1
2
3
Sosyo-Ekonomik Dönüşüm ve
Doğurganlık:
Kelkit Vadisi Örneği
Doç.Dr. Fatih DOĞANOĞLU
Prof.Dr. Aziz KUTLAR
Prof.Dr. Mustafa GÜNDÜZ
Yrd.Doç.Dr. Gülay ERCİNS
Yrd.Doç.Dr. Ali ESGİN
Bu çalışma, Cumhuriyet Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri
Komisyonu tarafından İKT-063 numaralı bilimsel araştırma projesi olarak
desteklenmiştir.
4
ORİON Kitabevi – ……….
ISBN: 978-975-6043-…………
© Orion Yayınevi, 2007
Tüm Hakları Saklıdır.
Yazarlar
Doç.Dr. Fatih DOĞANOĞLU
Prof.Dr. Aziz KUTLAR
Prof.Dr. Mustafa GÜNDÜZ
Yrd.Doç.Dr. Gülay ERCİNS
Yrd.Doç.Dr. Ali ESGİN
Dizgi ve Teknik İşler
Orient Yayıncılık
Kapak Tasarımı
Hasan ACAR
Baskı
Pozitif Matbaacılık
Çamlıca Mah. 12. Sk. No: 10/16
Yenimahalle / Ankara
0 312 397 00 31 (pbx)
Orion Kitabevi
Selanik Cad. No: 72 06640 Kızılay / ANKARA
Tel: 0 312 417 78 35
Faks: 0 312 425 06 82
www.orionkitabevi.com - [email protected]
5
İÇİNDEKİLER
TABLOLAR ................................................................................. IV
ŞEKİLLER .................................................................................... V
GİRİŞ .............................................................................................. 1
1.
NÜFUS TEORİLERİNE İLİŞKİN ANALİTİK
ÇERÇEVE ...................................................................................... 4
1.1. Biyolojik Teoriler .........Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
1.2. Kültürel Teoriler ...........Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
1.3. Ekonomik Teoriler........Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
2.
SOSYOEKONOMİK DEĞİŞİMİN DEMOGRAFİK
DÖNÜŞÜM ÜZERİNDEKİ ETKİLERİHata! Yer işareti tanımlanmamış.
2.1. Dünyada Nüfus HareketleriHata! Yer işareti tanımlanmamış.
2.2. Göç ve Şehirleşme ........Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
2.3. Uluslararası Göç ...........Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
2.4. Nüfus Değişimi MomentiHata! Yer işareti tanımlanmamış.
2.5. Nüfus Yapısındaki Değişimin Açıklayıcı FaktörleriHata! Yer işareti tanım
2.5.1. Eğitim...................Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
2.5.2. Gelir .....................Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
2.5.3. Cinsiyetin Rolü ....Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.
EKONOMİK GELİŞMİŞLİK DÜZEYİNE BAĞLI
OLARAK DEGİŞEN ÇOCUK SAHİBİ OLMA İSTEĞİHata! Yer işareti tanıml
3.1.
Gelişmiş Ülkelerde Düşük Doğum OranıHata! Yer işareti tanımlanm
3.2.
Gelişen Ülkelerde Farklı EğilimlerHata! Yer işareti tanımlanmamış
3.3.
Az Gelişmiş Ülkelerde Demografik DönüşümHata! Yer işareti tanım
4.
DÜNYADA DOĞURGANLIK:EĞİLİMLER VE
ETKENLER.............................Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
4.1.
Kadının İşgücüne Katılması ve Dışarıdan
Ücrete Duyulan GereksinimHata! Yer işareti tanımlanmamış.
4.2.
Doğurganlığın BelirleyicileriHata! Yer işareti tanımlanmamış.
4.3.
Evliliğin Doğurganlık Üzerindeki EtkileriHata! Yer işareti tanımlan
4.4.
Evlilik Durumları İçin Spesifik Doğurganlık
Ölçümleri .............Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
4.5.
Doğurganlık Süresini Kısıtlayıcı EtmenlerHata! Yer işareti tanımlan
4.5.1.
Emzirme ......Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
4.5.2.
Her Çocuktan Sonra Cinsel İlişkiden
Sakınma
....................Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
4.5.3.
Doğum kontrolüHata! Yer işareti tanımlanmamış.
4.5.4.
Kürtaj(çocuk düşürme)Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
6
5.
MÜSLÜMAN TOPLUMLAR VE AİLE
PLANLAMASI .......................Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
5.1.
Müslüman Toplumlarda Aile Ve Korunma
Yöntemleri ...........Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
5.1.1.
İslam’ın Korunma Metotlarına BakışıHata! Yer işareti tanımla
5.1.2.
Aile Planlaması KarşıtlığıHata! Yer işareti tanımlanmamış.
5.2.
Nüfus Bağlamındaki Uluslararası Örgütler ve
İslam Ülkeleri.......Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
6.
BİR UYGULAMA: KELKİT VADİSİNDE
DEMOGRAFİK DÖNÜŞÜM..Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
6.1.
Türkiye’de Nüfus HareketiHata! Yer işareti tanımlanmamış.
6.1.1.
1923–1965 Dönemi Nüfus Hareketi ve
Politikaları Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
6.1.2.
1965 Sonrası Nüfus Hareketi ve
Politikaları Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
6.2.
Kelkit Vadisi ProjesiHata! Yer işareti tanımlanmamış.
6.2.1.
Kelkit Vadisinin İstatistiksel AnaliziHata! Yer işareti tanımlan
6.2.2.
Çoklu Lojistik Regresyon AnaliziHata! Yer işareti tanımlanm
SONUÇ ....................................................................................... 133
KAYNAKÇA ............................................................................. 135
EK ............................................................................................... 146
7
TABLOLAR
Tablo 1. Dünya, Kıtalar Ve Türkiye Nüfusu ve Yıllık Nüfus
Değişim Hızı ......... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo 2. Kıtalar Ve Türkiye Medyan YaşHata! Yer işareti
tanımlanmamış.
Tablo 3. 2004 Yılı İçin En Fazla Nüfusa Sahip Olan Ülke
Sıralamaları ........... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo 4. Seçilmiş AB Ülkeleri, Türkiye Nüfusu Ve Yıllık
Nüfus Değişim HızıHata!
Yer
işareti
tanımlanmamış.
Tablo 5. Dünya, Kıta Ve Türkiye’de Doğuşta Beklenen
Ömür,(2004, 2025) Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo 6. 1900–2000 Yılları Arasında Dünyada Kadınların
Ortalama Yaşam Süresi Beklentilerindeki Değişim
.............................. Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo 7. Dünya Kıtalar Ve Türkiye Yaş Guruplarına Göre
Nüfus Oranı .......... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo 8. Seçilmiş AB Ülkeleri ve Türkiye Yaş Gruplarına
Göre Nüfus Oranı.. Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo 9. Seçilmiş AB Ülkeleri ve Türkiye’de Doğurganlık
Hızı (‰) ................ Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo 10. Dünya Kıtalar ve Türkiye’de Doğurganlık Hızı
(‰)........................ Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo 11. Doğurganlık Tartışmalarında Kullanılan Çeşitli
Deyimler Ve Ölçümlerin TanımlarıHata! Yer işareti
tanımlanmamış.
Tablo 12. Türkiye’de Yıllara Göre Nüfus Ve Artış Hızı (‰)
.............................. Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo 13. Türkiye’de Doğurganlık Hızı Ve Bebek Ölüm
Hızı (‰) ................ Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo 14.Türkiye Nüfusu Medyan Yaş (1935-2000) .... Hata!
Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo 15. Kelkit Vadisinin İstatistikleriHata! Yer işareti
tanımlanmamış.
Tablo 16. Kelkit Vadisinin Logistik Regresyon Sonuçları
8
(KADIN) ............... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo 17. Kelkit Vadisinin Logistik Regresyon Sonuçları
(ERKEK) .............. Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
9
ŞEKİLLER
Şekil 1. Sayım Yıllarına Göre Türkiye Nüfusu ve Nüfus
Yoğunluğu ............ Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Şekil 2. Yaş Gruplarına Göre NüfusHata!
Yer
işareti
tanımlanmamış.
Şekil 3. Türkiye Nüfusu Artış Hızı (‰)Hata! Yer işareti
tanımlanmamış.
Şekil 4. Yaş Guruplarına Göre Nüfus PiramidiHata!
Yer
işareti tanımlanmamış.
10
Önsöz
Demografik dönüşüm günümüzün önemli gündemlerinden
biridir. Bu dönüşümün ne yönde gerçekleştiği ve nasıl etki
edilmesi gerektiği sorunsalı ekonomiden dine kadar pek çok
faktörün ilgi alanıdır.
Sosyo-Ekonomik Dönüşüm ve Doğurganlık: Kelkit Vadisi
Örneği adlı bu çalışma Dünya da ve Türkiye de nüfus sorununa
nasıl yaklaşıldığını ortaya koyduktan sonra özelde aile
planlaması uygulamalarının doğurganlık düzeyine nasıl etki
ettiğini yerel bir düzeyde ele almaya çalışmıştır. İlk anda
teoriye fazla yer verilmiş gibi görünse de, pratikte olan biteni
anlamada teorilerin önemi hatırlandığında bu durum en azından
bu konu için yadsınmaması gereken bir durumdu.
Kitabın zor ve yorucu kısmı şüphesiz alan araştırması
gerektiren kısmı olmuştur. Burada ilgili kamu kurumlarından
aldığımız yardımlar için hepsine ayrı ayrı teşekkür ederiz.
Ayrıca bu çalışma süresince desteklerini bizden esirgemeyen
CUBAP yönetimi ve çalışanlarına, çalışmayı kitap haline
getiren ORİON kitabevine müteşekkiriz.
Doç.Dr. Fatih DOĞANOĞLU
Prof.Dr. Aziz KUTLAR
Prof.Dr. Mustafa GÜNDÜZ
Yrd.Doç.Dr. Gülay ERCİNS
Yrd.Doç.Dr. Ali ESGİN
1
GİRİŞ
Bu çalışmanın amacı genelde Dünya ve Türkiyede
demografik dönüşümün mevcut seyrini irdelemek ve özelde
ise Kelkit vadisinde bu dönüşüme etki eden modern doğum
kontrol metodlarının kullanımının hangi değişkenler
çerçevesinde etkilendiğini analiz etmektir.
Bu çerçevede araştırmada, nüfus teorilerine ilişkin
analitik bir çerçeve çizilmeye çalışılmıştır. Nüfusa ilişkin
farklı bilim alanlarındaki araştırmacı ve düşünürlerin
görüşleri, olayı anlamamıza yardımcı olacak tezleri
biyolojik, kültürel ve ekonomik teoriler başlığı altında
irdelenmeye çalışılmıştır.
Şüphesiz her olgu gibi nüfusta çevresel değişimlerden
etkilenmektedir. Bu bağlamda demografik dönüşüme etki
eden çevresel değişimlerin ne olduğu ve etkilerinin nasıl
olduğunu anlayabilmek için sosyo-ekonomik değişimin
demografik dönüşüm üzerindeki etkileri araştırmada
irdelenmiştir.
Diğer taraftan dünyadaki doğurganlık eğilimlerindeki
farklı kategorilerde farklı eğilimler gösterebilmektedir. Bir
taraftan zengin fakat düşük, diğer taraftan fakir fakat yüksek
doğurganlık oranlarına sahip ülkeler bulunmaktadır.
Bu çerçeveden olmak üzere gelişmiş ülkelerde nüfusu
arttırmaya yönelik politikalar uygulanırken az gelişmiş ya da
gelişmekte olan ülkelerde tersi politikalar uygulanmaktadır.
Şüphesiz her iki politikada bir aile planlamasına ihtiyaç
duymaktadır. Bu planlama yine söz konusu ülkelerde
birbirinin tersi özellikler göstermektedir.
Ancak ortak olan bazı noktalar varki bunlar her iki
kutupta yer alan ülkeler içinde geçerlidir. Örneğin kadının
eğitim seviyesinin yükselmesi kadının fazla çocuk sahibi
olma isteğini azaltmaktadır. Diğer taraftan yeni çalışma
şekillerinin gelişmesiyle özellikle gelişmiş ülkelerdeki
2
kadınlar hamileliğe ve hamilelik sonrası çocuk bakımına
zaman ayırabilir duruma gemişlerdir.
Şüphesiz bu durum işgücüne katılma oranını kadınlarda
gelişmiş ülkelerde belli bir yaşa kadar düşürmektedir.
Oluşan bu yeni durumla birlikte, pek çok bilimsel kriterin de
gözden geçirilmesi zorunluluğu kendisini hissettirmiştir.
Örneğin işgücüne katılma oranındaki kadınların payının
yüksek olması 1980’lerin ortalarına kadar bir gelişmişlik
göstergesi olarak kabul edilirken, bu tarihten sonra özellikle
gelişmiş ülkelerde kadınların işgücü oranındaki düşüşler
yeni yorumlara ihtiyaç göstermiştir. Şüphesiz bunda kişi
başına düşen gelirin yükselmesinin etkisi olmakla birlikte
(bir kişinin çalışmasıylada aile her hangi bir refah kaybı
doğurucu gelir kaybına uğramadan hayatını idame ettirmeye
başlaması, bu durumu destekleyici ilave faktör olarak
özellikle bebeklik döneminde annenin çocuğuyla ilgilenme
arzusuda göz ardı edilemez.
Gelişmekte olan ülkeler açısından veri zaman ve veri
mekanlarda sürekli olarak test edilmeye muhtaç aile
planlamasına ilişkin bazı hipotezler vardır. Örneğin
“kadınların eğitim durumları aile planlamasına olumlu katkı
sağlar” “kadınların işgücüne katılmalarının aile planlaması
üzerinde olumlu etkisi vardır” “gelir düzeyi ile aile
planlaması arasında ters yönlü bir ilişki vardır” gibi
hipotezlerin belirli aralıklarla test edilmesi hedeflenen aile
planlaması kriterlerinin gerçekleşebilirliğine ilişkin sağlıklı
bilgiler edinilebilmesine katkısı büyük ve önemli olacaktır.
Bu gibi nedenlerle konuya ilişkin öncelikli görülen
hipotezler bu çalışmada test edilmeye çalışılmıştır.
Müslüman toplumların doğurganlığa bakışı nüfusunun
ekserisi Müslüman olan Türkiye için özel bir öneme sahiptir.
Bu nedenle Müslüman toplumların bu konuya bakışı ayrıca
irdelenmiştir.
3
Çalışmanın son bölümünde ise, analitik bir yöntemle
Kelkit Vadisi kapsamındaki yerleşim yerlerinde yaşayan evli
çiftlerin doğurganlık üzerine etkisi bilinen, modern doğum
kontrol yöntemlerine bakışı irdelenmiştir.
4
1. NÜFUS TEORİLERİNE İLİŞKİN ANALİTİK ÇERÇEVE
Bu bölümde oldukça tartışmalı olan nüfusa ilişkin görüşler, Malthus merkez alınarak öncesi ve
sonrasıyla tartışılacaktır. Bu teoriler irdelenirken gözden kaçırılmaması gereken husus, her teorisyenin
kendi bilimsel alanını ki burada buna dünya görüşü demek daha doğru olabilir, bakış açısına temel
kabul ederek konuyu yorumlamaya çalışmış olmasıdır. Bu durum bir dereceye kadar teoriyi üretenler
tarafından doğru ve hatta haklı kabul edilebilir. Fakat konuya makro düzeyde yaklaşan araştırmacıların
her teoriye eşit mesafede durması, aslında her bir teorinin konulara farklı bir bakış açısı, bütüncül
anlamı kavrayabilmek açısından son derece önemlidir.
Nüfus teorisi, nüfus büyümesinin belirleyicisi olan esas faktör veya faktörleri açıklayarak
anlaşılmasını sağlamaya yönelik bir çabadır. Bu çaba literatürde süregelen optimum nüfus ve bunun
doğal bir sonucu olan nüfusun az ya da çok olması tartışmalarının dışındadır. Bir başka ifadeyle bu tür
tartışmalar nüfus teorilerinin kapsamı içerisine girmez. Bu tür teoriler, değerlerine bakılmaksızın,
nüfus büyümesinin dinamiklerini açıklayıcı kanıtlar ileri süren bir araştırmanın dışında kalır.
Ayrıca nüfus büyüme oranı ve büyüklüğüne etki eden göç ve ölüm oranının önemi biliniyor
olmasına rağmen, bu teorilerin hemen hepsi doğum oranına merkezi bir önem vererek vurgu
yapmaktadırlar. Aslında nüfus teorileri, doğum oranı modellerini ve doğum oranlarındaki mevcut sınıf
farklılıklarını açıklamaya yönelmişlerdir.
İdeal olarak düşünüldüğünde, bir nüfus teorisi sadece tarihsel olarak doğum oranı modellerine
ilişkin gözlemlerini aktarmakla kalmamalıdır. Aynı zamanda doğum oranlarındaki sınıfsal farklılığı da
izah edebilmelidir. Bu noktalara ilave olarak da ekonomik gelişme aşaması ve sosyal organizasyonlar
açısından birbirine benzeyen aynı guruptaki ülkelerin gelecekteki doğum oranlarına ilişkin en azından
bir dereceye kadar öngörülerde bulanabilmelidir.
Aşağıdaki gibi hipotetik bir durumda ideal gereksinimler tatmin edilebilmelidir: Örneğin, bir
toplumun bileşenlerinin tamamının üreticilerden olduğunu ve hepsinin aynı miktarda gelir elde ettiğini
varsayalım. Daha da ileri giderek varsayılsın ki gelir oranındaki her artış doğum oranında bir azalışa
denk gelmekte ve karşılık olarak yine gelir oranındaki her azalış doğum oranında bir artışa denk
gelmektedir. Böyle bir durumda şu sonuç ortaya çıkar; doğum oranı modelini öngörebilirsek
gelecekteki nüfusu tam olarak ölçebiliriz1.
Elbette yukarıdaki örnekte varsayıldığı gibi homojen bir topluma sahip olmadığımız apaçık
bellidir. Bununla birlikte bu varsayım ortalama bir hesaplamada, dağılımdaki değişimlerin önemli
olmadığı varsayımı ile birlikte tam doğru bir öngörü için göreceli olarak kabul edilebilir. Burada
gerçek zorluk, refah için gerekli materyallerdeki bir artışın doğum oranı üzerine etkisi konusunda
kesinliğin bulunmamasıdır. Bazı araştırmalar artan refahın doğum oranını düşürdüğünü varsayarken,
diğer bazı gözlemler bunun tam tersini ortaya koymuştur2. Eğer gelir ya da refah ve zenginlik
arasındaki ilişkiyi biliyor olsaydık bile, ekonomistler geleceğe ilişkin tahminlerinde bunu yine de
kullanmazlardı.
1
2
Ölçüm metotlarına ilişkin geniş bilgi için bakınız, Andrew Hinde, Demographic Methods, Arnold Publisher,London, 1998, s. 95-104
John.C. Caldwell, “Toward a Restatement of Demographic Transition Theory”, Population and Development Review, Volume 2, No.
3/4, (Sep.-Dec., 1976), pp. 321-366.
Download

Kelkit Vadisi Örneği