BİR PLANLAMA ARACI OLARAK EĞİTİM HARİTALARI
Nezir Ünsal > [email protected]
Giriş
Planlama araçlarından birisi de “Eğitim Haritaları”dır. “Eğitim Haritası” kavramından sadece
harita üzerinde okulların gösterilmesi anlaşılmamalıdır. UNESCO kaynaklarında eğitim haritası; “ulusal
düzeyde belirlenmiş amaçları ve ilkeleri temel alan ve yerel durumun ayrıntılı çözümlemesini yapan
yerel eğitimin gelecekteki ihtiyaçlarını tahmin etmek ve bu ihtiyaçları karşılayabilmek için gerekli
önlemleri önermeyi kapsayan bir süreç” olarak tanımlanmıştır. Diğer bir tanımda ise eğitim haritası;
eğitim bölgesini oluşturan yerleşim birimlerinin eğitim ihtiyaçlarının eğitim planlarına dönüşmesini
sağlayacak toplumsal, kültürel, doğal, ulaşım, eğitim vb. durumlarına ilişkin bilgileri haritalar ve formlar
haline getiren planlama aracı olduğu ifade edilmektedir (Başaran, 1982).
Makro ve Mikro Planlama
Türkiye’de uzun yıllara dayanan planlama deneyimine rağmen, planlarda öngörülen hedeflere
ulaşma konusunda sıkıntılar olduğu görülmektedir. Merkezi düzeyde belirlenen hedefler çoğu zaman
yerel düzeyde gerçekleşememektedir. Bunun nedenlerinden biri, “planların makro düzeyde hazırlanıp,
yerel düzeyde uygulama güçlüğü” olabilir. Hâlbuki kalkınma planları kamu sektörü için zorunlu, özel
sektör için yol gösterici niteliğe sahiptir. Bu durum mikro planlamanın önemini ortaya çıkarmaktadır.
Mikro planlama bölgesel, yerel hatta kurumsal düzeyde planlama etkinliklerinin tümünü kapsamaktadır.
Ulusal düzeyde hazırlanan kalkınma planları ancak mikro planlar aracılığıyla yerel düzeyde uygulama
imkânı bulabilir. 10. Millî Eğitim Şûrasında ulusal düzeyde eğitim haritalarının hazırlanması ve
yaygınlaştırılması benimsenmiştir. Ancak makro planla mikro plan arasındaki uyumun sağlanamaması
nedeniyle eğitim haritaları henüz hazırlanamamıştır.
Son zamanlarda Millî Eğitim Bakanlığında bu konuda bir takım adımlar atılmaya başlanarak
“Eğitim Haritaları” adıyla bir araştırma yapılmaktadır. Bu araştırma ile Türkiye genelinde ilk kez
"Eğitim Haritaları veya Okul Yeri Haritaları” çıkarılacaktır. Ayrıca bu araştırma sonucunda, her
bölgenin kendi şartlarına uygun okul ihtiyaçları belirlenerek, ne tip bir okula, nerede ve hangi
büyüklükte ihtiyaç duyulduğu tespit edilecektir. Böylece göçler ve nüfus hareketleri de göz önüne
alınarak bölgesel ihtiyaçlara göre bir “Okul Haritaları Kılavuzu” elde edilerek buna göre yatırım
yapılacaktır.
Eğitim planlamasının ilçe düzeyinde yapılması planların daha gerçekçi ve hedeflerin ulaşılabilir
olması bakımından önem taşımaktadır. Özellikle ilçe düzeyinde “Okul Öncesi ve İlköğretim
Haritaları”nın hazırlanması ilçe millî eğitim müdürlüklerinin asli görevi olmalıdır. Ortaöğretim, mesleki
teknik eğitim ve yüksek öğretim düzeyinde bölgesel veya ulusal ölçekte haritalar hazırlanabilir. Çünkü
bu düzeydeki okulların öğrenci aldığı çevre sadece bir yerleşim yerini değil kimi zaman ülkenin tümünü
kapsayabilir. (Örneğin Turizm Otelcilik okulları vb.) Öte yandan özel eğitimin maliyetinin yüksek
olması bu düzeydeki eğitim haritalarının da ulusal düzeyde hazırlanmasını gerektirmektedir.
Eğitim Haritasının İşlevi ve Aşamaları
UNESCO raporlarına göre eğitim haritasının işlevleri şu şekilde sıralanmaktadır:
• Çağ nüfusunun tümüne temel eğitimi yaymak ve ülkenin toplumsal, ekonomik
gereksinimlerine ve kaynaklarına bağlı olarak zorunlu öğretimden sonraki eğitimi geliştirmek,
• Eğitime ayrılan kaynaklardan rasyonel bir şekilde yararlanmak,
• Eğitimde fırsat eşitliğini sağlamak,
• Eğitim sisteminde uygulanacak reformları gerçekleştirmek.
Eğitim haritası üç aşamayı içerir:
1. Durum saptama: Öğrenim şartlarında ve eğitime girişte var olan dengesizliklerin
belirlenmesi ve eğitim hizmetleri sunumunun çözümlemesi,
2. Projeksiyon: Yerel düzeyde okullaşma ihtiyaçlarının kestirilmesi,
3. Öneri: Öğretim personeli ve eğitim yerlerinden yararlanmada ve öğrenim şartlarında eşitliği
sağlamaya yönelik önerilerin hazırlanması.
Eğitim haritaları hazırlanırken, eğitim tür ve düzeylerine, coğrafi bölgelere göre (köy-şehir) farklı
çözümler düşünülebilir. Geleceğe ilişkin eğitim haritaları bazı okulların kapatılmasını, bazılarının
birleştirilmesini ya da yeni okulların açılmasını içerebilir.
Eğitim haritası hazırlama bölgesel ve yerel düzeyde gerçek bir planlama olarak düşünülmelidir.
Eğitim haritasının hazırlanmasındaki faktörler
Eğitim haritasının hazırlanması sırasında incelenmesi gereken birçok etmen vardır. UNESCO
kaynaklarına göre bu faktörlerin en önemlileri şunlardır:
1. Nüfus durumu: Okul yapımı için göz önünde bulundurulan en önemli faktör aynı zamanda
eğitimin hammaddesi olan nüfus ve bu nüfusun dağılımıdır. Bu konuda en önemli zorluk göçün dikkate
alınmasıdır. Göçün birçok nedeni (ekonomik, toplumsal vb.) olduğu için önceden gerçekçi olarak
tahmin edilmesi zordur.
2. Eğitim durumu: Bu konuda göz önünde bulundurulması gereken; eğitim yerlerinin kullanılma
oranı ve sıklığı, öğrencilerin haftalık öğrenim süresi ve derslere/branşlara göre haftalık ders saati
dağılımı, öğretmenlerin haftalık ders yükü, öğretmenlerin uzmanlık derecesi, okulda ikili ya da gece
öğretimi yapma olasılığı, farklı eğitim türlerinde (genel, mesleki-teknik) aynı okulda farklı dalların
bulunması, bir sınıfa düşen ortalama öğrenci sayısı vb. hususlardan başlayarak eğitim yerlerinin ve
öğretmenlerin tam kullanımı dikkate alınmalıdır. Farklı eğitim düzeylerindeki okulların en uygun
büyüklük standartları en fazla ve en az olarak belirlenmelidir.
3. Coğrafi durum ve ulaşım: Okul ile ev arasındaki uzaklık ne kadardır? Yol var mıdır? İklim
koşulları gibi nedenlerle öğrencilerin okullara gidiş-gelişlerinde başka engeller var mıdır? Öğrencilerin
okula gidiş-dönüş imkânları nedir? Öğrenciler okula yaya olarak mı gidiyorlar? Bireysel ya da toplu
taşıma araçlarından yararlanılıyor mu? Okulda öğrenciler için öğle yemeği hizmeti sunuluyor mu?
Pansiyon imkânı var mı? Bu tür soruların cevaplandırılması gerekir.
4. Ekonomik durum: Eğitim kurumlarının en az maliyet ve en uygun büyüklüklerinin seçilmesi
durumlarının araştırılmasıdır.
5. Toplumsal durum: Okullaşmada bölgesel eşitsizliklerin azaltılması, özellikle kız nüfusun
okullaşmasına engel olan faktörlerin aşılması amacıyla çeşitli konuların çözümlenmesi gerekmektedir.
Eğitim haritasına ilişkin tahminler
Geleceğe yönelik eğitim haritası hazırlanırken bir takım tahminlerin yapılması gerekir. Bu
tahminler şunları içerebilir:
•
Yapılan projeksiyonla köy köy, hatta gerektiğinde okul okul, öğrenci sayısı tahmin edilebilir.
Bu tahmin, nüfusu azalan yerleşim yerlerini bilmeyi ve coğrafi bir bölge içinde göç hareketleri ile ilgili
bilgilere sahip olmayı gerekli kılmaktadır.
•
Son 3-4 yılda öğrenci sayısı giderek azalan, artan veya değişmeyen okullar ile temel alınan
öğretim yılında öğrenci sayısı düşük olan okullar belirlenebilir. Öğrenci sayısının düşüklüğü, okulun
nüfusu azalan bir yerde bulunduğunu, bu durumda yol ve coğrafi koşulları göz önünde bulundurarak,
yeterince yakın bir komşu okul varsa, öğrenci sayısı az olan okulun kapatılması önerilebilir.
•
Her bölgede, kapalı okullar, açık okullar, genişletilecek okullar, yeniden yapılacak okullar ve
okulsuz yerlerin bir listesi yapılabilir.
•
İyi donatılmış okulların yerleştirilebileceği nüfusu yoğun bölgeler, orta bölgeler, taşıma,
yatılılık, tek öğretmenli okul gibi nüfus yoğunluğu düşük bölgeler belirlenebilir.
•
Eğitim haritaları, eğitim bölgelerinin birbiriyle karşılaştırılmasında ve bölgelerin sahip
oldukları imkânların ortaya konulmasında objektif bir bakış açısı için kullanılabilir.
Genele yönelik uygulanan sınav sistemi çeşitli açılardan incelenebilir. Sınavlar konusunu önemi
nedeniyle biraz açarak değerlendirmek mümkündür. Ülke düzeyinde yapılan sınavlar sürekli tartışma
konusu olmuş ve sınav sistemi sürekli değişikliklere uğramaktadır. Bu tartışmaların odak noktası bu
sınavların fırsat ve imkân eşitliğini gerçekleştirme konusunda yetersiz kaldığı noktasıdır. Öğrencilerin
bu yarışa eşit şartlarda hazırlanmadıkları sıklıkla dile getirilmektedir. Gerçekten de ülkemizin içinde
bulunduğu ekonomik, sosyal ve coğrafi koşullar, bölgesel hatta yerel farklılıklar göz önüne alındığında
bu eşitliği sağlamanın ne kadar güç olduğu görülebilir. Bütün arayışlar da buna yöneliktir.
Bu tür konuların uzmanlar tarafından çok iyi incelenmesi gerekmektedir. Böyle bir uygulama
hayata geçirildiği takdirde, buradaki en önemli noktanın, objektif kriterlerin belirlenmesi olduğu
söylenebilir. İşte bu kriter belirleme noktasında eğitim haritaları sisteme dahil edilebilir. Örneğin;
okulların dağılımı, derslik sayıları, öğretmen dağılımı, öğrenci yoğunluğu, branşlara göre öğretmen
başına düşen öğrenci sayıları, bilgisayar, bilgisayar laboratuarı, fen laboratuarı başına düşen öğrenci
sayıları, kütüphane ve kitaplık durumları vb. kriterler (bu kriterler mutlaka çoğaltılmalıdır) üzerinden
puanlama ve karşılaştırmalar yapılabilir. Yapılacak bu karşılaştırmalarda siyasi ve bölgesel sınırların göz
önüne alınmasının yanında il içerisindeki eğitim bölgelerinin ya da okulların karşılaştırılması da
gerekmektedir.
Sonuç ve Öneriler
Bir sistemi sorgulama, iyileştirme ve geliştirmeye yönelik verilere ulaşmayı sağlamada bir araç
olarak hazırlanan eğitim haritalarından yatırım planlamasında ve insan kaynakları planlanmasında
mutlaka faydalanılmalıdır. Çünkü fiziki altyapı ve insan kaynaklarının dağılımının eğitimde kaliteyi çok
yakından etkilediği bilinmektedir.
Çeşitli uzmanlık alanlarıyla ilgili eğitim haritası hazırlanmalı ve pilot uygulamalardan sonra ülke
geneline yaygınlaştırılmalıdır. Bu aşamada yapılacak iş; önce coğrafi koşullar, nüfus yoğunluğu, konut
dağılımı, ulaşım ağı, eğitim sisteminin gelişme düzeyi gibi ölçütlere göre farklı bölgelerin bir
incelemesini yapmak ve ulusal ortalamada yer alan bir bölgeyi seçmektir.
Kaynakça:
KARAKÜTÜK, K. “Eğitim Planlamasında Öğretim Haritası Yönteminin Rolü, Önemi ve
Türkiye’de Uygulanması” (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü, 1994.
ERGÜN, S. “Kamuda Karar Destek Sistemi Olarak Coğrafi Bilgi Sistemlerinden Yararlanma”
Ondokuz Mayıs Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü, 2004.
Download

EĞİTİM HARİTALARI Araştırma ile Türkiye genelinde ilk kez "Eğitim