VOBJEKTÝF
5
VADELÝ ÝÞLEM VE
OPSÝYON BORSASI Sayý
HABER BÜLTENÝ Mayýs 2005
Yeni dönem baþladý!
4 Þubat’tan bugüne
VOB’da neler oldu?
Vadeli Ýþlem ve Opsiyon
Borsasý’nda neredeyiz?
Vadeli fiyatlar bir tahmin midir?
Ürün Ýhtisas Borsalarýyla ilgili
düzenlemeler yürürlüðe girdi
Üye sayýmýz 52’ye ulaþtý!
Vadeli Ýþlem ve Opsiyon
Borsalarýnda 2004 yýlý
deðerlendirmesi
MAYIS 2005 y VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
n
VOBJEKTÝF
Yeni dönem baþladý
Vobjektifte þimdiye kadar proje olarak bahsedilen konular artýk gerçekleþti. VOB’un 4 Þubat 2005 tarihinde
açýlmasýyla birlikte geleceðe yönelik fiyatlar oluþmaya baþladý. Ýþletmeler ve yatýrýmcýlar fiyat deðiþimlerinden
korunabilecekleri araçlara sahip hale geldiler. Yatýrýmcýlar yeni yatýrým araçlarýna kavuþtular. Bu yeni geliþme,
finansal sistemde daha önce çok ender görülen bir devrim niteliði taþýmaktadýr.
VOB’un açýlýþýndan bugüne kadar olan zamaný deðerlendirdiðimizde, iþlem hacimlerinin, açýk pozisyon ve
müþteri sayýsýnýn sürekli olarak arttýðýný görmekteyiz. Ýþlem hacimlerinin seviyesi, yeni kurulan bir borsa için
oldukça yüksektir. Borsanýn iþlem sistemi, kendinden beklenen performansý açýlýþtan bu yana sürekli olarak
göstermiþtir. Bu hususlarla birlikte türev araçlarýn dünyadaki hýzlý geliþimini dikkate aldýðýmýzda, VOB’un
iþlem hacmi açýsýndan olgunluk dönemine çok kýsa bir süre içerisinde ulaþacaðýný söyleyebiliriz.
Türev araçlarýn finansal sistemde geniþ kabul görmesi, bu alanda yetiþmiþ uzmanlarýn varlýðýyla mümkündür.
VOB’un açýlmasý, yeteneklerin bu alana olan ilgisini artýrmýþ, kýsa sürede türev araçlar konusunda uzmanlar
oluþmaya baþlamýþtýr. Üniversitelerimizde türev araçlarla ilgili olarak açýlan derslerin sayýsý ve öðrencilerin
bu derslere olan ilgisi artmýþtýr. VOB eðitimlerine olan ilgi eðitimin sürekli olarak verilmesini gerektirecek
kadar yüksek düzeydedir. Bunun yanýnda konuyla ilgili eðitim veren özel kurumlar oluþmaya baþlamýþtýr.
1
VOBJEKTÝF n VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
y
MAYIS 2005
VOB’da oluþan veriler bütün büyük veri daðýtým firmalarý tarafýndan yurtiçi ve yurtdýþý yatýrýmcýlara ulaþtýrýlmaktadýr.
Gecikmeli fiyat verilerine VOB’un ve bazý üyelerimizin web sitelerinden ulaþýlabilmektedir.
Üye sayýmýz Mayýs 2005 baþý itibariyle 52’ye ulaþmýþtýr. SPK’ya yapýlan baþvurular bu sayýnýn kýsa bir süre
içerisinde 60’ý aþacaðýný göstermektedir. Kumanda ettikleri sermaye ve ulaþýlan yatýrýmcý sayýsý itibariyle
üyelerimiz finansal piyasalarýn önemli bir kýsmýný kapsamaktadýr. Üyelerimiz sayesinde VOB ürünleri çok
geniþ bir yatýrýmcý kitlesine ulaþabilir hale gelmiþtir.
Üyelerimizden ve yatýrýmcýlardan gelen talepler doðrultusunda VOB’un yapýsý sürekli olarak gözden
geçirilmektedir. Seans saatlerinin uzatýlmasý ve buna paralel olarak takas süresinin deðiþtirilmesi, pozisyonlarýn
üyeler arasýnda transferi, VOB iþlem sitemine dýþarýdan ulaþýlmasýný saðlayacak arayüzlerin (API) hazýrlanmasý
ve yeni ürünlerin kote edilmesi üzerinde çalýþtýðýmýz projeleri oluþturmaktadýr.
VOB’un potansiyeli hakkýnda bir görüþü sizinle paylaþmak istiyorum. Tariþ Menkul Deðerler A.Þ. Genel
Müdürü Metin AYTEKÝN Türkiye’de herkesin potansiyel VOB yatýrýmcýsý olduðunu ifade etmektedir. VOB
ürünlerinin kullaným amaçlarý ve saðladýðý faydalar gözönüne alýndýðýnda bu görüþe katýlmamak mümkün
deðil. Finansal piyasalardaki katýlýmcýlarýn geleceðe iliþkin planlarýnda bu öngörüyü dikkate almasýnýn gerekli
olduðunu düþünüyorum.n
Hamdi Baðcý
Genel Müdür
2
VOBJEKTÝF n VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
y
MAYIS 2005
Bu sayýda...
Genel Müdür’ün mesajý...
Yýl:2 Sayý:5 Mayýs 2005
VOBJEKTÝFVADELÝ ÝÞLEM VE
OPSÝYON BORSASI
HABER BÜLTENÝ
Sahibi:
Vadeli Ýþlem ve
Opsiyon Borsasý A.Þ.
Temsilci:
Hamdi Baðcý
Sorumlu Müdür:
Emir Çetinkaya
Mahiyeti:
Ýktisadi Konular
Yayýn Türü:
Yerel Süreli Yayýn
Yönetim Yeri:
Akdeniz Caddesi
Birsel Ýþ Mrk. No:14 K:6
Alsancak 35210 ÝZMÝR
Te l: 0.232. 481 11 81
Fax: 0.232. 445 61 85
www.vob.org.tr
e-posta:[email protected]
Basým Yeri:
Ege Basým Ambalaj
San. ve Tic. A.Þ.
1372 Sok. No:17/A-B
35210 Çankaya ÝZMÝR
Tel: 0232 425 63 41
Fax: 0232 483 67 12
4
5
VOB’da ilk 3 ayýn deðerlendirmesi
8
Uzman Görüþü : Albert Krespin
4 Þubat’tan bugüne VOB’da neler oldu?
Ýþlem hacimleri ve piyasa seyri üzerine yorumlar
Bender Menkul Deðerler A.Þ.
Vadeli Ýþlem ve Opsiyon Borsasý’nda Neredeyiz?
12
Vadeli iþlem sözleþmelerinde fiyatlama
18
Ürün Ýhtisas Borsalarý
20
Uygun yatýrým çifti:
25
VOB’dan haberler
29
Vadeli iþlem borsalarýnda güncel geliþmeler
Vadeli fiyat neye göre oluþur,
hangi faktörler fiyata etki etmektedir?
Vadeli fiyatlar bir tahmin midir? Vadeli fiyat nedir, ne deðildir?
Ürün Ýhtisas Borsalarýnýn Kuruluþ, Ýþleyiþ ve
Denetim Usul ve Esaslarý Hakkýnda Genel Yönetmelik
Resmi Gazete’de yayýmlanarak yürürlüðe girdi.
Emtiaya dayalý vadeli iþlem sözleþmeleri ve hisse senedi
Üye sayýmýz 52’ye ulaþtý!
Üye Temsilcisi sayýsýnda son durum ve eðitimler
Aracý Kurum ve Bankalar ile Karaca Otel’de buluþtuk.
Üyelik Belgeleri törenle daðýtýldý.
VOB 10 Mart’ta Bilkent Üniversitesi Kariyer Fuarý’nda
öðrencilerle buluþtu.
Dünyada neler oluyor? Kýsa kýsa güncel haberler...
Vadeli iþlem ve opsiyon borsalarýnda 2004 yýlý deðerlendirmesi
n
VOBJEKTÝF
VOB’da
Ýlk Üç Ayýn
Deðerlendirmesi
Borsamýz 4 Þubat 2005 tarihinde faaliyetlerine
baþlamýþtýr. Þubat, Mart ve Nisan aylarýnda
gerçekleþen iþlemler, piyasada oluþan açýk
pozisyonlar, Garanti Fonunun yapýsý, elektronik iþlem
sisteminin iþleyiþi ve ana hatlarýyla oluþan üyelik ve
yatýrýmcý yapýmýz Borsamýzýn bundan sonraki
aþamalardaki geliþmeleri ve hedefleri için önemli
ipuçlarý içermektedir.
1. Veriler
a. Üye/Temsilci Sayýsý
Açýlýþ tarihi itibarýyla 35 üyemiz ve bu üyelerin 92
yetkili temsilcisi bulunmaktaydý. Mayýs 2005 baþý
itibariyle, üye sayýsý 52’ye ve yetkili temsilci sayýsý
ise 130’a ulaþmýþtýr.
b. Ýþlem Miktarý ve Ýþlem Hacmi
Yandaki grafikte Þubat, Mart ve Nisan aylarýndaki
iþlem hacmi ve iþlem miktarý geliþimi gösterilmektedir:
Grafikten de anlaþýlacaðý gibi iþlem hacmi ve miktarý
günlük olarak deðiþim göstermekle birlikte haftalýk
ya da aylýk olarak incelendiðinde hýzlý bir artýþ
görülmektedir.
Ýþlem hacmi ve miktarýnýn geliþiminde en önemli
faktörlerden biri üye ve hesap sayýsýnýn artmasýdýr.
Faaliyetlerimize baþladýðýmýz günden bu yana
Takasbank’ta açýlan hesap sayýsý düzenli olarak her
gün artmaktadýr. Yeni hesaplarýn açýlmasýna paralel
olarak aktif iþlem yapan hesap sayýsý da her geçen
gün artmaktadýr.
Ýþlem hacmi geliþiminde etkili olan bir diðer faktör
de Borsamýzýn sunduðu enstrümanlarýn tanýnýrlýðýnýn
hýzla artmasýdýr. Borsamýzda sunulan enstrümanlarý
riskten korunma ya da yatýrým amacýyla kullanmak
isteyen büyük kurumsal yatýrýmcýlarýn iþlem yapmaya
baþlamasý sözleþmelerimizin likiditesinin artmasýný
saðlamaktadýr.
Ýlk üç ayda en çok iþlem döviz sözleþmelerinde
gerçekleþmiþtir. Bunda döviz sözleþmelerinde
pozisyon alarak döviz kuru riskini minimize etmeye
çalýþan büyük kurumsal yatýrýmcýlarýn payý büyüktür.
En çok iþlem gerçekleþtirilen ikinci enstrüman da
hisse senedi endeksidir. Her iki enstrümanýn spot
piyasalarýnda yaþanan hareket de iþlemlerin
5
Analiz
MAYIS 2005 y VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
VOBJEKTÝF n VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
y
MAYIS 2005
yoðunlaþmasýnda önemli bir etken olmuþtur.
Aþaðýdaki grafikte Þubat, Mart ve Nisan aylarýnda
gerçekleþen iþlemlerin enstrüman bazýnda daðýlýmý
yer almaktadýr:
deðeri istikrarlý bir þekilde artmaktadýr. Bu grafik üye
ve hesap sayýsýndaki artýþýn açýk pozisyon YTL deðeri
ile de desteklendiðini göstermektedir. Ayrýca, açýk
pozisyon YTL deðerinin üye ve hesap sayýsýnýn
artýþýndan daha hýzlý olarak artmasý da varolan
üyelerimizin ve hesaplarýn her geçen gün daha
yoðun olarak iþlem yaptýklarýný ve Borsamýzdaki açýk
pozisyonlarýný yükselttiklerini iþaret etmektedir.
d. Garanti Fonu
Aþaðýdaki grafikte Garanti Fonu YTL deðerinin açýlýþ
tarihinden itibaren geliþimi görülmektedir:
Faiz sözleþmeleri dünyada en çok iþlem gören
sözleþmeler olmakla birlikte Borsamýzda henüz en
yüksek iþlem hacmine sahip enstrüman olma
özelliðini kazanamamýþtýr. Bu enstrümana en çok
ihtiyaç duyan kesimler olan banka üyelerimizin
sayýsýnýn artmasý ile birlikte faiz sözleþmelerinin de
likiditesinin hýzla artacaðý beklenmektedir.
Emtia sözleþmelerinin daha likit hale getirilmesi ile
ilgili çalýþmalar sürmektedir. Bu enstrümanda da
özellikle reel kesimin riskten korunma amacýyla
baþlatacaðý hareketliliðin diðer tüm yatýrýmcýlarýn
yatýrým amacýyla iþlem yapmalarý ile destekleneceði
ve bu sayede likiditenin artacaðý beklenmektedir.
Borsamýz üye sayýsý arttýkça yeni üyelerimizin asgari
katký paylarýnýn da eklenmesiyle birlikte Garanti
Fonunda biriken tutar artmaktadýr. Nakit katký
paylarýnýn nemalandýrýlmasý ve açýk pozisyon YTL
deðerinin artmasý Garanti Fonu artýþýnda etkili olan
diðer iki husustur.
c. Açýk Pozisyonlar
Garanti Fonu Borsamýzda iþlem yapan kesimler için
bir sigorta niteliði taþýdýðý için, bu fonda tutulan
teminatlarýn artmasý Borsamýza ve takas sistemimize
duyulan güvenin daha da yükselmesini
saðlamaktadýr
Aþaðýdaki grafikte her bir vade için sözleþme bazýnda
hesaplanan açýk pozisyonlarýn toplam YTL deðerinin
4 Þubat 2005 tarihinden Mayýs 2005 baþýna kadarki
geliþimi yer almaktadýr:
e. Veri Yayýný
Nisan 2005 tarihinden itibaren ücretli hale getirilen
Borsamýz veri yayýný Mayýs baþý itibarýyla 6 farklý veri
yayýn þirketi tarafýndan yürütülmektedir. Ayrýca
uluslararasý veri yayýný yapan diðer veri yayýncýlarla
ortak çalýþmalarýmýz sürmektedir.
Grafikten de anlaþýlacaðý gibi faaliyete geçiþten
itibaren Borsamýzda oluþan açýk pozisyonlarýn YTL
6
Mevcut veri yayýncýlarýmýzýn listesi aþaðýda yer
almaktadýr:
l Foreks Bilgi Ýletiþim Hizmetleri A.Þ.
l Ýstanbul Bilgi Ýletiþim Sistemleri Ticaret ve
Sanayi A.Þ.
l Matrix Bilgi Daðýtým Hizmetleri A.Þ.
MAYIS 2005 y VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
l
l
l
Plato Veri Daðýtým Hizmetleri A.Þ.
Reuters Enformasyon Ltd. Þti.
Bloomberg L.P.
2. Hedefler
Gelinen noktada Borsamýzýn dünyadaki geliþmiþ
borsalarýn uzun yýllar içinde aldýklarý yolda çok emin
adýmlar ile ilerlediði, ana çatýnýn baþarýyla oluþtuðu
görülmektedir. Buna paralel olarak geliþmenin
ivmesinin arttýrýlmasý için atýlmasý gereken diðer
adýmlarýn neler olduðu da üyelerimiz ve
kurumsal/bireysel yatýrýmcýlarýn talep ve
deðerlendirmeleri de gözönüne alýnarak ortaya
çýkmaktadýr. Aþaðýda ilk aþamada gerçekleþtirmeyi
planladýðýmýz projelerimizin bazýlarý açýklanmaktadýr:
a. Give-up
Mevzuat olarak yabancý yatýrýmcýlarýn Borsamýzda
iþlem yapmasý için hiçbir engel bulunmamaktadýr.
Takasbank’ta çok sayýda yabancý yatýrýmcýya ait
hesaplar da açýlmýþ durumdadýr. Ancak, spot
piyasalarda olduðu gibi iþlemlerini belirli üyeler
aracýlýðýyla gerçekleþtirip pozisyonlarýný ve
teminatlarýný uluslararasý tanýnýrlýðý olan bankalarda
tutmak isteyen yabancý yatýrýmcýlar için Borsamýz ve
Takasbank sistemlerinde revizyon yapýlmasý
gerekmektedir. Bu çerçevede “give-up” adýný
verdiðimiz bu prosedürün gerçekleþtirilebilmesi için
ilgili üyelerimiz ve üye adaylarýmýzla yapýlan toplantýlar
sonucunda kullanýlacak yöntemin belirlenmesinde
son aþamaya gelinmiþtir. Mayýs ayý içerisinde bu
konuda sistem revizyonlarý için gerekli tasarým
çalýþmalarý tamamlanarak yazýlým aþamasýna
geçilecektir. Projenin hayata geçirilmesi ile ilgili
takvim de ayný tarihte açýklanacaktýr.
b. API
VOBÝS (Vadeli Ýþlem ve Opsiyon Borsasý Ýþlem
Sistemi) uzaktan eriþime uygun bir altyapýya sahiptir.
Halihazýrda her gün yaklaþýk 60 temsilci üyelerimiz
adýna VOBÝS’e uzaktan eriþimle baðlanarak iþlem
gerçekleþtirmektedir. Ancak özellikle yatýrýmcýlarýn
ya da üyelerimizin merkez-dýþý birimlerinin Borsamýza
eriþimini kolaylaþtýrmak ve dolayýsýyla Borsamýzý
yaygýnlaþtýrmak için API (Application Programme
Interface) adý verilen uygulamanýn VOBÝS’e entegre
edilmesi kaçýnýlmaz hale gelmiþtir. API sayesinde
n
VOBJEKTÝF
üyelerimizin muhasebe ve risk yönetimi yazýlýmlarýna
iþlem teyidi, emir düzeltmesi gibi bilgiler direkt olarak
verilmeye baþlayacaðýndan, back-office tarafýnda
da önemli bir kolaylýk saðlanmýþ olacaktýr.
Farklý çözümler içeren API uygulamalarý üzerinde
üyelerimiz, üyelerimize yazýlým saðlayan þirketler ve
yatýrýmcýlarýmýzýn da katkýlarýyla incelemelerimiz
devam etmektedir. Projenin netlik kazanmasýyla
birlikte ilgili tüm kesimlere uygulamanýn detaylarý ve
proje takvimi konusunda bilgi verilecektir.
c. Seans saatlerinin deðiþtirilmesi
Borsamýzda seans ve dolayýsýyla takas ve temerrüt
saatlerinin piyasa iþleyiþi ve likidite açýsýndan en
etkin hale getirilmesi yine öncelikli projelerimizin
arasýndadýr. Seans saatlerinde yapýlacak deðiþiklik
ile iki farklý konuda ilerleme hedeflenmektedir.
Spot piyasalarla uyum bunlardan birincisidir.
Borsamýzda çok sayýda enstrüman üzerine sözleþme
düzenlendiði için çok sayýda spot piyasa iþlem
saatlerinin dikkate alýnmasý sözkonusu olmaktadýr.
Aþaðýdaki tabloda enstrümanlarýmýzýn spot
piyasalarýnýn iþleme açýk olduðu saatler
gösterilmektedir:
* Gaziantep, Konya, Polatlý, Eskiþehir ve Çorum Ticaret Borsalarý baz alýnmýþtýr.
** Ýzmir Ticaret Borsasý baz alýnmýþtýr.
Tablodan da görülebileceði gibi Borsamýz seans
saatleri için sabah saat 8:00 ile 17:00 arasýnda farklý
seçenekler bulunmaktadýr. Bu aþamada takasýn bir
sonraki Borsa günü (seans) baþlamadan
tamamlanmasý önemli bir kýsýttýr.
Yabancý yatýrýmcýlarýn iþlem yapabilme süreçlerine
uyum da ikinci önemli faktördür. Özellikle Uzakdoðu
ve Amerika merkezli yatýrýmcýlarla zaman farkýndan
dolayý uyum saðlamak oldukça zor olmakla birlikte,
iþlem, takas ve temerrüt saatlerinin yabancý
yatýrýmcýlar açýsýndan en uygun hale getirilmesi için
çalýþmalar yapýlmaktadýr.n
7
Uzman Görüþü
VOBJEKTÝF n VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
y
MAYIS 2005
Vadeli Ýþlem ve
Opsiyon Borsasý’nda
Neredeyiz?
Albert Krespin
Bender Menkul Deðerler A.Þ.
VOB’da üç ayý geride býraktýk. Bu üç ay sonunda
baþlangýçta öngördüðümüzden daha durgun bir
piyasayla karþý karþýyayýz. Piyasaya katýlým hem
katýlýmcý sayýsý hem de iþlem hacmi açýsýndan henüz
tatmin edici seviyelere ulaþmadý. Katýlýmýn az olmasý
genel anlamýyla altyapý çalýþmalarýnýn
tamamlanmamýþ olmasýyla açýklanabilir. Bu konuyu
daha ayrýntýlý olarak incelemeden önce piyasanýn
fiyatlama gücündeki olumlu geliþmelerden
bahsedelim.
Ýþlem hacmi henüz oldukça düþük olmasýna raðmen
vadeli iþlem piyasasýnýn fiyatlama becerisi gün
geçtikçe artýyor. Piyasada iþlem gören kontratlarýn
fiyatlarý, dayanak varlýklarýnýn nakit piyasada
gerçekleþen fiyat deðiþikliliklerine giderek daha
anlamlý tepkiler vermeye baþladý. Piyasa çok yeni
olduðu için elimizde istatistiksel olarak güçlü
sonuçlara varabileceðimiz veriler yok. Yine de daha
ilerdeki çalýþmalarýmýza baz oluþturacak bir takým
iliþkilere göz atmakta fayda var.
Öncelikle kýsa bir teorik tekrar yapalým: Bir dayanak
varlýðýn vadeli fiyatýyla nakit fiyatý arasýndaki farkýn
birinci nedeni taþýma maliyetidir. Faiz (veya paranýn
fýrsat maliyeti) bu maliyetin tüm kontratlar için geçerli
olan en baþta gelen bileþenidir. Maliyetin diðer
bileþenleri dayanak varlýða göre deðiþiklik
göstermektedir. Örneðin emtia kontratlarýnda sigorta,
taþýma, saklama gibi maliyetler sözkonusuyken,
hisse senedi endeksinde temettüler bir negatif maliyet
oluþturmaktadýr. Nakit ve vadeli fiyat arasýndaki farkýn
ikinci nedeni ise beklentilerdir. Vade uzadýkça
8
beklentilerin vadeli fiyat üzerindeki etkisi artmakta
ve vadeli fiyat ile nakit fiyat arasýndaki iliþki
(korelasyon) azalmaktadýr. Beklentiler olmasaydý
vadeli fiyatýn nakit fiyatta göre düþük olduðu piyasalarý
(backwardation) açýklayamazdýk.
Doðal olarak vadeli fiyat deðiþimlerinin nakit
piyasadaki fiyat deðiþimleriyle yakýn bir iliþkisinin
bulunmasý gerekir. Bu iliþkinin kýsa vadeli kontratlarda
daha da yüksek olmasý beklenir. Bu iliþkinin yüksekliði
vadeli piyasanýn fiyatlama gücünü gösterir.
Fiyatlama gücünün zaman içinde nasýl deðiþtiðini
göstermek amacýyla hisse senedi endeksi üzerine
yazýlan kontrat fiyatlarýyla endeksin nakit deðerindeki
deðiþmeler arasýndaki iliþkiyi inceledik. Bu kontratlarýn
gün içindeki fiyatlarýný (tick data) veri olarak kullandýk.
Ýki piyasanýn da (nakit ve vadeli) ayný anda açýk
olduðu saatleri baz alarak geri kalan verileri eledik.
Þu ana kadar iþlem görmüþ olan dört kontratta aylar
bazýnda yaptýðýmýz gruplama sonucunda Þubat
ayýndan Nisan ayýna gelirken iliþkilerde
(korelasyonlarda) artýþ gözlemledik. Bu artýþýn bir
nedeni de vade sonuna yaklaþýrken kontratlarýn nakit
piyasa fiyatlarýna yaklaþmasýdýr.
MAYIS 2005 y VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
‘Vade sonuna yaklaþma’ etkisini arýndýrýp
gözlemleyebilmek için vade sonu gelmiþ iki kontratýn
korelasyonunu karþýlaþtýrabiliriz: Þubat ayýnda iþlem
gören Þubat kontratýyla, Nisan ayýnda iþlem gören
Nisan kontratý. Bu iki örnek istatistiksel olarak güçlü
bir sonuca varmayý mümkün kýlmasa da iliþkideki
artýþ dikkat çekici. Ýlerleyen aylarda bu iliþkinin diðer
karþýlaþtýrmalarda da artmasý sürpriz olmayacaktýr.
Piyasanýn eksikleri nelerdir?
Öncelikle piyasanýn geliþeceði yönünde inancýmýzýn
tam olduðunu söyleyerek baþlayalým. Hisse senedi
piyasasýnda daha çok yabancýlarla çalýþan bir kurum
olarak kendi önceliklerimize göre piyasanýn eksiklerini
özetlemeye çalýþalým.
Yabancý yatýrýmcýlarýn henüz piyasaya gelmemiþ
olmasý iþlem hacmindeki artýþý kýsýtlayan faktörlerden
biri. Aþaðýda sýralanan eksiklerin giderilmesi
yabancýlarýn geliþini hýzlandýracaktýr:
Pozisyon transferi (give-up) imkanýnýn
saðlanmasý:
Yabancý yatýrýmcýlar spot piyasada çalýþtýklarý
saklamacýlar üzerinden VOB’da iþlem yapmak
istiyorlar. Halihazýrda alýnan pozisyonlar aracý
kurumlar nezdindeki müþteri hesaplarýnda tutulduðu
için, bu pozisyonlarýn müþterinin istediði
saklamacýlarýn hesaplarýna aktarýlabilmesini
saðlayacak altyapýnýn oluþturulmasý gerekiyor.
Takasbank’ýn bu konudaki çalýþmalarý tüm hýzýyla
devam ediyor.
Ertesi gün (t+1) takas imkaný:
Teminat tamamlama çaðrýsý durumunda, gün sonu
uzlaþma fiyatýnýn açýklandýðý 15:15’den birinci
temerrüdün gerçekleþtiði 16:30’a kadar teminat
tamamlamasý pratikte mümkün gözükmüyor. Bu
sadece yabancýlar için deðil yerli yatýrýmcýlar için de
oldukça dar bir zaman aralýðý. Bu konudaki çalýþmalar
da Takasbank ve VOB tarafýnda devam ediyor.
n
VOBJEKTÝF
Piyasa çalýþma saatlerinin nakit piyasayla
çakýþtýrýlmasý:
Yine endeks kontratlarýný örnek gösterirsek IMKB ve
VOB’da günde sadece üç saat ayný anda iþlem
yapýlabiliyor. VOB’da iþlem saatinin sona ermesiyle
IMKB’nin kapanmasý arasýnda tam 90 dakikalýk
oldukça uzun bir süre var. Son haftalarda yaþadýðýmýz
gibi gün içi oynaklýðýn yüksek olduðu dönemlerde
bu zamanlama farklýlýðý ciddi riskler yaratabiliyor.
VOB’daki kapanýþ fiyatlarýyla IMKB’nin saat 15:00’deki
fiyatlarý karþýlaþtýrýldýðýnda olmasý gerektiði gibi ciddi
bir korelasyon görülürken, IMKB’nin 16:30’daki
kapanýþ fiyatlarýyla karþýlaþtýrýldýðýnda korelasyon
ciddi þekilde bozulmakta hatta uzun vadeli
kontratlarda eksi korelasyona bile yol açabilmektedir.
Henüz yeterli veriye sahip olmamamýza raðmen, bu
sonuçlar zamanlama farkýndan dolayý alýnan riskin
ne kadar büyük olduðunu göstermektedir. Benzer
çalýþma faiz ve döviz için de yapýlabilir. Ertesi gün
takas imkanýnýn saðlanmasý sonrasýnda VOB’daki
çalýþma saatlerini uzatmak mümkün olacaktýr diye
düþünüyoruz.
Döviz bazýnda teminat bulundurma:
Halihazýrda aracý kurumlarýn döviz hesabý
bulundurmalarýna mevzuat izin vermediði için aracý
kurumlar takas teminat hesaplarýný da döviz bazýnda
kabul edemiyorlar. Teminatýný döviz cinsinden tutmak
isteyen bir yabancý yatýrýmcý için bu bir dezavantaj
olarak karþýmýza çýkýyor. Ayrýca bankalarla aracý
kurumlar arasýnda bir haksýz rekabet durumu söz
konusu, zira bankalarýn döviz hesap açma hakký
var. Bu konuda SPK’nýn bir düzenleme yapmasý
gerekiyor.
Spot piyasada açýða satýþ imkanýnýn saðlanmasý:
Hisse senedi nakit piyasasýnda ödünç verme ve
açýða satýþ imkanýnýn bulunmamasý (veya kýsýtlý
olmasý) riskten korunma (veya yayýlma)
pozisyonlarýnýn sadece tek taraflý olarak kullanýmýna
imkan vermektedir. Diðer bir ifadeyle yatýrýmcý nakit
9
VOBJEKTÝF n VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
y
MAYIS 2005
piyasada sadece uzun pozisyon alabildiði için
vadelide kýsa pozisyon alarak yayýlma pozisyonu
oluþturabilmektedir. Bu da vadeli fiyatlarda aþaðýya
doðru bir eðilim (bias) yaratmaktadýr. Yine veri
setimizin yetersiz olduðunu hatýrlatarak yandaki
grafiði incelemenizi rica ediyoruz. Bu grafik piyasa
açýldýðýndan beri vadeli iþlem fiyatýnýn teorik fiyata
yaklaþtýðýný göstermekle beraber vadeli iþlem fiyatýnýn
çoðunlukla teorik fiyatýn altýnda kaldýðýný
göstermektedir.
Merkezi Kayýt Kuruluþu’nun hayata geçmesiyle ödünç
verme piyasasý da oluþacaktýr. Bununla birlikte
yukarýda bahsettiðimiz asimetri zaman içerisinde
düzelecektir.
10
Sonuç olarak Türkiye finansal piyasalarýnýn geliþmesi
için çok önemli bir adým olan Vadeli Ýþlemler
Piyasasýný hakettiði yere getirmek için üyeler olarak
elimizden geleni yapmalýyýz. Piyasaya olan ilgiyi her
zaman canlý tutmalý ve yatýrýmcýlarý VOB’a çekmek
için çalýþmalýyýz.n
Teori
VOBJEKTÝF n VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
y
MAYIS 2005
Vadeli Ýþlem
Sözleþmelerinde
Fiyatlama
Kotasyonlar ve Sözleþme Fiyatlarý
Vadeli iþlem sözleþmesini alan veya satan taraflar
ileri bir tarihte belli bir standartta ve büyüklükte
herhangi bir dayanak varlýðý önceden belirlenen bir
fiyattan alma veya satma yükümlülüðüne girmektedir.
Vadeli iþlem sözleþmesinin büyüklüðü yani bir
sözleþme alýndýðýnda veya satýldýðýnda girilen
pozisyonun miktarý, fiziki teslimat veya nakdi uzlaþma
gibi teslimat þartlarý ve bunlar gibi sözleþme özellikleri
hep sözleþmenin iþlem gördüðü Borsa tarafýndan
belirlenmiþtir. Borsa tarafýndan belirlenmeyen yegane
parametre sözleþmenin iþlem fiyatýdýr. Fiyat, piyasa
þartlarý çerçevesinde yine piyasa tarafýndan belirlenir.
Alýcý ve satýcýlar ayný spot borsalarda olduðu gibi
alýþ ve satýþ kotasyonlarýný girerler ve emirler eþleþtiði
anda iþlem gerçekleþir. VOB’da emirler fiyat ve
zaman önceliðine göre eþleþirler.
Yandaki ekranda Haziran 2005 vadeli DolarYTL
sözleþmesinde en iyi alýþta 9 adet sözleþmenin
1,3720’de beklerken karþýsýnda da 5 adet
sözleþmenin 1.3725’de en iyi satýþta beklediði
görülmektedir. Yine ayný ekranda son iþlemin
1,3720’den gerçekleþtiði, gün içerisinde 42 adet
iþlemin kaydedildiði, sözleþmenin ilgili vadesindeki
açýk pozisyon sayýsýnýn 9.263 olduðu gibi bilgilerin
yanýnda 5 kademeye ait derinlik bilgileri de yer
almaktadýr.
12
VOB’da Ýþlem Gören Haziran Vadeli Dolar
Sözleþmesi Derinlik Bilgisi
Peki yatýrýmcýlar kotasyonlarý girerken ileri vadede
olan bir fiyatý nasýl tespit etmektedir? Fiyat neye göre
oluþur, hangi faktörler fiyata etki etmektedir? Vadeli
fiyatlar bir tahmin midir? Vadeli fiyat nedir, ne deðildir?
Gelin bu sorularýn cevabýný birlikte verelim.
Taþýma Maliyeti Modeli
Vadeli fiyat tamamýyla arz ve talep dengesine
dayanmaktadýr ve piyasanýn beklentisi doðrultusunda
anlýk olarak oluþur. Vadeli iþlem sözleþmesinin fiyatýna
ilgili sözleþmenin dayanak varlýðýnýn nakit fiyatý, o
varlýðý ileri bir tarihe taþýmanýn (taþýma maliyeti) veya
baþka bir deyiþle belirli bir dönem elde tutmanýn
maliyeti ve piyasanýn beklentisi (uygunluk getirisi)
gibi farklý parametreler etki etmektedir. Bu
MAYIS 2005 y VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
parametreler her an deðiþtiði için vadeli fiyatlar da
sürekli olarak farklýlýk göstermektedir. Örneðin
Aðustos 2005 vadeli DolarYTL sözleþmesi bugün
1,3975’den iþlem görürken bu fiyat hemen bir dakika
sonra veya birkaç saat içerisinde 1,4025’e çýkabilir
veya 1,3870’e inebilir. Kýsaca vadeli fiyat taþýma
maliyeti modeliyle aþaðýdaki þekilde ifade edilebilir:
Vadeli Fiyat= Nakit Fiyat+Taþýma Maliyeti
Taþýma maliyetini oluþturan en önemli faktör faiz
oranýdýr. Bir varlýðý elde tutmanýn bir faiz getirisi
olacaktýr. Bunun dýþýnda eðer bir emtia için fiyatlama
yapýlýyorsa o sözleþmenin vadesine kadar geçerli
olan depolama, sigorta, navlun, bir hisse senedi
veya hisse senedi endeksi için fiyatlama yapýlýyorsa
da temettü gelirleri taþýma maliyeti hesaplanýrken
dikkate alýnmalýdýr.
Piyasada gerçekleþen fiyat yukarýdaki formülle
hesaplanan fiyattan farklý olacaktýr. Bunun nedeni
de insanlarýn beklentilerinin fiyata direkt etki etmesidir.
Piyasanýn beklentileri taþýma maliyetiyle hesaplanan
fiyata eklenir veya çýkartýlabilir.
Vadeli Fiyat= Nakit Fiyat+Taþýma Maliyeti (+/-) Beklentiler
Genelde vadeli piyasa fiyatlarý spot piyasa fiyatlarýna
oranla daha yüksektir. Böyle piyasalara normal
piyasa denir. Fakat bazen spot fiyat vadeli fiyattan
yüksek olur. Böyle piyasalar da dönmüþ (ters) piyasa
olarak adlandýrýlýr. Bu durum genelde mal kýtlýklarýnda
meydana gelir (kriz, ekonomik durgunluk, arz/talep,
mevsimsellik gibi). Çünkü, nakit mal bulundurmak,
daha sonra vadeli olarak mal bulmanýn maliyetinden
daha pahalý olacaktýr.
VOB-ÝMKB 30 Nisan Vadeli Ýþlem Sözleþmesi
(4 Þubat – 29 Nisan 2005)
Yukarýdaki grafikte Nisan vadeli VOB-ÝMKB 30
n
VOBJEKTÝF
sözleþmesinin iþlem gördüðü dönemde vadeli ve
spot piyasa fiyatlarý gösterilmiþtir. I. ve II. bölgelerde
genelde vadeli fiyatlar spot piyasa fiyatlarýndan
yüksektir. Bu durum normal piyasaya bir örnek teþkil
etmektedir. III. bölgedeyse spot fiyat vadeli iþlem
piyasasý fiyatlarýný geçmiþ ve ters bir piyasa
oluþmuþtur.
Vadeli Fiyat Ne Deðildir?
Vadeli iþlem sözleþmesinde fiyat sabitleme ve buna
paralel olarak korunma özelliði mevcuttur. Bu vadeli
fiyatlarýn vade sonu geldiðinde hiç deðiþmeyeceði
anlamýna gelmemelidir. Bir baþka deyiþle piyasada
geçen vadeli fiyatýn, vade sonu geldiðinde
sözleþmeye konu olan dayanak varlýðýn fiyatý
olacaðýný zannetmek doðru deðildir. Yatýrýmcý vadeli
sözleþme alarak veya satarak sadece maliyetini
veya gelirini sabitlemektedir. Vadeli fiyatlar vade
sonunda uzlaþma fiyatý açýklanana kadar deðiþimine
devam eder. Örneðin Temmuz 2005 vadeli pamuk
sözleþmesinde 2,125YTL/kg’de uzun pozisyon alan
bir yatýrýmcýnýn vade sonu geldiðinde pamuðun
piyasadaki kilosunun 2,125YTL olacaðýný düþünmesi
doðru deðildir. O an piyasada pamuk 2,125YTL’den
farklý bir deðerde iþlem görebilir. Yatýrýmcýnýn burada
yaptýðý sadece maliyetini 2,125YTL’de sabitlemektir.
Baz Kavramý
Vadeli iþlem sözleþmesi fiyatýyla spot piyasa fiyatý
arasýndaki farka baz denir. Ayný sözleþmenin farklý
vadeleri arasýndaki fiyat farklýlýklarý da baz olarak
kabul edilebilir. Baz riskiyse bu oranýn deðiþmesinden
kaynaklanan risk olarak adlandýrýlýr. Spekülatörler
bu süre içerisindeki baz dalgalanmalarýndan
faydalanabilirler.
Vadeli fiyatlar ile spot piyasa fiyatlarý vade sonuna
doðru birbirlerine yaklaþýr, bir baþka deyiþle baz
sýfýra yaklaþýr ve vade sonu uzlaþma fiyatýnýn spot
piyasa fiyatý olmasý gerekmektedir. Eðer bu böyle
olmazsa bir arbitraj durumu ortaya çýkacaktýr.
Unutulmamalýdýr ki; vade sonunda artýk vadeli
sözleþme spot sözleþme olacaktýr. Ve eðer iki piyasa
arasýnda bir fark olursa arbitrajcýlar ucuz olan
piyasada alýp, pahalý olan piyasada satarak bir
arbitraj kazancý elde edebilirler. Bu nedenle VOB’da
açýklanan vade sonu uzlaþma fiyatlarý spot piyasadan
alýnarak açýklanmaktadýr.
13
VOBJEKTÝF n VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
y
MAYIS 2005
Vadeli ve Spot Fiyatlarýn Birbirine Yakýnsamasý
Peki baz neden bir risk teþkil etmektedir? Özellikle
korunma amaçlý iþlemlerde korunma periyodu ile
vadeli iþlem sözleþmesinin vadesi uyuþmuyorsa o
zaman baz riski önem arz etmektedir. Vadeli iþlem
borsalarýnda iþlem gören sözleþmelerin vadeleri
standarttýr; dolayýsýyla korunma amacýyla iþlem
yapanlar riskleri ile tam uyuþan bir vade
bulamayabilirler. Eðer sözleþme vaktinden önce
alýnmak/satýlmak zorunda kalýrsa vadeli fiyat ile spot
fiyat arasýndaki iliþki korunmanýn etkinliði açýsýndan
önem kazanacaktýr.
Vadeli iþlem piyasalarýnda kýsa korunmacýlar
ellerindeki dayanak varlýðý ileride satacak olan veya
ileride ellerinde olacak bir malý yine belli bir vadede
satacak kiþiler olarak tanýmlanýrlar. Ve bu kiþiler
vadeli sözleþme satarak korunma saðlayabilirler.
Uzun korunmacýlarsa dayanak varlýða ileride ihtiyaç
duyacak kiþilerdir ve onlar da sözleþme alarak ileride
yapacaklarý bir alýmýn maliyetini bugünden
sabitleyebilirler. Kýsa korunmacýlar bazýn daralmasýný
beklerken, uzun korunmacýlar bazýn geniþlemesini
isterler.
l Bir tüccar, Eylül sonunda 10 ton pamuðu 1,300
YTL/kg’den satýn alýr. Bu pamuðu bir ay içerisinde
Ekim sonunda satacaktýr. Bir aylýk fiyat riskinden
korunma amacýyla vadeli iþlem sözleþmesi kullanarak
fiyat riskine karþý korunma saðlamak istemektedir.
Fakat nakit akýmýnýn oluþacaðý döneme denk düþen
bir vadeli iþlem sözleþmesi bulamaz. Bu nedenle
ihtiyacýna en yakýn vade olan Kasým vadeli pamuk
sözleþmesinde kýsa pozisyon alýr.
Aþaðýdaki tabloda spot ve vadeli iþlem sözleþmesinin
fiyatlarý Ekim sonu itibariyle listelenmiþtir. Ýlk 3
senaryoda görüldüðü gibi spot ve vadeli fiyat
arasýndaki fark (baz) daralmýþtýr. Ve kýsa korunma
amacýyla pozisyonunu açan tüccar bazýn
daralmasýyla daha etkin bir korunma saðlayabilmiþtir.
Diðer senaryolardaysa bazýn büyümesi kýsa
korunmacýnýn aleyhine sonuç doðurmuþtur.
Vadeli Sözleþme Teorik Fiyatlarýnýn Hesaplanmasý
Taþýma maliyetine göre hesaplanan teorik fiyatýn
bulunmasýnda izlenen yöntem genel hatlarýyla ayný
olsa da, dayanak varlýk bazýnda hesaplama yöntemi
bazý farklýlýklar gösterebilir. VOB’da iþlem gören
endeks, döviz, faiz ve emtia sözleþmeleri fiyatlanýrken
aþaðýda bahsedilen yöntemlerle fiyatlama yapýlabilir.
Unutulmamalýdýr ki; bu yöntemlerle hesaplanan
fiyatlar tamamýyla teorik fiyatlar olup piyasada oluþan
fiyatlardan farklý olabilir.
Aþaðýda anlatýlan teorik fiyat hesaplama yöntemlerine
geçmeden iki noktaya deðinmekte fayda var:
Hesaplamalarda kullanýlan faiz oranlarý ÝMKB
bono piyasasýndaki veriler kullanýlarak oluþturulan
verim eðrilerinden alýnan risksiz faiz oranlarýdýr. Verim
eðrileri lineer yöntemler kullanýlarak çizdirilebileceði
gibi Nelson & Siegel ve buna benzer logaritmik
yöntemler kullanýlarak da oluþturulabilir. Verim
eðrilerinin kullanýlmasýyla vadesine “n” gün kalmýþ
bir vadeli iþlem sözleþmesi için “n” günlük faiz oraný
l
Bunu bir örnekle açýklayalým:
l Örnek: Eylül ayýnda pamuk fiyatlarý þöyledir:
l Spot Fiyat : 1,300 YTL/kg
l Vadeli Fiyat : 1,400 YTL/kg (Kasým Vadeli)
l Baz: 1,300 – 1,400 = -0,100 YTL
14
MAYIS 2005 y VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
kolayca bulunabilir. Teorik fiyatlar ayný zamanda
daha farklý faiz oranlarý kullanýlarak da hesaplanabilir
(Türk Eurobond’larý, TRLIBOR, vb.).
Faiz sözleþmesi hesaplamalarý dýþýnda bütün
diðer sözleþmelerdeki formüller sürekli bileþiðe
çevrilerek kullanýlmýþtýr. Faiz sözleþmelerindeyse
spot piyasaya uyum açýsýndan geleneksel
iskontolama yöntemi kullanýlarak fiyatlar
hesaplanmýþtýr.
l
Hisse Senedi Endeksi Sözleþmesi:
Endeks sözleþmeleri hesaplanýrken dikkat edilmesi
gerekli en önemli nokta endeksi oluþturan hisselerin
verdiði temettü oranlarý ve bu temettülerin veriliþ
dönemleridir. Taþýma maliyeti modeliyle hesaplanan
vadeli iþlem sözleþmesi fiyatýndan eðer vadeye
kadar olan sürede bir temettü ödemesi söz
konusuysa temettü deðerleri çýkartýlmalýdýr. Hisse
senedi endeksine dayalý bir vadeli iþlem
sözleþmesinin teorik fiyatý aþaðýdaki formülle
hesaplanýr:
n
VOBJEKTÝF
ÝMKB 30 Endeks deðeri:31.957
Vadesine 32 gün kalmýþ bononun faiz oraný (r32):
%14,4940
ÝMKB-30 Yýllýk Temettü Oraný: %1.8
Döviz Vadeli Ýþlem Sözleþmeleri:
DolarYTL ve EuroYTL olarak VOB’da döviz kuru
üzerine iki adet sözleþme iþlem görmektedir. Döviz
vadeli iþlem sözleþmeleri hesaplanýrken satýn alma
gücü paritesinden, faiz haddi paritesine kadar
ekonomide kullanýlan çeþitli teorilerden
faydalanýlabilir. Aþaðýdaki formül ve örnekte faiz
haddi paritesi teoremi kullanýlarak vadeli iþlem
sözleþmesi fiyatlandýrýlmýþtýr. Bu teoremde ülkeler
arasýndaki faiz haddi farklarýnýn iki ülke para birimi
arasýndaki kura etki ettiði vurgulanmaktadýr.
Döviz Vadeli Ýþlem Sözleþmeleri Teorik Fiyatý:
Endeks Vadeli Ýþlem Sözleþmesi Teorik Fiyatý:
Faiz oraný: Teorik fiyatý hesaplanan sözleþmenin
vadesine kalan iþ günü sayýsý “n” ise, vadesine “n”
gün kalmýþ bononun faiz oraný
Temettü Oraný: Endeksi oluþturan hisselerin ortalama
yýllýk temettü getiri oraný
Vadeye Kalan Gün Sayýsý: Vadeli iþlem
sözleþmesinin vadesine kalan zaman
*VOB’da iþlem gören endeks vadeli iþlem
sözleþmelerinde, ÝMKB 30 Endeksi’nin 1.000’e
bölünmüþ deðeri virgülden sonra üç basamak
halinde kote edilir. Bu yüzden hesaplanan teorik
vadeli fiyatý 1.000’e bölünmektedir.
Örnek:
Vade sonuna 32 gün kalmýþ ÝMKB 30 Endeksine
dayalý bir vadeli iþlem sözleþmesinin iþlem
gördüðünü ve bu sözleþmenin teorik vadeli fiyatýný
hesapladýðýmýzý varsayalým.
Yerli faiz oraný: Teorik fiyatý hesaplanan sözleþmenin
vadesine kalan iþ günü sayýsý “n” ise, vadesine “n”
gün kalmýþ bononun basit faiz oraný.
Yabancý faiz oraný: Teorik fiyatý hesaplanan
sözleþmenin vadesine kalan iþ günü sayýsý “n” ise,
n günün denk geldiði sayýda aylýk LIBOR faiz oraný.
(VOB-YTLDolar VÝS için USD LIBOR oraný, VOBYTLEuro VÝS için EUR LIBOR oraný alýnmaktadýr.)
Örnek:
Bugün 28 Mart 2005. Yatýrýmcý vadesine 94 gün
kalmýþ Haziran 2005 vadeli VOB-YTLDolar vadeli
iþlem sözleþmesinin teorik fiyatýný hesaplamak istiyor.
Vadesine 94 gün kalmýþ bononun basit faiz oraný
(r94): %15,2780
3 aylýk USD LIBOR faiz oraný: %3,1713
Spot kur: 1,366 YTL/USD
15
VOBJEKTÝF n VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
y
MAYIS 2005
Faiz Vadeli Ýþlem Sözleþmeleri:
olacaktýr.
VOB’da 91 ve 365 günlük DÝBS olmak üzere iki adet
hazine bonosuna dayalý vadeli iþlem sözleþmesi
iþlem görmektedir. Hazine bonosunun vadesi 1
yýldan kýsadýr ve kupon taþýmamaktadýr. Hazine
bonosunun bir nominal deðeri ve vadesi
bulunmaktadýr. Örneðin 100 YTL nominal deðeri
olan bir hazine bonosunda Hazine, söz konusu
bononun vadesinde bononun sahibine 100 YTL
ödemeyi taahhüt etmektedir. Dolayýsýyla bu bono
vadesinden önce 100 YTL’nin altýnda bir fiyatla alýnýp
satýlmaktadýr.
Peki farklý vadelerdeki DÝBS-91 veya DÝBS-365 vadeli
iþlem sözleþmesinin fiyatýný nasýl hesaplayacaðýz?
Ya da bir baþka deyiþle 30 gün sonraki 365 günlük
faiz vadeli iþlem sözleþmesinin deðeri ne olacaktýr?
Hazine bonolarý ÝMKB Tahvil ve Bono piyasasýnda
aktif olarak alýnýp satýlmaktadýr. Hazine bonolarýnýn
fiyatlarý iki þekilde gösterilebilir:
l Fiyat olarak,
l Faiz oraný üzerinden.
Kotasyonlarýn fiyat olarak girilmesi durumunda 100
YTL’lik bir bononun kaç liradan alýnýp satýldýðý
gösterilir. Bu fiyat bir faiz oranýna tekabül eder ve
aþaðýdaki ÝMKB’de kullanýlan iskontolama formülüyle
hesaplanýr:
Formülde “t” bononun itfasýna kalan günü gösterirken
“r” olarak gösterilen ilgili bononun faiz oranýdýr.
Örneðin itfasýna 273 gün kalmýþ bir bononun basit
faiz oranýnýn %17,44 olduðu düþünülürse bu bononun
fiyatý yukarýdaki formülle 88,461 YTL olarak bulunur.
Faiz vadeli iþlem sözleþmelerinde aslýnda alýnýp
satýlan belli bir süre sonra oluþacak olan faiz
oranlarýdýr. Vadesine 35 gün kalmýþ olan bir DÝBS91 sözleþmesini ele alalým. Burada yatýrýmcýlar 35
gün sonraki 91 günlük bono faiz oranlarýnýn ve
dolayýsýyla buna paralel olarak bono deðerinin ne
olacaðýný tespit etmeye çalýþmaktadýrlar. Vadeli iþlem
sözleþmesinin vadesinin beþ gün azaldýðýný
düþünelim. Bu durumda sözleþmenin vadesine 30
gün kalacak ama dayanak varlýðýmýz her zaman 91
günlük bono olduðu için bu sefer alýnan veya satýlan
oranlar 30 gün sonraki 91 günlük bono faiz oranlarý
16
Vadesine “n” gün kalmýþ bir DÝBS-365 sözleþmesini
ele alalým. Bu sözleþme “n” gün sonra
sonlandýrýlacaktýr ve vadeli iþlem sözleþmesinin
fiyatýnýn hesaplanmasý istenmektedir:
Burada ilk yapýlan iþlem spot piyasada itfasýna
n+365 gün kalmýþ bir bononun bulunmasý ve ilgili
faiz oranýndan aþaðýdaki formül kullanýlarak bugüne
indirgenmesidir. Spot piyasada tam olarak vadesine
n+365 gün kalmýþ bir bono olmamasý halinde farklý
yöntemlerle oluþturulabilecek bir vade getiri eðrisi
sayesinde ilgili bononun faiz oraný ve dolayýsýyla
deðeri tespit edilebilir:
A=Ýtfasýna n+365 gün kalmýþ bir bononun deðeri
Vadesine (n+365) gün kalmýþ bononun basit
faiz oraný
rn+365
Fiyatý tespit edilen bono n+365 günlük bir bonodur.
“n” gün sonra bu bononun itfasýna 365 gün kalacaktýr.
Zaten bizimde bulmaya çalýþtýðýmýz “n” gün sonraki
365 günlük bononun fiyatý olduðu için bulunan bu
bono deðerinin “n” gün ileriye taþýnmasý yeterli
olacaktýr:
rn=
Vadesine n gün kalmýþ bononun basit faiz oraný
Örneðin vadesine 84 gün kalmýþ 365 gün vadeli
DÝBS’e dayalý bir vadeli iþlem sözleþmesinin teorik
fiyatý yukarýdaki açýklamalar doðrultusunda þu þekilde
hesaplanabilir:
MAYIS 2005 y VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
Spot Piyasadan Alýnan Veriler:
Vadesine 84 gün kalmýþ bononun basit faiz oraný:
%15,1586
Vadesine 449 gün kalmýþ bononun basit faiz oraný:
%18,1143
n
VOBJEKTÝF
Örnek:
Vadesine 123 gün kalmýþ bir pamuk vadeli iþlem
sözleþmesinin teorik vadeli fiyatý aþaðýdaki þekilde
hesaplanacaktýr.
Spot pamuk fiyatý:1,775 YTL/kg
Vadesine 123 gün kalmýþ bononun basit faiz oraný:
%15,6095
Vadesine 84 gün kalmýþ DÝBS-365 sözleþmesinin
teorik fiyatý o günkü piyasa þartlarý ve faiz oranlarý
göz önüne alýndýðýnda 84,630 YTL olarak
bulunmuþtur. Unutulmamalýdýr ki; bu sadece teorik
bir fiyattýr ve fiyat piyasa tarafýndan oluþturulmaktadýr.
Emtia Vadeli Ýþlem Sözleþmeleri:
Pamuk ve buðday vadeli iþlem sözleþmeleri VOB’da
iþlem gören emtiaya dayalý iki sözleþmedir. Bu
sözleþmelerin teorik fiyatlarý hesaplanýrken diðer
bütün emtialarda olduðu gibi depolama, sigorta ve
navlun gibi maliyetler taþýma maliyetine eklenmelidir.
Bu maliyetlerin kg baþýna hesaplanarak ileriye
taþýnmasý ve faiz oranýna eklenmesi gerekmektedir.
Emtia Vadeli Ýþlem Sözleþmesi Teorik Fiyatý
1 kg pamuðu 123 gün elde tutmanýn maliyeti: 0,08
YTL (Bu da 1 kg pamuðun spot maliyetinin %4,5’ine
denk gelmektedir)
Fiyatlarýn Ýzlenmesi ve Analizi
VOB’da 4 Þubat 2005’de Borsa’nýn açýlmasýyla
birlikte günlük, haftalýk ve aylýk bültenler
yayýmlanmaktadýr. Bu bültenlerden ve ayný zamanda
www.vob.org.tr web sitesindeki “Tarihi Borsa Verileri”
kýsmýndan güncel ve geçmiþ fiyat bilgilerine ulaþmak
mümkündür. Ýleride fiyat veri serilerinin artmasýyla
birlikte farklý analizler yapma fýrsatý doðacaktýr.
Vadeli iþlem sözleþmelerinin teorik fiyatlarýnýn nasýl
oluþtuðunu anlamak, bahsedilen hesaplama
yöntemlerini kullanmak ve doðru kotasyon vermek
Borsa’nýn saðlýklý çalýþmasý açýsýndan önem arz
etmektedir. Unutulmamalýdýr ki; vadeli fiyat bir tahmin
deðil tamamýyla matematiksel olarak hesaplanan
bir deðerdir.
17
Güncel
VOBJEKTÝF n VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
y
MAYIS 2005
Ürün Ýhtisas
Borsalarýyla ilgili
düzenlemeler
yürürlüðe girdi !
Ürün Ýhtisas Borsalarýnýn Kuruluþ, Ýþleyiþ ve Denetim
Usul ve Esaslarý Hakkýnda Genel Yönetmelik Resmi
Gazete’de Yayýmlanarak Yürürlüðe Girdi
(9 Mart 2005 25750 Sayýlý Resmi Gazete)
Ülkemizde 08.03.1950 tarihli ve 5590 sayýlý kanun
ile Türkiye Odalar ve Borsalar Birliði ile Oda ve
Borsalarýn kuruluþ ve faaliyetlerini düzenleyen kanun,
01.06.2004 tarihli ve 25479 sayýlý Resmi Gazete’de
yayýmlanan 5174 No’lu “Türkiye Odalar ve Borsalar
Birliði ile Odalar ve Borsalar Kanunu” ile
deðiþtirilmiþtir. Ýlgili Kanunun 53. Maddesinde Ürün
Ýhtisas Borsalarýnýn Kuruluþ, faaliyet, ilke ve
esaslarýnýn Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý’nca çýkarýlacak
bir yönetmelikle düzenlenmesi öngörülmüþtü.
Kanunun yürürlüðe girmesinin ardýndan Ürün Ýhtisas
Borsalarýnýn Kuruluþ, Ýþleyiþ ve Denetim Usul ve
18
Esaslarý Hakkýnda Genel Yönetmelik Sanayi ve
Ticaret Bakanlýðý tarafýndan hazýrlanarak, 09.03.2005
tarih ve 25750 sayýlý Resmi Gazete’de yayýmlanarak
yürürlüðe girmiþtir.
Çýkarýlan bu Yönetmeliðin amacý; yürürlükteki
standartlara göre tasnif edilmiþ ürünlerin gerek fiziki,
gerekse ürünü temsilen lisanslý depo iþletmelerince
çýkarýlan ürün senetleri ile alivre sözleþmelerin
ticaretini güven, serbest rekabet ve istikrar içinde
yürütmek üzere, ürün ihtisas borsalarýnýn kuruluþ,
organizasyon, sermaye ve ortaklýk yapýsý, faaliyet,
denetim, üyelik ile temsilci ve delege
görevlendirmelerine iliþkin usul ve esaslarýný
düzenlemektir.
Ürün Ýhtisas Borsalarý Bölgesel, Ulusal ve Uluslararasý
faaliyet gösterecek þekilde kurulabilir. Ürün Ýhtisas
Borsalarýnýn kurulmasý için Sanayi ve Ticaret
Bakanlýðý’nýn izni gerekmektedir. Ürün Ýhtisas
MAYIS - HAZÝRAN / 2005 y VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
n
VOBJEKTÝF
Borsalarý AÞ statüsünde kurulabilmekte ve Ticaret
Borsalarý Ürün Ýhtisas borsalarýna ortak
olabilmektedir. Öngörülen asgari sermaye tutarlarý
ise Bölgesel düzeyde faaliyet gösterecek Ürün Ýhtisas
Borsalarý için 5 Milyon YTL, Ulusal Düzeyde faaliyet
gösterenler için 10 Milyon YTL, uluslararasý düzeyde
faaliyet gösterenler için 15 Milyon YTL olarak
belirlenmiþtir.
süre Bakanlýkça uzatýlabilecektir.
Ürün Ýhtisas Borsalarýna hem gerçek hem de tüzel
kiþiler üye olabileceklerdir. Bakanlýktan kuruluþ için
izin alan Ürün Ýhtisas Borsalarýnýn bir yýl içerisinde
faaliyete geçmesi öngörülmüþtür. Gerektiðinde bu
Ürün Ýhtisas Borsalarýnýnýn ulusal düzeyde faaliyete
baþlamasý ile birlikte tarým ürünleri ve çeþitli emtianýn
ticareti yeni bir yapýya kavuþmuþ olacaktýr. n
Ürün Ýhtisas Borsalarýnda hem spot hem de vadeli
olarak Borsaya kote ürünlerin alým satýmý
yapýlabilecektir. Ürün Ýhtisas Borsalarýnýn faaliyete
geçmesinden önce Lisanslý Depoculuk ile ilgili
yönetmeliðin de çýkarýlarak Lisanslý depolarýn
kurulmasý ve faaliyete geçmesi önem arz etmektedir.
19
Araþtýrma
VOBJEKTÝF n VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
y
MAYIS 2005
Uygun yatýrým çifti:
Emtiaya Dayalý Vadeli
Ýþlem Sözleþmeleri ve
Hisse Senedi
Her yatýrýmcý yatýrýmý karþýlýðýnda makul bir getiri
bekler. Finansal hizmetler geliþtikçe yatýrýmcýlarýn
yatýrým alternatifleri artmaktadýr. Vadeli Ýþlem ve
Opsiyon Borsasýnýn açýlýþýndan sonra yatýrýmcýlar
yeni yatýrým araçlarýyla tanýþtýlar. Bu yazýda, Türk
yatýrýmcýsýna þimdiye kadar yabancý olan ve VOB
tarafýndan sunulan emtiaya yatýrým konusunu
deðerlendireceðiz. Emtiaya yatýrým yaparken neleri
bilmeliyiz? Emtiaya yatýrýmýn alternatif yatýrým
araçlarýna göre saðladýðý avantajlar nelerdir? Emtiayý
mevcut yatýrýmlarýmýzla birleþtirdiðimizde daha üstün
sonuçlar alabilir miyiz? Ayrýca, uzun bir zamandýr
diðer ülkelerde kullanýlan vadeli iþlem sözleþmelerinin
getirileri hakkýnda deðerlendirmeleri de burada
bulacaksýnýz.
Emtia vadeli iþlem sözleþmeleri hisse senedi veya
diðer finansal yatýrým araçlarýndan riskli mi? Emtialar
üzerine spot piyasada iþlem yapmak ile vadeli
piyasalarda iþlem yapmanýn getiri ve riski nedir?
Emtia vadeli iþlem sözleþmeleri enflasyona karþý bir
korunma saðlar mý? Emtia vadeli iþlem sözleþmeleri
portföy açýsýndan çeþitlilik yaratýr mý? Spot
piyasalarda emtia fiyatlarý düþerken vadeli iþlemlerde
pozisyon alarak kar elde etmek mümkün mü?
Emtiaya Dayalý VÝS’e Yatýrýmýn Ayýrt Edici
Özellikleri
Pamuðu veya buðdayý hammadde olarak kullanan
bir tekstil veya gýda þirketi olarak hisse senedini mi,
20
yoksa buðday veya pamuðun doðrudan kendisini
mi alýp satmak istersiniz? Hisse senedine yatýrým
yapacaðýnýz þirketin performansý idarecilerinin almýþ
olduðu kararlara baðlýyken, pamuk veya buðdayýn
fiyatý doðrudan arz ve talebe göre belirlenmektedir.
Emtia vadeli iþlem sözleþmeleri dünyada 100 yýlý
aþkýn bir süredir alýnýp satýlmasýna raðmen diðer
yatýrým varlýk sýnýflarýna göre yeterince
bilinmemektedir.1 Bunun nedeni emtia vadeli iþlem
sözleþmelerinin hisse senedi, bono veya diðer
finansal yatýrým araçlarý ile kýyaslandýðýnda bazý
farklýlýklarý olmasýdýr. Bu farklýlýk iki temel noktada
kendini gösterir;
1. Emtia vadeli iþlem sözleþmeleri uzun ömürlü
süreklilik gösteren þirketlerden farklý olarak, kýsa
vadeli bir türev araçtýr. Sözleþmenin ömrü
sözleþmenin vadesine kadardýr. Emtia vadeli iþlem
sözleþmeleri gerçek varlýklar üzerine yazýlmýþ kýsa
vadeli yatýrým aracýdýr.
2. Finansal varlýklarýn aksine emtia fiyatlarý mevsimsel
olarak fiyat hareketliliðine ve fiyat seviyelerine sahiptir.
Günlük hayatta her gün emtialara milyarlarca dolarlýk
yatýrým yapýlmaktadýr. Vadeli iþlem sözleþmeleri
olmasaydý içtiðimiz bir fincan kahveden, evimizde
kullandýðýmýz ahþap mobilyaya, evimizin giriþindeki
çelik kapýya, arabamýzda kullandýðýmýz petrole kadar
hayatýmýzý doðrudan ilgilendiren bir çok þey piyasada
ya yeterince olmayacak yada fiyatý muhtemelen
daha pahalý olacaktý.
MAYIS 2005 y VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
Emtiaya yatýrýmla emtiaya dayalý VÝS’e yatýrým
arasýnda çok önemli farklýlýk bulunmaktadýr. Bunlarý
kýsaca aþaðýdaki þekilde sýralayabiliriz:
1. Spot emtiaya yatýrým için fon gerekliyken vadeli
için gerekli deðildir. Baþlangýç teminatýný yatýrmak
yeterlidir.
2. Spot emtiaya yatýrým ilgili varlýðýn kalitesi hakkýnda
uzmanlýk gerektirir ve gerekli depolama kolaylýklarýnýn
bulunmasý zorunludur. VÝS için bunlara gerek yoktur.
3. VÝS spota göre daha likittir.
4. Spotta açýða satýþ imkaný ya yoktur ya da çok
kýsýtlýdýr.
5. VÝS merkezi bir piyasada iþlem gördüðünden
oluþan fiyatlar daha etkindir.
6. VÝS’de iþlem maliyetleri daha düþüktür.
Emtiaya Dayalý Vadeli Ýþlem Sözleþmelerinin
Fiyatlarýný Ne Belirler?
Bu sayýmýzda vadeli iþlem sözleþmelerinin makul
fiyatlarýnýn nasýl belirleneceði konusu ayrý bir yazýda
incelenmiþtir. Burada fiyatlamanýn detaylarýna
girilmeyecektir. Ancak vadeli fiyatlarýn oluþumu
konusundaki “normal dönüklük teorisi” (theory of
normal backwardation), vadeli iþlem sözleþmesi
alan tarafýn getirisiyle yakýndan ilgili olduðundan
burada kýsaca bahsedilecektir.
Bu teoriye göre vadeli fiyatlar ile vadede beklenen
spot fiyatlar arasýnda bir iliþki bulunmaktadýr. Keynes
ve Hicks tarafýndan ileri sürülen bu teoriye göre þu
andaki mevcut vadeli fiyatlarýn beklenen spot fiyattan
daha düþük olmasý gerekmektedir.2 Bunun nedeni
olarak da alýcýnýn katlandýðý riskin bir getirisinin olmasý
gerektiðini gösterir. Bunu risk primi olarak
adlandýralým. Bu teoriye göre korunmacýlar kýsa
pozisyon alýr. Spekülatörler de uzun pozisyon alýrlar
ve böylelikle korunma amaçlý iþlem yapanlara bir
sigorta hizmeti sunmuþ olurlar. Spekülasyon amacýyla
iþlem yapanlarýn bu riski almalarý için kendilerine bir
primin önerilmesi gereklidir. Bu da vadeli fiyatlarýn
beklenen spot piyasa fiyatlarýndan düþük belirlenmesi
suretiyle gerçekleþir.
Bu teorinin geçerliliði vadeli iþlem piyasalarý tarihi
uzun olan ülkelerde test edilmiþtir ve her iki sonucu
n
VOBJEKTÝF
da destekleyen sonuçlara ulaþýlmýþtýr. Bu teorinin
geçerli olmasý durumunda emtia sözleþmelerinde
uzun pozisyon alan yatýrýmcýlarýn beklenen getirisi
bu risk primi kadardýr. Gerçekleþen getiri ise bu risk
primi ile beklenen fiyatlar ile gerçekleþen fiyatlar
arasýndaki farkýn toplamý kadar olacaktýr.
Emtiaya Dayalý VÝS Getirileri: Dünya Örneði
Emtiaya dayalý VÝS uzun yýllardan beri geliþmiþ
ülkelerin vadeli iþlem borsalarýnda iþlem görmektedir.
Bu sözleþmelerin getirileri diðer yatýrým araçlarýna
göre nasýl gerçekleþmiþtir? Bu konuda Yale
Üniversitesinden K. Geert Runwenhorst ve
Pensilvanya Üniversitesinden Gary Gorton’un
yapmýþ olduðu bir araþtýrmanýn sonuçlarýný sizlerle
paylaþmak istiyoruz.3
Sözkonusu çalýþmada emtiaya dayalý VÝS getirileri
diðer yatýrým araçlarýnýn getirileriyle karþýlaþtýrýlmýþtýr.
VÝS almak için kaynak gerekli olmadýðýndan (bir
borsada VÝS alýndýðýnda talep edilen baþlangýç
teminatý sözleþmenin bedeli deðil, sadece bir
teminattýr) getiriler karþýlaþtýrýlýrken VÝS getirisi olarak
sözleþme alýnmasýyla birlikte yatýrým tutarý kadar
hazine bonosu alýndýðý varsayýlmýþtýr. Böylece VÝS
getirisi diðer yatýrým araçlarýyla karþýlaþtýrýlabilir hale
getirilmiþtir. Bunun yanýnda emtia VÝS’i olarak eþit
aðýrlýklý bir emtia endeksi oluþturulmuþtur. Bu emtia
endeksi Temmuz 1959 ile Aralýk 2004 arasý dönemini
kapsamaktadýr.
Söz konusu çalýþmada, ilk önce emtiaya dayalý VÝS
ile emtianýn kendisinin getirileri karþýlaþtýrýlmýþtýr. Arka
sayfadaki ilk grafikten de görüleceði üzere
enflasyondan arýndýrýlmýþ þekilde emtiaya dayalý VÝS
getirileri spot piyasada emtiaya yatýrýmý geçmiþ
bulunmaktadýr.
1 Financial Futures were traded on shares of the Dutch East Ýndia Company
in 17. Century (Jonker & Gelderblom 2005).
2 Normal dönüklük ile dönmüþ piyasalar terimleri karýþtýrýlabilmektedir. Bu
iki terim tamamen farklý anlamlara sahiptir. Dönmüþ piyasa spotun vadeli
fiyattan yüksek olduðu durumlar için kullanýlmaktadýr. Normal dönüklük
teorisi piyasa ister “dönmüþ” olsun, isterse “normal” (contango) olsun,
vadeli fiyatlarýn vadede beklenen spot fiyattan düþük olmasý gerektiðini
ifade eder.
3Yale ICF Working Paper No. 04-20 February 2005 “FACTS AND FANTASIES
ABOUT COMMODITY FUTURES” Gary Gorton,The Wharton School,
University of Pennsylvania and NBER
K. Geert Rouwenhorst,Yale School of Management, Yale University.
21
VOBJEKTÝF n VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
y
MAYIS 2005
Enflasyondan Arýndýrýlmýþ Olarak Emtiaya Dayalý
VÝS Getirileri ile Spot Fiyatlar
ortaya çýkmasýdýr. Bu, emtiaya dayalý VÝS’in portföy
çeþitlemesi için uygun bir araç olduðunu
göstermektedir. Emtiaya dayalý VÝS getirileri hisse
senedi getirilerinin düþük olduðu durumlarda daha
yüksek gerçekleþmektedir.
Enflasyon son yýllara kadar ülkemizin en önemli
gerçeði olarak kalmýþtýr. Bu çalýþma emtiaya dayalý
VÝS’lerin enflasyon karþýsýnda iyi bir korunma
saðladýðýný da göstermektedir.
Bir baþka karþýlaþtýrma ise emtiaya dayalý VÝS ile
finansal yatýrým arasýnda yapýlmýþtýr. Getiriler
arasýndaki iliþki aþaðýdaki þekilde gösterilmektedir.
Enflasyondan Arýndýrýlmýþ Bono, Hisse Senedi
ve Emtia Vadeli Ýþlem Sözleþmelerinin
Performansý 1959/7-2004/12
Bu þekilden þu sonuçlar çýkarýlabilir:
1. Emtiaya dayalý VÝS getirileri hisse senedi getirilerine
yakýndýr.
2. Ancak dönemler arasýnda çok farklýlýklar vardýr.
70’li yýllarda emtiaya dayalý VÝS iyi performans
gösterirken, 90’lý yýllarda hisse senedi daha iyi
performans göstermiþtir.
3. Emtiaya dayalý VÝS hazine bonolarýndan daha
yüksek getiri getirmiþtir.
Bu çalýþmada elde edilen bir diðer bulgu hisse
senetlerinin fiyatlarýnda düþme riski emtiaya dayalý
VÝS’e göre daha fazladýr. Çalýþmanýn en önemli
sonuçlarýnýn biri de emtiaya dayalý VÝS getirilerinin
hisse senedi getirileri ile korelasyonun negatif olarak
22
Türkiye’de Emtia Fiyatlarý ve Hisse Senedi
Endeksi
Türkiye’de emtiaya dayalý VÝS fiyatlarý analiz
yapmamýza yetecek uzunlukta ve derinlikte deðildir.
Ancak emtia spot fiyatlarý ile hisse senedi fiyatlarý
arasýndaki iliþki bizlere bazý ipuçlarý verebilir. Bu iliþki
aþaðýdaki þekilde incelenmiþtir.
ÝMKB 100 Endeksi ve Pamuk Spot Fiyatlarýnýn
Geliþimi 04.01.2000=100
Yukarýdaki þekle baktýðýmýzda incelenen dönemde
pamuk fiyatlarýnýn ÝMKB 100 endeksinden daha
yüksek getiri getirdiði görülmektedir. Ayrýca hisse
senetleri ile pamuk arasýnda bir korelasyon
bulunmamaktadýr. Bazý dönemlerde negatif
korelasyon olduðu gözlenmektedir. Bu da pamuðun
portföy çeþitlemesi açýsýndan çok uygun bir araç
olduðunu göstermektedir.
Ancak pamuða dayalý VÝS’e yatýrým yapýlmasý
durumunda yukarýdaki iliþkiden farklý sonuçlar elde
etmeyi beklemeliyiz. ABD için verilen spot ve VÝS
arasýndaki iliþki burada da geçerli olacaksa pamuða
dayalý VÝS’in getirisinin spot pamuktan daha yüksek
olacaktýr.
Yan sayfadaki grafikte ÝMKB 100 hisse senetleri ve
MAYIS 2005 y VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
n
VOBJEKTÝF
pamuktan oluþan 100 farklý portföyün risk ve
beklenen getiri deðerleri gösterilmektedir.
sözleþmesi olmadýðýndan, analize vadeli iþlem
sözleþmelerinin getirileri dahil edilmemiþtir.
Portföyler ÝMKB 100 endeksi ve pamuðun farklý
oranlarda aðýrlýklandýrýlmasýyla oluþturulmuþtur. Ýlk
portföy %100 hisse senedinden (ÝMKB 100 endeksi)
oluþmuþ, ikinci portföy %99 hisse senedi ve %1
pamuktan oluþturulmuþtur. Her portföyde hisse
senedinin aðýrlýðý %1 azaltýlmýþ ve pamuðun aðýrlýðý
%1 artýrýlmýþtýr.
Sonuç
Portföylerin risk ve getiri seviyeleri belirlenirken 4
Ocak 2000 ve 4 Mayýs 2005 tarihleri arasýndaki
günlük ÝMKB 100 Endeksi kapanýþ deðerleri ve
günlük pamuk fiyatlarý kullanýlmýþtýr. Günlük getiriler
logaritmik yöntemle hesaplanmýþtýr.
Yukarýdaki grafikte de görüleceði üzere, pamuk ve
ÝMKB 100 endeksi ayný portföye konulduðunda risk
azalýrken getiri artmaktadýr.4 Bu dönemde pamuk
ve endeks çok uygun bir ikili yatýrým alternatifi
olmuþtur. Bu sonuçlarý deðerlendirirken yukarýdaki
grafikte gösterilen portföy seçeneðinde yer alan
varlýðýn pamuða dayalý vadeli iþlem sözleþmesi deðil
pamuðun kendisi olduðunu göz önüne alýnmalýdýr.
Bu dönemde ülkemizde pamuða dayalý vadeli iþlem
Emtia fiyatlarý tüm iþletmeleri yakýndan
ilgilendirmektedir. Ýþletmeler emtiaya dayalý VÝS ile
fiyat riskinden korunabilirler. Emtiaya dayalý VÝS ayný
zamanda bir yatýrým alternatifi oluþturmaktadýr. Ýyi
bir yatýrým alternatifi olmasý nedeniyle emtiaya dayalý
VÝS yatýrým fonlarýnýn portföylerine artan oranda
girmeye baþlamýþtýr.
Dünya ekonomisinde durgunluktan büyümeye geçiþ
döneminde deflasyonist ortam yerini enflasyonist
ortama býrakýrken emtialara olan talep artmaktadýr.
Bu da emtianýn getirisini olumlu þekilde
etkilemektedir.
Aralarýndaki korelasyonun düþüklüðü nedeniyle hisse
senetleri ile emtiaya dayalý VÝS uygun bir ikili
oluþturabilmektedir. Böyle bir iliþkinin olmasý
durumunda daha az riskle daha yüksek getiri elde
etmek mümkün olmaktadýr. Diðer taraftan emtialarýn
deðersiz hale gelmesi gibi bir durumla karþýlaþýlmaz.
Emtialarýn fiyatlarýndaki düþüþ riski hisse
senetlerinden daha azdýr.
Emtialara dayalý VÝS, enflasyonist ortamlarda
yatýrýmcýya bono ve hisse senetlerine göre daha iyi
koruma saðlayabilmektedir.
Emtiaya dayalý VÝS’e yatýrým, saðladýðý yüksek getiri
ve diðer yatýrým araçlarýyla olan iliþkisi nedeniyle
yatýrýmcýlara cazip bir alternatif sunmaktadýr. Artýk
yatýrýmcýlar sadece faiz, döviz ve hisse senedi yatýrým
seçeneðiyle kýsýtlý deðildir.n
4 Bu sonuçlar sadece belirtilen dönem için geçerli olmuþtur. Daha sonraki
dönemlerde bu sonuçlar geçerli olmayabilir.
23
VOBJEKTÝF n VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
y
MAYIS 2005
VOB’da Ýþlem Gören Emtiaya Dayalý Vadeli Ýþlem Sözleþmeleri
VOB’da emtia üzerine pamuk ve buðday vadeli iþlem sözleþmeleri bulunmaktadýr. Sözleþme
özellikleri aþaðýdaki tabloda yer almaktadýr.
Yukarýda özellikleri verilen vadeli iþlem sözleþmelerinde sözleþmede öngörülen teminatlarý yatýrarak
dileyen herkes iþlem yapabilir. Sözleþmelere iliþkin detaylý bilgi için www.vob.org.tr adresine
bakýnýz. Emtia vadeli iþlem sözleþmelerinde iþlem yapmak için ilgili ürünün üretimi, iþlenmesi gibi
alanlarda uzman olmak zorunluluðu yoktur. Dünyadaki örneklerine baktýðýmýzda en büyük finans
kurumlarý emtia üzerine iþlem yapmaktadýr.
Emtia vadeli iþlem sözleþmelerinde de diðer sözleþmelerde olduðu gibi :
Yatýrým ,
Korunma ve
l Arbitraj amacýyla iþlem yapýlabilir.
l
l
Bugüne kadar ülkemizde yatýrýmcýlar sadece hisse senedi, bono veya döviz gibi araçlara yatýrým
yapabilirken, emtia vadeli iþlem sözleþmeleri ile yeni yatýrým araçlarýna kavuþmaktadýr. Vadeli
iþlem sözleþmeleri ile pamuk veya buðday bir nevi menkul kýymet yatýrým aracýna dönüþmektedir.
Piyasada iþlemlerin artmasý ve yaygýnlaþmasý ile birlikte emtialar üzerine yeni araçlarýn geliþtirilmesi
ve yatýrýmcýlarýn kullanýmýna sunulmasý mümkün olacaktýr.n
24
n
VOBJEKTÝF
VOB’dan Haberler
VOB Üye Sayýsý 52’ye Yükseldi
Borsamýza yeni üyelerin katýlýmýyla üye sayýmýz 52’ye yükseldi. Üyelerimizin 13 adedi Banka 39 adedi
ise Aracý Kurumdur. Kýsa vadede üye sayýmýzýn 60’a ulaþacaðý tahmin edilmektedir.
Öte yandan Borsamýza üye olmak için gerekli olan Türev araçlarýn alým satýmýna aracýlýk yetki belgesini
almak için SPK’ya baþvurular da devam etmektedir.
Üyelerimiz
1
BENDER MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 252 20 00 Fax: 0 212 293 34 90 web: www.bender.com.tr
2
NUROL MENKUL KIYMETLER A.Þ.
Tel: 0 212 286 80 00 Fax: 0 212 286 80 01 web: www.nurolonline.com
3
GEDÝK YATIRIM MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 216 453 00 00 Fax: 0 216 451 63 64 web: www.gedik.com
4
HSBC BANK A.Þ.
Tel: 0 212 336 30 00 Fax: 0 212 366 33 80 web: www.hsbc.com.tr
5
TARÝÞ MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 232 446 14 70 Fax: 0 232 446 31 99 web: www.tarismenkul.com.tr
6
YATIRIM FÝNANSMAN MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel:0 212 3176800 Fax:0 212 2821550 web: www.yatirimfinansman.com.tr
7
EGEMEN MENKUL KIYMETLER A.Þ.
Tel: 0 232 489 46 30 Fax: 0 232 489 61 30 web: www.egemen.com
8
FORM MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 284 84 95 Fax: 0 212 284 84 92 web: www.formmenkul.com.tr
9
EVGÝN YATIRIM MENKUL DEÐERLER TÝCARET A.Þ.
Tel: 0 212 270 10 46 Fax: 0 212 282 88 20 web: www.evgin.com.tr
10
AK YATIRIM MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 334 94 94 Fax: 0 212 249 12 87 web: www.akyatirim.com.tr
11
RAYMOND JAMES YATIRIM MENKUL KIYMETLER A.Þ.
Tel: 0 212 287 40 04 Fax: 0 212 287 59 10 web: www.prjs.com.tr
12
SANKO MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 410 05 00 Fax: 0 212 410 05 05 web: www.sankomenkul.com
13
TACÝRLER MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 355 46 46 Fax: 0 212 282 20 65 web: www.tacirler.com.tr
14
OYAKBANK A.Þ.
Tel: 0 212 335 10 00 Fax: 0 212 286 61 00 web: www.oyakbank.com.tr
25
Haberler - VOB
MAYIS 2005 y VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
VOBJEKTÝF n VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
y
MAYIS 2005
15
YAPI KREDÝ YATIRIM MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0212 280 10 30 Fax: 0 212 264 14 09 web: www.yky.com
16
EKÝNCÝLER YATIRIM MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 266 27 66 Fax: 0 212 266 16 07 web: www.ekinvest.com
17
AKBANK T.A.Þ.
Tel: 0 212 270 00 44 Fax: 0 212 269 73 83 web: www.akbank.com
18
TÜRKÝYE SINAÝ KALKINMA BANKASI A.Þ.
Tel: 0 212 334 50 50 Fax: 0 212 243 29 75 web: www.tskb.com.tr
19
HC ÝSTANBUL MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 317 27 27 Fax: 0 212 317 27 26 web: www.hcistanbul.com
20
DELTA MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 236 42 74 Fax: 0 212 236 65 67 web: www.deltamenkul.com.tr
21
ACAR YATIRIM MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 216 26 61 Fax: 0 212 288 92 46 web: www.acar.com.tr
22
STANDARD YATIRIM MENKUL KIYMETLER A.Þ.
Tel: 0 212 323 48 88 Fax: 0 212 323 48 50 web: -
23
GFC GENERAL FÝNANS MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 233 10 10 Fax: 0 212 296 85 75 web: www.gfc.com.tr
24
DENÝZ YATIRIM MENKUL KIYMETLER A.Þ.
Tel: 0 212 336 40 00 Fax: 0 212 212 54 12 web: www.denizyatirim.com
25
ÝÞ YATIRIM MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 350 20 00 Fax: 0 212 350 20 01 web: www.isyatirim.com.tr
26
DENÝZ BANK A.Þ.
Tel: 0 212 355 08 00 Fax: 0 212 274 79 93 web: www.denizbank.com
27
ÝNFO MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 319 26 00 Fax: 0 212 324 84 25 web: www.infomenkul.com.tr
28
ÞEKER YATIRIM MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 213 43 70 Fax: 0 212 213 43 90 web: www.sekeryatirim.com
29
TAKSÝM MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 251 71 16 Fax: 0 212 249 74 83 web: -
30
ÖNCÜ MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 251 83 80 Fax: 0 212 251 90 12 web: www.oncumenkul.com.tr
31
OYAK YATIRIM MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 319 12 00 Fax: 0 212 351 05 99 web: www.oyakyatirim.com.tr
32
FÝNANS YATIRIM MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 282 17 00 Fax: 0 212 282 22 50 web: www.finansinvest.com
33
TÜRKÝYE GARANTÝ BANKASI A.Þ.
Tel: 0 212 444 0 333 Fax: 0 212 318 18 18 web: www.garanti.com.tr
26
MAYIS 2005 y VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
34
KOÇBANK A.Þ.
Tel: 0 212 274 77 77 Fax: 0 212 267 29 87 web: www.kocbank.com.tr
35
TEB YATIRIM MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 345 11 11 Fax: 0 212 345 07 14 web: www.tebyatirim.com.tr
36
HAK MENKUL KIYMETLER A.Þ.
Tel: 0 212 296 84 84 Fax: 0 212 233 69 29 web: www.hakmenkul.com.tr
37
DIÞ YATIRIM MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 358 07 70 Fax: 0 212 358 08 07 web: www.disyatirim.com.tr
38
VAKIF YATIRIM MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel:0 212 352 35 77 Fax: 0 212 352 35 70 web: www.vakifyatirim.com.tr
39
HEDEF MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 310 27 00 Fax: 0 212 227 83 33 web: www.hedefmenkul.com
40
EKSPRES YATIRIM MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 336 51 00 Fax: 0 212 336 51 01 web: www.ekspresinvest.com
41
TÜRK DIÞ TÝCARET BANKASI A.Þ.
Tel: 0 212 274 42 80 Fax: 0 212 275 44 05 web: www.disbank.com.tr
42
PRÝM MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 283 88 88 Fax: 0 212 283 88 90 web: www.prim.com.tr
43
ATA ONLINE MENKUL KIYMETLER A.Þ.
Tel: 0 212 310 60 60 Fax: 0 212 259 07 64 web: www.ataonline.com.tr
44
ATA YATIRIM MENKUL KIYMETLER A.Þ.
Tel: 0 212 310 62 00 Fax:0 212 310 62 10 web: www.atayatirim.com.tr
45
FÝNANSBANK A.Þ.
Tel: 0 212 318 50 00 Fax:0 212 318 59 48 web: www.finansbank.com.tr
46
ECZACIBAÞI MENKUL DEÐERLER A.Þ.
Tel: 0 212 319 59 99 Fax:0 212 319 59 69 web: www.emdas.com.tr
47
ALTERNATÝF YATIRIM A.Þ.
Tel: 0 212 315 58 00 Fax:0 212 296 88 31 web: www.ayatirim.com.tr
48
DEUTSCHE BANK A.Þ.
Tel: 0 212 317 01 00 Fax:0 212 317 01 05 web: www.db.com
49
TÜRKÝYE ÝÞ BANKASI A.Þ.
Tel: 0 212 316 00 00 Fax:0 212 316 09 90 web: www.isbank.com.tr
50
TÜRKÝYE VAKIFLAR BANKASI A.Þ.
Tel: 0 312 455 75 75 Fax:0 312 455 88 60 web: www.vakifbank.com.tr
51
ALTERNATÝF BANK A.Þ.
Tel: 0 212 315 65 00 Fax:0 212 233 15 00 web: www.abank.com.tr
52
TURKISH YATIRIM A.Þ.
Tel: 0 212 233 48 48 Fax:0 212 240 88 85 web: www.turkishyatirim.com
n
VOBJEKTÝF
27
VOBJEKTÝF n VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
y
MAYIS 2005
Üye Temsilcisi Sayýsýnda Son Durum ve Eðitimler
7-14 Mart 2005 tarihlerinde XII. dönem, 14-21 Mart
2005 tarihlerinde XIII. dönem, 21-28 Mart 2005
tarihlerinde XIV. Dönem, 11-18 Nisan 2005
tarihlerinde XV. Dönem, 18-25 Nisan 2005 tarihlerinde
XVI. Dönem VOB üye temsilcisi, 15 Mart 2005
tarihinde IX. dönem ve 19 Nisan 2005 tarihinde X.
dönem VOB uygulama eðitim programlarý
tamamlanmýþtýr. Ýzmir’de ise 18-25 Nisan 2005
tarihinde III. dönem VOB üye temsilcisi eðitim
programý tamamlanmýþtýr. “VOB ÜYE TEMSÝLCÝSݔ
eðitimleri sonunda Ýstanbul ve Ýzmir’den 276 kiþiye
Borsamýz Üye Temsilci Belgesi verilmiþtir.
ilgili görüþ öneri ve eleþtirilerini aktarma fýrsatý
bulmuþlardýr. Tören sonrasýnda düzenlenen kokteyl
sýrasýnda da Borsamýz ve Takasbank yetkilileri
üyelerimizin temsilcileri ile bire bir görüþ alýþ veriþinde
bulunma fýrsatýný elde etmiþlerdir.
Aracý Kurum ve Bankalar ile Karaca Otel’de
Buluþtuk
82 kiþinin katýlýmýyla 7 mart 2005 Pazartesi günü,
Ýzmir’de þubesi bulunan aracý kurum/banka þube
müdür ve müþteri temsilcileri ile Karaca otel’de
buluþtuk. Toplantýda Borsamýzýn açýlýþýndan sonra
ki geliþmeler deðerlendirildi.
VOB 10 Mart’ta Bilkent Üniversitesi Kariyer
Fuarý’nda Öðrencilerle Buluþtu
Üyelik Belgeleri Törenle Daðýtýldý
13 Nisan 2005 tarihinde Mövenpick Otel’de
Borsamýza üye olarak kabul edilmiþ olan Aracý Kurum
ve Bankalarýn Üyelik Belgeleri VOB Yönetim Kurulu
Baþkaný Tuðrul Yemiþci ve VOB Genel Müdürü Hamdi
Baðcý tarafýndan kendilerine törenle teslim edilmiþtir.
Tören öncesinde Genel Müdürümüz Hamdi Baðcý
ve Takasbank Genel Müdürü Emin Çatana VOB’ un
ilk 2 ayýný deðerlendirmiþler ve üyelerimiz VOB’la
28
Bu sene 7.si düzenlenen Bilkent Üniversitesi Kariyer
Fuarý’na ilk kez katýlan VOB’un standýna öðrenciler
yoðun ilgi göstermiþtir. Faaliyete yeni baþlamýþ ve
ülkemiz finansal piyasalarýna yeni bir açýlým getirmiþ
olan Borsamýz, fuara nitelikli insan kaynaðý arayýþýnýn
yanýsýra, tanýtým amaçlý olarak da katýlmýþtýr.
Yaklaþýk 800 kiþinin standýmýzý ziyaret ettiði fuarda,
ziyaretçilere birebir olarak VOB hakkýnda bilgi
verilmiþtir. Gerek öðrenciler gerekse akademisyenler
tarafýndan gün boyunca yöneltilen sorular
sonucunda, “vadeli iþlemler” ve “türev piyasalar”
konularýna büyük ilgi duyulduðu ancak henüz yeterli
düzeyde bilgiye sahip olunmadýðý gözlemlenmiþtir.n
n
VOBJEKTÝF
Dünyadaki
Vadeli Ýþlem ve
Opsiyon Borsalarýnda
Güncel Geliþmeler
Þangay Borsasý Çelik Vadeli Ýþlem Sözleþmesini
Ýþleme Açmayý Amaçlýyor
Dünyanýn yedinci büyük ekonomisi olan Çin dünya
ticaretine açýldýðý ve uluslar arasý ürünlerdeki fiyat
dalgalanmasýna karþý savunmasýz kaldýðý için son
iki yýl içerisinde mýsýrdan fuel oile bir çok vadeli iþlem
sözleþmesini iþleme açmýþtýr.
Çin’in en iyi vadeli iþlem borsasý olan Þangay Borsasý
çelik kontratýný iþleme açmak için Menkul Kýymet
Düzenleme Kurulu’na baþvurdu. Yetkililer, her þeyin
Kurul’dan alýnacak izne baðlý olduðunu, sözleþmenin
iþleme açýlmasý konusunda henüz bir takvimlerinin
olmadýðýný açýkladý.
Sözleþmeye konu olmasý düþünülen çelik teller,
Çin’de inþaat alanýnda en sýkça kullanýlan ürünlerden
biridir. Bu yýl Çin’in ekonomik büyümesinin
yavaþlamasýna raðmen, analistlere göre çelik
talebinde %12’lik bir artýþ beklenmektedir. Ayrýca,
dünya metal fiyatlarý uzun yýllar sonra en yüksek
seviyesine ulaþmýþ durumdadýr. Bu sebeple, ülkede
iktisadi kalkýnma ve sanayi geliþtikçe fiyat riskine
karþý korunma saðlayacak bir araca þiddetle ihtiyaç
duyulmaktadýr. Bu sözleþme, iyi bir korunma aracý
olacaktýr. Þangay Borsasýnýn son günlerdeki raporuna
göre çelik vadeli iþlem sözleþmesi iþlem görmeye
baþlayýnca kullanýcýlar ve üreticiler bu sözleþmeleri
fiyat hareketliliðinden doðan olasý kayýplarý önlemek
için kullanabilecekleri belirtilmektedir.
Kaynak: www.chinaview.cn
NCDEX’ten Yeni Ürünler
NCDEX (Hindistan Emtia ve Türev Borsasý), Hindistan
Ulusal-50 Endeksi’ne (Nifty Endeksi) benzer yapýda
bir emtia endeksi oluþturmayý planlamaktadýr.
Oluþturulan yeni emtia endeksiyle, emtia vadeli iþlem
sözleþmelerine ilgiyi artýrmayý amaçlayan NCDEX’in
planlarý arasýnda enerji ürünlerine dayalý vadeli iþlem
sözleþmeleri geliþtirmek de bulunmaktadýr.
Enerji þirketleriyle anlaþmalar yapan ve kýsa süre
içerisinde doðal gaz üzerine vadeli iþlem
sözleþmesini iþleme açmayý hedefleyen NCDEX,
bu sözleþmelerin devamýnda elektrik ve ham petrol
üzerine de vadeli iþlem sözleþmeleri geliþtirmeyi
planlamaktadýr.
Kaynak: The Financial Express
29
Haberler - Dünya
MAYIS 2005 y VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
VOBJEKTÝF n VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
y
MAYIS 2005
Vadeli iþlem ve Opsiyon Borsalarýnda 2004 Yýlý
Deðerlendirmesi
varlýk tipleri bazýndaki daðýlýmý ve iki sene arasýndaki
deðiþimini göstermektedir.
Ýþlem Gören Sözleþme Sayýsý
2003 ve 2004 Senelerinde Dayanak Varlýk Bazýnda
Ýþlem Hacmi (milyon sözleþme)
Dünyadaki organize borsalarda iþlem gören vadeli
iþlem ve opsiyon sözleþmeleri sayýsý 2004 yýlýnda
2003 yýlýna oranla %8,92 artmýþtýr. 2003 yýlýnda
toplam 8 milyar 163 milyon sözleþme iþlem görmüþ,
2004 senesinde bu rakam 728 milyon artarak 8
milyar 890 milyon sözleþmeye ulaþmýþtýr. Aþaðýdaki
grafik, toplam iþlem hacmini ve hacmin dayanak
varlýk tipleri arasýndaki daðýlýmýný göstermektedir.
Yýllar Ýtibarýyla Organize Borsalarda Ýþlem Gören
Sözleþme Sayýsý (milyon sözleþme)
Ýþlem hacmi dayanak varlýk bazýnda incelendiðinde
finansal sözleþmelerin (hisse senedi, hisse senedi
endeksi, parite, parite endeksi ve faiz sözleþmeleri)
tüm sözleþmeler içinde %92’lik paya sahip olduðu
görülebilir. Geriye kalan %8’lik pay ise deðerli metaller,
deðersiz metaller, enerji ürünleri ve tarýmsal ürünler
ve diðer dayanak varlýklar üzerine düzenlenmiþ
kontratlara aittir. Bu daðýlým aþaðýdaki grafikler
yardýmýyla daha rahat görülebilir.
Pek çok dayanak varlýk için iþlem hacmi artýþý %10’un
üzerindeyken toplam sözleþme sayýsýndaki artýþýn
%8,92 düzeyinde kalmasýnýn sebebi, Kofex’te iþlem
gören Kospi 200 Opsiyonlarýnýn iþlem hacminde
yaþanan gerilemedir. Þayet Kospi 200 Opsiyon
sözleþmesinin iþlem görmediði varsayýlsaydý, toplam
iþlem hacmindeki artýþ %8,92 deðil %19,6 olacaktý.
Tek bir sözleþmenin toplam iþlem hacmini bu denli
etkilemesi, sözleþmenin ne kadar baþarýlý olduðunu
ortaya koymaktadýr. Daha sonraki kýsýmlarda
dünyanýn baþarýlý sözleþmelerine deðinilirken Kospi
200 Opsiyon sözleþmesine daha detaylý yer
verilecektir.
Toplam Ýþlem Hacminin VIS ve Opsiyon
Sözleþmeleri Arasýnda Daðýlýmý
Dünyada vadeli iþlem borsalarýndaki iþlem hacminin
önemli kýsmýný opsiyon sözleþmeleri oluþturmaktadýr.
Örneðin, opsiyon sözleþmelerinin tüm sözleþmeler
içindeki payý 2003 senesinde %61 ve 2004 senesinde
%63 dolayýnda olmuþtur. Aþaðýda tüm sözleþmelerin
vadeli iþlem sözleþmeleri (VIS) ve opsiyon
sözleþmeleri arasýnda daðýlýmý yýllar itibarýyla
görülmektedir.
Yýllar Ýtibarýyla Ýþlem Gören Sözleþmelerin VIS
ve Ops. Sözleþmesi Cinsinden Daðýlýmý (milyon
sözleþme)
Pek çok dayanak varlýk tipinin iþlem hacmi 2003’ten
2004’e %9’dan fazla oranda artmýþtýr. sað üstteki
tablo, 2003 ve 2004 senesi iþlem hacminin dayanak
30
MAYIS 2005 y VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
VIS sözleþmelerinin iþlem hacmi 2004 senesinde
2003 senesine oranla %16, opsiyon sözleþmelerinin
hacmi ise %4,6 artmýþtýr. Þayet Kospi 200 Opsiyon
sözleþmesi iþlem görmüyor olsaydý opsiyon
sözleþmelerinin artýþ oraný %23,9 oranýnda olacaktý.
Dünyadaki En Baþarýlý Sözleþmeler
Dünyada en yüksek iþlem hacmine sahip olan ilk
on kontrat aþaðýdaki grafikte gösterilmektedir. Bu
on kontrat toplam iþlem hacminin %47’sini
oluþturmaktadýr. En yüksek iþlem hacmine sahip
olan Kospi 200 Endeksi sözleþmesinin payý ise
toplam içinde %28’dir. Bu sözleþmenin 2004 yýlýndaki
iþlem hacmi, en yakýn takipçisi olan, CME’de iþlem
gören 3 Aylýk Eurodollar vadeli iþlem sözleþmesinin
iþlem hacminin 8,5 katýdýr.
n
VOBJEKTÝF
(CME) ise iþlem hacmini bir önceki seneye oranla
%25 artýrmýþ ve 664.884.607 sözleþmeye ulaþmýþtýr.
CME’nin vadeli iþlem sözleþmesi iþlem hacminin
önemli oranda artmasýnda, borsada iþlem gören 3
Aylýk Eurodollar VIS’in etkisi büyüktür. Bu sözleþme,
dünyanýn 2004 senesinde bir önceki yýla göre en
fazla iþlem artýþý gösteren sözleþmesidir.1 CME’nin
bir önceki yýla göre vadeli iþlem sözleþmesi iþlem
hacmi 133,9 milyon artmýþ, bu artýþýn 88,8 milyonluk
kýsmý Eurodollar sözleþmesinden kaynaklanmýþtýr.
2004 Yýlýnda Dünya Borsalarýnýn Vadeli Ýþlem
Sözleþmesi Ýþlem Hacmi Sýralamasý (milyon
sözleþme)
Not: Tablodaki deðerlere hisse senedine dayalý vadeli iþlem sözleþmelerinin
iþlem hacmi dahil edilmemiþtir.
Kofex, sadece vadeli iþlem sözleþmesi iþlem hacmi
yönünden sýralama yapýldýðýnda 2004 yýlýnda
dünyanýn on ikinci büyük borsasý durumundadýr.
Ancak sýralama vadeli iþlem ve opsiyon sözleþmeleri
yönünden yapýldýðýnda Kofex dünya sýralamasýnda
ilk sýrada yer almaktadýr. Bu durum, Kospi 200
Opsiyon sözleþmesinin iþlem hacminin büyüklüðünü
bir kez daha ortaya koymaktadýr.
Vadeli iþlem ve opsiyon sözleþmelerinin toplam
iþlem hacmi dikkate alýndýðýnda ise sýralama
aþaðýdaki þekilde deðiþmektedir.
2004 Yýlýnda Dünya Borsalarýnýn Vadeli Ýþlem ve
Opsiyon Sözleþmesi Toplam Ýþlem Hacmi
Sýralamasý (milyon sözleþme)
Dünyanýn En Büyük Borsalarý
Vadeli iþlem sözleþmesi iþlem hacmi yönünden bir
deðerlendirme yapýldýðýnda önde gelen borsalarýn
Eurex, Chicago Mercantile Exchange ve Chicago
Board of Trade olduðu görülmektedir. Eurex, 2004
yýlýnda VIS iþlem hacmini bir önceki seneye göre
%2,4 artýrmýþ, 684.630.502 adet sözleþmeye ulaþmýþ
ve dünya sýralamasýnda ilk sýrada yer almýþtýr.
Eurex’i takip eden Chicago Mercantile Exchange
Ýþlem Hacminde En Büyük Artýþý Gösteren
Sözleþmeler
2004 yýlýnda bir önceki yýla göre en fazla artýþ gösteren
sözleþmeler arka sayfadaki grafikte yer almaktadýr.
1 Dünyanýn önemli artýþ gösteren sözleþmeleri bir sonraki bölümde ele
alýnmaktadýr. .
31
VOBJEKTÝF n VA D E L Ý Ý Þ L E M V E O P S Ý Y O N B O R S A S I
y
MAYIS 2005
En yüksek artýþ 88,81 milyon sözleþme ile CME’de
iþlem gören 3 Aylýk Eurodollar VIS’e aittir. Bu
sözleþmeyi 49,37 milyon sözleþmelik artýþla CBOT’de
iþlem gören 10 Yýllýk Devlet Tahviline dayalý VIS
izlemektedir. Ancak yüzdesel deðiþim ele alýnarak
deðerlendirme yapýldýðýnda, bu on sözleþme
arasýnda en yüksek artýþ oraný (%341,39) CME’de
iþleme açýk olan E-mini Russell 2000 VIS’e aittir.
Ýþlem Hacminde En Yüksek Artýþ Gösteren
Sözleþmeler (milyon sözleþme)
Not: Tablodaki deðerler hisse senedine dayalý sözleþmelerin iþlem hacmini
içermemektedir.
Aslýnda ilginç olan nokta, en yüksek artýþ gösteren
iki sözleþmenin Eurodollar ve 10 Yýllýk Devlet Tahviline
dayalý sözleþmeler olmasýdýr. Çünkü 2004 yýlýnda
faiz oranýnýn oynaklýðý bir önceki yýla göre düþüþ
göstermiþtir. Oynaklýktaki düþüþe raðmen hacimde
yaþanan artýþýn sebebi, iki borsanýn alým-satým
iþlemlerini elektronik platforma taþýmaya verdikleri
öneme baðlanabilir.
CME, Euronext.liffe ile yaþadýðý rekabete karþýlýk
olarak Eurodollar sözleþmesini Globex’e aktarmaya
çabalamýþtýr. Bunun sonucu olarak, elektronik
32
platformda alým-satýmý yapýlan sözleþmelerin oraný
%10’un altýndaki seviyelerden 2004 yýlý Aralýk ayýnda
%70’lerin üzerine çýkmýþtýr. CBOT ise elektronik alým
satýmdan aldýðý yüksek borsa payýndan vazgeçmiþtir.
Ayrýca borsa elektronik alým satým platformunu
deðiþtirerek kendi orijinal sistemi olan a/c/e yerine
L i f f e C o n n e c t ’ i k u l l a n m a y a b a þ l a m ý þ t ý r.
En Yüksek Hacimli On Yeni Sözleþme
2004 yýlýnda iþleme açýlan en yüksek hacimli
sözleþmeler, iþlem hacimleri ve iþleme açýlma tarihleri
aþaðýdaki grafikte gösterilmiþtir. Tarýmsal ürünler ve
enerji ürünleri üzerine düzenlenmiþ beþ sözleþmenin
ilk on içinde yer alýyor olmasý dikkat çekicidir. Özellikle
1. kalite pamuða dayalý vadeli iþlem sözleþmesinin
ilk sýrada yer alýyor olmasý VOB’ta iþlem gören pamuk
sözleþmesinin de baþarýyý yakalamasý için hiç bir
engel bulunmadýðýný ortaya koymaktadýr.
En Yüksek Hacme Sahip Yeni Sözleþmeler
(milyon sözleþme)
Kaynak: Futures Industry Association (FIA) n
Download

Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Verileri