ÖĞRENMEYİ İYİLEŞTİRME -2
H.Ömer GÜLSEREN > [email protected]
Bir önceki yazımızda, öğrenmeyi daha etkili ve verimli olarak gerçekleştirmede esas alınan bir
sistemden bahsetmiştik. Bu sistemin, kalite yönetimi öncülerinden Dr. Edward Deming’in “Yönetim Kalitesi”
alanında geliştirdiği ilkelerin öğrenme ortamında kullanımı olduğunu açıklamıştık. Okul yönetim ekibinin ve
sınıfta öğrenmeyi iyileştirme sürecinde sorumluluğu olanların bu sistemin nasıl uygulanacağı bilgisini
edinmelerinin elbette ilk yapılması gerekenler olduğunu vurgulamıştık. Bu yazıda da öğrenmeyi iyileştirme
adı altında okul/sınıf ortamında nasıl bir yaklaşım sergileneceği üzerinde durulacaktır.
Sınıf Ortamı ve Okuldaki Sistem
Sınıf ortamında öğrenmenin iyileştirilmesi; öğrenciyi sadece daha iyi öğrenmeye yöneltme değil, nasıl
öğrendiğinin bilinçli bir şekilde izlenip değerlendirilmesidir. Bu süreçte öğretmenin kullanacağı teknikler ile
uygulayacağı yöntemlerin bilinmesine gereksinim vardır. Unutulmamalıdır ki öğrenmeyi bir tutkuya
dönüştürecek bir tarzda yapılacak sınıf içi uygulamalar öğrenciyi daha iyi öğrenmeye doğru motive edecek ve
yönlendirecektir.
Okuldaki sistemi meydana getiren insan unsurunun (yönetim, öğretmenler, öğrenciler, destek
hizmetleri, veliler) birlikte çalışan bir sisteme sahip olmaları kaliteli mezunlar yetiştirmek için olacaktır. Bir
kurum içindeki tüm elemanların ortak bir amaç için bir arada çalışan bir ağ olduğu düşünüldüğünde,
karşımıza bir sistem çıkmaktadır. E. Deming’in ortaya koyduğu eğitim sisteminin temel elemanları aşağıdaki
sistem diyagramında yer almaktadır.
Şekil: 1. Eğitim Sistemi
Yukarıda yer alan Şekil:1’deki eğitim sistemi diyagramının bir amaç esas alınarak şekillendiği
görülmektedir. Sistemin “amaç” elemanından sonra gelen diğer elemanlardan (tedarik, müşteri, süreç, çıktı,
1
sistem girdileri) elde edilecek geri bildirimlerin sistem iyileştirmeye yönelik kullanımı açıklanmaktadır.
Ayrıca, belirlenen bir amaca hizmet edecek sistemin diğer unsurlarının nasıl bir ilişkide bulunması gerektiği
ortaya konulmaya çalışılmıştır. İlköğretimin tedarik kaynağı ve girdileri ile beklentilerin 12 yıl süren bir
eğitim öğretim sürecinin temel adımları etrafında değerlendirilmesi gerektiği şekillerle açıklanmaya
çalışılmıştır.
Okulun bir sistem olduğu ve bu sistemi meydana getiren parçaların bir amaç doğrultusunda ve
birbiriyle uyumlu bir biçimde çalışması gerektiği bilinmektedir. Hava yolları taşıma sistemini meydana
getiren her bir unsurun bir bütün olarak birlikte çalıştırılması gerektiği herkes tarafından bilinip anlaşıldığı
gibi, okul sisteminin de öyle anlaşılması gerekmektedir.
İyileştirme Adımları
İlköğretime gelmeden önce okulöncesi eğitimi almış bir çocuğun eğitim-öğretim sürecine daha iyi ve
uyumlu katılımı gözlenen bir iyileşme örneğidir. Bu iyileşmeyi yeterli görmeyip öğrenci kaynağının sosyal
çevresini -tedarik kaynağını- da hesaba katarak çalışmaların planlanması, öğrenmeyi iyileştirmede önemli bir
adım atılmasıdır. Sadece bunlarla yetinmeyip bir üst eğitim kurumunun gereksinim ve beklentilerinin dikkate
alınarak hareket edilmesi, öğrenci, veli ve mezunlardan gelen geribildirimler ile önerilerin de
değerlendirilmesi öğrenmeyi iyileştirme sürecine katkı sağlayacaktır.
Değişkenlik
Öğrenmeyi iyileştirmede üzerende durulması gereken bir konu da değişkenlik ve değişkenliğin
azaltılması gerektiğidir. Örnek verecek olursak, okulöncesi eğitimde okuma ve yazmayı öğrenmiş çocuklarla
karşılaşıldığı gibi, bir kitabın düz mü, yoksa ters mi durduğunu anlayamayanlar bulunabilir. Liselerde ise,
ancak ilköğretim üçüncü sınıf öğrencileri kadar okuyabilenler olabileceği gibi, lise son sınıfa gelmeden de bir
yüksek okula girebilecek kadar birikim sağlamış öğrencilerle karşılaşmak mümkündür.
Eğitim-öğretim sürecindeki bu değişkenliklerin fazlalığı önemli bir problemdir. Bu değişkenliklerin ne
anlam içerdiğinin anlaşılması yanında daima var olacağı da bir gerçektir. Ancak, değişkenliklerin neden
oluştuğu üzerinde durularak kaynaklarının iyi bilinmesi, “Değişkenlik, azaltılması gereken bir problemdir”
anlayışının öncelikle okul yönetimi ve öğretmenler tarafından benimsenmesi gerekmektedir. Değişkenliklerin
azaltılmasının bir iyileştirme çabası olduğu da unutulmamalıdır.
Sınıfta Değişkenlik
Bir sınıf ortamında da değişkenlikten söz edebiliriz. Örneğin bir sınıfta öğrencilerin okuma yetenekleri
farklı seviyelerde olabilir. Sınıf düzeyinin çok altında, sınıf düzeyinde ve sınıf düzeyinin çok üstünde okuma
becerileri olan öğrenciler varsa, bu durum bir değişkenliktir. Okuma düzeyindeki bu değişkenliğin azaltılması
neticesinde öğrenmede iyileşme sağlanacaktır. Bu iyileşmenin nasıl olması gerektiği de önemli bir durum
tespitidir.
Şekil: 2. İyileştirme Düzeyi ile Okuma Becerisi Arasındaki İlişki
İyileştirme
düzeyi
Okuma
becerisi
var olan durumu
yapılan iyileştirme çalışması sonrası durum
2
Şekil:2’deki çaneğrisinde, öğrencilerin iyileştirme öncesi var olan durumlarındaki dağılım ile yapılan
bir iyileştirme çalışması sonrası ortaya çıkan dağılım görülmektedir. Sınıftaki okuma becerisi zayıf olanlara
yardım edilerek başarı artışı sağlanırken, daha iyi olanların başarılarında azalma görülmektedir. Bu
çaneğrisindeki durum gibi bir seyir izlenirse bu bir iyileşme değildir. Bir değişkenliğin azaltılması, daha iyi
olanların başarılarının azaltılması pahasına olmamalıdır. Bir iyileştirme çalışmasında, kaynakların bir
bölümden alınıp diğer bölüme verilmesi bir iyileştirme olarak görülmemektedir.
Şekil: 3. İyileştirme Düzeyi ile Okuma Becerisi Arasındaki İlişki
İyileştirme
düzeyi
Okuma
becerisi
var olan durumu
yapılan iyileştirme çalışması sonrası durum
Şekil:3’deki çaneğrisinde görülen dağılıma bakıldığında, bir iyileşmenin gerçekleştirildiği
görülmektedir. Okuma düzeyi geride olanların okuma becerilerinde bir ilerleme elde edilerek sınıf seviyesine
çekilirken, okuma becerisi iyi olanların seviyelerinin de yükseltildiği anlaşılmaktadır. Görülen bu durum bir
iyileşmedir.
İyileştirme düzeyinin arttırılması (değişkenliğin azaltılması) demek, daha az sayıda başarısızlık ve
daha fazla sayıda başarının elde edilmesidir. Ayrıca bu somut gelişmeyi içermelidir.
Değişkenliğin azaltılması, iyileştirme düzeyinin arttırılması ve yönetilmesi gelecekle ilgilidir.
“Yönetim gelecekle ilgilenmek demektir; geçmişin hesabını yaparsak hiçbir şey kazanılamaz” sözü daha iyi
bir gelecek için yapılması gerekeni açıklamaktadır. Kalitenin düşmanı olan değişkenliği azaltmak için okul
yönetimi, öğretmenler ve sistem içinde yer alan tüm unsurların birlikte çaba sarf etmesi gerekmektedir.
İyileştirme Araçları
Sebep-Sonuç Diyagramı
Okullarda yapılacak bir iyileştirme çalışmasına, sonuç olarak karşımıza çıkan bir sorunun/problemin
analiz edilmesiyle başlanabilir. Sebep-sonuç (balık kılçığı) diyagramı insanların enerjilerini ortak bir amaca
yöneltmelerine yardımcı olur. Ayrıca bir olaya sebep olan çeşitli etkenlerin incelenmesi ve bu olayla ilgili
beyin fırtınası yapılmasını sağlar. Bir kalite geliştirme ve ekip çalışması ortamında oluşturulan sebep-sonuç
diyagramı ile birçok nedenin nasıl tek bir sonuç yarattığı çok kısa bir zamanda ortaya konulabilir. Bu teknikle
grup üyelerinin fikir birliğine ulaşmaları yanında başkalarının düşüncelerini dinleme ve anlama da
sağlanabilir.
Bir ekibin incelemesi gereken konu belirlendikten sonra sebep-sonuç diyagramı kullanılabilir. Sebepsonuç diyagramının beş ana sebebinin (araç-gereç, insan, yönetim, yöntem, çevre) incelenecek konu/olay için
uygun bir sonuç olup olmadığına karar vermek gerekir. Eğer gerekli olmayan ana sebep varsa, bunlar iptal
edilir. Bazen de başka ana sebeplerin eklenmesi gerekebilir. Problemin tüm ana sebepleri belirlendikten sonra,
bunların ayrıntılarının –alt nedenlerinin- tanımlanmasına geçilir.
3
Hem pozitif (olumlu) hem de negatif (olumsuz) sonuçların analizi yapılabilir. Örneğin; “öğrencilerin
matematik becerilerini geliştirmek” istiyorsak bu bir pozitif bir sonuçtur. Bu sonucu doğuracak etkenlerin
tanımlanması için kurulacak ekipte; öğretmenler, öğrenciler, veliler, mezunlar gibi geniş bir bakış açısını
sağlayacak elemanlar yer alabilir.
Sebep-sonuç diyagramı olumsuz sonuçların nedenlerinin araştırılmasında da kullanılabilir. Örneğin,
“çocuklar öğrenme heyecanlarını neden kaybederler” konusu veya öğrencilerin çoğunun başarısız olduğu
dersin matematik olduğunun nedenleri tartışılabilir.
Şekil: 4. Heyecan Kaybı Sebep-Sonuç Diyagramı
Yöntemler
Araç/Gereç
Sıkıcı ev ödevleri
Test uygulamaları
Sınıftan atılmak
Sınırlı kıyafet
seçeneği
yetersiz
Dersten geç çıkma
Gürültü
Dışarıda
ders
yapmamak
Oyun alanları yok
Beden eğitiminde
kitap okumak
Dersler
Anlamsız ısrarlar
Sıkıcı sınıflar
Kısa
teneffüsler
Okul /sınıf kuralları
Öğrenciyi
dinlememe
İnsan (öğretmen)
Çocuklar
öğrenme
heyecanlarını
neden
kaybeder?
Disiplin cezaları
Kötü davranan
öğretmenler
Usandırmalar
Çevre
Eski ve yıpranmış kitaplar
Yönetim
Şekil 4’te yer alan sebep-sonuç diyagramında, sorun/problem olan bir sonuç tartışılarak ana nedenleri
ve her ana nedenin alt nedenleri tartışılarak belirlenmiştir.
Etkinlik Analizi
Alt nedenlerin (kılçıkların) ayıklanması için bir önceliklendirme yapılabilir. Önceliklendirme yapmada
etkinlik analizi tablosu kullanılabilir. Bu aşamada 4 etken boyutunda her bir nedenin değerlendirmesi
yapılarak “Toplam Etki Derecesi” bulunur. Her bir etken için puan verilirken ekip üyelerinin verecekleri
puanların toplamı alınabileceği gibi üç puan değerinden biri için uzlaşılarak puan verilebilir. Toplam etki
derecesi puanı en yüksek olandan başlanılarak temel sorunun alt nedenlerinin ortadan kaldırılması yönünde
çalışmalara başlanır.
Etkinlik Analizi Tablosu
ETKENLER
A Uygulama Kolaylığı
B Uygulama Süresi
C Maliyeti
Sorun Üzerindeki Etkisi (kalite, verimlilik, maliyet
D
azaltma gibi)
0
Zor
Uzun
Fazla
Etkisi
yok
PUANLAR
1
Normal
Normal
Normal
Etkili
2
Kolay
Kısa
Az
Çok Etkili
4
Toplam
Sorun
Etki
Üzerinde
Derecesi
ki Etkisi
A+B+C+
-DD
ÖNCELİK
SIRASI
Sıra No
NEDENLER/ ÖNERİLER
Uygula
ma
Kolaylığ
ı
-A-
Süresi
-B-
Maliye
ti
-C-
10
10
5
5
30
5
2 Oyun alanları yapılması
5
5
5
10
25
6
3 Sıkıcı ev ödevlerinin azaltılması
10
10
10
10
40
2
0
10
5
5
20
7
10
10
10
5
35
3
10
10
10
10
40
1
10
5
10
10
35
4
1
4
5
6
Eski ve yıpranmış kitapların
değiştirilmesi
Serbest kıyafet uygulamasına
geçilmesi
Derslerin sıkıcı geçmesinin
önlenmesi
Derslere zamanında girilip
çıkılması
7 Öğrencilere iyi davranılması
Not: Bu tablo 5 kişilik bir ekibin çalışmasıdır.
Sebep-sonuç diyagramında belirlenen alt nedenlerin (bir kısmının) öneriye dönüştürülerek etkinlik
analizi tablosuna yerleştirilmesi sonucu 4 etkeni esas alarak yapılan değerlendirmede toplam etki puanlarına
bakılarak önceliklendirme yapılmıştır. Uygulaması kolay, maliyeti az, süresi kısa ve sorun üzerindeki etkisi
yüksek olan alt nedenin daha yüksek puan aldığı görülmektedir.
Sebep-sonuç diyagramının tersi “Herkes kendi yaptığının en iyisini yapıyor” diyagramıdır.
Her biri bir başka yönü gösteren oklardan oluşan diyagram “herkes kendi yaptığının en iyisini
yapıyor” ifadesinin açıklanmasıdır. “Herkesin yapabildiğinin en iyisini yapması bir iyileşme sağlar mı?” diye
sorulduğunda “Ne yazık ki hayır. İyi niyetli çabalar yeterli değildir, çabalar bilgi yardımıyla
yönlendirilmelidir” şeklinde cevaplandırılmıştır. Aynı hedefe kilitlenerek oluşturulan bilgi sayesinde daha iyi
bir iyileşme sağlanmış olur.
Sonuç olarak; öğrenmenin iyileştirilmesi amacıyla, birlikte hareket eden öğrenci, öğretmen okul
yönetimi ve velilerin önemli ilerlemeler kaydedeceği bir gerçektir. Öğrenmeyi iyileştirme sürecinde durum
tespiti amacıyla istatistiksel teknikler yanında kontrol şemaları da kullanılabilir. Okul ortamında uygulayıcılar
(öğretmenler) ve karar vericilerin (okul yönetimi) işinin kolaylaşması tekniklerin etkili kullanımıyla
mümkündür.
5
Kaynakça
1.Jenkins, L. “Deming İlkelerini Uygulayarak” Sınıflarda Öğrenmenin İyileştirilmesi. Çev: Gönül
Yenersoy. KalDer Yayınları No:18. İstanbul, 1998.
2.Gülseren, H. Ö. Problem Çözme Yöntem ve Teknikleri Seminer Notları. 2007.
6
Download

öğrenmeyi iyileştirme -2