Prof. Dr. Adem Genç
Ders No: 5Renk Anlamı
İleri Renk Kuramı
Unit: #5 Colour Maaning
Level: Advanved (For Declared and Graduate Students)
1. Değişik Kültürlerde Renk ve Anlam
NEREDE?
Renk her yerde vardır.
İLGİ?
Renklerin anlamı, genellikle herkesi ilgilendiren bir konudur.
UYARICI OLARAK RENK
Renk insanı uyarır, belli bir duyguyu ifade eder.
ÇEVRESEL TANIMLAMA NEVİGASYON
İçinde yaşadığımız çevreyi tanımlayıp düzenlemnin bir yolu da
renktir.
RENKLERE VERİLEN ANLAMIN NİTELİĞİ
Bu yüzden insan renklere özel anlamlar verir.
ENTELEKTÜEL ANLAMDA RENK
İnsan renkleri sadece görsel bir fenomen olduğu için değil, bilinçli,
bilinçsiz veya bilinçaltı düzeylerde, onlara ilişkin entelektüel yorum
ve anlam katmanları nedeniyle de önemserler.
RENK ALGISI
Günümüzde bilim adamları, duyularımızı uyaran, coşku veren, bizi
ikna edip belli davranışlarımızın yönünü belirleyen renk algısı ve
1
anlamı üzerinde çalışmalar yapıp bilimsel birtekım bilgi ve
istatistiksel verileri ortaya koyabilmektedir.
Tarih boyunca, insanın algıladığı değişik renklere anlam verdiğini
gösteren ilk belgeler çok eski zamanlara (ilk uygarlıklara) kadar
uzanır.
RENK ALGISINDA ÖĞRENİLMİŞ İLİŞKİLER
Öyle ki, renklere verilen anlamda, kuşaktan kuşağa geçen öğrenilmiş
ilişkilerin (learned associations) katkısı da büyüktür.
Kuşkusuz, renklere verilen anlam bu tür öğrenilmiş ilşkilerden ibaret
değildir.
Renklerin anlamları salt öğrenilmiş ilişkiler tarafından belirlenmiş
olsaydı, birbirleriyle bağlantısı bulunmayan tüm farklı kültürlerde
renklerin anlamları da farklı olurdu.
KÜLTÜRLER ARASI ORTAK GÖRÜŞLER
Oysa tarihsel bilgiler ve çağdaş araştırmalar bize, renk anlamı
konusunda kültürlerarası ortak görüşlerin farklılıklardan daha fazla
olduğunu ortaya koymaktadır.
TEK KÜLTÜR İÇİNDE FARKLILIK
Ana renklere verilen anlam, değişik kültürler arasında farklı olduğu
gibi, her kültürün kendi bünyesinde de farklı olabilmektedir.
DEĞİŞMEYEN TEMEL GÖRÜŞLER
Buna karşın bu bağlamda temel bazı görüşlerin değişmediğini
biliyoruz.
Bu alandaki bilimsel araştırmalar, tarihsel olarak, insanın renklere
belli anlamlar verdiğini, ancak, bu anlamların birçoğunun, değiştiğini
ve zamanla daha öncekilere karşıt anlamların da üretebildiğini
göstermektedir. .
GÜNÜMÜZ TOPLUMLARINDA RENK
2
Çağdaş renk anlamı ve renklerin tarihsel yorumları konusu, dünyanın
birçok yöresindeki kültürel yaşam ve toplumsal iletişimin vazgeçilmez
bir alanıdır.
FARKLI KÜLTÜRLERİ DAHA İÇSEL ALGILAMADA RENK
Dinsel törenlerde, ritüel ayinler ve şenliklerde kullanılan renkler bize
o kültürün farklı bir boyutunu görmemize yardımcı olmakta; farklı
kültürleri daha içkin bir biçimde algılama konusundaki yöntem
araştırmalarında yol gösterici bir işlev yüklenmektedir.
SİYASAL TEMSİL / SOSYAL TEMSİL SİMGELERİ OLARAK
RENK
Renklere karşı duyulan ilgi konusunda değişik kültürlerin ortaya
koyduğu bazı kanıtlar, (değişik ülkelerin bayrak veya giysilerinde
olduğu gibi) siyasal ve sosyal temsilin kültürel simgeleri biçiminde de
ortaya çıkabilmektedir.
YAZI DİLİ VE RENK
Bugün, kültürler arası ortak yazı dilinin ortak renk anlamlarına sahip
olduğunu biliyoruz Renk tercihi ve anlamı konusunda yapılan çağdaş
araştırmalar aynı yazı dilini kullanan kültürler arasında, renk anlamı
konusunda birbirlerine daha yakın olduklarını ortaya koymuştur.
KÜRESELLEŞME VE RENK
Son olarak yirmibirinci üzyıl küreselleşme olgusuna koşut olarak,
renk anlamına ilişkin benzerliklerin arttığı ve buna bağlı olarak renk
anlamına dair kültürlerarası farklılıkların giderek azaldığını ileri
sürmek de olasıdır.
PARADİGMA SORUNSALI
Renklerin görünüm ve valörleriyla çeşitli kalitelerine ilişkin
varyasyonlarını göz önüne aldığımızda, bu alandaki görüşleri belli bir
kategoriey indirgeme olasılığı da azalmaktadır.
TANIMLAMA / KAVRAM ve TERİMLERİN OBJEKTİF
MANALARI
3
Bu nedenle bu çalışmada tüm renk görünümleri ve kaliteleri yerine,
Kırmızı, Sarı, mavi, Yeşil ve Siyah-Beyazın en saf ve doygun
(saturated) görünümleri ele alınacaktır.
Burada “Görünüm” rengin adını, “Valör” renklerin koyuluk ve
açıklığını, renklilik (croma) ya da doygunluk (saturation) da rengin
yeğinliği veya parlaklığı anlamında kullanılmaktadır.
Renk her yerde vardır. Renklerin anlamı, genellikle herkesi ilgilendiren bir konudur. Renk
insanı uyarır, belli bir duyguyu ifade eder. İçinde yaşadığımız çevreyi tanımlayıp
düzenlemnin bir yolu da renktir. Bu yüzden insan renklere özel anlamlar verir. İnsan renkleri
sadece görsel bir fenomen olduğu için değil, bilinçli, bilinçsiz veya bilinçaltı düzeylerde,
onlara ilişkin entelektüel yorum ve anlam katmanları nedeniyle de önemserler.
Günümüzde bilim adamları, duyularımızı uyaran, coşku veren, bizi ikna edip belli
davranışlarımızın yönünü belirleyen renk algısı ve anlamı üzerinde çalışmalar yapıp bilimsel
birtekım bilgi ve istatistiksel verileri ortaya koyabilmektedir.
Tarih boyunca, insanın algıladığı değişik renklere anlam verdiğini gösteren ilk belgeler çok
eski zamanlara (ilk uygarlıklara) kadar uzanır. Öyle ki, renklere verilen anlamda, kuşaktan
kuşağa geçen öğrenilmiş ilişkilerin (learned associations) katkısı da büyüktür.
Kuşkusuz, renklere verilen anlam bu tür öğrenilmiş ilşkilerden ibaret değildir. Renklerin
anlamları salt öğrenilmiş ilişkiler tarafından belirlenmiş olsaydı, birbirleriyle bağlantısı
bulunmayan tüm farklı kültürlerde renklerin anlamları da farklı olurdu. Oysa
tarihsel bilgiler ve çağdaş araştırmalar bize, renk anlamı konusunda kültürlerarası ortak
görüşlerin farklılıklardan daha fazla olduğunu ortaya koymaktadır.
Ana renklere verilen anlam, değişik kültürler arasında farklı olduğu gibi, her kültürün kendi
bünyesinde de farklı olabilmektedir. Buna karşın bu bağlamda temel bazı görüşlerin
değişmediğini biliyoruz.
Bu alandaki bilimsel araştırmalar, tarihsel olarak, insanın renklere belli anlamlar verdiğini,
ancak, bu anlamların birçoğunun, değiştiğini ve zamanla daha öncekilere karşıt anlamların da
üretebildiğini göstermektedir. .
Çağdaş renk anlamı ve renklerin tarihsel yorumları konusu, dünyanın birçok yöresindeki
kültürel yaşam ve toplumsal iletişimin vazgeçilmez bir alanıdır. Dinsel törenlerde, ritüel
ayinler ve şenliklerde kullanılan renkler bize o kültürün farklı bir boyutunu görmemize
yardımcı olmakta; farklı kültürleri daha içkin bir biçimde algılama konusundaki yöntem
araştırmalarında yol gösterici bir işlev yüklenmektedir.
4
Renklere karşı duyulan ilgi konusunda değişik kültürlerin ortaya koyduğu bazı kanıtlar,
(değişik ülkelerin bayrak veya giysilerinde olduğu gibi) siyasal ve sosyal temsilin kültürel
simgeleri biçiminde de ortaya çıkabilmektedir.
Bugün, kültürler arası ortak yazı dilinin ortak renk anlamlarına sahip olduğunu biliyoruz
Renk tercihi ve anlamı konusunda yapılan çağdaş araştırmalar aynı yazı dilini kullanan
kültürler arasında, renk anlamı konusunda birbirlerine daha yakın olduklarını ortaya
koymuştur.
Son olarak yirmibirinci üzyıl küreselleşme olgusuna koşut olarak, renk anlamına ilişkin
benzerliklerin arttığı ve buna bağlı olarak renk anlamına dair kültürlerarası farklılıkların
giderek azaldığını ileri sürmek de olasıdır.
Renklerin görünüm ve valörleriyla çeşitli kalitelerine ilişkin varyasyonlarını göz önüne
aldığımızda, bu alandaki görüşleri belli bir kategoriey indirgeme olasılığı da azalmaktadır.
Bu nedenle bu çalışmada tüm renk görünümleri ve kaliteleri yerine, Kırmızı, Sarı, mavi, Yeşil
ve Siyah-Beyazın en saf ve doygun (saturated) görünümleri ele alınacaktır.
Burada “Görünüm” rengin adını, “Valör” renklerin koyuluk ve açıklığını, renklilik (croma)
ya da doygunluk (saturation) da rengin yeğinliği veya parlaklığı anlamında kullanılmaktadır.
Siyah ve Beyaz:
Tarih boyunca ve bütün kültürlerde ve siyah ve beyazın en uc noktadaki görünümlerine
verilen anlam değişmemektedir. Siyah şeytanı, boşluğu, ölümü ve kirliliği ama aynı zamanda
saygınlık yücelik, kıymet, şeref asalet güç ve itibar ile asalet ve ağırbaşlılığı
simgelemektedir. Cenaze törenlerinde, ölümden sonraki ağıtlarda siyahın anlamı çok eski
tarihlere dayanır. Bu anlamlandırma, belki de, kötü ruhanilerin kendisine zarar zarar
vermesini engellemek için, ölünün yüzünü siyahla karalayıp onu tanınmayacak bir hale
getirmek biçimindeki, Antik Semitik geleneklerden tevarüs edilen bir renk anlamıdır.,
Bunun tam zıt kutbunda yer alan beyaz ise, saflık, ve aynı zamanda, birçok kültür
çevresinde sükunet, dinginlik, huzur, berraklık gibi anlam katmanlarını içerir. Birçok dinde,
beyaz renk tinsellik, umut ve masumiyet gibi kavramlara işaret eder. Hinduizm, Hrıstiyanlık
ve Musevilik’te beyaz, bekaret iffet ve namusluluk’a ya da yasaklanmış cinsel ilişkilerde
bulunmamaya atfen kullanılmaktadır. Beyaz güvercin barış ve kusursuzluğu simgeler. Evlilik
törenlerinde giyilen beyaz gelinlik, birçok kültürde, temizlik ve mikropsuzluk ya da aseptik
olma durumuna gönderme yapar. Bütün dünyada sağlıkla ilgili kurumlaran bayraklarının
beyaz olması da bu nedenledir.
Buna karşın ağıt rengi olarak siyah yerine beyaz rengi kullanan kültürler de vardır. Çin,
Hindistan ve Asyanın büyük bir bölümünde yas tutma rengi beyazdır.
Kırmızı:
Kırmızı, kan rengidir ve yaşamın (hayatiyeti) anlatır. Ateş, enerji , tutku, sevda, aşk öfke,
şiddet gibi kavramların dışında, Hz. İsa’nın çarmına gerildiğinde çektiği acıyı ifade eden bir
renktir.
5
Kırmızı , Çin kültüründe baskın bir renktir. Mutluluk ve uğur’u anlatır. Bu nedenle Çin’de
yeni yıl kutlamaları ile evlilik törenlerinde giyilen gelinliklerde en çok kullanılan renk
kırmızıdır. Burada bir aylıktan bir yaşına kadar yapılan tüm kutlamalarda çocuklara kırmızya
boyanmış yumurta ve taba rengi önemsenir. Kırmız aynı zamanda Çin’in kraliyet ailesi
bireylerine mahsus saltanat rengidir.
Hrıstıyan sanatında kırmızı kaftan giysili Hz. İsa figürü, salt Hz. İsa’nın ıstırabını, çarmıha
gerilirken acı çekmesini değil aynı zamanda, aşk ve tutkuyu, elem ve özlem gibi kavramları
öne çıkarır. Batı kültüründe “kırmızı ışıklı bölge” (“red light district”) denilince akla gelen
şey, hayat kadınlarının ikame ettiği sokak veya semtlerdir. Ancak bunun kültürel veya çağdaş
bir dayanağı yoktur. Hayatın, aşkın ve tutkunun güçlü bir simgesi, olan kırmızı renk
dünyanın her tarafında , savaş simgesi olarak da kullanılmatadır.
Sarı:
Sarı ışık saçan aydınlık bir renktir. Birçok kültürde, güneşe ait (solar) sistemlerin
anlatımında kullanılan bir renktir. Birçok kültürde, akıl, şan, şeref, gurur, mutluluk, heyecan
ve iyimserlik ifadesi olarak kullanılır. Yunan Mitolojisi’nde tanrısal mesajları yeryüzüne
ileten zihinsel ve tinsel aydınlanmanın habercisi Merkür’ün rengi sarıdır. Çin’de Ch’ing
Hanedanının saltanat rengi olarak bilinir. Hrıstıyanlıkta sarı renk, Hz. İsa’nın görünüm rengi
ve onun ikamet ettiği cennetin kapısından kapısından gelen ışığın rengidir.
Mavi:
Hrıstıyanlık’ta, “Kutsal ışık ve Bakire Meryem”simgesidir. Erken Hrıstıyan mozaik sanatında,
mavi, . kompozisyonların arka planında baskın bir renk olarak kullanılmıştır. 12. Yüzyıldan
sonra mavinin kullanımı toplumsal bir sınıf göstergesini aşıp popüler bir hale gelmiş; kilise
ayinleriyle ilgili törenlerde rahiplerin resmi giysilerinde (cüppe) kullanıldığı gibi, herkesin
kullanabileceği korku vermeyen (non-threatening) bir renk olmuştur.
Günümüz istatistiklerinde mavi birçok kültürün en az sevdiği renklerden biridir. Bunun
nedeni belki de mavinin biraz soguk, barışçıl ve nötür bir renk olmasıdır.
Mavi; karşı gelmek, günah işlemek, ihlal etmek, aşmak veya itaatsizlik etmek anlamında
“transgresif” olmadığı gibi arsız ve azılı, öfke ve şiddeti içinde barındıran bir renk de değildir.
Yeşil:
Yeşil birçok kültürde doğa rengi olmarak bilinir. Canlı sarı ve vakur (ağırbaşlı) maviyi
birleştirir. Huzurlu, durgun, asude ve rahat ve sakin (tranquil) bir görünüm ortaya koyar.
Yeşil, bir umut, iyileşme, gayri ahlakiliği, üreme düzensizliğini tanzim ve tedavi eden bir
renktir.
Yeşil; yenidendoğuşu, baharı ve tazeliği ifade eder.
İslam kültürü ve düşüncesinde yeşil hala mübarek, aziz, ağırbaşlı, hürmete şayan, muazzez ve
mukaddes (kutsal) bir renktir. Yeşil kavuğu, ancak hacılar ve islamın şartlarını kusursuz
yerine getirenler giyebilir. Kutsal Kitap’ta (Kuran), Hz. Muhammed’in, kıyamet gününde
6
erdem sahibi , dürüst müslümanlara vaad ettiği cennet, içinde nar dahil olmak üzere her türlü
meyve ağacının bilindiği koyu yeşil renkte bir bahçedir.
Yaşamın simgesi sayıldığı için Japon kültüründe, yeşil rengin olumsuz bir çağrışımı olamaz.
Her mevsim yeşil ağaçla özdeştir. Yılbaşı kutlamalarında Japonyada da dekore edilmiş çam
ağacı kullanılır. Yeşil bitkilere dulan ilgi “bonsai” denilen şekillendirilmiş minyatür
ağaçlarda anlatımını bulur.
Renklerin birbirlerinden farklı simgeler biçiminde kullanıldıgğı tek yer Ritüel ayinler değildir.
Tarihsel süreç içinde ve günümüzde, renklere toplumsal bir statü de vermiştir. Yöresel veya
ulusal flamalara ya da bayraklara verilen renk toplumsal bir kimlik oluşturmaktadır.
Renklerin siyasal anlalmda kullanımı salt bayraklardan ibaret değildir. Tarih boyunca
toplumsal sınıfların da bir rengi olmuştur. Örneğin Hindistan’da, belli renkler belli bir kast
oluşturmuştur. Brahmanların giysileri beyaz, Kshatriyas’ların giysileri kırmızıdır.
7
Download

Ders No: 5Renk Anlamı Unit: #5 Colour Maaning