanaye qruplan
B) Konsern
C) Btitrin variantlar
D) Konsorsium
E) Trest
29. Resurs va xidnotlarin iiarinda nazatet asas.nda
inteqrasiyaya haw iloxildir ?
A) Sindikat va kartel
B) Maliyye-sanaye qruplan ve konsem
C) Konsem va trest
D) Konsorsium va kartel
E) Trest va sindikat
27s
?
30. Resurs va rtdnollarin iizarinda nazanl asastnda
inteqrasiyaya hanst daxildir ?
A) Trest
B) Sindikat
C) Maliyye-senaye qruplan
D) Konsem
E) Konsorsium
31. Resurs ua idmatlarin iizarinda nazanl asastnda
inteqrasiy aya hans daxildir ?
A)Trest
B) Konsorsium
C) Maliyye-sanaye qruplan
D) Konsern
E) Kartel
32. Bazi hakim salahiyyat strukturlan istirakg annm
kii niillii markazla$ ilirilmasi as asrnda inte qrasiy ay a
hans daxil oluna bilar
?
A) Kreditler ittifaqr
B) Birja
C) Sindikat
D) Heg biri
E) Awopa $urast
3
3. Tasaniifal tocriibasinila Saquli inteqrasiyalaSmant
bazan neca
adlandtnrlat
?
A)Ufqi inteqrasiyalagma
B) Hertarefl i inteqrasiYalagma
C) Yiikselen inteqrasiya
D) Heg biri
E) Konqlomerat korporasiYa
276
TEST TAP$IRIQLARININ CAYAI}LARI
Miivztt
I
2
C
D
1.
Korporativ idanetma: mahiyyati, genezisi_9
3
4
E
A
5
6
C
B
7
I
9
D
D
B
Mdvza 2. Korporativ idaraetma sistemi va onun ahaniyyafi
I2
Miivza 3. Korporativ idanetna nazariryalarinin takamiilii_3 6
I
2
3
4
5
5
7
E
9
10
1l
E
D
B
A
C
C
C
D
D
B
D
t2
I]
t6 t7 l8 l9
t3 t4 l5
B A A
20
2l
72
23
24
25
26
,1
28
29
30
D
D
E
B
C
A
B
E
B
H
E
(l
3l
C
C
E
32
33
34
35
36
B
D
C
D
B
A
Mdvzu 4. Korporotiv idaraetmanin modellari:
Anqlo-Ameri kan, Al man, y ap o n- I 7
I
2
3
4
5
6
7
8
9
l0 ll
t2
13
l4 l5
B
A
E
D
C
B
C
D
E
E
B
I'
D
B
D
23
24
25
26
28
29
30
D
C
D
C
C
B
C
l6 t7
18
l9
20
2t
.),
A
c
B
C
C
D
D
3l
32
33
34
35
36
37
A
B
B
B
C
B
A
277
Miivzu 5. Miiasir tacriiboda horporafiv
idaraetmanin prinsiplari va nezarat sistertlE
I
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
t2
13
t4
15
D
A
D
D
C
D
C
D
D
A
C
C
E
B
B
l6 t7
18
D
D
C
Mdvzu 6. Korporativ strukturlann faaliyyatinin
xii s u siyya tlari va msanizmi- 2 5
I
2
3
4
5
6
7
E
9
10
11
t2
13
t4 l5
C
E
E
A
E
D
B
C
D
C
E
A
B
E
t6 t7 l8 l9
20
2t
22
23
24
25
A
E
D
B
A
c
E
C
B
C
Miivzu
I
,,
D
c
7.
C
Korporasiyalann idaraelma orqanlan-4 7
3
4
5
6
7
8
9
l0 1l t2 l3 t4
E
C
D
c
E
C
C
E
B
B
B
D
A
l6 t7 l8 l9
20
2l
22
23
24
25
26
27
28
29
30
15
A
B
C
c
A
D
B
D
C
D
E
A
D
D
E
31
32
33
34
35
35
37
38
39
40
4t
42
43
44
45
A
c
A
D
E
B
C
E
C
D
A
D
D
B
C
46
41
C
D
278
MdvAt 8. Korporativ miinaqiSaler-
2
E
I
)
3
4
5
6
7
8
9
10
l1
t2
13
t4
15
D
C
B
c
D
A
B
C
C
c
D
E
D
A
D
23
24
25
26
27
28
D
E
D
D
B
D
l6 t7
18
l9
20
2t
A
C
C
C
E
C
.,,
D
Mdvza 9. Korporativ idaraetnartn maliyya aspektlari-3l
I
6
7
E
9
10
ll
t2 l3 t4
15
A E C D D D
t6 t7 l8 t9 20 2t
B
D
B
C
c
D
E
B
D
22
23
24
25
26
27
2E
29
30
c
c
A
B
c
D
B
D
A
C
2
D
3
E
4
D
5
c
D
3l
D
Mdvat 10. Korporativ vergi mznecnenti-23
I
2
3
4
5
6
7
8
9
l0 1l t2 l3 t4 t5
D
D
B
D
C
E
C
E
A
E
16
17
18
l9
20
2t
22
23
C
D
D
C
A
B
C
A
279
D
B
E
C
A
Miivat
I
.,
C
11.
Korporaliv vergi planlasdtnlmasy3
S
3
4.
5
6
7
8
9
l0 ll
t2
13
t4
15
D
E
II
D
E
C
D
B
D
c
D
E
C
D
l6 t1
18
1,,
20
2t
22
23
24
25
26
z7
28
29
30
C
D
C
o
C
D
E
E
A
c
A
C
E
E
D
3l
32
33
3,{
35
B
D
D
tr
A
A4iivzu 12. Korporativ madaniyyat-3 0
I
,
3
4
5
6
7
8
9
10
lt
t2
13
t4 l5
C
B
D
T]
B
A
C
B
c
B
E
E
C
E
C
l6
t7
18
1!)
20
2t
22
23
24
25
26
27
28
29
30
A
A
B
A,
C
B
D
C
D
B
C
D
E
C
A
Mdvzu
i nfor
1
.,
13. Korporaliv idareetmada
masiyalan n agrqlan mas u I 9
3
4
5
6
7
8
9
10
1l
t2 t3 t4 l5
A
C:
E
B
D
E
C
E
C
E
C
E
16
t7 l8 l9
D
B
D
(l
280
C
D
A
Mbvztt 14. Kotporaiv idanelmanin rqtfinq
va monitorinq sisten lari-3L
1
2
3
4
5
6
7
8
9
l0 lt l2 l3 t4 l5
c
D
C
E
E
c
C
c
c
C
A
C
A
c
B
16
17
l8
19
20
2t
22
23
24
25
26
27
28
29
30
B
C
C
A
E
E
D
C
B
A
C
E
A
D
B
Mdvzu
1
5.
Korporasialann inteqrotiv inhigafr-Jj
I
2
3
4
5
6
7
8
9
l0 1l t2 l3 l4 l5
B
B
C
E
C
D
C
D
A
c
E
B
A
A
D
16
t7 l8 l9
20
2t
22
23
24
25
26
27
28
29
30
C
D
C
A
B
C
C
A
D
B
E
C
A
B
31
32
33
E
c
C
C
281
ixrislnr.l
ARDN$
-
n
Azerbaycan Respublikasr Dovlot Neft $irketi
D$
- Direktorlar $urasr
AR - Azerbaycan Respublikast
SC - Sehmdar Cemiyyetler
SDU
-
Sumqayrt Dovlet Universiteti
M$ - Mtigahida $urasr
IOIT - iqtisadi Omekdaghq va inkigaf tegkilatlan
KATF - Kolifomiya Agrq Teqaiid Fondu
O/h - amek haqqt
AYQIB - Avropa Yenidan Qurma ve ihkigaf Banlo
QKK - Qiymetli Kalrzlar Kodeksi
SLIY - Sehmdarlann Umumi Yrlrncapr
MSQ - Maliyye-Senaye QruPlan
BMHS - Beynalxalq maliyya hesabatr standartlan
ODV - alava dayar vergisi
AFR
SF
-
-
A.lmaniya Federativ Respublikasr
sahibkarhq fsaliyyati
KiR - Korporativ idaraetmenin reytinqi
IMAG - informasiya va maliyya analitikleri gildiyasr
RiS$ - Rusiya istehsalgrlan ve sahibkarlan gurasr
AMEA
-
Azerbaycan
Milli Elmlar
282
Akademiyasr
ADABiYYAT
|
.
',
,
.
'
'
'
.
-
,. Crumax B. A. KopnopanmHae rymrypa.-Cfl6: flr.r'rep, 2001.
2. Ynpaaaerue corpeuemrofi xounatruefi. floa pea. E.
Murnxepa,O. JInca-I\4-: I{xQpa-tvt 2001.
3. XafiA A. Kopnoparuaroe y[pasJreHr{e n Enprne. flpo6-nevst
reopnur.rnpaxrr{rorynpaBlemfi.-2002.-Ne4.-C.95.
4. KopnoparNaurrfi xoxrlma<rrr. Ilprqrcu m<
[email protected] npeo,qoaexnr. IIoa pel. Cenenosa A.C., Crgoaa IO. C.M.: YPCC, 2002.-304 c.
5. Kaapnu M. B. Kopnoparrnrmfi rpenrrrr or A qo -f,.-M.: !elo,
2002.
6. Boeapon B.B., Jleorrrues B.E. Kopnopamuroe ilnnaxcsr.-Cfl6:
lllrrep,z0O2.
7. A.B.KosaqeHKo, A.S.Bopomrona Kopnoparzarroe y[paBJreHrre.
Knes, 2004.
8. Eemos A., Moaorrlrxos A. Yqacrqe peec'lpo,qepxarem B
xop[opar
BHED(
xontpmo<rax. Ctrusuus H nornoqear.rr. -Ne5. -2005. -
C.EO.
.
'
.
.
'.
.
9.
Bep6rulrorfi B., fop6onqoa C. Harurona.nrrufi 1r6fia11p1
xopnoparuBHoroyfipaBneHnr.Xypnany[paBJreHaerounanuefi.Ns4.-2005.-C.63.
10. E.A.I{sanosqA.B.Illuuuxr.nra.KopnopamcHoeynpaBrreHHe.
Pocron-na-,{ory, 2007.
11.1LV.Ma.rryp u qp. KopnoparnBrnrft ueHegxorern. Mocxn4 2010.
12. Korporativ idareetrna Sabit Bagrovun redaktesirrda Bakr: 1996.
13. floco6ne no Kopnoparr{BHoMy ynpaanfirc. M. : "Almora
Easnec Eyxc", 2004.
14. IlLooepgrea A.II. Kopnopaflsrcri MeHeAxMeHr: Yqe6noe
noco6ne. Curcrurxap: IiIgg-Bo Clrcrbnr(apcxoro yH-ra, 2003.201 c.
15.
Korporativ idareetne prinsipleri OECD iqtisadi
Omekdaghq va ihkigaf Tagkilau 2004.
16. Eatnep Y. Kopnoparpur H r{eHHEre 6yuaru no npaey Pocc n u
CIIIA. M.: HHOPA 199E. - I 12 c.
17. Eovapon B.B. Kopnopanorrre <[mrancu. -CfI6.: flnrep,2001.253 c.
lOtI
.
283
fonqapos B.B. Baxxefiurxe noHrrn, LI KoHrrenunrl B
coBpeMeHHoM r(opnoparr.IBHoM ynpauexrx.-M.: MHHHIfY.
18.
1999.-204 c
I9. Earynencsxufi B.A. "OorosH KopnoparlrBHoro yflpaBneHrrr",
K.,2002.-297c.
20. llnesxo A.H. "Kopnopaurar". K., 1999.-l l6c.
21. KH6eHxo E.P. KopnoparnBHoe npaBo Yxparansl. Y.r. noc.-X.:
3cnaaa. 2001.-288c.
22. Bpeiuu P. Ifpunqunrt xopnoparunr*o< <f mrancos.-M. :
Oxxancsr u cra'Ir{cr}rKa. 1997 .-298c.
23. Kopnopanm.:roe ynpaBneHlre H npasa axunouepoo.-K.:
Mex,rryxap. qeH'ry npHBarH3u4.*t. 1997 .-164c24. Oxoruypa X Kopnoparunurrfi xarna'ra:rugu s ,9nomau: flep c
cnoH.-M. : Mrrcrr, 1996.-1 87c.
25. IlasroBa lI. Onepaqnu c KopnopaflIBHEIMIl qeHHbIMH
6yuaraun.M. 1997.-108 c.
26. fLuumemo A..f,., I{ep6rua B.C. Ouepxn axlrnoHepHoro npaBa
Yxpanrur. -K.: IrIAYTL l995.-219 c.
27 . Pocc C , Bec,reprhrulA P., .{xoplan B. OorosH (opnoparnBHbrx
guasrfi, 2000.{uxaucon / flep c anra.-M.: Jla6opampu.a 6atosrx
218 c
2E. Ynpaaneur,r,] H Kopnoparr,IBrrtfi xourpom B arslxoEepuoM
o6uec- rBe: flpaxruuecxoe noco6ue/TloA pea. E. II. ly6raua.-M.:
IOpNcrr, 1999.- t98 c.
29. Xpa6pona I2LA. Kopuoparunuoe ynpaBneHue; Bonpocbl
HHrerpaqlu. ArlQuarpoearmrte
nfiq4
oprauu3ar-E'IoHHoe
rpoeKTrpoBaHr.r(:, HHTerpaqxoHrrar AltrauNra:-M. : llgaare-nrcxrfi
nor..r <AIIbIIHHA>, 2000.-19E c.
30 Ilennsre 6ylaarra: Yve6./ IIol pea. B.H. Kolecmlr<ona u B.C.
Topxauoncroro. -M.: (Dnnancu H crarHcruKa, 2000.'234 c.
3
L
C.E.gepxuuuea KopnoparuBHoe npeanpnHmlarerncrso M.:
2001
32. Briyrik iqtisadr Ensiklopediya.
5
"Letterpress" Naqriyyat evr, 2012, 592 sah.
284
cildde.
IV cild. Bakr,
MiiNDoRicAT
j
0n sdz ........--.
;w;;
i. i;rprrutiv idanefite: mthivvafi'
E
genezisi
onun ahamiyyati
Mdvat 2. Korporutiv idaraetmasistemi va
""""
19
prinsipleri
idareetrne sistemi, onun qurulmastntn
l9
:5
takamiilii
Mi)vat 3. Korporativ idareetuo nalzriyyclarinin
"""'
27
27
36
36
.37
285
Muo"
o;
7_yruo1fiu
_iihraetmanin
A nq
lo-tmeika",
nudellan:
Ail;:' y;
poratlv rdaraehn
fi*,?,ilffi
xarakteristi kalan.............
i f,lT"ilil
larin,"tiq"V,rJi'irnT"enntn
"ffi
:l*,f*,l,,,'...a-tr^,-!o-n
tltt:
4 2.Model
I
rnn$at
persoekd.t^;
'
'
':
il;;
''' ''''''''.'...
:
''
...
.,-...,,.. 48
oxgarfuq, farqlenme
ve
54
59
Mlvat
! Itliianir tecriibada I
pri nsiptari va, ;r;;;;:;;:'oomtiv
48
ittaraetno nin
74
76
78
Y:::
O Korporativ strukturtann
-r u s u s ryy atlari va
mzxa ni zmi
8l
fealiyyatinin
"""""""""'...... E6
.r.-a
6.1r Teserriifat s.ubyeki
kimi korporasiyalann
teqhlati
pnnsrplari ......
6.2 Korporativ
r es,er. ..
..
,*t uri*,
,lrrulmasrnrn
,ritii"ri ripi"ri
Korporasiyalannl
"#:::,"*'
r"n,r"lfr
1.,_I:1"*,,I,,.*"
rgr_ncalrnr
Mijvzu
_r
z2
.
7.
n fi.rnksiyalan.
ll
91
"" " """ """ "'.... sE
ve vaziraleri
Korforasiyar;;;;;;:;#q'q
funisiyalan,
hr.ir
hu;uq r;
..
I;l*T,:,:r::rilivvrti, tl.."aili o.q_l*r,o
vazrreleri
........ ..
........ 98
..
. .. I0o
.104
286
7.4 Korporativ katibin funksiyalan, hiiquq va vezifalar.i
Testlar .. . .... .
....
Miivat
..... 123
8.
E.
Korporativ miinaqisalar
I Korporativ mtinaqiga
..
107
109
anlayrgr, onlann sabablan.
123
Korporativ idaraetmeda ara.rolunmaz birlegme<len
mi.idafia metodlan
8.3 Korporativ miinaqigalerin tanzimlanmasi
8. 2
126
129
132
Mdvztt 9. Korporativ idaraetmanin maliyya aspekrlai
141
141
144
t46
149
Miivza 10. Korporativ vergi
menecmcnti
........ lS7
.
Miivat
11.
157
Korporativ vergi planlas&nlmast ............................ I7S
t75
180
184
196
Mbvat 12. Korporativ madaniyyat
..........,..,.,,... 206
12.1 Korporativ medeniyyet anlayrgr ve i ggtizar etil(antn
asas prinsipleri
287
l2.2 Marai'l olan gaxslar iigiin korporativ
madeniyyetin prinsipleri
.........272
12.3 Korporativ medeniyyetin tipleri................ .......................... 214
Testlar..............
........................2l.9
Miivzn
13. Korporotiv idaraelmada
inlormasiy al an n agtqlanmast..
13.
I Korporativ idareetmeda informasiyanrn
sistemi...
))a
agrqlanmasr
....... ......22'1
idaraetrnede
merhelelerinda
l3.2 Korporativ
emissiya
informasiyanrn
...............................228
13.3 Korporativ idareetmeda intemet vasitesile informasiyarun
............ .................23O
1 3.4 Korporativ idaraetmada informasiyamn
......... .231
.... . ..233
agrqlanmasr
agrqlanmasr
Mdvat 14. Korporuliv idaraetnonin reytinq
ve monitoinq sistemJari...............
Miivat
1
S.
Korporasiyolortn inteqraliv inkigaft ... ..
288
239
260
Nagriyyatrn direktoru
$amsi VOFADAB
Kompyuter dizaynt va
texniki direktor
Korreklor
Op6ratorlar
absgar HtiSEyilOGLU
Fatimo HaMiDO'/A
Z.rlfa BAGmOV.A
Kamale HACIZADa
Yrgrlmaga verilmigdir: 05.03.2013
Qapa imzalanmtgdtr: 01.04.2013
Kagtz formatr: 60x84 1/16
Fiziki gap vareqi: 18,25
Maibeo kaotzt: lle 01
Silariq: Ne 83 Sayr: 500 n0sxa
Olset sulu ila 9aP olunmuf,ur
i"l,
['l
t+ela*
*-:'"-.
"
Kitab "YAZiQi" negriwatnda y@ rb, sohifalenmiflir'
0nvan: Bak, Metbuat Pr.24,
Teleton: (9941 2) 51 0$848, (994 1 2) 51 0-79'94
E{natl: d$lngqr2o10O mell ru
Download

in^rneETMo - SDU-nun Elektron Kitabxanası