ANLATIMIN TEMEL ÖZELLİKLERİ
Anlatımın Temel Özellikleri:

Bir yazının ya da yapıtın konusu ne denli ilginç olursa olsun, eğer anlatımı
iyi değilse o yazı okurun ilgisini çekmez, beğenilmez. İyi anlatım da birtakım
üstün nitelikler taşır.
 Bu niteliklerin önemli olanları şunlardır:
 AÇIKLIK: İfadelerin kolaylıkla anlaşılabilecek nitelikte olmasıdır. Bir yargıdan birden
fazla anlam çıkartılamamasıdır. Okuyucunun çıkardığı anlamın yazarın vermek istediği
anlamla aynı olması, yani anlatılmak istenenin kolayca anlaşılması demektir.
Örnek:Yeni durağa gelmiştim. (Kapalı)
On beş dakikada yaptığı yemeği yedi. (Kapalı)
Beni aradığını duyunca çok şaşırdım.
Yılandan senden daha çok korkarım
Örnek:
Ağaçlar Geçtim Ordan
gün olur, tilki yürür, tilki dereden atlar,
gözleri ağaçlarda, gözleri elmalarda.
tilki horozu sever, dere tilkiyi sever.
dalgın atlayışında alır cebine koyar;
fısıltıyla yayılır benim gizli ikindim.
ben tenhalık diye serçeleri bilirim. (Ülkü Tamer)
Bu şiirde günlük hayatta kullanılmayan, alışılmamış bağdaştırmalara başvurulmuş.
Bu cihetle kapalı bir anlam ortaya çıkmıştır.
AKICILIK: Söyleniş ya da okunuşu çok kolay ve rahat sürdürebilme
özelliğidir. Akışı bozan söylenişi güç seslerin, kelime tekrarlarının ve aynı
anlama gelen kelimelerin bir arada kullanılmamasıdır.
Örnek: Mutlu, mesut ve bahtiyar bir hayat yaşamıştı.
Timur Anadolu’yu baştan sona yakıp yıktıktan ve yüz binlerce Türk’ü kılıçtan
geçirip çekildi.
Programlarının izlenme oranından memnun olamayan Televizyon kanallarının
yeni program arayışı aslında programlardan değil, program içeriklerinden
kaynaklanmaktadır. (Aynı kelime tekrarı)
Kişiden, zamandan ve olaydan arınılmış bir öyküleme yoktur.
(altı çizili ekler gereksiz kullanılmış)
 YALINLIK (Sadelik): Sözün süssüz, kısa; anlamın da güçlü ve kesin olmasıdır.
Yalın bir cümlede düşünce ve duygular kısa ve kesin ifadelerle dile getirilir.
Örnek:
Şafak bir nehr-i hüzn eyler reh-i ümmid-i hûnundan
Düşer bin şi'r-i muzlim ol ziyanın her sütunundan
Örnek:
Seni zambak gibi gördükçe açık pencerede
Gül açar bahtımın evvelki hazanlık korusu
Örnek:
“O şiirlerinde duygular,düşünceler,bütün yabancı
öğelerden,fazlalıklardan,süsten arınmış olarak,en saf biçimiyle belirtir.
iki nokta arasındaki en kısa çizginin düz çizgi olması gibi.”
Parçada sözü edilen özellik aşağıdakilerden hangisi ile
adlandırılabilir?
a)yoğunluk b)etkileyicilik c)açıklık (d)yalınlık e)bütünlük
 DURULUK: Anlatımda gereksiz ifadelere yer verilmemesi, gereksiz
sözcüklerin ve eklerin kullanılmamasıdır.
Örnek: Mecburen evden çıkmak zorunda kaldı.
Birçok şehirlerde bulundum.
Kişiden kişiye değişen, yoruma açık bir konuyu tartışmanızı
istiyorum.
Gizli sırlarını herkese açma.
Sıfırın altında eksi otuz civarında bir soğuk vardı.
Öğretmenimi severim ve onu her zaman ararım.
 ÖZLÜLÜK: Az sözle çok anlam ifade edebilme, sözü uzatmadan, kısa
tutarak mesajı en öz şekilde iletme demektir. Eşanlamlıların peş peşe
sıralandığı, bağlaçların gereksiz kullanıldığı, “edebiyat yapmak”
hastalığının görüldüğü anlatımlar özlü değildir. Atasözleri birer özlü
sözdür.
Örnek:Vapur, şafaktan atik davranarak, güzel İstanbul’u geride bırakarak,
ilk bakışta bir farenin basit resmini andıran Marmara’ya geçmişti.
Vapur şafaktan önce, İstanbul’u geride bırakarak Marmara’ya geçmişti.
Tarlada izi olmayanın harmanda yüzü olmaz.
 ÖZGÜNLÜK: Duygunun, düşüncenin ya da bir gerçeğin anlatımının, anlatana özgü nitelikler
taşımasına özgünlük denir. Başkasına benzememe, kendine has olma demektir.Yazıda
taklitçilikten kaçınma, farklı, yeni, alışılmışın dışında olma demektir.
Örnek:
 BALKON
Çocuk düşerse ölür çünkü balkon
Ölümün cesur körfezidir evlerde
Yüzünde son gülümseme kaybolurken çocukların
Anneler anneler elleri balkonların demirinde
İçimde ve evlerde balkon
Bir tabut kadar yer tutar
Çamaşırlarınızı asarsınız hazır kefen
Şezlongunuza uzanın ölü
Bana sormayın böyle nereye
Koşa koşa gidiyorum
Alnından öpmeye gidiyorum
Evleri balkonsuz yapan mimarların (Sezai Karakoç)
 Şair hem kendisinden önceki şairlerce ele alınmayan bir konuyu, "balkon"u, ele alması hem de
altı çizili kısımlardaki gibi çarpıcı ve şairine dizelere sahip olması dolayısıyla özgün bir şiirdir.
 DOĞALLIK (İçtenlik): Yapmacıksız, içinden geldiği gibi günlük yaşantıda olduğu gibi, sanat
yapma endişesi taşımadan süs ve özentiden uzak olma demektir. Ancak doğallık, sanat
yapmama, basitlik ve sıradanlık da demek değildir. Anlatımın düşünceye uygunluğu demektir.
 Özellikle deneme türündeki yazılarda içtenlik, aranan bir özelliktir.
Örnek:
Yalnızsınızdır; etrafınız her daim yosun kokulu bir tülle sarılı, biraz bulanık, biraz titrektir
sanki...Yaşadığımız hiçbir anın içinde değilsinizdir, hep bir başka anı yaşar zihniniz ve
baktığınız hiçbir yeri görmezsiniz aslında, hep bir başka yerin hayaliyle bulunduğunuz yerin
gerçekliğini birbirine karıştırır gözleriniz... Bilirsiniz birileri vardır orada; bekleyen, seven,
hoş geldin diyecek olan, biri, birileri... Bildikleriniz yaşadıklarınızı değiştirmez; oysa saplanıp
kalmışsınızdır, koparamayacaksınızdır kendinizi.
Örnek:
Benim saçlarım yumuşak. Havva'nın saçları keçe gibi. Annem, ustura ile iki kere kazıttı
saçlarını uzasın diye, ama uzamadı, kısa kaldı. Burnu da öyle biçimsiz ki! Yamyassı. Tıpkı okul
kitabımızdaki maymunun burnuna benziyor burnu. Hiç sevmiyorum onu pis, hırsız. Nasıl çıktı
dediğim. Oh olsun! Kütük gibi şişti bacağı. Geceleyin asmadan üzüm koparmaya çıkmış,
düşmüş, doğru idare lambasının üstüne. Cam kırıkları ayağına değmiş hep. Aptal. Babam da
çok merhametli. Kalktı bu çirkin kızı İstanbul'a götürdü.Yalnız kaldık. Annem gizli gizli ağladı.
Bir aydır rahatız. Keşke hiç gelmese bu Havva. Geldi ama. İyi olmuş."
 TUTARLILIK: Birbiriyle çelişen düşünceler ileri sürmeme, sık sık
düşünce değiştirmeme demektir. Söz ve söz öbekleri ile cümleler
arasındaki anlam ve mantık bağıntısına tutarlık denir.
Örnek:
"Öykü ile şiir akraba türlerdir. Ancak şiir, sanatçıya çektirdiği çile
bakımından öyküden daha zorlayıcıdır. Seçilen sözcüklerin çağrışım değeri
taşıması, şiiri yoğun ve değerli kılan bir özelliktir. Çağrışım değeri olan
sözcükleri seçmek sıkıntılı bir süreçtir şair için. Bu bakımdan, şiir, öyküye
asla yaklaşamaz."
Altı çizili cümleler birbiriyle çeliştiğinden bu metinde tutarlılık
yoktur.
ÖRNEK SORULAR
Görülenleri, duyulanları, düşünceleri süslü , yaldızlı sözler
kullanmadan,yapmacıklığa düşmeden, anlaşılması güç, uzun
cümlelere yer vermeden en kısa yoldan dile getirmek
gerekir.Kıvrımlara , karışık yollara sapmadan derdimizi
söyleyeceğimizi belirtmemiz gerekir.

Bu parçada sözü edilen özellik hangisiyle adlandırılabilir?
A ) Yoğunluk
B ) Doğruluk
C ) Açıklık
D )Yalınlık
E ) Duruluk
Örnek soru:
Arkadaşlarına şöyle diyordu: “Okula gitmeyen arkadaşıyla
kardeşini aradı.” Şimdi bunu nasıl anlamalıyız? Arkadaşıyla bir olup
kardeşini mi aradı? Hem kimin kardeşi? Yoksa hem arkadaşını hem
onun kardeşini mi aradı? Okula gitmeyen kimdi?

Parçada eleştirilen cümlenin anlatımında eksik olan hangi
özelliktir?
A ) Duruluk
B ) Açıklık
C ) Yalınlık
D ) Sağlamlık
E ) Akıcılık
Örnek Soru:

“Şiirlerinde gereksiz sözcüklerden olabildiğine kaçınıyor. Sıfatlar,
benzetmeler için de bu böyle. Okuyucuyu birtakım soyut, düğümlü
sözcüklerle yorduğu da söylenemez. Öğretici bir hava taşımamalarına
karşın, yine de bu şiirlerde bir eksiklik var: Başka şiirleri hatırlatıyor;
bunları daha önce okumuş gibi bir duyguya kapılıyorsunuz.” diyen bir
eleştirmenin sözünü ettiği şiirlerde bulduğu eksiklik nedir?
A ) Yalınlık
B ) İçtenlik
C ) Yoğunluk
D ) Açıklık D ) Özgünlük
Örnek Soru:
Yazarlıkta ilk öğretmenim annemdir. Annem İstanbulluydu. Anadolu’yu
yakından görüp tanımıştı. Halkın dil ve düşünce gerçeklerini içine iyice
sindirmişti. Okuryazardı; ama gramer bilmezdi. Edebiyat bilgisi kıt bir
kadındı. Sezgisi güçlüydü.Yazdıklarımı anneme okur, nasıl olduğunu
sorardım.Yazdıklarımın kimi yerlerini “Burası olmamış.”diye eleştirirdi.
Nedenini sorduğumda: “Böyle denmez de ondan.” derdi.
 Parçaya göre yazarın annesinin, onun anlatımında bulunmasını istediği
nitelik nedir?
A ) Doğallık
B ) Duruluk
C ) Akıcılık
D ) Özgünlük
E ) Tutarlılık
Örnek Soru:
Klasik sanatçılar, az konuşur; ancak çok şey anlatırlar. İşe yaramayan
ne varsa atarlar yazılarından. Onlarda parlak, şatafatlı tek cümle
bulamazsınız.Yeni bir şey söylemezler; ama söylediklerini sağlam
söylerler.Tek tutukluk, tek pürüz yoktur onların eserlerinde.
 Parçaya göre klasik sanatçılarda aşağıdaki anlatım özelliklerinden
hangisi yoktur?
A ) Özlülük
B ) Duruluk
C ) Akıcılık
D ) Yalınlık
E ) Süslülük
Örnek Soru:
Güzel bir kadının makyaja ihtiyacı yoktur, akıllı bir erkeğin pahalı ve
şık elbiselere ihtiyacı olmadığı gibi. Bir elmanın tadı nasıl parlak
kırmızısından ileri gelmiyorsa bir yapıtın da güzelliği parlak sözlerden
ileri gelmez.
 Bu parçada aşağıdaki anlatım özelliklerinden hangisi
vurgulanmaktadır?
A )Yalınlık
B ) Duruluk
C ) Özlülük
D ) Akıcılık
E ) Özlülük
Örnek Soru:
Romanda anlatılanları, yaşayan bir insan yazarsa nasıl sonuca ulaşır;
yaşamadan ilgi duyan yazarsa ne türlü bir sonuca ulaşabilir? Ben
diyorum ki: Eğer babalık sevgisini göstermek istiyorsak bir romanda,
baba olan biri yazarsa, daha başarılı olur.Yoksa aşağı yukarı olur.
 Parçaya göre bir romanın anlatımında bulunması gereken nitelik
hangisidir?
A ) Akıcılık
B ) Doğallık
C ) Özlülük
D ) Yalınlık
E ) Özgünlük
HAZIRLAYAN: SELAMİ İPEK
TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ÖĞRETMENİ
Download

Örnek