HANI, HATUNÎYE (ZEYNEP
HATUN YA DA ZEYNEBIYE)
MEDRESESI
Doç. Dr. A y n u r D U R U K A N
liyarbakır'ın 81 km. kuzeyinde
bulunan
Hani
ilçesinde.
Ulu
Câmi'nin güney-batısında yer alan med­
rese çalışmamızın konusunu oluştur­
maktadır (Res. i). Yerleşim sâkinleri
tarafından "Hatuniye, ve "Zeynep Ha­
tun" medresesi adlarıyla anılan olduk­
ça harap durumdaki
yapı, 1984 ve
1985 yıllarında iki kez tarafımızdan
incelenmiş ve planı çıkartılmıştır (1).
1984 yılında yerinde yapılan inceleme­
ler sırasında yardımcı olan Hacettepe
Üniversitesi, Arkeoloji Sanat Tarihi
Bölümü Doktora öğrencilerinden Nermin Şaman, Bilim uzmanlığı öğrenciler­
inden Azize Aktaş ve Sevgi Kutluay,
mezun öğrencilerden Mehmet Ayyarkın,
Konur Yavuz ve Turgay Yazar'a bura­
da teşekkür etmek istiyorum. Titiz ça­
lışmaları ve içten katkıları olmasaydı,
araştırmamız bu sürede ve bu boyutta
gerçekleşemezdi (2). Ayrıca, 1985 yılın­
da medreseyi ikinci kez incelememiz sı­
rasında gerek plandaki eksikleri ta­
mamlamamıza
yardımcı
olan,gerekse
yerinde bazı mtmâri sorunlara açıklık
getiren Öğr.Gör.Mimar Mustafa Akpolat'a; medresenin mtmâri ve süsleme
özellikleri konusunda beni aydınlatan
Prof.Dr. Rahmi Hüseyin Ünal ile Doç.
Dr.Ömür Bakırer'e ve yapının eski fo­
toğraflarını yayınımızda kullanılmak
üzere veren Doç. Dr.Yılmaz Önge'ye te­
şekkürü borç bilirim.
nu alan iki kitap, dört genel yayın ve
bir makalede incelenmiştir. Yapıyı kı­
saca tanıtan A. Gabriel, süslemelerinin
14.15. yüzyıl özellikleri gösterdiğini
belirtir (3). Diyarbakır ve çevresindeki
yapıları incelediği eserinde B. Konyar,
mtmârt ve süsleme özellikleriyle ayrıntısız ele aldığı "Hatuniye Medresesi"nin
Selçuklu üslûbunda ve kubbeli olduğu­
nu, Sancar Şah'm annesi tarafından
yaptırıldığını ileri sürer (4).
Mihrap süslemelerinden kısaca söz
ettiği makalesinde K . Baykal, yapıyı
"Zeynebiye Medresesi" adıyla tanıtır
(5). Anadolu'daki Selçuklu ve Beylikler
dönemi medreselerini konu alan kita­
bında yapıyı, "Bir Kısmı Ayakta Olan
Medreseler" grubu içinde ele alan M.Sö­
zen, 1972 yılında ayakta olan güney
(1) Medresenin tescil dosyasını incelememize, r ö l ö v e , kesit ve g ü n e y cephe ç i s i m i n i n osalitlerini ç e k tirmemise, F o t o ğ r a f Arşivi' ndeki eski fotoğraflarıyla
birlikte y a y m ı m ı s d a k u l l a n m a m ı ş a isin veren Vakıflar
Genel M ü d ü r l ü ğ ü , Yapı ve Abide İfleri Dairesi yetkili­
lerine ve ösellikle Sayın F i l i s O ğ u s ' a teşekkürü borç
bilirim.
(2) Medresenin çisimlerinin bir kısmını yapan N.
Ş a m a n , A - A k t a ş , S.Kutluay ve T . Y a s a r ' ı n y a n ı sıra,
ana e y v a n ı n g ü n e y d u v a r ı n ı n s ü s l e m e çisiminin b ü y ü k
bir b ö l ü m ü n ü yapan Hacettepe Üniversitesi Arkeoloji
Sanat T a r i h i B ö l ü m ü m e l u n l a r ı n d a n Defne
(3) A . G a b r i e l ,
İnşa kitabesi bulunmayan medre­
seyle ilgili olarak bugüne kadar monografik bir çalışma yayınlanmamış ol­
makla birlikte yapı; bir seyahatname,
Diyarbakır ve çevresindeki eserleri ko­
Karaos-
m a n o ğ l u ' n a bu vesileyle t e ş e k k ü r ederim.
Voyages Archeologigues dans la
Turguie Orientale,! Paris 1935, s. 205.
(4)
B.
Konyar,
Diyarbakır
Yıllığı,III,
Ankara
1936, s. 365
(5) K . B a y k a l , ' L i c e - H a n i C i v a r ı n d a E s k i E s e r ­
ler", K a r a c a d a ğ , 21 (1939), s.15-20, bil. s . l S .
112
Doc. Dr. AYNTTR D U R U K A N
b ö l ü m ü n ü m t m â r i özellikleri açısından
a y r ı n t ı l ı incelediği "Hatuniye Medresesi"nin avlusunun k a p a l ı olabileceğini
b e l i r t i r . A y r ı c a , m î m â r t ve süsleme öz e l l i k l e r i n i dikkate alarak yapıyı en er­
ken 13.yüzyılın sonuna tarihler ve ilk
kez medresenin güney b ö l ü m ü n ü n pla­
n ı n ı y a y ı n l a r (6). D i y a r b a k ı r ilindeki
y a p ı l a r ı incelediği k i t a b ı n d a R.H.Ünal,
"Zeynebiye (Hatuniye) Medresesi"nin
ayakta olan güney b ö l ü m ü n ü m t m â r t ve
süsleme özellikleriyle a y r ı n t ı l ı olarak
t a n ı t ı r . Y a p ı y ı m t m â r t açıdan kapalı
avlulu medreselerle karşılaştırır, k i ­
tabelerini ve süslemelerini değerlen­
direrek 12.yüzyıl sonu 13. yüzyıl baş­
larına tarihler, ilk kez süsleme çizim­
lerini verir (7). Anadolu'daki A r t u k l u
dönemi yapılarını ele aldığı y a y ı n d a A.
A l t u n , "Hatuniye Medresesi"ni m t m â r t
ve süsleme özellikleriyle t a n ı t a r a k 13.
yüzyıl sonlarında yapılmış bir medrese
olabileceğini ileri sürer ve söz konusu
tarihlendirmesi nedeniyle A r t u k l u dö­
nemine yerleştirilmesinin kuşkulu oldu­
ğunu belirtir (8). Anadolu Selçuklu
m î m â r t süslemesiyle i l g i l i eserinde G.
Schneider,
"Hatuniye
Medresesi"nin
güney e y v a n ı n d a k i süslemelerden ikisi­
nin çizimini verir ve yapıyı R.H. Ünal
gibi I2.yüzyil sonu 13. yüzyıl başlarına
tarihler (9).
1. Yapının Bugünkü Durumu
Medrese, güney cephesiyle iç avlu­
nun güney ve kuzeyinde yer alan ha­
cimler dışında oldukça harap bir du­
r u m d a d ı r . Yapıyı m t m â r t ve süsleme
özellikleri açısından t a n ı t a n y a y ı n l a r ı n
b ü y ü k bir kısmında, yalnızca medrese­
n i n güney k a n a d ı n a ilişkin bilgilere ve
çizimlere yer verilmiştir (10). Bunun
nedeni, 1977 yılına kadar medresenin
diğer b ö l ü m l e r i n i n toprak ve moloz al­
t ı n d a kalmış olmasıdır. Yapı, 1977 yı­
l ı n d a V a k ı f l a r Genel M ü d ü r l ü ğ ü ' n c e te­
mizlenerek b u g ü n k ü haliyle ortaya çı­
k a r ı l m ı ş t ı r (11).
Y a p ı n ı n en i y i durumda olan bö­
l ü m l e r i g ü n e y ve kuzeyidir. G ü n e y ka­
natta ana eyvanla i k i y a n ı n d a k i hacim­
l e r i n duvar y ü k s e k l i k l e r i 2. 10-4.62 m.,
medresenin diğer b ö l ü m l e r i n d e ise yak­
laşık I . 92-4.00 m. a r a s ı n d a değişmek­
tedir (Şek:3-5). Y a p ı n ı n en çok tahrtp
olmuş bölümü, portalin de yer a l d ı ğ ı
doğu k a n a t t ı r . Doğu cephede, eksenin
kuzeyindeki portalin yalnızca i k i yan
duvarı 4.40 m. yüksekliğe kadar ayak­
tadır. Portalin iç ve dış k a p l a m a l a r ı
tümüyle dökülmüş, giriş e y v a n ı da b ü ­
yük ölçüde tahrip o l m u ş t u r (Res:2-3).
1940 yılında yapının kesme t a ş l a r ı n d a n
bir kısmının sökülerek i l k o k u l i n ş a a t ı n ­
da kullanıldığı b e l i r t i l i r (12). A y r ı c a
üst yapı, batı kanattaki i k i hacim ve
kuzeybatıdaki mekân d ı ş ı n d a b ü y ü k öl­
çüde yıkıktır (Şek: 3-4, Res.1,11,14).
Kuzeybatı mekânın tonozunda ç a t l a k l a r
ve göçükler görülür. A v l u zemini de
toprak ve molozla d o l m u ş , y a k l a ş ı k 0.50
-0.60 m. yükselmiştir (Res.:ll-12, 15).
2. Plan Tanıtımı(13)
Yapı açık avlulu, r e v a k s ı z ve ü ç eyvanlı bir medresedir (14). A v l u , d ö r t
(6) M . Sözen, Anadolu Medreseleri. S e l ç u k l u ve
Beylikler Devri, I I , İstanbul 1972, s. 153-156, Ş e k . 3 1
(plân), Res.34.
(7) R.H.Ünal, Diyarbakır İli'ndeki B a z ı T ü r k - İ s lam Anıtları Üzerine B i r İ n c e l e m e , E r z u r u m 1975,
s.
49-66, şek. 8 (P]an)-15, Res.28-37.
(8) A.Altun, Anadolu'da A r t u k l u Devri T ü r k M i marisi'nin Gelişmesi, İstanbul 1978,
s.257-259, Plân:
37, Res: 341-343.
(9) G . Schneider, Bauornamente des seldschuken
in Kleinasien, Wiesbaden 1980, s. 191, Ş e k . 3 4 8 , 364.
(10)
Kşl. M . Sözen, a.g.e, s.
153-156,
Şek.31;
R.H.Ünal, a.g.e., s.49-66, Ş e k . 8 - 1 5 ; A . A l t u n , a.g.e., s.
257-259, Plan 37.
(11) B u bilgi. Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü , Y a p ı ve
Abide İşleri Dairesi yetkililerinden a l ı n m ı ş t ı r .
(12) M . S ö z e n , a.g.e., s. 154.
(13)
Yapının b u g ü n k ü durumunu y a n s ı t a n
ilk
planı, 1/50 ölçekli olarak 1978 y ı l ı n d a V a k ı f l a r Genel
Müdürlüğü, Abide ve Yapı Îşleri-Jiairesi e l e m a n l a r ı n ­
dan İbrahim Çetin tarafından çizilmiştir,
(14) Bazı
yayınlarda, y a p ı n ı n k a p a l ı a v l u l u
medrese olabileceği belirtilmektedir. K ş l . M .
bir
Sözen,
a.g.e, s. 155; R . H . Ü n a l , a.g.e., s. 49, 65. B u n a k a r ş ı l ı k ,
A.Altun, a.g.e., s. 257 de, B . K o n y a r ' ı n k a y d ı n d a n av­
lunun kubbeli olabileceği gibi bir anlam ç ı k m a k t r . y s a
da, bugün için bunu kesinlikle anlayabilmenin m ü m ­
kün olmadığına işaret
etmektedir.
Araştırmacıların
değerlendirmeleri, yapının temizlenmeden ö n c e k i
du­
rumu dikkate alınarak y a p ı l m ı ş t ı r . A n c a k b u g ü n ,
av­
lusu kareye yakın dikdörtgen plânlı olmakla b i r l i k t e ,
medresenin kapalı avlulu o l d u ğ u n u g ö s t e r e c e k h e r h a n ­
gi bir kalıntı mevcut değildir.
H A N İ . H A T U N İ Y E MF.DRFSFS;!
yandan k a p a l ı m e k â n l a r ve eyvanlarla
sınırlanır. Bugün tek katlı olan medresinin doğu ve b a t ı k a n a t l a r ı n d a , duvar
kalınlığı içine y e r l e ş t i r i l m i ş birer mer­
diven, y a p ı n ı n bazı h a c i m l e r i n i n i k i
katlı olabileceğini
düşündürmektedir
(15).
Medrese doğu cephede, eksenin k u ­
zeyindeki 2.83m. l i k portal ç ı k ı n t ı s ı
dışında d ü z g ü n d i k d ö r t g e n p l a n l ı d ı r .
Güney ve kuzeyde simetrik olarak ka­
palı h a c i m - e y v a n - k a p a l ı hacim d ü z e n l e ­
mesi g ö r ü l ü r k e n , benzer simetrik özel­
likler doğu ve b a t ı kanatlarda k a r ş ı ­
mıza çıkmaz. B a t ı d a k i i k i k a p a l ı m e k â ­
na karşılık, d o ğ u d a bir giriş e y v a n ı ve
bir k a p a l ı hacim yer alır. Y a p ı n ı n t ü m
m e k â n l a r ı d i k d ö r t g e n p l â n l ı ve o l d u k ç a
farklı b o y u t l a r d a d ı r .
Y a p ı d a k i k a p a l ı hacimler birer ka­
pıyla avluya açılır. D o ğ u d a k i k a p a l ı
m e k â n ı n batı d u v a r ı t ü m ü y l e y ı k ı l m ı ş
olmakla b i r l i k t e , eksenin
kuzeyinde
kapı eşiği belli o l m a k t a d ı r .
Batıda
kuzeydeki m e k â n ı n kapısı eksenin gü­
neyinde, g ü n e y d e k i m e k â n ı n k a p ı s ı ek­
senin kuzeyindedir. Kuzey ve g ü n e y d e ,
d o ğ u d a k i m e k â n l a r ı n k a p ı l a r ı eksenin
batısında, batıdaki mekânların kapıları
eksenin d o ğ u s u n d a d ı r .
Medresede g ü n e y d e k i hacimlerin tü­
m ü n d e , doğu kanatta eksenin g ü n e y i n ­
de, kuzey kanatta eksenin b a t ı s ı n d a ve
batı kanatta eksenin kuzeyindeki ha­
cimde toplam dokuz pencere görülür.
G ü n e y d u v a r ı n d a eksene simetrik birer,
doğu ve batı d u v a r l a r ı n d a eksende b i ­
rer pencerenin b u l u n d u ğ u g ü n e y d e k i ana eyvan d ı ş ı n d a k i m e k â n l a r d a eksende
birer pencere v a r d ı r . Ana e y v a n ı n do­
ğusundaki m e k â n ı n güney d u v a r ı n d a
yer alan pencere b ü y ü k ölçüde yıkıl­
mış, buna k a r ş ı l ı k b a t ı d a k i pencere
d o l d u r u l m u ş t u r . Y a l n ı z c a ana e y v a n ı n
doğu ve batı d u v a r l a r ı n d a k i pencereler
bitişik m e k â n l a r a , d i ğ e r l e r i dışa açılır.
Ana e y v a n ı n güney d u v a r ı n d a , ek­
sendeki içten ve d ı ş t a n y a r ı m yuvarlak
mihrap nişinin y a n ı sıra, giriş e y v a n ı ­
nın güney d u v a r ı n d a b i r b i r i n e bitişik
i k i d i k d ö r t g e n niş yer alır (16).
Y a p ı n ı n i k i m e k â n ı n ı n örtü sistemi
b ü y ü k ölçüde a y a k t a d ı r . Batı kanatta
133
kuzeydeki h a c i m k u z e y - g ü n e y d o ğ r u l t u ­
sunda, k u z e y b a t ı m e k â n d o ğ u - b a t ı doğ­
rultusunda beşik tonozla ö r t ü l ü d ü r . K u ­
zey eyvanla doğu ve g ü n e y d e k i kapalı
hacimler d ı ş ı n d a k i m e k â n l a r d a tonoz
b a ş l a n g ı ç l a r ı görülür. D o ğ u d a k i giriş
e y v a n ı ile k u z e y d o ğ u m e k â n ı n o r i j i n a l ­
de d o ğ u b a t ı d o ğ r u l t u s u n d a , g ü n e y d e k i
ana e y v a n ı n k u z e y - g ü n e y d o ğ r u l t u s u n ­
da beşik tonozla ö r t ü l ü olduğu kalın­
t ı l a r d a n a n l a ş ı l m a k t a d ı r (17).
8.80x10.35 m. ö l ç ü l e r i n d e k i medrese
avlusu, k u z e y - g ü n e y d o ğ r u l t u s u n d a ka­
reye y a k ı n d i k d ö r t g e n planlı ve revaksızdır. Üstü açık olan avlunun batısın­
da, k a p a l ı m e k â n l a r ı n ö n ü n d e , tonoz
başlangıçlarından doğu-batı doğrultu­
sunda beşik tonozla ö r t ü l ü o l d u k l a r ı
a n l a ş ı l a n d i k d ö r t g e n planlı birer eyvan
bulunur. B a t ı d a k i eyvan düzenlemesi­
nin simetriği d o ğ u d a görülmez. Temel­
de merdiveni gizlemeyi a m a ç l a y a n bu
d ü z e n l e m e ile hem yer kaybı,hem de
her i k i m e k â n ı n ortak d u v a r ı n a merdi­
ven y ü k ü n ü n binmesi önlenmiştir. Böy­
lelikle, statik ve işlevsel açıdan başarılı
bir çözüme ulaşılmıştır. B a t ı d a k i dü­
zenlemenin d o ğ u d a görülmemesinin ne­
deni, d o ğ u d a k i merdivenin daha küçük
boyutlu olması ve duvar kalınlığı içine
y e r l e ş t i r i l e b i l m e s i d i r . Ayrıca, bu ka­
natta tek kapalı m e k â n ı n yer alması da
(15) K a n ı m ı z c a batı kanattaki iki kapalı m e k â n l a
d o ğ u kanattaki bir kapalı
mekân
çift
d ü z e n l e n m i ş olabilir. B a t ı d a k i üst kat
katlı
olarak
mekânlarının
ö n ü n d e , alttaki e y v a n l a r ı n ü s t ü n d e bir sahanlık bi­
çimlendirilmiş olmalıdır. D o ğ u d a ise, merdivenin d o ğ ­
rudan üst kat m e k â n ı n ı n kapısına açılması akla y a k ı n ­
dır.
(16) Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü Arşivi'ndeki rölöve projesinde, içine girilemeyen
batı k a n a d ı n
güne­
yindeki m e k â n ı n batı duvarı ekseninde d i k d ö r t g e n bir
niş gösterilmiştir.
(17) Kapısı
içine
girilemeyen
moloz taşlarla d o l m u ş
batı
kanatta
olduğundan
güneydeki
mekânın,
kuzey m e k â n gibi k u z e y - g ü n e y y ö n ü n d e beşik tonozla
ö r t ü l ü o l d u ğ u . Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü Arşivi'ndeki
rölöve projesinden anlaşılmaktadır. Ayrıca, d o ğ u k a ­
nattaki kapalı mekânın batıdakiler gibi k u z e y - g ü n e y
d o ğ r u l t u s u n d a dikdörtgen planlı olduğu dikkate alı­
narak, aynı y ö n d e beşik tonozla örtülü o l d u ğ u d ü ş ü ­
nülebilir.
134
Doc. Dr. A Y N U R D U R U K A N
eyvanli bir düzenlemeyi
getirmiştir. Batidakine
eyvan düzenlemesi, giriş
nünün kapanmasına da
(Plan 1-2).
gereksiz hale
simetrik bir
eyvanının öyol a ç a c a k t ı
3. Dış Tasvir
Medresenin dışında toprak seviye­
sinde f a r k l ı l ı k l a r görülür. Toprak se­
viyesi güney cephede yaklaşık 0.50-0.60
m., kuzey cephede 1.50-2.00 m. yüksel­
miştir. G ü n e y cephenin batı köşesinde
toprak seviyesinin 1.00-1.50 m. ye kadar
yükseldiği izlenir (Şek:5,Res:5). Buna
karşılık kuzey cephede, hacimlerin ör­
tüsü ile yol yaklaşık aynı seviyededir
(Res:l). Doğu cephede, toprak seviyesi
yaklaşık 0.50-0.80m. yükselmiştir (Res:
3).Batı cephede, kuzeydekine benzer bir
durumla karşılaşırız.
Doğu cephe, medresenin en çok tah­
rip olmuş cephesidir. Eksenin kuzeyin­
deki portal, orijinal özellikleri saptanamayacak ölçüde harap olmuştur. A n ­
cak k a l ı n t ı l a r d a , portalin dışa yaklaşık
2.63 m. çıkıntılı olduğu a n l a ş ı l m a k t a d ı r
(Res.3). Çevre halkı, bir b ü y ü k kemer
ve tonozdan söz etmişler; yakın zamana
kadar ayakta olan bu öğelerin, medre­
senin toprak altında kalan bölümlerini
ortaya çıkartma çalışmaları sırasında
yıkıldığını belirtmişlerdir. Ancak, ya­
pının eski fotoğraflarında kemer ve to­
nozun görülmemesi, söz konusu tahriba­
tın daha önceye ait olduğunu göster­
mektedir (Res.2). Cephede, eksenin gü­
neyindeki hacmin doğu d u v a r ı büyük
ölçüde y ı k ı k t ı r ; b u n a karşılık, g ü n e y ­
doğu m e k â n ı n doğu d u v a r ı 1.22 m. yük­
sekliğe kadar a y a k t a d ı r .
G ü n e y cephe, medresenin en i y i ko­
r u n m u ş cephesidir. Batısı ve orta bölü­
mü, y a k l a ş ı k ö r t ü sistemine kadar ay a k t a d ı r . Buna karşılık doğu bölüm
t a h r i p olmuş, d o ğ u d a k i m e k â n ı n güney
d u v a r ı b ü y ü k ölçüde yıkılmıştır. Ekse­
ne simetrik ana eyvan pencereleri yarı
y ü k s e k l i ğ e kadar toprak seviyesi altın­
da k a l m ı ş , üst k ı s ı m l a r ı da b ü y ü k ölçü­
de moloz t a ş l a r l a d o l d u r u l m u ş t u r . D i k ­
d ö r t g e n b i ç i m i n d e k i ana eyvan pence­
relerinin l e n t o l a r ı n a a kitabeli birer şe­
r i t yer a l ı r (Res:5,8-9). Diğer i k i pence­
reden b a t ı d a k i n i n dış kısmı b ü y ü k öl­
çüde tahrtp olmuş ve moloz t a ş l a r l a
doldurulmuştur, doğudaki
ise
yıkıl­
mıştır (Res.6-7). Pencere a r a l a r ı n d a yer
alan bezemeli yatay b o r d ü r , y a n l a r ı n ­
daki dikey b o r d ü r l e r gibi pencereleri
üstten sınırlar. Batıda çift y ö n l ü b i r
kademelenme yapan b o r d ü r , d o ğ u d a tek
yönlü olarak karşımıza ç ı k a r . A n a ey­
vanın i k i y a n ı n d a k i m e k â n l a r ı n d ı ş
cephelerinde görülen bu d e ğ i ş i k d ü z e n ­
leme, belki de m e k â n l a r ı n işlev f a r k ­
lılığından k a y n a k l a n m ı ş o l a b i l i r . Ek­
sendeki k a l ı n t ı n ı n , ana e y v a n ı n m i h ­
r a b ı n ı destekleyen y a r ı m y u v a r l a k b i r
payanda olduğu a n l a ş ı l m a k t a d ı r (Şek
5, Res.5).
4. İç Tasvir
Medresenin içi de b ü y ü k
ölçüde
tahrip olmuştur. Y a p ı y a girişi s a ğ l a y a n
d o ğ u d a k i portalin k a p l a m a l a r ı
tama­
men d ö k ü l m ü ş t ü r . G i r i ş e y v a n ı n ı n k u ­
zey d u v a r ı , k a p l a m a l ı olarak tonoz b a ş ­
langıcına kadar a y a k t a d ı r . G ü n e y d u ­
varda, eksenin b a t ı s ı n d a t a h r i p o l m u ş
i k i d i k d ö r t g e n niş ile merdiven k a l ı n ­
tısının dört basamağı, d o ğ u d a ise k a p ı
sövelerinin alt k ı s ı m l a r ı g ö r ü l ü r . Tonoz
başlangıcı yalnız kuzeyde b e l i r g i n d i r .
Eyvanın g ü n e y i n d e k i m e k â n ı n
doğu
d u v a r ı b ü y ü k ölçüde, b a t ı d u v a r ı ise
tümüyle y ı k ı k t ı r . Doğu duvar ekseninde,alt k ı s m ı n d a n orijinalde d i k d ö r t g e n
biçiminde olduğu a n l a ş ı l a n , moloz t a ş ­
larla d o l d u r u l m u ş bir pencere a ç ı k l ı ğ ı ;
b a t ı d a , eksenin kuzeyinde 1.02 m. ge­
nişliğindeki kapı eşiği b e l l i o l m a k t a ­
dır. Kuzey ve güney d u v a r l a r y a k l a ş ı k
1.00 m. yüksekliğe kadar k a p l a m a l a r ı y la a y a k t a d ı r . Üst yapısı t ü m ü y l e y ı k ı k ­
tır; ancak orijinalde, b a t ı k a n a t t a k i
m e k â n l a r g i b i k u z e y - g ü n e y y ö n ü n d e be­
şik tonozla ö r t ü l ü olduğu
düşünülebi­
lir (Res: 11).
Kuzey kanatta d o ğ u d a k i m e k â n a ,
güney d u v a r ı n d a eksenin b a t ı s ı n d a k i
bir kapıyla g i r i l i r . K a p ı b ü y ü k ö l ç ü d e
tahrip o l d u ğ u n d a n o r i j i n a l b i ç i m i tesbit
edilememektedir. Ancak, m t m â r t ö z e l ­
l i k l e r i açısından b ü y ü k ö l ç ü d e b a t ı d a k i
mekâna benzerlik g ö s t e r d i ğ i n d e n , a y n ı
tipte d i k d ö r t g e n b i ç i m i n d e b i r k a p ı s ı
olduğu d ü ş ü n ü l e b i l i r . Batı ve kuzey d u ­
v a r l a r ı sağır olan m e k â n ı n d o ğ u d u v a r ı
HANİ. H A T U N İ Y E MEDRESESİ
ekseninde, dışa a ç ı l a n d i k d ö r t g e n bir
pencere g ö r ü l ü r . Kuzey ve g ü n e y d e to­
noz b a ş l a n g ı c ı belli o l m a k t a d ı r (Rcs.l314). Eksendeki kareye y a k ı n d i k d ö r t g e n
planlı e y v a n ı n d u v a r l a r ı 1.67 m. y ü k ­
sekliğe kadar k a p l a m a l ı olarak ayakta­
dır. G ü n e y i d o ğ r u d a n avluya açılır. Üst
yapısı y ı k ı k o l d u ğ u n d a n , kemer veya
benzeri bir öğenin kalıntısı belli ol­
m a m a k t a d ı r . Doğu ve batı d u v a r l a r ı sa­
ğır olan e y v a n ı n kuzey d u v a r ı n d a ek­
sende, b u g ü n k ü
zemin
seviyesinden
başlayan 0.26 m. g e n i ş l i ğ i n d e , 0.15 m.
d e r i n l i ğ i n d e ve 0.40 m. y ü k s e k l i ğ i n d e
d i k d ö r t g e n bir a ç ı k l ı k yer alır. Bu
açıklığın i ç i n d e bir k ü n k ü n olduğu an­
l a ş ı l m a k t a d ı r . Söz konusu a ç ı k l ı k , bir
a r a ş t ı r m a c ı m ı z t a r a f ı n d a n avluda bu­
lunduğu
belirtilen
havuzla
ilişkili
olabilir (18). Bu g ö r ü ş ü n d o ğ r u l u ğ u ,
ancak avluda y a p ı l a c a k bir kazı çalış­
masıyla a ç ı k l ı k kazanabilir. G ü n e y d e k i
yoğun bezemeli ana eyvanla k a r ş ı l a ş t ı ­
rıldığında son derece sade b i r g ö r ü n ü ­
me sahip olan bu eyvan, belki de selsebilli bir eyvan olarak d ü z e n l e n m i ş olabilir (Res.l3). B a t ı d a k i m e k â n , boyut
ve biçim a ç ı s ı n d a n d o ğ u d a k i m e k â n a
benzer. Diğer d u v a r l a r ı sağır olan me­
kâna, güneydeki dikdörtgen biçiminde
kapıyla g i r i l i r . B ü y ü k ölçüde ayakta
olan tonozunda ç a t l a k l a r v a r d ı r (Res.
12).
Batı kanatta, eksenin kuzeyindeki
m e k â n a basık kemerli bir k a p ı y l a g i r i ­
lir (Res.16). K u z e y - g ü n e y y ö n ü n d e dik­
dörtgen p l â n l ı ve beşik tonozla ö r t ü l ü
m e k â n ı n b a t ı d u v a r ı n d a k i pencere dik­
dörtgen b i ç i m i n d e d i r ve d o l d u r u l m u ş ­
tur. G ü n e y d e k i m e k â n ı n girişi doldu­
rulmuş o l d u ğ u n d a n içine g i r i l c m e m i ş tir. İki m e k â n doğu kanattan f a r k l ı
olarak d o ğ r u d a n avluya değil, ö n l e r i n ­
deki eyvanlara a ç ı l ı r l a r . K u z e y - g ü n e y
d o ğ r u l t u s u n d a d i k d ö r t g e n planlı eyvan­
ların tonoz b a ş l a n g ı ç l a r ı kuzey ve gü­
neyde g ö r ü l ü r . D o ğ r u d a n avluya açılan
e y v a n l a r ı n 2.45 m. k a l ı n l ı ğ ı n d a k i ortak
d u v a r l a r ı n a y e r l e ş t i r i l m i ş merdivenin
kalıntısı g ü ç l ü k l e belli o l m a k t a d ı r (Şek.
3, Res.l5-17).
G ü n e y kanatta, b a t ı d a yer alan me­
kâna d i k d ö r t g e n b i ç i m i n d e bir kapıyla
135
girilir.
4.50x4.90
m.
ölçülerindeki
kareye y a k ı n d i k d ö r t g e n planlı mekâ­
nın d u v a r l a r ı k a p l a m a s ı z olarak ayak­
t a d ı r . Doğu duvardaki, b ü y ü k ölçüde
tahrip olmuş pencerenin o r i j i n a l özel­
likleri
tesbit edilememekle
birlikte,
boyutu dikkate a l ı n d ı ğ ı n d a doğu me­
k â n d a k i pencere gibi d i k d ö r t g e n biçi­
minde olduğu a n l a ş ı l m a k t a d ı r (Res.19).
G ü n e y duvardaki pencerenin üst kısmı
t ü m ü y l e tahrip olmuş ve b ü y ü k ölçüde
moloz taşlarla d o l d u r u l m u ş t u r (Res. 20).
M e k â n ı n örtü sistemi tamamiyle yıkık­
tır. Ancak, 1984 y ı l ı n d a k i incelememiz
s ı r a s ı n d a kuzeydoğu köşede tesbit edi­
len kemer başlangıcı, orijinalde kub­
beyle örtülü olabileceğini d ü ş ü n d ü r ­
mektedir (Res.21). N i t e k i m , y a p ı n ı n es­
k i f o t o ğ r a f l a r ı n d a pandantif kalıntısı
g ö r ü l m e k t e d i r (Res.22). Ayrıca, y a p ı n ı n
temizlenmeden önceki durumunu tanı­
tan a r a ş t ı r m a c ı l a r , bu m e k â n ı n o r i j i ­
nalde kubbeyle örtülü o l d u ğ u n u n anla­
şıldığını
belirtmişlerdir
(19). Buna
karşılık, y a p ı n ı n temizlik çalışmaları
s o n r a s ı n d a V a k ı f l a r Genel M ü d ü r l ü ğ ü
e l e m a n l a r ı n c a ç ı k a r t ı l m ı ş p l a n ı n d a , me­
k â n kuzey-güney y ö n ü n d e beşik tonozla
ö r t ü l ü olarak gösterilmiştir.
Ana eyvan, medresenin en i y i ko­
runmuş bölümlerinden biridir. Güney
duvardaki kemer kalıntısı ile doğu ve
b a t ı d a k i tonoz başlangıçları, e y v a n ı n
orijinalde kuzey-^üney d o ğ r u l t u s u n d a
beşik tonozla ö r t ü l ü o l d u ğ u n u göster­
mektedir (Şek.4). G ü n e y d u v a r ı n d a üçlü
bir düzenleme görülür. Eksende sivri
kemerli yarım yuvarlak mihrap nişi,
eksene simetrik, sivri kemerli nişler
içine açılmış birer d i k d ö r t g e n pencere
yer alır(Res.23-24). Mihrap nişi dıştan
geometrik geçmeli bir b o r d ü r , düz bir
silme ve üç sıra m u k a r n a s l ı bir şeritle
kuşatıIm]ştır(Res.25). Kemer başlangıcı
ü s t ü n d e i k i âyet şeridi, üstte ortada
enine d i k d ö r t g e n bir pano ve i k i y a n ı n ­
da silmeli i k i sivri kemer bulunur (Şek.
8, Res. 23). Doğu ve batı duvarlarda
yer alan sivri kemerli nişler içine
(18) B . K o n y a r , a.g.e., s. 365.
(19) K ş l . M . S ö ı e n , a.g.e., s. 154; R . H . Ü n a l , a.g.e.,
s. 65; A . A l t u n , a.g.e., s.257.
136
Doç. Dr. AYNTTR
a ç ı l m ı ş d i k d ö r t g e n pencereler üç yan­
dan ikişer b o r d ü r l e s ı n ı r l a n d ı r ı l m ı ş t ı r .
D ı ş t a k i dar b o r d ü r l e r i n üst kısımları
b ü y ü k ölçüde tahrip olmuştur. İç kısmı­
nın üstü t ü m ü y l e yıkılmış olan batı
pencere, b u g ü n s i v r i kemerli bir açıklık
g ö r ü n ü m ü n d e d i r (Res.26). Doğu pence­
renin ü s t ü n d e bir âyet kitâbesi, düz bir
silmeden sonra i k i sıra mukarnas ve
bitkisel bezeme görülür
(Res.27-28).
Pencerelerin ü s t ü n d e , doğu ve batı du­
v a r l a r ı t ü m ü y l e , güney d u v a r ı da orta­
d a k i mihrap dışında dolaşan bir âyet
şeridi yer alır (Res.27).
Ana eyvanın d o ğ u s u n d a k i m e k â n ,
medresenin en çok tahrip olmuş hacimlerindendir. Doğu ve kuzey d u v a r l a r ı
kısmen, batı d u v a r ı ise 2. 50-3.00 m.
yüksekliğe kadar a y a k t a d ı r . Batı du­
vardaki pencere dikdörtgen biçiminde­
dir, ü s t ü n d e silmeli aynalı kemerli ve
ortasında rozet bulunan bir alınlık görülür(Res.29-30). G ü n e y d u v a r ı n orta
kısmı büyük ölçüde y ı k ı k t ı r , yalnız ba­
tıda söve kalıntısı d i k k a t i çeker. Eski
bir fotoğrafından, söveierinde bitkisel
bezemeli birer bordür ve i k i y a n ı n d a
silmeli kemerler olduğu anlaşılan moloz
taşlarla doldurulmuş bir pencere görül­
mektedir (Res.31). Mekânın örtü sistemi
tamamiyle yıkılmıştır. Ancak, boyut ve
biçim açısından b a t ı d a k i mekâna ben­
zer özellikler yansıtması dolayısıyla,
orijinalde aynı tipte pandantifli bir
kubbe ile örtülü olduğu düşünülebilir.
N i t e k i m , y a p ı n ı n temizlenmeden önceki
durumunu t a n ı t a n a r a ş t ı r m a c ı l a r , batı
m e k â n gibi orijinalde kubbeyle örtülü
olması gerektiğini belirtirler. Buna kar­
şılık, y a p ı n ı n temizlik çalışmaları son­
r a s ı n d a V a k ı f l a r Genel Müdürlüğü ele­
m a n l a r ı n c a ç ı k a r t ı l m ı ş p l a n ı n d a , batı­
d a k i m e k â n gibi kuzey-güney yönünde
beşik tonozla ö r t ü l ü olarak gösterilmiş­
tir.
Medresenin açık avlusu revaksızdır,
zemini toprak ve molozla dolmuştur
(Res. 15). Kareye y a k ı n dikdörtgen
p l a n l ı a v l u n u n kubbeyle ö r t ü l ü oldu­
ğ u n u gösterecek herhangi bir k a l ı n t ı
mevcut
değildir. A y r ı c a , batı kanat­
t a k i e y v a n l ı d ü z e n l e m e n i n simetriğinin
d o ğ u d a g ö r ü l m e m e s i ve her i k i yandaki
niJRUKAN
merdiven k a l ı n t ı l a r ı , a v l u n u n k u b b e y l e
örtülü olmadığının k a n ı t ı olarak d e ğ e r ­
lendirilebilir. A v l u n u n d ö r t
yanında
kemer kalıntısı veya buna i ş a r e t edebi­
lecek herhangi bir ö ğ e n i n b u l u n m a m a ­
sı, kanımızca avlunun kubbeyle ö r t ü l ü
olması i h t i m a l i n i ortadan k a l d ı r m a k t a ­
dır. Ayrıca, e y v a n l a r ı n tonoz k a l ı n t ı l a r ı
da bu i h t i m a l i g ü ç l e ş t i r m e k t e d i r . A n ­
cak, temizlik
çalışmaları
öncesinde
medresede inceleme y a p m ı ş a r a ş t ı r m a ­
c ı l a r ı m ı z d a n R.H.Ünal, g ü n e y d e k i to­
noz örtülü ana eyvan ile i k i y a n ı n d a k i
kubbeli m e k â n l a r ı d i k k a t e alarak, bu
şemanın daha çok k a p a l ı a v l u l u medre­
selerle benzerlik g ö s t e r d i ğ i n e
işaret
etmektedir (20). A y r ı c a B . K o n y a r ' m .
"Medresenin en m ü h i m k ı s m ı d ö r t ke­
mer üzerine o t u r t u l m u ş olan ve ş i m d i
kubbesi yıkılan
parçasıdır"
doğrul­
tusundaki ifadesinin de, bu g ö r ü ş ü n
benimsenmesinde e t k i l i o l d u ğ u
kana­
atindeyiz. Ancak, a r a ş t ı r m a c ı n ı n
bu
ifadeyle b a ğ l a n t ı l ı olarak v e r d i ğ i f o ­
toğrafın avlunun değil, ana e y v a n ı n
b a t ı s ı n d a k i m e k â n ı n kubbesi o l d u ğ u n u
d ü ş ü n ü y o r u z (21).
Toprak ve moloz dolu o l d u ğ u için
zemin seviyesi belli olmayan a v l u d a
havuza r a s t l a n m a m ı ş t ı r . A n c a k B. K o n yar, havuzun v a r l ı ğ ı n d a n sÖz etmekte­
dir (22). Çevre h a l k ı da a v l u n u n or­
tasında bir havuz b u l u n d u ğ u n u
ve
medresenin d o ğ u s u n d a k i su k a y n a ğ ı n ­
dan havuza su g e t i r i l d i ğ i n i
belirt­
mişlerdir. Avluda y a p ı l a c a k k ü ç ü k b i r
kazı çalışması bu konuya a ç ı k l ı k g e t i ­
rebilir. B . K o n y a r ' ı n g ö z l e m i n d e n hare­
ketle, bir eyvandan bu havuza suyun
getirilmesi akla y a k ı n d ı r . Bu t a k d i r d e ,
daha önçe kuzey eyvanla i l g i l i o l a r a k
öne s ü r d ü ğ ü m ü z g ö r ü ş ü n
doğruluğu
tartışılabilir. Kuzey d u v a r ı n d a
künk
bulunan ve gerek d ü z e n l e m e , gerekse
süsleme a ç ı s ı n d a n s i m e t r i ğ i g ü n e y ey­
vandan çok f a r k l ı ve sade b i r g ö r ü n ü ­
me sahip olan kuzey e y v a n ı n , selsebiUi
bir eyvan olarak y a p ı l m ı ş o l m a s ı m ü m ­
kündür.
(20) R . H . t j n a l , a.g.e, s. 65.
(21) B.Konyar, a.g.e., s. 365, Res.244.
(22) A y . es., s.365.
H A N İ . H A T U N İ Y E MFDRF^FS;!
Medrese avlusunun doğu ve b a t ı s ı n ­
da, simetrik olarak eksende yer alan
merdivenler, y a p ı n ı n bazı b ö l ü m l e r i n i n
i k i katlı o l d u ğ u n u d ü ş ü n d ü r m e k t e d i r .
Ancak, y a p ı n ı n b u g ü n k ü harap d u r u ­
munda, hangi b ö l ü m l e r i n çift
katlı
olduğunu belirlemek o l d u k ç a g ü ç t ü r .
Medresenin kuzey ve g ü n e y i n d e görü­
len simetrik özelliklerin ve b ü y ü k bo­
yutlu m e k â n l a r ı n doğu ve b a t ı d a görül­
memesi, bu kanatlardaki
mekânların
orijinalde i k i katlı o l a b i l e c e ğ i n i d ü ­
ş ü n d ü r m e k t e d i r . M e k â n l a r ı n k ü ç ü k bo­
yutları da bu i h t i m a l i g ü ç l e n d i r m e k t e ­
dir.
5. Malzeme ve T e k n i k
Y a p ı d a , kesme ve moloz taş olmak
üzere i k i t ü r malzeme k u l l a n ı l m ı ş t ı r .
Örgü malzemesi olarak y a p ı n ı n her bö­
lümünde d ü z e n s i z moloz taş k u l l a n ı m ı
görülür. A l t ve üst y a p ı d a d ü z e n l i
kesme taşlar, kaplama malzemesi olarak
düz istif
tekniğinde
uygulanmıştır.
Kesme taşlar a r a s ı n d a 1-2 cm., moloz
taşlar a r a s ı n d a
3-lOcm. k a l ı n l ı ğ ı n d a
beyaz kireç h a r ç k u l l a n ı l m ı ş t ı r . .Ayrıca,
farklı boyutlardaki d ü z e n s i z moloz taş­
lar arasına yer yer k ü ç ü k taş p a r ç a l a r ı
yerleştirilmiştir (Res.5, 12-14, 23). Pen­
cereleri doldurmak a m a c ı y l a k u l l a n ı l ­
mış moloz taşlar, örgü malzemesine oranla daha d ü z e n l i bir t e k n i k gösterir
(Res.20).
6. Süsleme
Medresenin i ç i n d e ve d ı ş ı n d a yazı,
geometrik ve bitkisel bezeme olmak
üzere üç t ü r taş süsleme g ö r ü l ü r . Süs­
leme p r o g r a m ı genelde y a p ı n ı n g ü n e y
cephesinde ve ana e y v a n ı n d u v a r l a r ı n ­
da k a r ş ı m ı z a ç ı k a r . G ü n e y cephede,
pencereleri k u ş a t a n b o r d ü r l e r d ı ş ı n d a
bitkisel bezemenin; içte ise yazı ve
geometrik s ü s l e m e n i n egemen olduğu
görülür (Şek.6-8). A y r ı c a , g ü n e y d o ğ u
m e k â n d a geometrik bezeme örneği pen­
cere ü s t ü n d e yer alır. M e k â n ı n eski
f o t o ğ r a f l a r ı n d a n b i r i n d e , geometrik ve
bitkisel bezemeli p a r ç a l a r d i k k a t i çeker
(Res.31). Medresenin avlusunda
bulu­
nan ve portale ait o l d u ğ u n u s a n d ı ğ ı m ı z
bir b o r d ü r p a r ç a s ı n d a da geometrik
süsleme g ö r ü l ü r (Res. 45). A y r ı c a , av­
luda ve ana e y v a n ı n i ç i n d e bulunan i k i
137
parça d ü ğ ü m l ü yazı örneği içerir (Res.
46).
Medresedeki süsleme p r o g r a m ı n ı gü­
ney cephe, ana eyvan ve güney doğu
m e k â n olmak üzere üç ana grupta ince­
leyebiliriz. Ayrıca, portal parçası ve
avlu ile ana eyvanda bulunan parça­
l a r d a k i bezemeler de ele a l ı n a c a k t ı r .
G ü n e y cephede y o ğ u n l u ğ u n a göre
bitkisel, geometrik ve yazı olmak üzere
üç t ü r süsleme ile k a r ş ı l a ş m a k t a y ı z . Bu­
g ü n k ü zemin seviyesinden yaklaşık 1.60
m. üstte, zencirek m o t i f l i bir silmeyle
s ı n ı r l a n d ı r ı l m ı ş bitkisel bezemeli kade­
meli bir b o r d ü r dolaşır. Ancak, batıda
çift t a r a f l ı olarak görülen kademelenme, eksenin d o ğ u s u n d a yalnızca tek ta­
r a f l ı olarak u y g u l a n m ı ş t ı r . Doğu ve ba­
tı m e k â n l a r ı n güney cephelerinde karşı­
mıza ç ı k a n bu değişik d ü z e n l e m e , belki
de m e k â n l a r ı n farklı işlevlerini vurgu­
lamak için yapılmış olabilir. Ancak, ya­
p ı n ı n b u g ü n k ü durumunda kesin bir
şey söylemek m ü m k ü n değildir. Batı
köşeden 2.43 m içte başlayan b o r d ü r ü n
d o ğ u d a 1.65 m., batıda 1.43 m.lik bölü­
mü tamamen tahrip olmuştur. Aynı
b o r d ü r , cephenin belirli b ö l ü m l e r i n d e
dikey olarak da devam ederek hem ek­
sene simetrik ana eyvan ve yan mekân
pencerelerini dıştan sınırlar, hem de
arada içleri bezemesiz i k i d i k d ö r t g e n
pano o l u ş t u r u r (Şek 6-7,; Res.5, 7).
G ü n e y cephedeki bitkisel bezemeli
b o r d ü r ü k u ş a t a n zencirek m o t i f l i silme
y a k l a ş ı k 0,20 m. k a l ı n l ı ğ ı n d a d ı r . 0,45
m. k a l ı n l ı ğ ı n d a k i bitkisel bezemeli bord ü r d e r û m t - p a l m e t dizisi görülür. İki
yandaki r û m î l e r ortadaki palmet moti­
fine çerçeve o l u ş t u r u r ; palmet sapları
r û m î l e r i , r û m î sapları ise palmctin tepe
v a p r a ğ ı n ı b i ç i m l e n d i r i r (Şek.6, 7-10;
kes. 7, 33-34).
Eksene simetrik ana eyvan pencere­
leri üç yandan geometrik bezemeli bir
b o r d ü r l e kuşatılır. İki yanda 0.40 m.
k a l ı n l ı ğ ı n d a k i b o r d ü r üstte 0. 51 m.ye
ç ı k a r . Geometrik geçmenin ana m o t i f i ­
ni yan yana ve üst üste s ı r a l a n m ı ş se­
kizgenler b i ç i m l e n d i r i r . Sekizgenlerin
ikişer cephesini kesen sekizgen kesitleri
b i r b i r l e r i y l e de kesişerek zencirek ben­
zeri basık altıgenler oluşur. Böylelikle,
138
Doc. Dr. A Y N U R D U R U K A N
sekizgenlerin ve kesitlerinin orta kısım­
l a r ı n d a sekiz kollu yıldız m o t i f l e r i or­
taya çıkar. Y ı l d ı z l a r ı n o r t a s ı n d a , bir
kısmı t a h r i p olmuş rozetler yer alır
(Şek: 6-7,Res.35).
Eksenin d o ğ u s u n d a k i ana eyvan
penceresinin lentosunda, zemini kıvrık
dallı ve r û m t dolgulu, nesih yazılı bir
âyet f r i z i - g ö r ü l ü r (Res. 8-9). Batıdaki
ana eyvan penceresinin b ü y ü k ölçüde
tahrip olmuş lentosunda da, orijinalde
a y n ı tipte bir âyet f r i z i n i n bulunduğu
k a l ı n t ı l a r d a n a n l a ş ı l m a k t a d ı r (Res.lO).
G ü n e y cephenin d o ğ u s u n d a k i , bü­
yük bölümü tahrip olmuş pencerenin
îjatısmda, bitkisel bezemeli b o r d ü r ü n iç
kısmında geometrik geçme m o t i f l i bir
friz yer alır. Altıgenlerle, farklı yön­
deki kırık çizgilerin kesişmesinden olu­
şan geçmeli düzenlemede, aralarda beş­
genler ve baklava motifleri ortaya çı­
kar (Şek.9, Res.36).
Ana eyvanda, yoğunluğuna göre ge­
ometrik, yazı ve bitkisel bezeme olmak
üzere üç tür süsleme ile karşılaşmak­
tayız (Şek.8). Güney duvardaki nişlerin
kemer silmeleri balık sırtı motifiyle,
mihrap nişinin kemer silmesi ise burmalı olarak biçimlendirilmiştir (Res;2325). Mihrap nişi dıştan, geometrik geç­
me m o t i f l i bir bordürle üç yandan sı­
nırlanır. İki yanda 0.40 m., üstte 0.76
m. kalınlığındaki bordur, kırık çizgi­
lerin iç içe geçmesinden oluşan bir be­
zemeyle süslüdür. Birbiriyle kesişen
bitişik altıgen kesitleri süslemenin ana
m o t i f i d i r . Bu motiflerin farklı doğrul­
tularda kesişmesinle, b i r b i r i n i doksan
derecelik açıyla kesen zencirek benzeri
basık a l t ı g e n l e r ve aralarda kare, beş­
gen ve baklava motifleri ortaya çıkar
(Şek. 11, Res.38).
Ana e y v a n ı n güney d u v a r ı n d a , üst­
teki i k i sıra m u k a r n a s l ı bordürle sınır­
l a n d ı r ı l m ı ş d ü z e n l e m e d e , altta zemini
k ı v r ı k dallı ve r û m t dolgulu, nesih ya­
zılı i k i â y e t f r i z i ve üstlerinde geo­
metrik geçme m o t i f l i bir pano yer alır
(Şek.8, Res. 39). Pano y ü z e y i n d e k i beze­
me, a l t ı g e n l e r i n ve kırık çizgilerin iç
içe g e ç m e s i n d e n o l u ş u r ; a r a I a r d a beşgen
ve baklava m o t i f l e r i ortaya çıkar (Şek.
9. Res.39-40). Panonun bezemesi, güney
cephenin d o ğ u s u n d a k i pencerenin
metrik geçmeli f r i z i n i h a t ı r l a t ı r .
geo­
Güney d u v a r ı n üst k ı s m ı n d a k i m u karnas bordürlü d ü z e n l e m e n i n i k i ya­
nında, zencirek silmeli
birer
sivri
kemer yer alır. Silmeler üstte d ü ğ ü m ,
altta palmet m o t i f i o l u ş t u r u r (Şek.12,
Res.41-42). Kemer y ü z e y l e r i , g ü n e y cep­
hedeki ana eyvan pencerelerinin geo­
metrik geçme m o t i f l i bezemelerini tek­
rarlar.
Ana eyvanın doğu ve b a t ı d u v a r l a ­
r ı n d a k i pencereler dıştan i k i b o r d ü r l e
kuşatılmıştır. Üst kısmı t a h r i p o l m u ş
dış b o r d ü r d e , silmelerin f a r k l ı y ö n l e r d e
iç içe geçmesiyle hasır örgü
motifi
o l u ş t u r u l m u ş t u r (Rcs.26). Daha g e n i ş
olan iç b o r d ü r , güney cephedeki ana
eyvan pencerelerini k u ş a t a n b o r d ü r d e
ve ana e y v a n ı n güney d u v a r ı n d a k i s i l ­
meli kemer y ü z e y l e r i n d e g ö r ü l e n geo­
metrik geçme m o t i f i y l e bezelidir (Res.
43). Kemer köşeliklerini k ı s m e n k a p l a ­
yan silmeli üçgen y ü z e y , r û m l l e r i n o l u ş ­
t u r d u ğ u zencirek benzeri d ü ğ ü m m o t i ­
fiyle süslüdür. Kemer silmeleri, g ü n e v
duvardaki niş kemerlerinde o l d u ğ u g i b i
balık sırtı m o t i f l i d i r (Res.26). Ana
eyvanın doğu d u v a r ı n d a k i pencere len­
tosunda nesih yazılı bir â y e t , ü s t t e kavsara kısmında i k i sıra mukarnas d o l g u ­
dan sonra kıvrık dal, r û m î ve palmctlerden oluşan bir d ü z e n l e m e g ö r ü l ü r
(Res. 27-28).
Ana eyvanda, mihrap b ö l ü m ü d ı ş ı n ­
da pencerelerin ü s t ü n d e , d u v a r l a r ı boy­
dan boya dolaşan zemini k ı v r ı k d a l l ı
ve r û m t dolgulu, nesih y a z ı l ı b i r â y e t
f r i z i yer alır. Ü s t t e n zencirek m o t i f l i
dar bir şeritle s ı n ı r l a n d ı r ı l m ı ş t ı r (Şek.
13, Res.24-44).
Ana e y v a n ı n d o ğ u s u n d a k i m e k â n ı n
batı d u v a r ı n d a k i pencerenin ü s t ü n d e k i
silmeli aynalı kemerli a l ı n l ı ğ ı n o r t a ­
sında, geometrik geçme m o t i f l i b i r ro­
zet yer alır. Rozetin y ü z e y i n d e , o r t a ­
daki sekizgenin her cephesini eksende
kesen zencirek benzeri basık a l t ı g e n l e r ,
ortada sekiz kollu bir y ı l d ı z m o t i f i
oluşturur (Res.30). Bu d ü z e n l e m e n i n
benzerlerini f a r k l ı bir u y g u l a m a y l a
güney cephedeki ana eyvan pencerele­
r i n i kuşatan b o r d ü r l e r d e , ana e y v a n ı n
H A N İ . H A T U N İ Y E MEDRESESİ
güney d u v a r ı n d a k i silmeli kemerlerin
y ü z e y l e r i n d e ve ana e y v a n ı n yan du­
v a r l a r ı n d a k i pencereleri s ı n ı r l a y a n bordürlerde görürüz .
Doğu m e k a n ı n güney d u v a r ı n ı n orta
kısmı b u g ü n y ı k ı k t ı r . .Ancak eski fo­
t o ğ r a f l a r ı n d a , moloz taşlarla doldu­
rulmuş olduğu a n l a ş ı l a n pencerenin üst
kısmı tahrip olmuş s ö v e l e r i n d e bitkisel
bezeme, i k i y a n ı n d a zencirek m o t i f l i
silmeli kemer p a r ç a l a r ı g ö r ü l ü r . Pence­
re sövelerinin alt k ı s ı m l a r ı , b ü y ü k öl­
çüde tahrip olmuş r û m î - p a l m e t dizisiyle
bezelidir. İki yandaki, üst k ı s ı m l a r ı
kırık olan kemer p a r ç a l a r ı n ı n alt kı­
sımlarında
silmelerle
birer
palmct
motifi
oluşturulmuştur
(Res.31-32).
Yüzeyi
bezemesiz b ı r a k ı l m ı ş
kemer
p a r ç a l a r ı n ı n benzeri, ana e y v a n ı n gü­
ney d u v a r ı n d a k i silmeli kemerlerdir.
.Ancak bu kemerlerin y ü z e y l e r i , daha
önce de b e l i r t i l d i ğ i gibi geometrik geç­
me motifleriyle s ü s l ü d ü r .
Y a p ı n ı n avlusunda bulunan ve por­
tal nişini k u ş a t a n b o r d ü r l e r d e n birine
ait o l d u ğ u n u s a n d ı ğ ı m ı z p a r ç a d a , geo­
metrik geçme m o t i f l i bir bezeme görü­
lür. Ortadaki sekizgenin ikişer cephe­
sini kesen sekizgen kesitleri b i r b i r l e ­
riyle de kesişerek zencirek
benzeri
basık a l t ı g e n l e r oluşur ve o r t a l a r ı n d a
sekiz kollu y ı l d ı z m o t i f l e r i ortaya ç ı k a r
(Res. 45). Bu bezemenin benzeri, güney
cephedeki ana eyvan pencerelerini ku­
şatan b o r d ü r l c r d e . ana e y v a n ı n güney
d u v a r ı n d a k i silmeli kemerlerin yüzey­
lerinde ve ana e y v a n ı n yan d u v a r l a r ı n ­
daki pencereleri s ı n ı r l a y a n b o r d ü r l c r d e
görülür. Y a p ı n ı n i ç i n d e vc d ı ş ı n d a , çe­
şitli k ı s ı m l a r d a görülen bu bezeme,
medresenin en karakteristik süslemesi
olarak d i k k a t i ç e k m e k t e d i r .
Medresenin avlusunda ve ana ey­
vanda, y ü z e y l e r i d ü ğ ü m l ü nesih yazılı,
sekiz kollu yıldız b i ç i m i n d e i k i parça
b u l u n m u ş t u r . B u n l a r ı n . K . B a y k a l ' m sö­
zünü ettiği ve M.Sözen ile R . H . Ü n a l ' ı n
y a y ı n l a d ı k l a r ı f o t o ğ r a f l a r d a ana eyva­
nın güney d u v a r ı n d a üstteki mukarnas
b o r d ü r l ü d i k d ö r t g e n panonun ü s t ü n d e
i k i yanda görülen rozetler olduğu sa­
n ı l m a k t a d ı r (Rcs. 46) (23).
139
7. Tarihlendirme
Medresenin inşa kitabesi ve vak­
fiyesi elimize geçmemiştir. Bânisi ve
inşa t a r i h i kesin olarak bilinmeyen ya­
pı, a r a ş t ı r m a c ı l a r c a farklı dönemlere
tarihlcnmektcdir.
B.Konyar. "Hatuniyc Medresesi" olarak isimlendirdiği y a p ı y ı , kaynak
göstermeksizin Sancar Şah'ın annesine
mû\ etmekte ve "Selçuklu t a r z ı n ı n kıy­
metli numunelerinden" olduğunu ileri
s ü r m e k t e d i r . A r a ş t ı r m a c ı . 1292 t a r i h l i
bir k a y ı t t a "Hani kasabasının Hatuniye
.Medresesi ile m e r b u t a t ı n d a n olup Mar­
din sancağına tâbi Hasankeyf'te bulu­
nan Zeynebiye zaviyesi"nden söz edil­
d i ğ i n i belirtmektedir (24). Buna kar­
şılık K.Baykal, "Zeynebiye Medresesi"
olarak isimlendirdiği yapıyı, "SelçukA r t u k " devri s a n a t ı n ı n ilk enmûzcci"
olarak nitelendirmektedir (25). "Zey­
nebiye (Hatuniye) Medresesi"ni m î m â r î
özellikleri açısından kapalı avlulu med­
reseler içinde d e ğ e r l e n d i r e n R.H.Ünal,
"kitabeler"in vc bitkisel süslemenin öz e l l i k l e r i n i dikkate alarak yapıyı 12.
yüzyıl sonu 13.yüzyıl başlarına tarihİemektcdir (26). G.Schncider, R.H.Ünal'ı izleyerek "Hatuniye Medresesi" ni
12.yüzyıl sonu 13.yüzyıl başlarına yer­
l e ş t i r m e k t e d i r (27). ,A..Altun. "Hatuniye
Medresesi"nin. " A r t u k l u Mlmârl Üslûbu"
e g e m e n l i ğ i n d e k i bölgede daha geç dö­
nemde. 13.yüzyıl sonlarında yapılmış
olabileceğini d ü ş ü n m e n i n m ü m k ü n ol­
d u ğ u n u ve bu nedenle .Artuklu dönemi­
ne yerleştirilmesi kuşkulu bir yapı ola­
rak görülmesi gerektiğini belirtmekte­
dir (28). B.Konyar'ın tarihlemesinin ke­
sinlik taşımadığını vurgulayan M.Sözen,
geçiş öğesi olarak kullanılan pandantif(23) K . B a y k a l , a.g.e., s. 15 de, m i l ı r a b m
deki d i k d ö r t g e n s ü s l e m e n i n i k i y a n ı n d a
üstün­
bulunduğunu
b e l i r t t i ğ i sekiz kollu ikişer yıldızın içinde isim ve tarilı
yazılı o l d u ğ u n u , ancak o k u n a m a d ı ğ ı n ı b e l i r t i r . .Avyncii
bkz.
M . S ö z e n , a.g.e., Res. 34 e; R . H . Ünr>l, a.g.e., l î e s .
34.
(24) B . K o n y a r , a.g.e., s. 365.
(25) K . B a y k a l , a.g.m., s. 15.
(26) R . H . U n a l , a.g.e., s. 66.
(27) G . Schneider, a.g.e., s.191.
(28) A . A l t u n , a.g.e., s. 257.
140
Doç. Dr. A Y N ı I R D U R U K A N
lerle, istifçi süsleme a n l a y ı ş ı n a ve mo­
t i f l e r i n b i ç i m i n e dayanarak "Hatuniye
Medresesi" n i
13. yüzyıl sonları 14.
y ü z y ı l b a ş l a r ı n a y e r l e ş t i r m e k t e d i r (29).
M t m â r t a ç ı d a n bir tarihlemeye gitme­
yen A. Gabriel, y a p ı n ı n süslemelerinin
14.15.yüzyıl karakterine uygun olduğu­
nu i l e r i s ü r m e k t e d i r (30). Sözü edilen
y a y ı n l a r ı n • y a n ı sıra, yapının Ankara
V a k ı f l a r Genel M ü d ü r l ü ğ ü ' d e k i 1974
t a r i h l i Anıt fişinde bânîsi ve vâkıfı
Zeynep Hatun" olarak gösterilen "Hatu­
niye Medresesi" 13. yüzyıl sonlarına tarihlenmekte ve 629 H/1292 M.tarihli
bir k a y ı t t a medresenin adının geçtiği
belirtilmektedir (31).
Araştırmacılarca
12.yüzyıl ortala­
r ı n d a n 15. yüzyıla kadar oldukça geniş
bir zaman kesiti içine yerleştirilen
medresenin inşa tarihi ve b â n î adı ve­
ren bir kitabesinin, vakıf k a y d ı n ı n bu­
lunmaması haklı olarak çeşitli tartışma­
lara yol açmıştır. Yapının yöre halkı
arasında i k i farklı adla, Hatuniye ve
Zeynep Hatun medresesi olarak tanın­
dığı bilinmektedir. Nitekim, Hatuniye
Medresesi a d ı n d a n hareket eden B.Konyar
yapının, Kızıltepe
yakınındaki
"Hatuniye Kalesi"nin bânîsi Sancar
Şah'ın annesi t a r a f ı n d a n yaptırıldığını
i l e r i sürmüştür (32). Ancak, i k i yapı
a r a s ı n d a kurulacak benzerlikler çok
sınırlı o l d u ğ u n d a n ve elimizde bu görü­
şü k a n ı t l a y a c a k bir veri b u l u n m a d ı ­
ğ ı n d a n , söz konusu tarihlendirmenin
kesinliği oldukça tartışmalıdır. Vakıf­
lar Genel M ü d ü r l ü ğ ü ' d e k i anıt fişinde
b â n î ve v â k ı f adı elarak belirtilen Zey­
nep Hatun'un, a r a ş t ı r m a c ı l a r ı n , özellik­
le de R . H . Ü n a l ' ı n yaptığı değerlendir­
meler dikkate a l ı n d ı ğ ı n d a daha sağlıklı
bir y a k ı ş t ı r m a olduğu görülmektedir
(33) . A y r ı c a , B. Konyar t a r a f ı n d a n ve
V a k ı f l a r Genel M ü d ü r l ü ğ ü ' n d e k i a n ı t
f i ş i n d e belirtilen 1292 t a r i h l i k a y ı t t a .
H a n i k a s a b a s ı n ı n Hatuniye Medresesi'ne bağlı H a s a n k e y f deki Zeynebiye
Zaviyesi'nden söz edilmesi ve K.Bayk a l ' ı n , kaynak göstermeksizin yapıyı
Zeynebiye Medresesi olarak isimlendir­
mesi de bu görüşü d o ğ r u l a r niteliktedir
(34) .
T a r i h k a y n a k l a r ı ve y a y ı n l a r ı , Ha-
ni'deki medrese h a k k ı n d a hiç b i r b i l g i
vermezler. Yalnızca bir y a y ı n d a , v a k ı f ­
larından söz edilmeksizin Zeynep Ha­
tun'un adı geçmektedir. Bu y a y ı n d a n
Zeynep Hatun'un, A r t u k l u e m i r i Nccmeddin Alpî'nin karısı o l d u ğ u n u
\c
117] yılı Temmuz'unda M a r d i n ' d e ve­
fat ederek oraya g ö m ü l d ü ğ ü n ü ö ğ r e n i ­
yoruz (35). 1292 t a r i h l i k a y ı t l a
Va­
kıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü ' n d e k i a n ı t fişi
ve y u k a r ı d a belirtilen y a y ı n d a k i b i l ­
giler bir b ü t ü n olarak ele a l ı n d ı ğ ı n d a ,
medresenin ö l ü m ü n d e n önce Zeynep
Hatun t a r a f ı n d a n veya belki de ö l ü ­
münden kısa bir süre sonra, 1176 yı­
lında ölen eşi Necmeddin A l p î t a r a f ı n ­
dan yaptırılmış olabileceği d ü ş ü n ü l e ­
b i l i r . N i t e k i m R.H. Ü n a l da. m î m â r t \ e
süsleme özelliklerini
değerlendirerek
yapıyı 12.yüzyıl sonu 13. y ü z y ı l b a ş ­
larına y e r l e ş t i r m e k t e d i r (36).Bu yak­
laşım, y a p ı n ı n t a r a f ı m ı z d a n bir varsa­
yım olarak öne sürülen inşa t a r i h i n i n ,
m î m a r î ve süsleme ö z e l l i k l e r i y l e
dc
belirli bir boyutta d e s t e k l e n d i ğ i n i gös­
termektedir. Ancak, medresenin inşa ta­
r i h i ve bântsi h a k k ı n d a daha kesin b i r
yargıya varabilmek için, d ö n e m i n t a r i h
k a y n a k l a r ı n ı n ve v a k ı f
kayıtlarının
Hani'deki medrese a ç ı s ı n d a n t i t i z l i k l e
incelenmesi gerekmektedir.
8. D e ğ e r l e n d i r m e
Hani'deki yapı, r e v a k s ı z açık a v l u l u
ve üç eyvanlı bir medresedir. K a r c \ c
yakın d i k d ö r t g e n planlı avlusunda ha­
vuz bulunduğu a r a ş t ı r m a c ı l a r c a b c i i r tilmiştir. Kuzeydeki, selsebiUi olarak
düzenlendiği sanılan eyvandan havuza
suyun a k t a r ı l d ı ğ ı d ü ş ü n ü l e n medresede.
(29) M . S ö z e n , a.g.e. , s. 153,
155.
(30) A.Gabriel, a.g.e., s. 205.
(31) Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü Y a p ı ve A b i d e İ ş ­
leri Dairesi Arşivi, Hani-Hatuniye Medresesi .Anıt Fi.-i
1974
yılında,
yapının
temizlenerek
ortaya
masından üç yıl önce Zafer B a y b u r t l u o ğ l u
çıkarıl­
tar-ifind.-.i!
hazırlanmıştır.
(32) B.Konyar, a.g.e., s. 365.
(33) R . H . Ünal, a.g.e.,s. 65-66.
(34) K . B a y k a l , a.g.m., s. 15.
(35) O. T u r a n , D o ğ u Anadolu T ü r k Devletleri T a ­
rihi, İstanbul 1973,s.l65.
(36) R.H.Ünal, a.g.e, s. 66.
141
H A N İ . H A T U N İ ^ E MEDRESESİ
doğu ve batı k a n a t l a r ı n ö n ü n d e yer alan merdiven k a l ı n t ı l a r ı n ı n , hiç değilse
bu kanatlardaki m e k â n l a r ı n i k i katlı
olduğuna
işaret
ettiği
kanısındayız.
Kuzey eyvanla yaklaşık eş boyutlarda
ve beşik tonozla ö r t ü l ü olduğu anlaşı­
lan ana e y v a n ı n i k i y a n ı n d a k i kareye
yakın d i k d ö r t g e n planlı
mek^lnların.
araştırmacıların görüşlerine
katılarak
pandantiflerle geçilen birer kubbeyle
örtülü o l d u k l a r ı n ı d ü ş ü n ü y o r u z . Doğu­
da eksenin kuzeyindeki giriş c y \ a n ı \c
batı
kanattaki m e k a n l a r ı n ö n l e r i n d e
yer alan eyvanlar da dahil olmak üze­
re, y a p ı n ı n diğer m e k â n l a r ı n ı n beşik
tonozla ö r t ü l ü o l d u k l a r ı k a l ı n t ı l a r d a n
a n l a ş ı l m a k t a d ı r . A r t u k l u yapısı oldu­
ğunu s a n d ı ğ ı m ı z Mani'deki medresenin,
sözü edilen mîm^lrî özellikleri açısın­
dan .Anadolu'daki Selçuklu \e Beylikler
dönemi açık avlulu medrcselcriyle kar­
şılaştırmalı
değerlendirmesi
yapıla­
caktır.
.Anadolu'daki Selçuklu ve Beylikler
dönemi medreselerinde a \ i u . y a p ı n ı n en
önemli öğesidir. .A.Kuran'ın da belir­
tildiği gibi a \ l u . medresenin çeşitli
b i r i m l e r i n i bir araya toplayan bir odak
n o k t a s ı d ı r (37). Söz konusu d ö n e m d e
yapıldığını
saptayabildiğimiz
altmışsekiz açık avlulu medreseden. Ma­
ni'deki ö r n e ğ i m i z d ı ş ı n d a yalnızca onu­
nun avlusu kareye y a k ı n d i k d ö r t g e n
planlıdır. Bu ö r n e k l e r d e n D i \ a r b a k ı r " daki 1193 t a r i h l i Mesudi\e \e 1198 ta­
r i h l i Z i n c i r i y e Medreseleri .Artuklu ya­
pısıdır. Üç yapı Selçuklu, diğer beş
yapı ise Beylikler d ö n e m i n e a i t t i r (38).
.Avlusu r c v a k s ı z olan medreseler sa­
yıca daha da s ı n ı r l ı d ı r . Mani'deki \"apı
dışında altı medresenin daha r e \ a k s ı z
avlusu olduğu s a n ı l m a k t a d ı r . Bu örnek­
lerden ikisi -Artuklu. diğerleri Bc>lik!cr
dönemi y a p ı s ı d ı r (39). .Ancak. .Artuklu
yapısı olan 1211 t a r i h l i Harzem Taccddin Mesud Medrcsesi'ni bazı a r a ş t ı r m a ­
cılar a\lusu re\"aklı ö r n e k l e r a r a s ı n d a
d e ğ e r l e n d i r i r l e r (40). G e r ç e k t e n de. ya­
pının aNİusunun d o ğ u s u n d a , orijinalde
re\'3klı o l d u ğ u n u d ü ş ü n d ü r e c e k kemer
k a l ı n t ı l a r ı me\cuttur. Diğer A r t u k l u
örneği, b u g ü n kısmen a\akta olan \c
13. y ü z y ı l ı n i l k çeyreğine tarihlendi-
rilen Mardin'deki Marufiye Medresesi'dir. Söz konusu yapıların a v l u l a r ı n d a
re\ak k u l l a n ı m ı n ı n ortadan kalkması,
revaklı
olup o l m a d ı k l a r ı
tartışmalı
Harzem Taceddin Mesud ve 14. yüzyı­
lın i k i n c i çeyreğine tarihlenen PeçinKcpez Y e l l i medreseler dışında, ûv'lu
b o y u t l a r ı n ı n küçülmesiyle a ç ı k l a n a b i l i r
kanısındayız.
Mani'deki medrese d ı ş ı n d a . Anado­
lu'daki açık avlulu Selçuklu ve Bey­
likler dönemi medreselerinden doku­
zunda havuz bulunur (41). A.Kuran, üs(37)
A.Kuran,.Anadolu
Medreseleri,
I , Anicara
1969, s. 132.
(38)
D i y a r b a l c ı r Mesudiye ( A . .A.Itun, a.g.e., s.
130-142, plar\ 14),Z inciriye ( A . A l t u n , a.g.e., s. 12212S) 13. y ü z y ı l ı n ille ç e y r e ğ i n e y e r l e ş t i r i l e n Alaca K a rahisar (.A..Kuran, a.g.e, s.63-65, Ş e k . 3 1 ) . 1271 t a r i h l i
Sivas B u r u c i y e (.A..Kuran, a.g.e., s. 90-92, Ş e k . 4 9 ) , 13.
yüzyılın ikinci yarısına yerleştirilen Afyon
Hisarardı
( M . S ö z e n , a.g.e., I , İ s t a n b u l 1970, s. 127-130, Ş e k . 2 2 ) ,
1319-20 t a r i h l i K o r k u t e l i E m i r Sinaneddin ( M . S ö z e n ,
a.g.e.,
I , s.
173-178,
çeyreğine yerleştirilen
Şek.31),
H.yüzyılm
P e ç i n - K e p e z Yelli
ikinci
( M . Sözen,
a.g.e., I , s. 75 79, Ş e k . 1 2 ) , 1373 t a r i h l i O b a k ö y ( M .
S ö z e n , a.g.e., I . s.135-139, Şek. 24), 1378 t a r i h l i M a .-.isa İ s h a k Bey ( M . S ö z e n , a.g.e., I . s.183-187, Şek. 33)
ve
13S1-82
tarihli
Karaman
Hatuniye
{M.Sözen,
a.g.e-, I . s.140-144, Şek.25) Medreseleridir.
(39) Harzem Taceddin Mesud ( A . K u r a n , a.g.e., s.
30-33. şek. 13-14), M a r d i n Marufiye
(.A.-Altun, a.g.e.,
I , s. 143-151. plan 15), P e ç i n - K e p e z Yelli
(M.Sözen,
a.g.e., I , s. 75-79, Şek-12; A..Arel, " M e n t e ş e
Beyliği
D e v r i n d e Fecin Ş e h r i " , .Anadolu S a n a t ı . A r a ş t ı r m a l a r ı ,
1 (1968), s. 69-98, bil.s, 93-94, şek. 13), O b a k ö y , 1375
t a r i h l i P e ç i n A h m e d Gazi ( M . S ö z e n , a.g.e., I. s, 179182, şek 32) ve Manisa Ishak Bey Medreseleridir.
( 4 : ) Kşi-A. Gabriel, a-g-e-, s. 53-54,bil-S.53, Şek43: -A .Aluın, a.g.e., s. 161-166, bil-S- 161(41) 1205 t a r i h l i Kayseri Çifte (.A.Kuran, a.g.e., s.
65-07, Ş e k . 3 2 ) , 1242-43 t a r i h l i K o n y a Sırçalı ( M . S ö ­
zen, a-g.e-, I , s. 160-165, b i l . s. 163, Sek.37), 1262-63
Tariiıiı
Sinop
.Alâiye
(F.
Aydın,"Sinop
.Alâiye
( S ü l e y m a n Pervane) Medresesi", Vakıflar Dergisi,
10
(1973), s. 251-272, b i l . s, 261. Şek.2, 9-10, Res.7),1271
t a r i h l i Sivas G ö k (.A.Kuran, a.g.e., 5.92-96, Ş e k . 5 1 ; M .
S ö z e n , a.g.e.. I
s. 40-48, b i l . s. 46, Ş e k . 8 ) ,
1301-2
t a r i ! ; i i E ğ r i d i r D ü n d a r Bey ( M . S ö z e n , a.g.e., I , s. 166172. b i l . s, 17..V Şek 3 0 ) , K a r a m a n H a t u n i y e ( M . S ö z e n ,
a.g.e.. I.S.142, Ş e k , 2 5 ) , 1385 t a r i h l i M a r d i n
Zinciriye
( M - S ö z e n , a.g.e.. 1, s. 188-193, b i l . s. 190, Şek. 34),
142
Doç. Dr. A Y N T T R
tü a ç ı k veya k a p a l ı olsun, Anadolu
medreselerinin a v l u l a r ı o r t a s ı n d a bir
havuz y a p ı l m a s ı n ı n âdet o l d u ğ u n u , an­
cak b u n l a r ı n bir ç o ğ u n u n zamanla orta­
dan k a l k t ı ğ ı n ı belirtir (42). Örnekler­
den tek A r t u k l u yapısı olan Mardin'­
deki 1385 t a r i h l i Zinciriye (Sultan İsa),
A k k o y u n l u eseri olan ve 15. yüzyılın i k i n c i yarıs.ına yerleştirilen Kasımiye
(Sultan K a s ı m ) medreselerinde selsebilli
bir eyvandan havuza su a k t a r ı l ı r . Buna
k a r ş ı l ı k , avlusunda havuz bulunup bu­
l u n m a d ı ğ ı n ı kesin olarak belirleneme­
yen ve A r t u k l u yapısı olan Mardin'deki
Marufiye,
13. yüzyılın i l k yarısına
yerleştirilen Şehidiye
medreselerinin
kuzey e v y a n l a r ı selsebillidir (43). Bu
y a p ı l a r d a k i selsebilli eyvanın özellik­
leri ve A r t u k l u medreselerinde selse­
b i l l i eyvan k u l l a n ı m ı n ı n oldukça yay­
gın olması da, Mani'deki medresenin
kuzey eyvanının selsebilli olduğu yo­
lundaki düşüncemizi desteklemektedir.
Anadolu'daki Selçuklu ve Beylikler dö­
nemi açık avlulu medreselerinde genel­
likle i k i veya dört eyvan şeması uygu­
lanmıştır (44). İki A r t u k l u , i k i Selçuklu
ve i k i Beylikler dönemi medresesi de,
Mani'deki medresede olduğu gibi üç eyv a n l ı d ı r (45). Ancak, A r t u k l u yapısı olan Mardin' deki Şehidiye ve Marzem'
deki Taceddin Mesud medreseleri, örne­
ğimizden farklı olarak cami ile medre­
senin k a y n a ş t ı r ı l d ı ğ ı yapılardır.
Selçuklu ve Beylikler dönemi med­
reselerinde öğrenci hücreleri genellikle
avlunun i k i yanına
yerleştirilmiştir,
kışlık dershane/dershaneler ana eyva­
nın bir veya i k i y a n ı n d a d ı r (46). T ü r b e ,
cami ile b i r l i k t e inşa edilmiş A r t u k l u
y a p ı l a r ı n d a n Harzem Taceddin Mesud
ve M a r d i n Şehidiye Medreselerinde av­
lunun bir y a n ı n d a yer alan caminin do­
ğ u s u n a , d i ğ e r ö r n e k l e r d e ise genellikle
bir eyvana b i t i ş i k t i r (47). Mani'deki
medresede avlunun, giriş e y v a n ı n ı n bu­
l u n d u ğ u doğu kanat da dahil olmak üzere, i k i yandan k ü ç ü k boyutlu öğrenci
h ü c r e l e r i y l e k u ş a t ı l d ı ğ ı g ö r ü l ü r . Buna
k a r ş ı l ı k kuzey ve g ü n e y de, eksendeki
e y v a n l a r ı n i k i y a n ı n d a yer alan m e k â n ­
l a r ı n t ü r b e , k ü t ü p h a n e , kışlık dershane
vb. işlevler ile k u l l a n ı l m ı ş o l d u k l a r ı
d ü ş ü n ü l e b i l i r . Ancak y a p ı n ı n b u g ü n k ü
DURUKAN
durumunda, eyvanlara simetrik m e k â n ­
ların işlevleri s a p t a n a m a m a k t a d ı r . Y i n e
de, ana eyvanın i k i y a n ı n d a k i m e k â n ­
lardan b i r i n i n farklı bir işleve sahip
olduğunu, güney cephe d ü z e n l e m e s i de
d ü ş ü n d ü r m e k t e d i r . Ancak, b i r ç o k Sel­
çuklu ve Beylikler d ö n e m i medresesin­
den farklı olarak bu y a p ı d a ana eyva­
nın bir y a n ı n d a k i m e k â n ı n kışlık ders­
hane veya k ü t ü p h a n e , d i ğ e r i n i n t ü r b e
olduğunu saptayacak verilere
sahip
değiliz.
Mani'deki Medresede, a v l u n u n k u ­
zey ve g ü n e y i n d e oldukça simetrik ola­
rak kapalı m e k â n - e y v a n - m e k â n d ü z c n l c mesi görülür. Buna karşılık b a t ı d a i k i
kapalı m e k â n , doğuda ise giriş e y v a n ı
ve bir kapalı mekân yer alır. Gerek k u ­
zey ve g ü n e y d e k i simetrik d ü z e n l e m e ­
nin, gerekse doğu ve b a t ı d a k i f a r k l ı
düzenlemenin benzerini A n a d o l u ' d a k i
Selçuklu ve Beylikler d ö n e m i a ç ı k av­
lulu medreselerinde g ö r e m i y o r u z . A n ­
cak, genellikle g ü n e y d e yer alan b e ş i k
tonozla ö r t ü l ü ana eyvan ile i k i ya­
n ı n d a k i kubbeyle ö r t ü l ü m e k â n l a r A n a ­
dolu'daki sekiz açık a v l u l u medresede
1409-10 tarihli N i ğ d e A k ( M . S ö z e n , a.g.e., I , s.
194-
201, bil. 3. 199, Şek. 35) ve I S . y ü z y ı l ı n ikinci y a r ı s ı n a
yerleştirilen Mardin K a s ı m i y e ( M . S ö z e n , a.g. e., I . s.
202-206, bil. s. 204, Şek.36) medreseleridir. Ö r n e k l e r ­
den N i ğ d e A k medresenin avlusunda havuz yerine k u ­
yu bulunur.
(42) A . K u r a n , a.g.e., s. 141.
(43) Şehidiye medresesi için b k z . A . A l t u n a.g.e., s.
152-160, bil.s.l52, plan 17.
(44) A . K u r a n , a.g.e., bil. s. 133-134.
(45) Harzem Taceddin Mesud, M a r d i n
Şehidiye,
1207-8 tarihli Seyitgazi Ü m m ü h a n H a t u n ( A . K u r a n ,
a.g.e., s.
69-70, Ş e k . 3 4 ) ,
1250
tarihli
Akşehir
Taş
(M.Sözen, a.g. e., I , s. 22-28,bil.s.23, Ş e k . 5 ) ,
Peçin-
Kepez Yelli ve Obaköy medreseleri sayılabilir.
A.Ku­
ran, a.g.e., s. 80, Şek.42 de, A k ş e h i r T a ş Medrese'yi
dört evvanh olarak restitüe eder. A y r ı c a A . K u r a n , a.­
g.e.,
s. 133 de, açık avlulu Selçuklu medreselerinden
Ü m m ü h a n Hatun Medresesi ile Kayseri'deki 1 3 . Y ü z y ı l
başlarına tarihlenen Afgunu ve 1238 tarihli Seraceddin
Medresesi'ni üç eyvanlı medreseler a r a s ı n d a
lendirir.
(46) A . K u r a n , a.g.e., s. 134-140.
(47) Ay.es, s.l38.
değer­
H A N İ . H A T U N İ Y E MEDRESESİ
k a r ş ı m ı z a ç ı k a r (48). Bu şemayı yan­
sıtan en erken ö r n e k K o n y a ' daki 124243 t a r i h l i Sırçalı Medrese'dir. Daha er­
ken ö r n e k l e r d e , ana e y v a n ı n i k i y a n ı n ­
da yine tonozla ö r t ü l ü m e k â n l a r görü­
lür. Y a l n ı z 1267-68 t a r i h l i Kayseri Sahibiye Medresesi'nde, kuzeyde yer alan
ana e y v a n ı n b a t ı s ı n d a kubbeyle, doğu­
sunda ise beşik tonozla ö r t ü l ü birer me­
kân bulunur (49). Bu a ç ı d a n ö r n e ğ i m i z ,
söz konusu d ü z e n l e m e y i y a n s ı t a n en er­
ken t a r i h l i ve tek A r t u k l u medresesi olarak d e ğ e r l e n d i r i l e b i l i r . A y r ı c a , gü­
neyde eksende yer alan ve mescit ola­
rak da k u l l a n ı l m ı ş o l d u ğ u n u g ü n e y du­
varı eksenindeki mihrap nişi ve k a r ş ı ­
laştırma ö r n e k l e r i d o l a y ı s ı y l a d ü ş ü n d ü ­
ğümüz ana e y v a n ı n g ü n e y d u v a r ı n d a ,
eksende mihrap nişi ve i k i y a n ı n d a
birer pencereden oluşan üçlü d ü z e n ­
lemenin benzerleri yalnızca üç y a p ı d a
karşımıza ç ı k a r . Bunlardan Seyitga­
zi'deki
1207-8
yıllarına
tarihlencn
Battalgazi Medresesi' ndc. ö r n e ğ i m i z d e n
farklı olarak beden d u v a r ı n d a n t ü m ü y ­
le dışa t a ş k ı n olan ana eyvan mescit
değil t ü r b e d i r (50). Diğer i k i y a p ı d a n
b i r i Sivas'taki, açık avlulu medrese şe­
ması y a n s ı t a n 1217-18 t a r i h l i Kcykavus
Darüşşifası, d i ğ e r i N i ğ d e ' d e k i 1409-10
t a r i h l i A k Medrese' dir (51). O n ü ç Sel­
çuklu ve Beylikler d ö n e m i açık a \ l u l u
medresesinde
ve bir d a r ü ş ş i f a d a . ör­
neğimizden f a r k l ı olarak ana c y \ a n ı n
güney d u v a r ı n d a eksende dışa açılan
bir pencere yer alır (52). Diğer yapı­
larda ana e y v a n ı n d u v a r ı ya nişlerle
hareketlendirilmiştir.
ya
da
sağır
bırakılmıştır.
Hani Medresesi'nde avlunun kuze­
yinde görülen d ü z e n l e m e başka hiç bir
yapıda k a r ş ı m ı z a ç ı k m a z . Genellikle
Selçuklu ve Beylikler d ö n e m i medre­
selerinde, giriş e y v a n ı n ı n
bulunduğu
kuzey kanatta veya yan kanatlarda i k i ­
den fazla m e k â n g ö r ü l ü r . Dolayısıyla
bu m e k â n l a r ı n , H a n i ' d e k i medreseden
farklı olarak g ü n e y kanatla simetrik
özellikler g ö s t e r m e d i ğ i d i k k a t i çeker.
Halbuki ö r n e ğ i m i z d e , avlunun kuzey ve
g ü n e y i n d e k i m e k â n l a r ı n y a k l a ş ı k eş bo­
yutlarda o l d u k l a r ı g ö r ü l ü r . En önemli
f a r k l ı l ı k l a r ı ö r t ü sisteminde ve a ç ı k l ı k ­
larında karşımıza çıkar.
143
Hani'deki medresede, ana e y v a n ı n
i k i y a n ı n d a k i m e k â n l a r , güney duvar­
l a r ı n d a eksendeki birer pencere ile
dışa, karşılıklı d u v a r l a r ı n d a eksendeki
birer pencere ile ise ana eyvana açı­
lırlar. Buna karşılık, kuzeydeki m e k â n ­
lardan yalnızca d o ğ u d a k i n i n doğu du­
v a r ı n d a eksende dışa açılan bir pencere
v a r d ı r . Bu d ü z e n l e m e n i n benzeri hiç
bir Selçuklu ve Beylikler dönemi med­
resesinde karşımıza
çıkmaz.
Yalnız
N i ğ d e ' d e k i Ak Medrese'de, Hani Medresesi'nin güney k a n a d ı n d a k i düzen­
lemenin t e k r a r l a n d ı ğ ı görülür (53). Bu
d ü z e n l e m e n i n başka y a p ı l a r d a görülme­
mesinin belki de en önemli i k i nedeni,
b i r ç o k Selçuklu ve Beylikler dönemi
medresesinde giriş e y v a n ı n ı n Hani'deki
medreseden farklı olarak doğuda değil
kuzeyde yer alması ve b i r k a ç örnek
d ı ş ı n d a selsebilli e y v a n ı n bulunmama­
sıdır. Bununla b i r l i k t e , bazı medre­
selerde giriş e y v a n ı n ı n i k i y a n ı n d a
birer k a p a l ı mekân görülür (54).
(48) K o n y a Sırçah, Akşehir T a ş , Sivas Buruciye,
1336-37 tarihli Aksaray Zinciriye (M.Sözen, a.g.e., I ,
s. 34-39, bil. s.37-38, Şek. 7), 1339 tarihli Ernnenek
T o l ( M . S ö z e n , a.g.e., I , s.131-134, bil. s.133, Ş e k . 2 3 ) ,
K a r a m a n H a t u n i y e , N i ğ d e Ak ve 1431-32 tarihli K a y ­
seri Hatuniye (M. Sözen, a.g.e., I , s. 149-152, bil. s.
152, Şek. 27) Medreseleridir.
(49) M . S ö z e n , a.g.e., I , s. 29-33, bil. s. 32, Şek.6.
(50) K ş l . A . K u r a n , a.g.e., s. 69-70, Şek.34; M . S ö ­
zen, a.g.e., I , s.94-101, Şek.16.
(51) Sivas Keykavus Darüşşifası için bkz. A . K u ­
ran, a. g.e.,
s. 104, Şek.55; M . Sözen, a.g.e., I. s. 94-
101, Şek.:16.
(52)
Diyarbakır Zinciriye,
Kayseri'deki
1237-38
tarihli Huand Hatun ( M . S ö z e n , a.g.e., I , s.109-113, bil.
s. 111, Şek. 35) ile Afgunu ( M . S ö z e n , a.g.e., I, s.18-21,
bil. s.21, Ş e k . 4 ) , Antalya'daki 13. yüzyılın ilk yarısına
tarihlenen İmaret ( M . S ö z e n , a.g.e., I , 5.14-17, bil. s.16,
Ş e k . 3 ) , Sinop A l â i y e , Sivas Buruciye, Eğridir D ü n d a r
Bey, Korkuteli
E m i r Sinaneddin, Aksaray
Zinciriye,
Ermenek T o l , P e ç i n - K e p e z Yelli, O b a k ö y ve Karaman
Hatuniye Medreseleri ile 1308-9 tarihli Amasya D a ruşşifasında
(.M.Sözen,
a.g.e.,
1, s.207-212,
Şek.37)
görülür.
(53) Kşl. A . K u r a n , "Karamanlı Medreseleri", V a ­
kıflar
Dergisi,
8
(1969),
s.209-223,
bil.
s.217-219,
Şek.7; M . S ö z e n , a.g.e., I , s.194-201, Ş e k . 3 5 ) .
(54) Afyon Hisarardı, Antalya İmaret, Sivas Gök,
Korkuteli E m i r Sinaneddin, P e ç i n - K e p e z Yelli, Oba-
144
D.1Ç. Dr./^YNTTR D U R U K A N
Mani'deki medresenin b a t ı kanadı,
ö n ü n d e bulunan i k i eyvanla da alışıl­
m a m ı ş özellikler gösterir. Hiç bir açık
avlulu medresede bu t ü r bir d ü z e n l e m e
k a r ş ı m ı z a çıkmaz. Bu u y g u l a m a n ı n ka­
nımızca en önemli nedeni, i k i mekân
a r a s ı n d a yer alan ve simetriği doğuda
da
bulunan merdivendir. D o ğ u d a k i
merdiven, giriş eyvanıyla kapalı mekâ­
nın oldukça kalın tutulmuş ortak duva­
r ı n a yerleştirilebilmiştir. Mekân ların
k ü ç ü k boyutlu olduğu batı kanatta ay­
nı düzenleme
tekrarlanamadığından,
önlerine birer eyvan getirilmiştir. Bu
uygulamanın benzer örneği hiç bir
medresede karşımıza çıkmaz. Aynı b i ­
çimde, doğuda giriş eyvanı ve bir kapa­
lı mekân, batıda i k i kapalı m e k â n d a n
oluşan düzenleme de görülmez.
Hani'deki medresede görülen üç eyvanU, revaksız açık avlulu plan şeması,
avluda yer aldığı düşünülen havuzu ve
selsebilli eyvanıyla, daha Önce de be­
lirttiğimiz gibi az da olsa A r t u k l u ,
Selçuklu ve Beylikler dönemi açık av­
lulu medreselerinde karşımıza çıkar.
Ayrıca, eksende beşik tonozla örtülü
ana eyvan ve i k i yanında kubbeli kare
m e k â n l a r d a n oluşan düzenleme de bazı
medreselerde görülür. Buna karşılık,
avlunun diğer üç k a n a d ı n d a k i düzen­
leme, hiç bir açık avlulu medresede
s a p t a y a m a d ı ğ ı m ı z bir özelliktir. Ayrıca,
revaksız olduğu halde avlunun doğu ve
b a t ı s ı n d a k i i k i n c i kat düzenlemesi de
değişik bir u y g u l a m a d ı r . Bunlara ek
olarak, g ü n e y cephede görülen kademe­
l i , silmeli bordürlij ve dört pencereli
d ü z e n l e m e de başka hiç bir yapıda kar­
şımıza çıkmaz. Hani'deki medrese, bir­
çok özelliğiyle Anadolu T ü r k mtmârtsinde ü n i k kalan açık avlulu bir A r t u k ­
l u Medresesidir.
Medresenin g ü n e y cephesinde, ana
eyvan d u v a r l a r ı n d a , güney-doğu mekâ­
n ı n b a t ı d u v a r ı n d a , pencereleri ve mih­
r a b ı k u ş a t a n b o r d ü r l e r d e , d u v a r l a r ı kateden ş e r i t l e r d e ve panolarda geomet­
r i k , yazı ve bitkisel bezeme ö r n e k l e r i
g ö r ü l ü r (Şekil. 6-8). A v l u d a bulunan ve
portale ait o l d u ğ u n u s a n d ı ğ ı m ı z bir
b o r d ü r p a r ç a s ı n d a da geometrik bezeme
karşımıza
çıkar.
Medresenin
süsle­
m e l e r i n i n y o ğ u n l u ğ u dikkate a l ı n a r a k
geometrik bezemelerden b a ş l a m a k ü z e r e
Anadolu Selçuklu ve Beylikler d ö n e m i
yapıları
ile
karşılaştırmalı
değer­
lendirmesi y a p ı l a c a k t ı r .
Medresede, ana e y v a n ı n g ü n e y d u ­
v a r ı n d a k i mihrap nişini d ı ş t a n k u ş a t a n
b o r d ü r d e üç sıra, ü s t t e k i d i k d ö r t g e n
panoyu s ı n ı r l a y a n b o r d ü r d e i k i s ı r a
halinde mukarnaslar yer a l ı r (Res.25).
B o r d ü r l e r d e k i mukarnas d o l g u n u n ben­
zer ö r n e k l e r i , üçü açık a v l u l u ve b i r i
kapalı avlulu medrese olmak ü z e r e yedi
yapıda k a r ş ı m ı z a ç ı k a r (55). Bu ö r n e k ­
lerden yalnızca M a r d i n ' d e k i 1 4 . y ü z y ı l ı n
üçüncü çeyreğine y e r l e ş t i r i l e n B â b esSur (Melik Mahmud) Camii ve 1385 ta­
r i h l i Zinciriye (Sultan İsa) Medresesi
A r t u k l u yapısıdır.
Medresedeki süsleme b o r d ü r l e r i n d e
i k i tür zencirek m o t i f i u y g u l a m a s ı y l a
karşılaşılır. Ana e y v a n ı n d u v a r l a r ı n d a ,
pencere kemerleri ü s t ü n d e k i yatay bor­
d ü r d e , basık a l t ı g e n l e r i n içiçe g e ç m e ­
sinden oluşan zencirek m o t i f i d i z i s i yer
alır (Res. 24-25). Bu b o r d ü r ü n benzer­
leri üçü açık avlulu A r t u k l u Medresesi
olmak üzere altı y a p ı d a g ö r ü l ü r (56).
köy ve Karaman Hatuniye Medreseleri ile A m a s y a ' d a ki Darüşşifa örnekler arasında s a y ı l a b i l i r .
(55)
1224
tarihli M a l a t y a U l u
Camii'nde
portalin kuzey nişi ü s t ü n d e k i y a t a y panoda,
Sahibiye
Medresesi
portalinin
dış
bordüründe
Ögel.Anadolu S e l ç u k l u l a n ' n ı n T a ş T e z y i n a t ı ,
1966,
doğu
Kayseri
Res. 7 9 / a ) , 1308-9 tarihli E r a u r u m
(S.
Ankara
Yakutiye
Medresesi portalinin dış b o r d ü r ü n d e ( R . H . Ü n a l ,
Monuments islamiques Anciens de la ViUe
Les
d'Erzurum
et de sa R i g i o n , Paris 1968,Res. 27), M a r d i n B â b
es-
Sur Camii portalini k u ş a t a n b o r d ü r d e ( A . G a b r i e l ,
a.-
g.e.,
I I , Paris
1940,
lev.
X,
1),
Mardin
Zinciriye
Medresesi portalinin dış b o r d ü r ü n d e ( A . G a b r i e l , a.g.e.,
I I , Paris 1940, lev.X, 1), Mardin Zinciriye Medresesi
portalinin dış b o r d ü r ü n d e ( A . G a b r i e l ,
a.g.e., I I ,
X V I I I , 1), 1481 tarihli Ahlat E m i r B a y ı n d ı r
lev.
Türbesi
saçak fririnde (N.Tabak, Ahlat T ü r k M i m a r i s i , İ s t a n ­
bul 1972, R.55) ve Mardin K a s ı m i y e Medresesi p o r t a ­
linin dış bordüründe (A. Gabriel, a.g.e., I I , lev.
XVIII,
2) görülür.
(56)
1192
öncesine yerleştirilen K o n y a
I I . Kılıç
Arslan Türbesi portalinin dış b o r d ü r ü ( S . Ö g e l , a.g.e.,
Res.10), 1229 tarihli Aksaray Sultan H a n ı iç p o r t a l i n i n
dış bordürü (S.Ögel, a.g.e., Res.16), M a r d i n Ş e h i d i y e
Medresesi'nde avlunun kuzey d u v a r ı n d a k i kemer k a ­
lıntısı (A.AItun, a.g.e., Res. 210),
B â b es-Sur
Camii
H A N İ . H A T U N İ Y E MEDRESESİ
145
G ü n e y cephedeki bitkisel bezemeli
b o r d ü r d e ve ana e y v a n ı n güney duva­
r ı n d a ü s t t e k i kemerlerde, a l t ı g e n kesit­
li silmelerin iç içe geçmesinden oluşan
bir zencirek m o t i f i u y g u l a m a s ı k a r ş ı m ı ­
za ç ı k a r (Şek.6-8.11-13; Res. 8, 32-34.
41-42). Bu t ü r d e zencirek m o t i f l e r i n i n
iç içe geçmesiyle o l u ş t u r u l m u ş b o r d ü r 1er, b i r i açık avlulu medrese olmak üzere onbeş y a p ı d a g ö r ü l ü r (57).
Han'daki iç portalin dış bordürü (S.Ögel, a.g.e., Res.
Ana
eyvanın
güney
duvarında,
üstteki
kemerlerin
zencirek
motifli
silmeleri üstte d ü ğ ü m m o t i f i o l u ş t u r u r
( Ş e k . l L R e s . 41-42). Bu
uygulamanın
benzeri, y a l n ı z K o n y a ' d a k i 1258-64 ta­
r i h l i İnce M i n a r e l i Medrese" nin minare
kaidesinin kuzey cephesinde f a r k l ı bir
yorumla k a r ş ı m ı z a ç ı k a r (58).
Türbesi
.Ana eyvandaki mihrap nişinin ke­
meri, ç a p r a z kaval silmelerle b u r m a l ı
olarak (kaytan b i ç i m i n d e ) b e z e n m i ş t i r
(Res. 25). Bu bezeme, Anadolu'daki i k i ­
si kapalı ve b i r i açık avlulu medrese
olmak üzere onbir y a p ı n ı n kemerlerin­
de, köşe s ü t u n c e l e r i n d e , kapı lentolar ı n d a veya minare g ö v d e l e r i n d e k i bile­
ziklerde g ö r ü l ü r (59). Ö r n e k l e r d e n yal­
nızca Silvan" daki 1 152-57 t a r i h l i U l u
Cami A r t u k l u y a p ı s ı d ı r .
.Ana e y v a n ı n güney
du^•arındaki
pencere kemerleri, balık sırtı m o t i f i
o l u ş t u r a n silmelerle b i ç i m l e n d i r i l m i ş t i r
(Res.24). Bu u y g u l a m a n ı n benzer örnek­
leri, d ö r d ü açık avlulu medrese olmak
üzere on y a p ı d a k i kemerlerde veya sütuncelerde g ö r ü l ü r (60). Ö r n e k l e r d e n
Silvan U l u Camii ve Mardin Şehidiye
Medresesi A r t u k l u yapısıdır.
portalinin köşe sütunceleri (A.Gabriel, a.g.e., I I , lev.
X , 1) ve Zinciriye Medresesi portalinin k ö ş e
sütun­
celerinde (A.Gabriel, a.g.e., I I , lev. X V I I I , 1) karşımıza
çıkar.
(57) 1145 tarihli Niksar Ulu Camii mihrap s ü t u n ­
celeri, 1207-10 tarihli K u r u ç e ş m e Ham iç avlu portali,
1210-11 tarihli Kayseri K ü l ü k Camii mihrap b o r d ü r ü ,
1228-29 tarihli Divriği Ulu Camii d o ğ u portali
köşe
payeleri (A.Gabriel, Monuments T u r c s d'Anatolie, I I ,
Paris 1934,
lev. L X V I I I , 2), 1 3 . y ü z y ı l ı n ilk çeyreğine
yerleştirilen Aksaray Cıncıklı Mescidi'nin batı cephesi
ortasındaki sağır kemeri k u ş a t a n bordür
(Ö.Bakırer,
36), 1232-38 tarihli Kayseri Sultan Han'da iç portal
kemerinin iç bordürü (S.Ögel, a.g.e., Res:39), 1235-40
tarihli K a r a t a y Han'da iç portalin dış bordürü
(S.­
Ögel,
Gök
a.g.e.. Res.54),
1984,
Ağııkara
1034,
cephe silmeleri üstündeki dar şerit (N. Tabak, a.g.e.,
R. 25),
13. y ü z y ı l a tarihlenen Tercan Mama Hatun
portal
nişlerinin
iç
bordürü
Osmanlı Mimarisinde Süsleme
1453), İstanbul
1979,
s.94,
(Y.
I Erken
112,
Demiriz,
Devir(1300-
Res.15e),
1285-91
tarihli E r z u r u m Çifte Minareli Medrese Türbe'si saçak
altındaki ikinci bordür (S. Ögel a.g.e.. Res. 73),
yüzyıl
sonuna
Kümbet'in
a.g.e.,
yerleştirilen
Hüdâvend
13.
Erzurum
Gümüşlü
cephelerindeki dikey silmeler
(R.H.Ünal,
dipnot
55,
Hatun
Res.104),
Türbesi
1312
portal
tarihli
Niğde
kemerinin
dış
çerçevesi ve 1314 tarihli Tokat Nureddin Ibn Sentimur
Türbesi
portalinde
(.A..Gabriel,
Monuments
Turcs
d'.-s^natolie, Il.Paris 1934, lev. X X V , 2) görülür.
(58) S.Ögel a.g.e.. Res. 75.
(59) Diyarbakır surları niş sütunceleri (A.Gabriel,
a.g.e., II,dipnot 3, lev. L X V I I I , 1, 3). 1152-57 tarihli
Silvan Ulu Camii doğu mihrabının iç kemeri ( A . G a b r i ­
el, a.g.e., I I , dipnot 3, lev. L X X I X , 3), Malatya Ulu
Camii'nde batı portalin köşe sütunceleri, 1250
tarihli
K o n y a Karatay Medresesi portalinin köşe sütunceleri
(S. Ögel, a.g.e., Res.62), 1285-91 yıllarma tarihlenen
E r z u r u m Çifte Minareli Medrese Türbesi'nin cephele­
rindeki silmeli kemerler (R.H.Unal, a.g.e., dipnot 55,
Res.50),
1308
cephelerindeki
tarihli
E r z u r u m E m i r Saltuk
silmeli
kemerler
(R.H.
Türbesi
Ünal,
a.g.e.,
dipnot 55, Res. 101), 1308 tarihli E r z u r u m Rabia H a ­
tun T ü r b e s i cephelerindeki silmeli kemerler ( R . H . U n a l ,
a.g.e., dipnot 55, Res.115), 1314 tarihli Erzurum A h mediye Medresesi kapı lentosu ( R . H . Unal, a.g.e., dip­
not 55, Res.49), 14.yüzyıla yerleştirilen Erzurum Ano­
nim K ü m b e t ' teki saçak altı silmesi (R.H.Ünal, a.g.e.,
dipnot 55, Res.103), Mardin K a s ı m i y e Medresesi por­
talinin köşe sütunceleri (A.Gabriel, a.g.e., I I , dipnot 3,
lev. X V I I I , 2) ve 1532
tarihli Diyarbakır Safa Camii
minare g ö v d e s i n i n alt bileziğinde ( M . S ö z e n ,
kır'da Türk Mimarisi, İstanbul 1970,
lür. A y n ı
motif, Buhara'daki
907
Diyarba­
Res.10.e) g ö r ü ­
tarihli
Samanoğlu
ismail Türbesi'nin galeri sütunları gibi Anadolu dışı
örneklerde
Rps
de
karşımıza
çıkar.
Bkz.S.
Ögel,
a.g.e.,
Camii'nin
kuzey
cephesindeki
121
(60)
kemerli
neme", Suat K e m a l Yetkin'e A r m a ğ a n , A n k a r a
1231-37 tarihli
(A.Gab­
l e v . V I I I , ! ) , 1281 tarihli Ahlat B u ğ a t a y A k a Türbesi'de
Camii'nde
Şek.3),
Amasya
riel, Monu ments Turcs d'Anatolie, I I , Paris
"Aksaray Cıncıklı Mescid Ö n Y ü ı D ü z e n i için B i r De­
1,
tarihli
Medrese Camii portal kemerinin iç bordürü
gövdeleri
s. 89-100, Res.
1266-67
Silvan
Ulu
düzenlemenin
(A..Mtun,
avlunun
doğu
a.g.e..
kısmındaki
Res.57),
kuzeyindeki
Malatya
eyvan
sütun
Ulu
sütunceleri,
1238-39 tarihli Pazar Hatun Ham'nda portal nişinin
146
Doç. Dr. A Y N U R D U R U K A N
Ana eyvanda, mihrap nişini üç yan­
dan k u ş a t a n iç b o r d ü r d e , k ı r ı k çizgi­
l e r i n ve altıgen kesitlerinin, b i r b i r i n i
doksan derecelik açı ile kesen basık al­
t ı g e n l e r i n kesişmesinden oluşan bir be­
zeme g ö r ü l ü r (Şek. 10, Res. 25, 38).
A n a d o l u - T ü r k m t m â r i s i n d e benimsenm e d i ğ i anlaşılan bu bezemenin benzer
ö r n e ğ i n i s a p t a y a m a d ı k . Ancak, birbi­
r i n i d i k açıyla kesen zencireklerden
o l u ş a n bezeme, yakın çevreden bir ör­
nek olması açısından önem taşıyan
Hazro'daki 16. yüzyıl sonu 17. yüzyıl
başlarına
yerleştirilen
U l u Cami'in
portal sütuncelerinde karşımıza çıkar
(61).
Güney cephenin doğusundaki yıkık
pencerenin batısındaki frizde ve ana
eyvanın güney d u v a r ı n d a üstteki dik­
dörtgen panoda, basık altıgenlerin ve
kırık çizgilerin iç içe geçmesinden olu­
şan bir geometrik bezeme yer alır (Şek.
9, Res.38-40). Bu süslemenin benzer ör­
nekleri yalnızca dört yapıda saptanabilmiştir (62). Örneklerin hiç b i r i med­
rese veya A r t u k l u yapısı değildir.
Güney cephedeki ve ana eyvanın
yan d u v a r l a r ı n d a k i pencere b o r d ü r l e r i ,
ana eyvanın güney d u v a r ı n d a k i silmeli
kemerler ile portale ait o l d u ğ u n u dü­
ş ü n d ü ğ ü m ü z bordür parçasında, sekiz­
genlerin ikişer cephesini kesen altı­
genlerin oluşturduğu bir bezeme görü­
lür (Şek.6-8, 11, 14; Res.8-9, 26, 35, 4143, 45). Mani'deki medresede en çok uy­
gulanan süsleme türü olarak karşımıza
ç ı k m a k l a b i r l i k t e , ^enzer örneği yalnız­
ca A h l a t ' t a k i 1396-97 t a r i h l i Erzen Ha­
tun K ü m b e t i ' n d e kitabe şeridi altında­
k i frizde u y g u l a n m ı ş t ı r (63).
Ana e y v a n ı n güney d u v a r ı n d a , üst­
teki d i k d ö r t g e n panonun a l t ı n d a k i i k i
yatay ş e r i t t e , pencere kemerleri üstün­
de, m i h r a p d ı ş ı n d a üç d u v a r ı dolaşan
ş e r i t t e ve g ü n e y cephede eksenin doğu­
sundaki pencerenin lentosunda, nesih
y a z ı l ı â y e t kitabeleri yer alır (Şek.6-8,
13: Res.8-9, 24, 37, 39, 44). B u n l a r ı n
zemini k ı v r ı k dal ve r û m î l e r l e bezen­
m i ş t i r . Bu t ü r yazı ö r n e k l e r i y l e , üçü
a ç ı k a v l u l u medrese olmak üzere d ö r t
A r t u k l u yapısında k a r ş ı l a ş ı y o r u z (64).
Güney cepheyi dikey ve yatay ola­
rak bölüntüye u ğ r a t a n silmeli b o r d ü r
rûmî-palmet dizisiyle b e z e n m i ş t i r (Şek:
6-7, 10; Res: 8, 33-34). Bu s ü s l e m e n i n
benzer örneklerini, altısı açık a v l u l u ve
ikisi kapalı avlulu medrese olmak ü z e r e
iki yanındaki
niş
kemerleri
(S.
Ögel,a.g.e.,Res.49),
Mardin Şehidiye Medresesi portalinin k ö ş e s ü t u n c e l e r i ,
1253-54 tarihli Akhan portalinde k u r e y d o ğ u
nişinin
köşe sütunceleri, 1251 tarihli T o k a t S e f e r p a ş a T ü r b e s i
portalinin köşe
dipnot 55,
Minareli
sütunceleri
lev.XXIV,
Medrese'de
2),
(A.
Gabriel,
1271
portalin
tarihli
orta
a.g.e.,
Sivas
II
Çifte
kısmındaki
alt
sütunların gövdeleri (A.Gabriel, a.g.e., I I , dipnot
lev. X L I I ,
(S.Ögel,
1) ve
a.g.e.,
portalin d o ğ u s u n d a k i
Res.
99),
Erzurum
Medrese'nin d o ğ u kanadındaki
nişin
Çifte
güneyden
55
kemeri
Minareli
ikinci
me­
kânın kapısı üstündeki yatay bordür ( R . H . Ü n a l , a.g.e.,
dipnot 55, Şek.51), A m a s y a Darüşşifası portalinde i ç ­
teki alt s ü t u n u n gövdesi (S.Ögel, a.g.e.. Res.116a)
1325 tarihli Niğde G ü n d o ğ d u T ü r b e s i ' nin portal
ve
ke­
merini k u ş a t a n kaval silme ve köşe s ü t u n c e l e r i n de ( A .
Gabriel, N i ğ d e Türk Anıtları, Çev. A . A . T ü t e n k , A n ­
kara 1962, planş X V I ) karşılaşırız.
(61) Yapı için bkz. R . H . Ü n a l , a.g.e., dipnot 7, s.
32-38, Şek.5. B u bezemenin erken örnekleri i ç i n b k ı .
G.Schneider, a.g.e., dipnot 9, s.183, lev.27. Ş e k . 2 8 7 .
(62) 1196 tarihli Divriği Sitte Melik T ü r b e s i c e p ­
helerindeki nişlerde ( S . M ü l a y i m , Anadolu T ü r k M i m a ­
risinde Geometrik S ü s l e m e l e r - S e l ç u k l u Ç a ğ ı - , A n k a r a
1982, lev.II, Res.14), Malatya Ulu Camii'nin iç a v l u ­
sunda batı revakm ü ç ü n c ü ve d ö r d ü n c ü kemerleri a r a ­
sındaki bordürde. Kayseri Huand H a t u n
Türbesi'nin
cephelerindeki kemerlerde (S. M ü l a y i m , a.g.e., lev,71,
Res.76) ve Tercan M a m a Hatun T ü r b e s i portalinin d ı ş
bordüründe
(R.H.Ünal,
a.g.e.,
dipnot
55,
Res.122)
benzer süsleme örnekleri karşımıza çıkar.
(63) Yapı için bkz. T ü r k i y e ' d e - V a k ı f Abideler ve
Eski Eserler', I I , A n k a r a 1977, s. 292,298.
(64)
1186
tarihli Mardin
cephesinin d o ğ u s u n d a
Ulu
(A.Altun,
Camii'nin
a.g.e.,
kuzey
Res.87)
doğu cephesinde (A.Gabriel, a.g.e., I I , dipnot 3,
ve
lev.
OV, 4a-b), Diyarbakır Mesudiye Medresesi a n a e y v a ­
n ı n d a (A.Altun, a.g.e.. Res.186-187), D i y a r b a k ı r Z i n ciriye Medresesinin avlu d u v a r ı n d a ( A . A l t u n ,
Res.168) ve Mardin' deki 1206 tarihli H a t u n i y e
resesi'nin g ü n e y cephesindeki ( A . G a b r i e l ,
a.g.e..
Med-
a.g.e., I I ,
dipnot 3, lev. C V I , 12a-d) kitabe ş e r i t l e r i n d e benzer
örneklerle karşılaşınz.
147
H A N İ . H A T U N İ Y E MEDRESESİ
on d ö r t y a p ı d a g ö r ü r ü z (65). Bu ö r n e k ­
lerin h i ç b i r i A r t u k l u yapısı d e ğ i l d i r .
e v . X L ; X L I I I , 2; X L V , 1-2), Sivas Gök Medrese porta­
M t m â r î s i ve süslemesiyle o l d u k ç a
değişik özellikler gösteren ve harap bir
durumda bulunan Mani'deki A r t u k l u
Medresesi'nin i v e d i l i k l e korunmaya alı­
narak o n a r ı l m a s ı gerekmektedir.
lev.
(65) Silvan U l u Camii kuzey cephesindeki konsol­
linin iç b o r d ü r ü n d e (A.Gabriel, a.g.e., I I , dipnot 57,
LVII,
1; L V I X ,
3), 1275 civarına
yerieştirilen
Tokat Gök Medrese ana e y v a n ı n ı n iki y a n ı n d a k i iç
b o r d ü r d e (A.Gabriel, a.g.e., I I , dipnot 57, lev. X X I I I ,
1-2),
E r z u r u m Çifte Minareli Medrese portalinin dış
b o r d ü r ü n d e ( R . H . Ü n a l , a.g.e., dipnot 55, Şek.69; S.
Ögel, a.g.e., Res.65), E r z u r u m Rabia Hatun T ü r b e si'nde kaidenin üst kısmındaki yatay bordürde ( R . H .
larda ( A . A l t u n , a.g.e., R e s . 51-52), D i v r i ğ i U l u Camii
Ünal,
batı portalinin iç b o r d ü r ü n d e (S. Ögel, a.g.e,. Res.23),
f a s ı ' n d a portalin iki y a n ı n d a k i sağır kemerlerin ç e r ­
K o n y a Sırçalı Medresesi portalinin iç b o r d ü r ü n d e (S.
ç e v e l e r i n d e (A.Gabriel, a.g.e., I I , dipnot 57, lev, X I -
Ögel, a.g.e., Res.55-55a), K o n y a İnce Minareli Medre­
X I I ) , E r z u r u m Yakutiye Medresesi portalindeki ikinci
se portalinin d ı ş b o r d ü r ü n d e ( S . Ö g e l , a.g.e.. Res.74),
ve d ö r d ü n c ü bordürlerde ( R , H , Ü n a l , a,g,e,, dipnot 55,
a.g.e., dipnot 55, Res.116), A m a s y a
Darüşşi-
Sivas Buruciye Medresesi portal nişinin k ö ş e s ü t u n -
Ş e k , 1 9 , Res,32), N i ğ d e H ü d a v e n d Hatun Türbesi por­
celeri ve dıştaki s ü t u n l a r d a ( A . G a b r i e l , a.g.e.,II,dipnot
talinin i ç t e n ikinci b o r d ü r ü n d e (A.Gabriel, a,g,e,, I I ,
57, lev. X L I X ) , Sivas Çifte Minareli Medrese'de porta-
dipnot 57, lev, X X V , 2) ve N i ğ d e G ü n d o ğ d u T ü r b e s i ' -
1in g ü n e y i n d e k i dikey b o r d ü r ve b a t ı cephenin g ü n e ­
nin
yindeki iç b o r d ü r ile portalin kuseyindeki pencerenin
p l a n ş X V I , 2) r û m î - p a l m e t dizisinden oluşan
dış
s ü s l e m e örnekleri görülür.
bordüründe
(A.Gabriel,
a.g.e.,
I I , dipnot
57,1
portal kemerinde (A.Gabriel,
a.g.e., dipnot 60,
benıer
148
Doç. Dr. A Y N U R D U R U K A N
Resim
2: Hanı, Medrese, doğu cephedeki portal kalıntısı (Y.Onge'den)
Resim
3 . Hant, Medrese, doğu cephe
H A N İ . H A T U N İ Y E MEDRESESİ
Resun
4 : Hanı, Medrese,
güney cephe
(Y.Önge'den)
Resiw
S : Hanı. Medrese,
güney cephe, batıdan
görünüş
149
150
Doc. Dr. A Y N ' l I R
DIJRUKAN
Resim 7. Hani. Medrese, güney cephenin doğusu
Resim
8:
Hanı.
Medrese,
güney
cephe,
doğudaki ana
eyvan penceresi
H A N İ . H A T U N İ Y E MEDRESESİ
,
Resim
,
I
1 : Hani,- Medrese,
•
kuzeyden genel
görünüş
Resim 16 : Hani, Medrese,
Res
İ Ü
irese, güney cephe, doğudaki
Resim
batı kanadın
ana eyvan\
6 : Hanı, Medrese, güney
doğudan görünüş
kuzeyi
iden ayrınh.
cephe,
Doc. Dr. AVNITR D U R U K A N
Pir
Resim 10: Hani, Medrese, güney cephe, batıdaki ana eyvan penceresi
Resim 19: Hani, Medrese, güneybatı
doğuya bakış
mekân,
m*
Resim 17: Hanı, Medrese, avludan
köşeye bakış
»
güneybatı
HANİ. H A T U N İ ^ E MI PRESESİ
Resim 39: Hani, Medrese,
ana eyvan, güney duvarm üst bölümü
Resim 40: Hani, Medrese, ana eyvan, güney duvarm üst bölümündeki
dikdörtgen
panodan aynntı
m
m
m
m
m
•
•
•
•
I
İ54
Doc. Dr. A Y N U R D U R U K A N
Resim 38: Hani, Medrese, ana eyvan, mihrap nişini kuşatan bordürden
Resim 42 : HanJ^ Medrese, ana eyvan, güney duvar,
üstte doğudaki silmeli kemeT.
aynntı
Resim 43 : Hani, Medrese, ana eyvan, doğu
duvardaki-pencereden
ayrıntı '
155
H A N İ . H A T U N İ Y E MEDRESESİ
Resim 11 : Hani. Medrese,
bakış
avludan doğu kanada
Resim 12; Hanı, Medrese, avludan kuzey kanada
bakış
41
Resim 13 : Hani, Medrese,
Resim 18 : Hani, Medrese,
kuzev kanadın
güney kanat
doğusu
Resim 14 : Hanı. Medrese, kuzeydoğu
üstten görünüş
mekân,
Resim 15 . Hanı. Medrese, avludan batı kanada
bakış
s*
'M
.^4
Resim 20
Hanı.
g
Medrese.
gunevbatı
mekân,
güneye bakış
Doc. Dr A Y N U R D I J R U K A N
156
IS
m
1 ^
Resim 22 :
Hani
mekân,
pandantif kalıntısı (R.H.
Ünal'dan)
4
Resim 21
Hanı
Mearese,
güneybatı mekân.
A iiieydoöu köşeye
I
Resim 23 : Hanı. Medrese, ana eyvan, güneye
bakış
Medrese,
giineybaiı
bakış
HANİ. HATUNİYF
MFnPF^Fşj
Resim 24 : Hanı, Medrese,
ana eyvan, güneybatı
köşeye
bakış
Resim 25 : Hani, Medrese,
ana eyvan, nuhrap
(Y.Önge'den)
(Y.Önge'den)
157
Doc. Dr. A Y N U R D U R U K A N
158
I
tfH
HH
Resiin 26: Ham, Medrese,
ana eyvan,
ban duvarın orta bölümü
Resim 27 :
Hanı, Medrese,
and eyvan,
doğu duvar
Resim 28:
Hanı. Medrese, ana eyvan,
doğu duvardaki pencere
H A N İ .
Resim 29: Hanı
î d r e s e . güneydoğu
kuzeydoğuya
bakış
Resim 31
H A T U N İ Y F
mekân
MFnRF^F<:i
159
Resim 30 Hanı, Medrese
güneydoğu
mekân,
batı duvarın orta bölümü
Hanı, Medrese, güneydoğu
mekân,
güney duvar (Vakınar Genel Müdürlüğü.
Fotoğraf Arşivi nden)
Resin
Resmi 32 : Hanı. Medrese, guneydoö': r.:pkân,
nüney duvarın ona bölümünden ayrıntı (V.C.M.
Arşivinden)
Res
rumi-palmet bordüründen
aynnn
batı pencereden
ayrıntı
35- Hanı. Medrese,
cephe, eksenin
pencereden
güney
batısındaki
ayrına
160
36- Ham, Medrese, güney cephe,
pencereden ayrıntı
Doc. Dr. A Y N U R D U R U K A N
37- Hanı, Medrese, güney cephe, eksenin
doğusundaki pencere lentosundan ayrıntı
doğudaki
44- Hanı, Medrese, ana eyvan duvarlarındaki
şeridinden ayrıntı
yazı
46- Hanı, Medrese, ana eyvandaki sekizgen
rozet
45-Hanı, Medrese, avludaki portal bordürü
parçası
41- Hanı. Medrese,
sna eyvan, güney duvar,
üstte batıdaki silmeh kemer
H A N L J İ A T U N İ Y E MEDRESESt
61
CTUT
I
L.—
n
—n
7
0
I
Hanı, Medrese,
Rölöve
1
2
3 ^ 5
Planı
R d . A AK TAS - M. AY YARKIN
Çiz T YAZ '
•
7
1SW
&Y- \ . SAMAN-K YAVUZ
lOm
Doc. Dr. A Y N U R H U R U K A N
162
n
rp-i-rrr
• I I I
I I '
I I I
< I I
I
UlJ.U.i.
r r
I
6 \
2: Hani, Medrese, Restitiisyon Plam
2
3
4
5
10m
giz. I YAZAR
i
i
5—s;
r
\
fek
3 : Hani, Medrese, Boyuna Kesit (Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivı'nden
4 Hanı, Medrese, Enine Kesit (Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivı'nden
düzeltilerek)
düzeltilerek)
r •
'n
lir-
r-4
::gwr'~1
1 — s
5 , Han;, Medrese, Güney Cephe (VakıDar Genel Müdürlüğü Arşivi'nden
düzeltilerek)
Cn.T.YAZAR
1
6: Hani, Medrese, Güney Cephe, Batı Bölüm Süslemesi
5 KUT
iJAV-NSAMAH
H A N İ . H A T U N İ Y E MEDRESESİ
165
ı
m
9 • Hani, M e d r e s e , Güney Cephedeki Doğu Pencere
ve Ana Eyvan Süslemesi,
Aynntı
Çiz.T.YAZAR
^3
10 : Hanı, Medrese,
I
Ol
"53
5
^3
3
•Öl
I
c
O
S
Güney Cephe Süslemesi,
Aynntı
^ 1
mı
s ; Hani, Medrese,
Ana Eyvan
Süslemesi
;uK
13 : Hani, Medrese,
11 : Hani, Medrese,
Ana Eyvan Süslemesi,
Ana Eyvandaki
Ayrıntı
C.İZ. N . Ş A M A N
Yazı Şendi,
Ayrıntı
Çiz.S.KUTLUAY
168
Doc. Dr. A Y N U R D U R U K A N
'XX-
W
>
i 2 ; Hani, Medrese, Ana Eyvan
Süslemesi, Aynntı
Download

View/Open