EĞİTİM VE ERGONOMİ
Çetin Gezgincan [email protected]
Giriş
Ergonometri, insanların çevreleriyle olan ilişkilerini inceleyen yeni bir bilim dalıdır.
Ergonomi; insanların biyolojik, psikolojik özelliklerini ve kapasitesini göz önünde
bulundurarak, insan-makine-çevre uyumunun doğal ve teknolojik yasalarını ortaya koyan çok
disiplinli bir bilim dalıdır. Bu, bir bakıma, işin, iş ortamının insan özellikleriyle
uyumlaştırılması, bu çerçevede ortaya çıkabilecek muhtemel problemlerin başlangıçta
belirlenmesi ve önlenmesi için gerekli tedbirlerin alınmasına imkân verir.
Ergonominin Eğitimdeki Yeri
Ergonominin ana hedefi hayatın kalitesini artırmaktır. Kalitenin artması hem fiziksel, hem
de psikolojik şartlara bağlıdır. Uyumlu bir iş ortamı, emniyet ve sağlıklı çalışma saatleri, iş
hacmi, kullanılan makine ve aletlerin uygunluğu çalışma ortamını etkileyen faktörlerdir.
Ergonomi bilerek ya da bilmeyerek günlük yaşantımızın her aşamasına girmektedir.
Sandalyede oturuşumuzdan yatış şeklimize, yaşadığımız çevredeki renklerden çalışma
masamızın ışığına kadar tercihlerimizin hepsi ergonominin konusudur. Hayatımızdaki bu
tercihlerin yaşam kalitemizi yükseltmede önemli bir rolü vardır. Bu nedenle ergonomi,
hayatımızın vazgeçilmez bir parçasıdır. Ergonomi, bilinçli uygulanabilmesi eğitimden geçer.
Bu bilim dalının eğitim-öğretim kurumlarında uygulanması ve yaygınlaştırılması
gerekmektedir.
Öğrencilerin ruhsal, fiziksel ve psikolojik sağlığının devamlılığı için tüm araçlar ve
fiziksel ortam ergonomik verilere göre dizayn edilmelidir. Bunun yanında öğrenciler,
derslerde bu bilim dalı ile tanıştırılmalı ve teknolojik ortamda üretken rolü üstlendikleri vakit,
diğer bilim dalları gibi, ergonometriyi de kullanır hale gelmeleri sağlanmalıdır.
Ergonometriye Katkıda Bulunan Diğer Bilim Dalları
1. Antropometri, insan vücudunun boyutlarıyla ilgilenen bilim. Antropometri çalışma
ortamında mekân planı, araştırma planı ve çalışma postürü (oturma sırasında beden duruşu)
nün çıkarılmasında kullanılır.
2. Biyomekanik, biyoloji ve mühendislik bilimlerinin insanlar üzerindeki kullanım alanı.
Eğitim kurumlarında biyomekaniğin kullanılması beden eğitimi ve ders araçlarının analizi
gibi konularda kullanılır.
3. Fizyoloji, canlıların hücre, doku ve organların görevleri ve bu görevlerin
gerçekleştirilmesini inceler. Eğitimde okul yapısının, çevre şartlarının (ısı, ses, ışık) insana
etkisi göz önünde bulundurmalıdır.
4. Psikoloji, insan davranışlarını inceler. Beceri öğrenimi, kararlar, dikkat, yorgunluk,
kişisel farklılıklar, meslek seçimi ve eğitim, iş tatmini, tekrarlanan iş, yaş ve performans gibi
özellikler dikkate alınmalıdır.
Yukarıda belirtilen bilim dalları, insanlar arası farklılıklar göz önünde tutularak, emniyet
ve sağlık durumu düşünülerek ergonomiyle ilişkilendirilmiştir. Bu bilim dalları eğitim ve
öğretimde ergonomik açıdan irdelenmeli ve bu sonuçlara göre hareket edilmelidir.
Antropometrik Farklılıklar
İnsanların kendi yaşam sürecinde gösterdikleri değişikliklerdir. Bunlar, fiziksel aktivite,
diyet, beslenme, yaşlanma ve meslek farkı gibi faktörlere bağlı olduğu gibi, giyilen eşya,
kullanılan makine ve “postür”e bağlı olarak değişebilir.
İnsanlar arasında; cinsiyet, ırk, etnik ve milliyet, vücut yapısı, özürlü ya da özrü
bulunmama gibi antropometrik farklılıklar var olabilmektedir. Bunun yanında jenerasyon
farklılıkları da önemli bir yer tutar.
Meselâ boy, postüre ve harekete bağlı olarak değişiklik gösterir. Bu konu giyim
planlanırken önemlidir. Çünkü antropometrik ölçümler çıplak vücut içindir. Oysa giyim ve
kullanılan araçlar vücudu daha çökük bir pozisyona sokar. Kalın giyecekler, kolların
hareketini engeller, bu nedenle rahat hareket kabiliyeti için boyda 25-30 mm eklemek gerekir.
Normal kıyafetlerde erkeklere 1.8-2.7 kg, kadınlara 1.3-1.8 kg eklenir. Planlamalar, bu
eklemeler sonucu ortaya çıkan yeni rakamlara göre hesaplanır.
Ergonominin İlköğretim Öğrencilerindeki Değeri
Erişkin çağdaki %80-90 yanlış çalışma pozisyonundan dolayı ortaya çıkan bel fıtıkları
erken çocukluk çağında veya gençlik çağlarında postüre ve taşıma metodlarına uyumlu
olmayan ya da uyum sağlamayan yöntemlerden kaynaklanmaktadır. Daha okul öncesi
dönemden itibaren çocukların yanlış sıralarda oturmaları, sıralara yanlış oturmaları,
çantalarını yanlış taşımaları veya yanlış çanta taşımaları gibi günlük uygulamalarla başlayan
ve hayatın tamamını ilgilendiren uygulamalarda ergonomi bilgisi gereklidir.
Öğrencilerde en basit seviyede dahi olsa ergonomi bilgisi ve kullanımı, okul döneminde
kazanılması gereken postüre uygun hareket için önem taşımaktadır. Bu bilginin kazanılması
öğrencinin hayat boyu ergonomik verilere göre hareket etmesini, kendisine ve diğerlerine
karşı büyük sorumluluklarla davranmasını sağlayabilecektir.
Ergonominin konuları arasında sadece postüre uygunluk değil ışıklandırma, ısıtma,
güvenlik, sağlık ve refah gibi konular da bulunmaktadır. Anatomi, fizyoloji ve psikolojinin
deneysel çalışmalarında elde edilen tavsiyeler ve prensipler, ergonominin genel prensiplerine
dayanak oluşturmaktadır. Bu prensipler ve tavsiyeler öğrencilerin yetişkin çalışma hayatında
kullanabilecekleri bilgilerin de temelini oluşturacaktır.
Ergonomik Açıdan Okulun Düzenlenmesi
Eğitim ve öğrenci uyumunda, amaca ulaşmak için, okulun ergonomik açıdan
düzenlenmesi önemli bir unsurdur. Okulun ergonomik açıdan düzenlenmesini antropometrik,
psikolojik, fizyolojik, enformasyon, organizasyon ve iş emniyeti açısından incelemek gerekir.
1. Antropometrik düzenlemeler
Okulda antropometrik düzenlemeler, öğrencinin vücut ölçüleri ile kullanılan her türlü
araç, gereç, materyal ve demirbaşların uyumunu kapsamaktadır. Oturulacak sandalyenin
çocuğun yaş seviyesine, fiziksel özelliklerine, oturma ve yaslanma açısından uygun olup
olmadığı gibi.
2. Psikolojik düzenlemeler
Okulda psikolojik düzenlemenin amacı, öğrenciye, okulda rahat edebileceği bir
atmosferin hazırlanmasıdır. Ergonomik çalışmalar, psikolojinin incelediği davranışları okul
ortamında ele alır. Öğrencinin moralini yükselterek verimini artırıcı önlemleri tercih eder.
Bunun için renklerin insan üzerine etkisinden öğretmenlerin ders anlatım yöntemine, hatta
yöneticilerin konuşmalarındaki ses tonlamalarına kadar pek çok veriden yararlanılır.
3. Fizyolojik düzenlemeler
Okulda fizyolojik düzenlemelerin amacı; eğitim-öğretim metodunun ve okul şartlarının
insanın fizyolojik yapısına uyumunu sağlamaktır. Ders akışının, yorgunluğa karşı tedbir alıp
almadığı, vücudun duruşu ile sıraların şeklinin uyumluluğu, ışı şartlarının makul ölçülerde
olması, aydınlatmanın yeterli olup olmadığı, gürültü seviyesi, okul bahçesinin düzenlenmesi
gibi konular fizyolojik düzenlemelerin konusudur.
4. Enformasyon, Organizasyon ve güvenlik açısından düzenlemeler.
Bu düzenlemelerde; eğitim ve öğretim ergonomik açıdan irdelenmeli ve bu sonuçlara
göre hareket edilmelidir.
Sonuç
Ergonometri, insanların çevreleriyle olan ilişkilerini incelerken özellikle eğitim-öğretim
kurumlarında ergonominin detaylı bir şekilde hazırladığı tüm verilerden yararlanılmalıdır.
Çünkü insan hayat boyu yapacağı hareket ve davranışların kalıplarını yani alışkanlıklarını
büyük ölçüde okul öncesi ve ilköğretim dönemlerinde kazanmaktadır.
Ergonominin eğitim-öğretim kurumlarında uygulanması bir bakıma, insan-çevre-araçgereç arasında uyum sağlanması, bu çerçevede hayatın ilerleyen safhalarında ortaya
çıkabilecek muhtemel problemlerin daha başlangıçta belirlenerek önlenebilmesi için gerekli
tedbirlerin alınması anlamına gelmektedir.
Download

EĞİTİM VE ERGONOMİ Giriş Ergonometri, insanların çevreleriyle