İNŞAAT PROJELERİNDE
SÖZLEŞME VE TALEPYÖNETİMİ
INS5807
YAPIM SÖZLEŞMELERİNDE
RİSK YÖNETİMİ
(DERS-06)
Doç. Dr. Deniz Güney
Y. Mimar Vedat Akan
07 Kasım 2014
1
İÇİNDEKİLER
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
ANAHTAR KELİMELER
ÖNSÖZ
GİRİŞ
GENEL
SÖZLEŞME VE RİSK
KARAR ALMA ORTAMI
RİSK ALMA
İNSANLAR VE RİSK
BİLGİ EKSİKLİĞİ VE RİSK
RİSK ALMA ETKENLERİ
KARAR ALMA
KARAR YAPISI
RİSK YÖNETİMİ YAPISI
RİSK TİPLERİ
RİSKİN KAYNAKLARI
RİSKİN ETKİLERİ
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
RİSKİN SINIFLANDIRILMASI
RİSK TİPLERİ
RİSK ANALİZİ
RİSK TEPKİSİ
RİSKİN ELDE TUTULMASI
RİSKİN AZALTILMASI
RİSK TRANSFERİ
RİSKTEN KAÇINMA
RİSK TUTUMU
SÖZLEŞMELER VE RİSK
TEMEL RİSKLER,
YÜKÜMLÜLÜKLER VE
SORUMLULUKLAR
28. SÖZLEŞMELERDE RİSKLERİN
TRANSFERİ YA DA DAĞITIMI
29. SÖZL. ÇEŞİTLERİ VE RİSKLER
2
1
ANAHTAR
KELİMELER




Risk
Risk Yönetimi
Sözleşme
Sözleşme Yönetimi
3
ÖNSÖZ
 Sözleşmenin amacı; hakları, görevleri, zorunlulukları
ve sorumlulukları taraflar (işveren ve işgören)
arasında oluşturmak ve risk dağılımını sağlamaktır.
4
2
GİRİŞ
 İnşaat sözleşmesi, sözleşmeyi yapanın bu işi
üstlenmek için uygun gördüğü fiyat ile kontrol
edilebilir ve kontrol edilemez riskleri kabul etmesi
arasında bir dengelemedir.
 Bir zorunluluğu ya da görevi kabul etmek; bu görev ya
da zorunluluğu birinin yetersizliği, kabiliyetsizliği,
dikkatsizliği, hatası, ya da dışarıdaki bir kaynak ya da
olaydan etkilenilerek yerine getirememe olasılığını da
beraberinde getirir.
5
GENEL (1)
Bir inşaat projesinde tipik olarak rastlanan riskler arasında
genelde şunlar yer almaktadır;
 Taahhüt edilen tasarım (proje) ve/veya yapım (inşaat)
işlerinin zamanında sonuçlandırılamaması,
 Beklenen taslak planının, detaylı planın veya bina yasal
onaylarının tasarım programında izin verilen süre içinde
alınamaması,
 Projenin gecikmesine neden olan beklenmeyen, ters zemin
koşulları,
 Projenin gecikmesine neden olan aşırı derecede sert hava
koşulları.
6
3
GENEL (2)
 Yasal grevler,
 İş gücü ve malzemede beklenmeyen fiyat artışları,
 İşin
tamamlanmasının
ardından
bir
kiracı/işletmeci
bulunamaması,
 Operatörlerden birinde fiziksel bir yaralanmaya neden olan
bir kaza,
 Yapıda, kötü işçilikten doğan örtülü eksik ve hatalar,
 “Force Majeure” (sel, deprem, vb.),
 Yüklenici tarafından, tasarım ekibinin tasarım detaylarını geç
tamamlamasından kaynaklanan kayıp ve harcamaların
karşılanması yönünde talep,
 Projenin, işverenin bütçesinin izin verdiği sınırlar dahilinde
tamamlanamaması.
7
GENEL (3)
Bir projede karşılaşılan tüm risk, aşağıdakilerden bir veya bir kaçı
ile ilişkilidir;
 Maliyet
bütçesi/öngörüsü/tahmini/teklifi
dahilinde
kalamamak,
 Onaylar, tasarım, inşaat ve yerleşim için şart koşulan süreler
dahilinde kalamamak,
 Kalite, işlev, amaca uygunluk, güvenlik ve çevrenin
korunması
için
gerekli
olan
teknik
standartların
karşılanamaması.
8
4
SÖZLEŞME VE RİSK
 Bir inşaat projesinde yer alan riskin büyük yükü yüklenici
(işgören) ile işveren arasına düşer ve sigortacılar sık sık yangın
veya çökme gibi düşük olasılıklı ancak büyük etkili riskleri
taşırlar.
 Bir projenin yönetiminde herhangi bir riski alacak en uygun
taraf, o riskin oluşmasına neden olan etkeni en doğru biçimde
kontrol edebilecek taraftır.
 Herkes; projenin en başından, riskler ve sorumluluklar
hakkında bilgi sahibi edilmelidir. Bir işgörene, ödeyebileceğinin
ötesinde finansal yükler yüklemek anlamsız olacaktır.
9
KARAR ALMA ORTAMI
Karar alma işleminin gerçekleştiği ortam (çevre) üç (3) bölüme
ayrılabilir;
1) Kesinlik
2) Risk
3) Belirsizlik
10
5
1-) KESİNLİK
 Kesinlik durumu, yalnızca karar tarafından kapsanan süre zarfı
içinde ne olacağı kesin olarak söylenebiliyor ise mevcuttur. Bu
durum ile, doğal olarak, inşaat endüstrisinde pek sık
karşılaşılmaz.
11
2-) RİSK
 Karar alıcı ister sezgileriyle olsun, ister akılcı yolu kullanarak
olsun; belli bir olayın gerçekleşme olasılığı için bir değer
belirleyebiliyorsa, alınacak kararın alındığı konusunda genel bir
fikir birliği mevcuttur.
12
6
3-) BELİRSİZLİK
 Belirsizlik, bunun tersine, hiçbir tarihsel verinin veya geçmişte
karar alıcı üzerinde düşünmekte olduğu, yaşanmış durum ile
bağlantı taşıyan bir olayın bulunmadığı bir durum olarak
tanımlanabilir.
13
RİSK ALMA İLE İLGİLİ
BAZI TEMEL KURALLAR
 Az için çoğu riske atmayın,
 Her zaman daha ilerisini planlayın,
 Her zaman riskin hem kaynağını hem de sonuçlarını analiz
edin,
 Beklenmedik durum planı olarak mutlaka alternatif seçenekleri
değerlendirin,
 Saygınlığınızı yitirmekten korktuğunuz ve bunu önlemek için
risk almayın,
 Asla bütçenizin kaybetmenize izin verdiğinden fazlasını riske
atmayın,
 Uzmanlardan tavsiye istemeye her an hazırlıklı olun,
 Bahisler
ile
deneyimlerinizin
ve
sezgilerinizin
size
söylediklerini birlikte değerlendirin,
 Riskin hem kontrol edilebilen hem de kontrol edilemeyen
kısımlarını hesaba katın.
14
7
İNSANLAR VE RİSK
15
BİLGİ EKSİKLİĞİNİN
ORTADAN KALDIRILMASI VE
RİSK
16
8
RİSK ALMA ETKENLERİ
Risk alma ile ilgili üç (3) ana etken bulunmaktadır:
1) Bilinen şeyler,
2) Bilindiği sanılan şeyler,
3) Bilinmeyen şeyler.
17
BELİRSİZ DURUMLAR
Belirsiz durumlar ile başa çıkmak için neler yapılabilir?
Böyle durumlar görmezden gelinebilir,
Daha fazla bilgi edinmek için araştırma yapılabilir,
Daha kesin tahminlerde bulunulabilir,
Bilinçli bir biçimde, önyargıya karşı gerekli ayarlamalar
yapılabilir,
 Bir risk primi ortaya konarak getiri oranı yenilenebilir,
 Risk aktarılabilir,
 Alternatif seçenekler aranabilir.




18
9
KARAR ALMA
Karar Alma İşleminin Bazı Temel Bileşenleri:
 Karar alıcının amaçlarının açık ve basit olduğundan emin
olmak,
 Seçeneklerin bulunduğu skalanın açık olması,
 Hesaba katılması gereken etkenler,
 Belirsizlikler ile başa çıkma konusunda kullanılması
muhtemel stratejiler,
 Karar alıcıya yardım etmek amacı ile kullanılacak analitik
teknikler,
 Zaman tercihleri (kısa veya uzun vadeli) ile ilgili düşünceler
ve karar işleminin zamanlaması,
 Karar alıcının sahip olduğu önyargının bilincine varılması
19 ve
tutarlılığın kesin olarak sağlanması.
KARAR YAPISI
20
10
RİSK YÖNETİMİ
YAPISI
21
RİSKİN
TANIMLANMASI
Riskin tanımlanması:
Riskin kaynak ve tipi tanımlanır.
22
11
RİSKİN
SINIFLANDIRILMASI
Riskin sınıflandırılması:
Risk tipi göz önünde bulundurularak bunun kişi veya kuruluş
üzerindeki etkisi değerlendirilir.
23
RİSK ANALİZİ
Risk analizi:
Riskin veya risk gruplarının tipine bağlı sonuçlar, analitik teknikler
kullanılarak değerlendirilir. Çeşitli risk ölçüm teknikleri kullanarak
riskin etkilerine değer biçilir.
24
12
RİSK TUTUMU
Risk tutumu:
Risk hakkındaki herhangi bir karar, kararı alan kişi veya
kuruluşun tutumundan önemli ölçüde etkilenecektir.
25
RİSK TEPKİSİ
Risk tepkisi:
Riskin ne şekilde yönetilmesi gerektiği ele alınır.
 Riski bir başka tarafın üzerine aktararak mı?
 Yoksa risk yüklenilerek mi?
26
13
RİSK TİPLERİ
Dört (4) tip kontrol edilebilir ve kontrol dışı risk vardır;
1) Kontrol dahilinde olan etkenler,
2) Başkalarının kontrolünde olanlar, başkaları ile etkileşimde
bulunmayı zorunlu kılanlar (örneğin Planlama mühendisinin,
kontrolün, itfaiyenin, banka yetkililerinin talepleri),
3) Hükümetin gerçekleştirdiği eylemlere bağlı olan etkenler
(örneğin planlama mevzuatında, İmar Kanunu'nda veya vergi
oranlarında meydana gelen bir değişiklik gibi),
4) Kontrol dışında olan etkenler (örneğin hava durumu).
27
RİSKİN KAYNAKLARI
Bir riskin kaynakları, etkilerinden ayırt edilmelidir. Bir riskin
kaynakları şunlar olabilir;
Enflasyonun tahmin edilen değerden daha fazla yükselmesi,
Öngörülemeyen ters zemin koşulları,
Öngörülemeyen aşırı derecede sert hava koşulları,
Çok önemli malzemelerin geç teslim edilmesi,
Mimarın çizimlerinde gösterilen yanlış boyuttaki profiller gibi
hatalı tasarım detayları,
 Ana yüklenicinin belli konularda aciz kalması





28
14
RİSKİN ETKİLERİ
Bir riskin en önemli etkileri şunlar olabilir;
Tahmin edilen maliyet dahilinde kalamama,
Gerekli bitiş zamanını aşma,
Gereken kaliteyi tutturamama,
Projenin ihtiyaç duyulan işletim gereksinimlerini yerine
getirememesi,
 Bir yangın veya sel felaketi sonucunda mülke zarar gelmesi,
 Hatalı bir çalışma sistemi sonucunda işçilerden birine zarar
gelmesi.




29
RİSKİN
SINIFLANDIRILMASI
30
15
RİSK TİPLERİ
 Saf risk
 Spekülatif risk
31
SAF RİSK
Saf risk:
Potansiyel bir kazanç yoktur. Böyle bir risk tipik olarak bir kaza
veya teknik arıza olasılığından kaynaklanır.
32
16
SPEKÜLATİF RİSK
Spekülatif risk:
Finansal, teknik veya fiziksel olabilecek kayıp veya kazanç
olasılığı vardır..
33
RİSK ANALİZİ
34
17
RİSK TEPKİSİ
35
RİSKİN ELDE
TUTULMASI
Riskin elde tutulması ile ilgili etkenler şunlardır;




Sigorta priminin maliyeti,
Maksimum olası kayıp,
Kaybın muhtemel maliyeti,
Eğer sigorta yok ise kaybın ödenmesinin muhtemel maliyeti
36
18
RİSKİN
AZALTILMASI (1)
Riske maruz kalma miktarının azaltılmasının bir yolu da risklerin
diğer taraflar ile paylaşılmasıdır. Örnek olarak uluslararası
bankaların Üçüncü Dünya Ülkeleri'nin hükümetlerine ortaklaşa
kredi açmaları veya bir yatırımcının farklı yatırım araçları üzerine
riskini dağıtması verilebilir.
37
RİSKİN
AZALTILMASI (2)
Riskin azaltılması dört (4) ana kategori içinde incelenebilir;
1) İlk olarak eğitim ve çalışanları potansiyel risklere karşı
uyarmak konusu üzerine alınan özel eğitimler gelir.
2) İkinci olarak kaybın olabilirliğini azaltmak için alınan fiziksel
koruma önlemleri gelir.
3) Üçüncü olarak tutarlılığın sağlanması ve insanların “ya...
gerçekleşirse ne olur?” sorularını sormaları için belli sistemler
gerekir.
4) Son olarak ise insanları ve mülkü korumak için fiziksel koruma
önlemleri gerekir.
38
19
RİSK TRANSFERİ
 Riskin transferi yani riskin aktarılması risk kaynağının sahip
olduğu kritikliği azaltmaz, yalnızca bunu bir başka tarafın
üstlenmesini sağlar.
 Bazı durumlarda ise transfer (aktarma) işlemi, riskin aktarıldığı
tarafın yüklenmesi istenen riskin bilincinde olmaması nedeni
ile riski bariz bir biçimde artırır.
 Risk transferinin en sık rastlanan biçimi belirsiz bir risk
miktarını belirli bir maliyete çeviren sigortalama sistemidir.
39
RİSKTEN KAÇINMA
 Riskten kaçınma, riskin kabulünün reddedilmesi ile eş
anlamlıdır. Sözleşmeye itiraz etmek riskten kaçınmanın basit
bir örneğidir.
 Normal olarak riskten kaçınma, sözleşme öncesi müzakereler
ile ilgilidir, ancak bu kavram projenin uygulanması sırasında
yerine getirilen eylemler için alınan kararları da kapsayacak
şekilde genişletilebilir;
 Sözleşmede madde olmaması
 Belli risklerden ya da risklerden kaynaklanan belli
sonuçlardan kaçınmak için muafiyet maddelerinin kullanımı
40
20
RİSK TUTUMU
 Risk seven,
 Riskten uzak duran,
 Riske karşı tarafsız.
41
SÖZLEŞMELER
VE RİSKLER (1)
Uyuşmazlık ve çelişkiler:
Yapılan sözleşmeye dahil olan tüm taraflar işin başarılı bir
biçimde, belirtilen tarihte ve işverene en az maliyet ile
tamamlanması için en iyi niyetlerle anlaşırlarken aynı zamanda
genel yüklenicinin, diğer alt-yüklenicilerin ve tedarikçilerin makul
miktarda kar sağlamasını temin ederler. Bu ortaklığın başlangıcı
ve bitişi arasında geçen zamanda tüm iyi niyetlere zarar
verebilecek anlaşmazlıklar, uyuşmazlıklar ve ertelemeler olabilir.
42
21
SÖZLEŞMELER
VE RİSKLER (2)
Bir proje ile ilgili uyuşmazlıklar ve çelişkiler şu nedenlerden
dolayı ortaya çıkabilir;
Yetersiz ve eksik sözleşme dokümantasyonu,
Uygun olmayan tarzda sözleşme “1si,
Uygun olmayan ihale tarzları,
Kontrata dahil olan bir tarafın maruz kaldığı makul olmayan risk
yükü,
 Projenin tipine uygun olmayan personel,
 Sözleşmeden doğan riskin o riski taşımak için yetersiz olan bir
tarafın üstünde olması,
43
 Taraflardan birinin iflas etmesi




SÖZLEŞMELER
VE RİSKLER (3)
Bir proje ile ilgili uyuşmazlıklar ve çelişkiler şu nedenlerden
dolayı ortaya çıkabilir;
 İkiden fazla taraf olduğunda ortaya çıkan koordinasyon
problemleri,
 Belirsiz koşulların özellikle sözleşmeye yazılması ya da
sözleşmenin standart formundaki şartların değiştirilerek
sağlıksız yorumlara yol açması,
 Belirsiz yan cümleler ile kararların değerlendirilmesinin iki
tarafa ya da taraflardan birine bırakılması,
 Gereken sonuçları sağlamakla yükümlü olan tarafların yerine
metotların belirlenmesi,
 Mimari ve mühendislik çizimlerinin ya da tasarımların yetersiz
44
olması.
22
SÖZLEŞMELER
VE RİSKLER (4)
 Standart formda olan inşaat sözleşmeleri sözleşmede açıkça
ifade olunan koşulların yardımı ile, riski taraflar arasında
paylaştırır.
 İnşaat projelerinde hem kontrol edilebilir hem de kontrol
edilemez riskler önemlidir.
45
TEMEL RİSKLER,
YÜKÜMLÜLÜKLER VE
SORUMLULUKLAR
İnşaat projelerinde var olan temel riskler işverenler, tasarımcılar,
işgörenler (yükleniciler, alt-yükleniciler, malzeme ve parça
tedarikçileri, vb.) arasında paylaştırılır. Bu riskler;
 Tasarım yeterliliği,
 Yapımın maliyeti,
 Kötü işçilikten kaynaklanan kusurlar,
 Malzemenin kötülüğünden kaynaklanan kusurlar,
 Güvenlik ve tüm kazalar için tazminat,
 Son teslim tarihi,
 Malzeme kalitesi,
 İşçilik kalitesi.
46
23
SÖZLEŞMELERDEKİ
RİSKLERİN TRANSFERİ
YA DA DAĞITIMI (1)
 Eğer sözleşme taraflarından birisi, asıl riski tek taraflı sözleşme
dili ile öbür tarafın üzerine yıkmaya kalkar ise uygulamada risk
paylaşımı olanaksız hale gelir.
 Standart
formdaki
inşaat
sözleşmelerinin
çoğu
iyi
hazırlanmıştır ve kimlerin ne riski taşıdığı anlaşılmıştır.
 Bir proje için özel formda bir sözleşme hazırlandığı zaman,
istekleri yasal terimler ile anlatmaya çalışır iken, eksik kalmış,
biçimi bozulmuş, kaybolmuş riskler oluşabilir.
 Fakat, bazen işverenler özel isteklerini karşılamak için standart
formdaki sözleşmelerde değişiklik yapmak isteyebilirler.
47
SÖZLEŞMELERDEKİ
RİSKLERİN TRANSFERİ
YA DA DAĞITIMI (2)
 Yasal yükümlülüklerin paylaştırılmasında da risk dağılımı
görülür. Paylaştırma işleminin bu aşamasında kontrol ilkeleri
çok önemli bir yere sahiptir.
 Riskler ile ilgili olarak ters yönde gelişen olaylar işverenlerin ya
da işgörenlerin davranışlarından ya da hatalarından, doğal
afetlerden ya da öngörülemeyen olaylardan kaynaklanabilir.
 İşveren ya da işgörenden hangisi bu riski almış ise bu
beklenmeyen olayların sonuçlarını kabul etmesi gerekir. Belirli
beklentiler ile bu sözleşmeye dahil olan taraf, her zaman bu
beklentiler gerçekleşmeyecek olur ise üstleneceği riskleri göz
önünde bulundurmalıdır. Eğer bunu gerçekleştiremiyor ise bu
48
sözleşmeye hiç dahil olmamalıdır.
24
SÖZLEŞMELERDEKİ
RİSKLERİN TRANSFERİ
YA DA DAĞITIMI (3)
 İşveren ve işgören sayesinde doğan riskler sadece sözleşmede
belirtildiği kadar ile sınırlı değildir. Bazı riskler, kanun gücü ile
tahsis edilir.
 Her sözleşme taraflarca taşınan riskleri tanımlar. Her bir taraf
hangi riskleri tutacağına ve hangilerini aktaracağına karar verir.
Sıklıkla büyük yükleniciler, alt-yükleniciler ile sözleşme
yaparken tek taraflı koşullar içeren ve alt-yüklenicilere makul
olandan daha fazla risk yükleyen kendi sözleşme biçimlerini
kullanmaktadırlar.
49
SÖZLEŞME ÇEŞİTLERİ
VE RİSKLER
Sözleşmelerdeki riskler ile ilgili olarak yanıtlanması gereken temel
sorular aşağıdaki gibi sıralanabilir;
 Sözleşmenin hazırlanmasından gelen riske maruz kalma
miktarı nedir?
 Bu riske maruz kalma olayı ile kim en iyi başa çıkabilir?
 Riske maruz kalmanın sorumluluğu kime aittir?
 Sorumluluğun yerine getirildiğini kontrol etme gücü kimin
elindedir?
 Kontrol edilemeyen riskler için neler yapılmaktadır?
 Riskler hangi kapsama kadar transfer edilmiştir?
50
25
KAYNAK
İNŞAAT SEKTÖRÜNDE RİSKLER VE RİSK YÖNETİMİ
Latif Onur UĞUR
İnş. Y. Müh.
TMB – 2006
51
KAPANIŞ
Teşekkür ederiz.
[email protected]
[email protected]
52
26
Download

YAPIM SÖZLEŞMELERİNDE RİSK YÖNETİMİ (DERS-06)