2013 Yılında ve 2014’ün İlk 6
Ayında Türkiye Ekonomisi
Araştırma Raporları
19.11.2014
Hazırlayan: Prof. Dr. Belkıs SEVAL
İçindekiler
2013’de Gayri Safi Yurtiçi Hasıladaki Gelişmeler ............................................................................... 2
2013’de Ödemeler Dengesi’ndeki Gelişmeler ...................................................................................... 5
Tasarruf Yatırım Dengesi ............................................................................................................................. 5
Kamu Bütçesi Performansı .......................................................................................................................... 6
2014 İlk Yarıda Gayri Safi Yurtiçi Hasıladaki Gelişmeler ................................................................. 7
Cari Denge .................................................................................................................................................. 11
1
2013’de Gayri Safi Yurtiçi Hasıladaki Gelişmeler
2013 yılı ülkemizin GSMH yaratırken ortaya koyduğu bileşimin değişmediği, genel trendlerin devam
ettiği bir yıl olarak sonlanırken, büyüme hızı %4.05 olarak gerçekleşmiştir. Bu oran risklerin
azaltılması amacıyla ekonominin frenlendiği ve büyüme oranının %2,2’ye düştüğü 2012 yılını
takibeden dönemde, ekonominin nispeten daha gevşek politikalarla yönetilmesi sonucu elde
edilebilmiştir. Ancak yine de Cumhuriyet dönemi yıllık büyüme ortalaması olan %4,5’un altında
kalmıştır. 2013 yılı büyüme oranımız yurtdışı koşullarda değişme olmadığı ve GSMH'nin tüketime
dayalı büyüme şeklinde tezahür eden yapısal özelliği değişmediği müddetçe, Türkiye’nin düşük
büyümeli bir döneme girdiği kanısını güçlendirmiştir.
Harcamalar açısından GSYH'nin bileşenlerinin:
Tüketim Harcamaları + Kamu Harcamaları + Yatırım Harcamaları + Net İhracat
olduğu tekrar hatırlanırsa, Türkiye’de yaratılan GSYH'nin içinde pay alan en büyük kalem olan
hanehalkı tüketim harcamaları bu yıl da geçen yıl olduğu gibi GSYH'nin %67’sini oluşturmuştur.
Toplam oran aynı kalırken, tüketimin yıl içinde seyri de geçen seneki trendi tekrarlamış, tüketim aynı
geçen yıl olduğu gibi ilk çeyrekte %70’lere sıçrarken, ikinci ve üçüncü çeyrekte %65’lere düşmüş, son
çeyrek tekrar %67'ye yükselmiştir. Ülkemizin büyümesinde temel değişkenin hanehalkı tüketim
harcamaları olduğunu teyit eden bir diğer önemli gösterge, bileşenlerin büyümeye yaptığı katkılara
ilişkin orandır. Ülkemizin büyüme oranlarına en büyük katkıyı hanehalkı tüketim harcamaları
yapmaktadır. Öte yandan ülkemiz küçülürken en büyük daralma yatırım harcamalarından gelmekte,
hanehalkı tüketim harcamaları çok daha düşük oranda azalmaktadır. Bu yıl da aynı trend tekrar etmiş,
GSYH’deki %4,05’lik büyümeye en yüksek katkı %3,10 oranı ile hanehalkı tüketiminden gelmiştir.
Devletin Nihai Tüketim Harcamaları büyük bir istikrar göstererek son 16 yılın dokuzunda olduğu
gibi GSYH'nin %11'ini oluşturmuş (geri kalan beş yılda %10), bu kalemin büyümeye katkısı yine son
16 yılda olduğu gibi yüzde birin altında kalarak %0,64 olmuştur. Devletin nihai tüketim harcamaları
ilk üç çeyrekte nispeten aynı düzeyde seyrederken (sırasıyla %10,2; %10,6 ve %9,4), son çeyrekte
%13,4'e yükselmiştir. Böylelikle devletin tüketim harcamalarının yıl içine dağılma özelliği gecen
seneki trendi tekrarlamıştır. (2012 yıl içi dağılımı çeyrekler itibariyle %9,8, %10,3, %9,6 ve %13,1
düzeyinde gerçekleşmiştir.)
Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumu olarak adlandırdığımız yatırım harcamalarının bu yıl toplam
içindeki %25'lik payı değişmese de, GSYH'deki büyümeye katkısı %1,6 ile çok düşük seviyede olsa
da, toplam hacmi gecen yıla göre %4,3 artmıştır. Gecen yılki %2,7’lik azalma göz önüne alınırsa bu
sevindirici bir gelişmedir. Bu artışta önemli pay kamu sektörü yatırım harcamalarından gelmekle
beraber, bu yıl kamu sektörünün yatırım harcamalarında ağırlıklı artışı inşaat harcamalarından
gelmektedir. Özetlersek:
Tablo 1. Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumu
Yatırımların GSYH'daki payı
Kamu Sektörü
Makine-Teçhizat
İnşaat
Özel Sektör
Makine-Teçhizat
İnşaat
2012 (%)
25
4
1
3
21
14
7
2013 (%)
25
5
1
4
20
14
6
2
Yukarıdaki tablodan da görüleceği gibi devletin yatırımlardaki payı 2013 senesinde artarken, bu artış
inşaat kaynaklı olmuş; öte yandan özel sektörün yatırımları içinde inşaatın payı azalmıştır. Aynı
olguyu kalemlerdeki artışı gösteren aşağıdaki tablodan da izleyebiliriz:
Tablo 2: GSYH Bileşenlerinin Bir Önceki Yıla Göre Değişimi
2012 (%)
-2,7
10,3
42,4
2,8
-4,9
-7
-0,1
Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumu
Kamu Sektörü
Makine-Teçhizat
İnşaat
Özel Sektör
Makine-Teçhizat
İnşaat
2013 (%)
4,3
22,9
3,9
29,1
0,7
1,3
-0,7
Yatırımlardaki artışın ağırlıklı olarak devletten kaynaklandığını gösteren bir diğer tablo aşağıda
sunulmuştur.
Tablo 3: GSYH Bileşenlerinin Büyümeye Katkısı
2012 (%)
-0,7
0,39
0,30
0,09
-1,09
-1,08
-0,01
Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumu
Kamu Sektörü
Makine-Teçhizat
İnşaat
Özel Sektör
Makine-Teçhizat
İnşaat
2013 (%)
1,06
0,93
0,04
0,89
0,14
0,18
-0,04
Yatırımlardaki artış devlet kaynaklı olmasına rağmen, geçen sene negatif olan özel sektör
yatırımlarının artışa geçmesi bu yılın en önemli olumlu gelişmelerinden biridir. 2011’in son
çeyreğinden başlayarak yedi çeyrek boyunca küçülen özel sektör makina teçhizat harcamaları, bu yılın
üçüncü çeyreğinde artışa geçmiştir.
Net yatırım miktarını belirleyen Stok Değişimi, bu yıl GSMH içinde sıfıra yakın pay alsa da gecen
sene stok erittiğimiz bir yıl olduğu için bu yıl büyümemize katkısı ikinci en yüksek bileşeni
oluşturarak%1,59 olmuştur.
Bilindiği gibi ülkemizin potansiyel büyüme oranının üstünde büyüdüğü, bir başka deyişle hanehalkı
tüketim harcamaları kaynaklı iç talebin büyümeye en büyük katkıyı verdiği yıllar dış kaynak
ihtiyacımızın da aynı ölçüde arttığı yıllardır. Ülkemiz tüketim kaynaklı büyümesini dış kaynak temin
etmeden gerçekleştirememektedir. Bu yıl da büyümenin potansiyel oranın altında kalmasına rağmen
artış trendine girmesi, dış talebin büyüme oranına katkısını negatife çevirmiştir.
Tablo 4: GSYH Bileşenlerinin Büyümeye Katkısı (%)- Özet
Tüketim Har.
Kamu Har.
Yatırım Har.
Net İhracat
GSYH Büyüme
Oranı
2005
5,6
0,3
4,0
-1,4
8,4
2006
3,3
0,8
3,0
-0,3
6,9
2007
3,8
0,6
1,4
-1,2
4,7
2008
-0,2
0,2
-1,2
1,9
0,7
2009
-1,6
0,8
-6,8
2,7
-4,8
2010
4,7
0,2
8,6
-4,4
9,2
2011
5,3
0,5
4,0
-1,1
8,8
2012
-0,3
0,6
-2,2
4,0
2,2
2013
3,1
0,6
2,6
-2,3
4,0
GSYH’deki büyümeye gelirler tarafından baktığımız zaman 2013 yılında % 4,05’lik büyümeye en
yüksek katkı %2,2 ile finans, sigorta ve mali aracılık hizmetlerinden gelmiştir. Bu sektör toplam
yaratılan gelir içinde sektörlerin payı açısından irdelendiğinde %24 payla ilk sırada yer alan imalat
3
sanayiini %21,58 ile takip ederek ikinci sıraya yerleşmiştir. Finans sektörünün artan önemini
vurgulayan bir diğer gösterge de bir önceki yıla göre en fazla büyümeyi %12,45 büyüme oranı ile mali
aracılık ve %9,85 büyüme oranı ile finans ve sigorta sektörünün gerçekleştirmesidir.
Büyümeye ikinci önemli katkıyı %0,92 ile GSMH’mizde en büyük payı olan imalat sektörümüz
yapmış, ancak bu yılki büyüme oranı %3,79 gibi düşük bir düzeyde kalmıştır
GSYH’de üçüncü büyük paya sahip olan (%12,74) toptan ve perakende ticaret büyümeye yaptığı
%0,6’lık katkı ile de üçüncü sırada yer almaktadır. Ancak aynı imalat sanayimiz gibi bu sektör de
%4,87 gibi nispeten düşük bir büyüme göstermiştir.
Ulaştırma, depolama ve haberleşme sektörü %12,31 payla dördüncü büyük sektör olma özelliğini
korurken, büyümeye yaptığı katkıda da %0,4 payla dördüncü sırada yer almaktadır. Ancak aynı diğer
üç büyük sektörde izlediğimiz düşük büyüme performansı bu sektörde de tekrarlanmış, büyüme oranı
%3,4 düzeyinde kalmıştır. GSMH’mizin %50’sini oluşturan imalat, toptan ve perakende ticaret ve
ulaştırma depolama ve haberleşme sektörlerindeki %3-%4 civarındaki büyüme hızları, bu seneki
toplam büyümemizin de %4 seviyesinde kalmasının nedeni olmuştur.
GSMH’mizde payı giderek azalarak beşinci sırada yer alan tarım, ormancılık ve balıkçılık sektörü
ancak % 3,12 büyüyebilmiş ve büyümemize %0,021 gibi düşük bir katkı sunmuştur.
İnşaat sektörü ekonomiyle aynı paralelde ama daha büyük tepki vererek büyüme özelliğini bu yılda
tekrarlamış, geçen seneki %0,5’lik çok düşük büyümesine karşın bu sene %7 düzeyinde büyüyerek
üçüncü en yüksek büyüyen sektör olmuştur. Toplam büyümeye katkısı ise %0,4’tür.
Bu yıl sektörler bazında kayda değer bir diğer önemli gelişme ise konaklama ve yiyecek hizmetleri
faaliyetleri sektöründe gözlemlenen %9,16’lık yüksek büyüme oranıdır. Tek küçülen sektör ise -0.02
ile madencilik ve taş ocakçılığı sektörüdür.
Sektörlerimizin GSMH ya ilişkin değerleri aşağıdaki gibi özetlenebilir:
Tablo 5: Yüzde Dağılım (%)
İmalat Sanayi
Toptan ve Perakende
Ticaret
Finans, Sigorta
Ulaştırma, Depolama
Tarım,
Ormancılık,
Balıkçılık
İnşaat
Gayrimenkul Faal.
Diğer
Sektörler Toplamı
Dolaylı
Ölçülebilen
Mali Aracılık Hiz.
Vergi-sübvansiyon
Toplam
2011
24,22
12,91
2012
24,12
12,64
2013
24,06
12,74
11,91
12,40
9,21
12,03
12,39
9,30
12,70
12,41
9,21
5,81
4,75
18,37
99,58
-8,13
5,72
4,74
18,80
99,74
-8,23
5,88
4,64
18,75
100,39
-8,89
8,55
100,00
8,49
100,00
8,50
100,00
Tablo 6: Büyüme Oranları (%)
Finans, Sigorta
İnşaat
Toptan ve Perakende Tic.
İmalat San.
Ulaştırma, Depolama
Tarım, Orman., Balıkçılık
Dolaylı Ölç. Mali Arac. Hiz.
Toplam
2011
9,60
11,54
11,19
10,00
10,38
6,05
12,45
8,77
2012
3,15
0,57
0,00
1,72
2,01
3,12
3,37
2,13
2013
9,85
7,08
4,87
3,79
3,40
3,21
12,45
4,05
4
Tablo 7: Büyümeye Katkıları (%)
Finans, Sigorta
İmalat San.
Toptan ve Perakende Tic.
Ulaştırma, Depolama
İnşaat
Tarım, Orman., Balıkçılık
Diğer
Sektörler Toplamı
Dolaylı Ölç. Mali Arac. Hiz.
Vergi-sübvansiyon
Toplam
2011
1,13
0,57
1,41
1,27
0,65
0,57
3,27
8,87
-0,98
0,88
8,77
2012
0,38
0,29
0,00
0,25
0,03
0,29
1,04
2,28
-0,27
0,12
2,13
2013
1,18
0,92
0,62
0,42
0,40
0,29
0,89
4,72
-1,02
0,35
4,05
2013’de Ödemeler Dengesi’ndeki Gelişmeler
Türk Ekonomisi’nin ödemeler dengesi yapısal özelliği bu yıl da tekrar etmiş, büyüme oranımızın
artması ile birlikte cari açığımız tekrar artış trendine girmiştir. Türkiye yeteri kadar büyüyemediği
veya küçüldüğü yıllarda cari dengesini daima düzeltirken, potansiyel büyüme oranına yaklaşan
büyüme oranlarında cari dengesi tekrar bozulmaktadır. Bir başka ifadeyle, ülkemiz dış kaynaksız
büyüyememektedir. Bu gelişmeyi aşağıdaki tablodan izleyebiliriz:
Tablo 8: Cari İşlemler Dengesi (milyon dolar)
Cari İşlemler Dengesi
Dengede Değişim
Cari Denge/GSYH
2008
-40.372
-5,4
2009
-12.124
-%69,9
-2,0
2010
-45.420
%274
-6,2
2011
-75.082
%65,3
-9,7
2012
-48.497
-%35,4
-6,2
2013
-65.025
%34,1
-7,9
Cari açığın finansmanında bu yıl da “doğrudan yatırımlar” ve “mevduat” toplam finansman içindeki
payını değiştirmezken, “portföy yatırımlarının” azalan payı “kredi kullanımlarındaki” artışla telafi
edilmiştir.
Tablo 9: Dış Finansman İhtiyacı ve Kaynakları (milyon dolar)
1- Cari İşlemler Dengesi
2- Net Hata ve Noksan
3- Sermaye Hesabı Dengesi
i. Toplam Finansman İhtiyacı
(1+2+3)
ii. Toplam Finansman (1+2+3)
A) Sermaye Hareketleri
Doğrudan Yatırımlar
Portföy Yatırımları
Kredi Kullanımları
Mevduat
Diğer
B) İMF Kredileri
C) Rezerv Değişimi (-artış)
2012
-48.497
1.059
-52
-47.490
Yüzde
2013
-65.025
3.146
-92
-61.971
Yüzde
47.490
69.288
9.150
40.789
12.795
7.799
-1.324
-2.007
-19.791
100
146
19
86
27
16
-3
-4
-42
61.971
68.694
9.751
23.709
29.279
7.580
-1.625
-852
-5.871
100
111
16
38
47
12
-3
-1
-9
Tasarruf Yatırım Dengesi
Bilindiği gibi ekonomimizin en temel yapısal sorunu yüksek tüketim oranımız, dolayısı ile düşük
tasarruf kapasitemiz ve bu ikili özelliğimiz nedeniyle sağlıklı yüksek büyümemizi temin etmekten
5
uzak kalan yatırım oranımızdır. Bu koşullarda düşük tasarruf oranımız düşük düzeydeki yatırım
hacmimizi finanse edemediği için büyüme ihtiyacımızın sürekli dış kaynak ihtiyacı doğurmaktadır.
Ülkemizde kamu tasarruf açığının uzun yıllar büyük çarpıklığa neden olduğu ve bu çarpıklığın
2001’den sonra kamu açıklarının kapatılması suretiyle giderildiği gerçeği, artık bugün 2014 yılında
geldiğimiz noktada bizi avutma özelliğini kaybetmiştir. 2013 yılında Türkiye GSMH’sinin %12,62
sini tasarruf ederken, tarihinin en düşük tasarruf oranını gerçekleştirmiştir. Düşük tasarrufumuz
ağırlıklı olarak özel tasarruf hacmimizden kaynaklanmaktadır. Özel tasarruflar bu yıl GSMH’nin
ancak %9,72 sini oluşturabilmiştir. Yine bu yıl ülkemiz GSYH’nin %19,56’sı kadar yatırım
yapabilmiştir. Bu oran kriz yıllarından sonraki en düşük yatırım oranıdır. Türkiye’nin tüketime
dayanan büyüme hızı arttıkça tasarrufları iyice azalmakta, bu da tasarruf –yatırım farkını
büyütmektedir. 2013 yılı 2012’ye göre daha yüksek büyüme gösterdiğimiz bir yıl olduğu için tasarruf
açığının daha büyüdüğü bir yıl olmuştur. Bu durum aşağıdaki tabloda özetlenebilir:
Tablo 10: Yurtiçi Tasarrufların ve Sabit Sermaye Yatırımlarının GSYH İçindeki Payı (%)
Yıllar
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Kamu
Tas.
1,71
-0,84
1,55
3,69
2,91
2,90
Özel Tas.
15,11
14,08
11,98
10,69
11,62
9,72
Toplam
Tas.
16,82
13,24
13,53
14,38
14,53
12,62
Kamu
Yat.
4,26
4,42
4,05
4,11
4,41
4,74
Özel Yat.
17,84
10,86
15,79
19,74
15,96
14,82
Toplam
Yat.
22,10
15,28
19,84
23,85
20,37
19,56
Yurtiçi Toplam TasToplam Yat.
-5,28
-2,04
-6,31
-9,47
-5,84
-6,94
Yukarıdaki tablodan da izlenebileceği gibi 2013 yılında hem tasarruflar hem yatırımların GSYH
içindeki payı küçülürken toplam yurtiçi tasarruf yatırım farkı artmıştır. Bu ülkemiz için son derece
olumsuz bir gelişmedir. Bu olumsuzluk kamudan değil özel kesimden kaynaklanmaktadır. Kamu
tasarrufları geçen yıla göre aynı kalmış yatırımları ise az da olsa bir miktar artmıştır. Öte yandan Hem
özel tasarruflar hem de özel yatırımlar azalırken toplam tasarruf açığına temel katkıyı özel kesim
vermiştir.
Kamu Bütçesi Performansı
2013 yılı bütçesi 2012 yılına göre daha başarılı bir dengeyle sonuçlanmış, Faiz harcamalarının toplam
harcamalar içindeki payı bir önceki yıla göre azalırken, Bütçe Dengesi/GSYH oranı %2,09’dan %1,22’ye düşmüş, bu düşüş harcamaların azalmasından ziyade bütçe gelirlerinin artmasından
kaynaklanmıştır. Bu değerlendirme %91,6’dan %95,2’ye yükselen Bütçe Gelirleri/Bütçe Harcamaları,
%22,8’den %24,2’ye artan Bütçe Gelirleri /GSYH oranlarından ve %24,9’dan %25,4’e çıkan Bütçe
harcamaları / GSYH oranlarından izlenebilir. Türkiye bir önceki yıla göre daha yüksek büyüme
oranına sahip olurken gelirlerini artırarak bütçe dengesini düzeltmektedir. Bu yıl da vergi gelirlerinin
toplam gelirler içindeki payı aynı kalırken toplam vergi gelirleri içinde dolaysız vergilerin payı
azalmış dolaylı vergilerin payı daha da artmıştır.
Bu yıl bütçedeki en olumsuz gelişme harcamalar içindeki payı %41,3’den % 42’ye yükselen Cari
Transfer harcamalarıdır.
6
2014 İlk Yarıda Gayri Safi Yurtiçi Hasıladaki Gelişmeler
2014’ün ilk iki çeyreğinde gayri safi yurtiçi hasılamız sabit ve cari fiyatlarla aşağıdaki gibidir:
Tablo 11: GSYİH-Harcamalar Yöntemiyle (Cari Fiyatlarla)(TÜIK)(Yeni Seri)(Üç Aylık, BinTL)
2013Q1
2013Q2
2013Q3
2013Q4
2014Q1
2014Q2
Yerleşik Hanehalklarının Tüketimi
261.764.358
275.700.541
281.136.974
290.782.718
284.773.470
292.387.662
Yerleşik ve Yerleşik Olmayan Hanehalklarının
Yurtiçi Tüketimi
269.917.561
290.917.995
302.074.085
305.360.700
295.906.164
309.953.316
10.160.137
2.006.934
51.373.567
33.250.788
18.122.780
75.296.529
14.039.738
1.344.463
12.695.275
61.256.791
41.117.659
20.139.132
388.434.454
-7.274.440
381.160.014
84.791.655
110.264.298
-25.472.643
355.687.371
17.409.169
2.191.715
56.685.164
31.821.529
24.863.635
82.209.931
17.832.218
2.122.723
15.709.494
64.377.714
42.737.839
21.639.875
414.595.636
2.347.861
416.943.497
98.345.092
128.915.777
-30.570.685
386.372.812
23.077.712
2.140.601
55.893.187
32.299.379
23.593.808
77.152.262
18.757.687
2.482.408
16.275.279
58.394.575
39.291.840
19.102.735
414.182.423
22.097.213
436.279.636
109.045.121
17.429.176
2.851.194
71.645.693
31.669.680
39.976.013
83.409.129
22.906.531
5.994.072
16.912.460
60.502.598
41.155.639
19.346.959
445.837.540
-12.369.492
433.468.048
109.227.349
13.959.748
2.827.054
62.022.889
39.057.081
22.965.808
86.718.402
17.007.410
1.555.652
15.451.757
69.710.992
46.229.269
23.481.723
433.514.761
-5.751.464
427.763.297
114.971.564
20.323.184
2.757.531
61.008.187
35.799.973
25.208.214
90.499.901
19.907.160
2.109.184
17.797.976
70.592.740
44.977.396
25.615.344
443.895.750
1.129.661
445.025.411
118.768.620
-128.101.751
-19.056.630
417.223.006
-136.797.626
-27.570.277
405.897.771
-134.305.755
-19.334.191
408.429.106
-139.873.213
-21.104.593
423.920.818
(Eksi) Yerleşik Olmayan Hanehalklarının
Yurtiçi Tüketimi
Yerleşik Hanehalklarının Yurtdışı Tüketimi
Devletin Nihai Tüketim Harcamaları
Maaş, Ücret
Mal ve Hizmet Alımları
Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumu
Kamu Sektörü
Makine-Teçhizat
İnşaat
Özel Sektör
Makine-Teçhizat
İnşaat
Toplam Yurtiçi Nihai Talep
Stok Değişmeleri
Toplam Yurtiçi Talep
Mal ve Hizmet İhracatı
(Eksi) Mal ve Hizmet İthalatı
Net İhracat
GSYH
Tablo 12: GSYİH-Harcamalar Yöntemi (Sabit (1998) Fiyatlarla)(TÜIK)(Yeni Seri)(Üç Aylık,
BinTL)
2013Q1
2013Q2
2013Q3
2013Q4
2014Q1
2014Q2
Yerleşik Hanehalklarının Tüketimi
Yerleşik ve Yerleşik Olmayan
Hanehalklarının Yurtiçi Tüketimi
(Eksi) Yerleşik Olmayan Hanehalklarının
Yurtiçi Tüketimi
19.580.650
19.824.266
21.854.417
21.182.375
20.205.534
19.902.066
20.274.876
21.095.084
23.460.234
22.320.699
20.979.974
21.183.205
845.370
1.430.278
1.753.415
1.328.364
950.546
1.457.578
Yerleşik Hanehalklarının Yurtdışı Tüketimi
Devletin Nihai Tüketim Harcamaları
Ücret
Mal ve Hizmet Alımları
Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumu
Kamu Sektörü
Makine-Teçhizat
İnşaat
Özel Sektör
Makine-Teçhizat
İnşaat
Toplam Yurtiçi Nihai Talep
Stok Değişmeleri
Toplam Yurtiçi Talep
Mal ve Hizmet İhracatı
(Eksi) Mal ve Hizmet İthalatı
Net İhracat
GSYH
151.143
2.868.872
1.427.000
1.441.871
7.017.528
1.124.147
130.781
993.366
5.893.380
3.999.675
1.893.705
29.467.050
-223.494
29.243.556
7.087.017
-8.304.063
-1.217.046
28.026.510
159.459
3.201.243
1.435.251
1.765.992
7.812.805
1.434.885
223.546
1.211.339
6.377.919
4.500.769
1.877.150
30.838.314
613.732
31.452.046
8.111.081
-9.379.332
-1.268.251
30.183.795
147.598
3.103.951
1.443.187
1.660.764
7.395.228
1.469.206
249.499
1.219.707
5.926.021
3.949.102
1.976.919
32.353.596
1.135.305
33.488.901
8.326.984
-8.832.813
-505.829
32.983.072
190.041
4.188.381
1.480.456
2.707.924
8.002.328
1.853.049
608.731
1.244.318
6.149.279
4.179.579
1.969.700
33.373.084
-1.347.862
32.025.222
8.375.473
-9.117.976
-742.503
31.282.719
176.106
3.133.893
1.489.232
1.644.661
7.006.994
1.205.625
128.540
1.077.085
5.801.369
3.819.815
1.981.553
30.346.421
-520.820
29.825.601
7.872.982
-8.366.303
-493.321
29.332.280
176.439
3.277.368
1.496.287
1.781.081
7.536.188
1.422.270
194.935
1.227.334
6.113.918
4.156.906
1.957.012
30.715.622
479.828
31.195.450
8.557.408
-8.949.687
-392.279
30.803.171
7
Bu tablonun ortaya çıkardığı en çarpıcı sonuç, ikinci çeyrekte Türkiye’nin Tüketimi önemli ölçüde
frenlemesidir. Birinci çeyrekte hanehalkının ve devletin tüketim harcamalarındaki büyüme oranları
geçen yılın ilk çeyreğine büyük benzerlik göstermesine rağmen, ikinci çeyrekte hem hanehalkı hem de
devletin tüketim harcamaları kayda değer düşüş göstermiştir. Büyümenin en önemli itici gücünün
tüketim olması nedeniyle doğal olarak, azalan tüketim GSYH’daki büyüme oranını da yarı yarıya
düşürmüştür.
Büyümenin ikinci önemli bileşeni olan yatırımlar her iki çeyrekte küçülmüştür. Bu küçülme hem
devlet hem de özel sektör yatırım harcamalarında gerçekleşmiştir.
Tablo 13: GSYH Bileşenlerinin Büyüme Oranları (önceki yılın aynı dönemine göre)
Yerleşik Hanehalklarının Tüketimi
Devletin Nihai Tüketim Harcamaları
Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumu
GSYH
2013Q1
3,1%
7,9%
0,4%
3,0%
2013Q2
5,6%
8,1%
3,5%
4,6%
2013Q3
5,8%
1,9%
5,3%
4,2%
2013Q4
6,3%
6,9%
7,5%
4,5%
2014Q1
3,2%
9,2%
-0,2%
4,7%
2014Q2
0,4%
2,4%
-3,5%
2,1%
Önemli bileşimlerde daralmayı bileşenlerin büyümeye katkılarından da izlemek mümkündür. Birinci
çeyrekte Yerleşik Hanehalklarının Tüketimi, Devletin Nihai Tüketim Harcamaları ve Gayri Safi Sabit
Sermaye Oluşumu kalemlerinin büyümeye katkısı 2013 yılının ilk çeyreğine önemli ölçüde benzerken,
ikinci çeyrekte Yerleşik Hanehalklarının Tüketimi’nin büyümeye katkısı %3,6’dan %0,3’e düşmüş;
Devletin Nihai Tüketim Harcamaları’nın büyümeye katkısı %0,8’dan %0,3’e düşmüş; Gayri Safi Sabit
Sermaye Oluşumu ise stok değişimleri ile beraber büyümeye negatif katkı verir hale gelmiştir. İlk
çeyrekte de ikinci çeyrekte de büyümeye katkı, en fazla net ihracattan gelmektedir. Bu çok tipik bir
gelişmedir. Türkiye ne zaman tüketimini azaltsa büyüme hızı ve dolayısı ile fon ihtiyacı azalmakta, bu
gelişme de cari açığı azaltmaktadır. Azalan cari açık ise büyümeye pozitif katkı sunmaktadır.
Tablo 14: GSYH Bileşenlerinin Büyüme Katkısı
2013Q1
2013Q2
2013Q3
2013Q4
2014Q1
2014Q2
Yerleşik Hanehalklarının Tüketimi
2,2%
3,6%
3,8%
4,2%
2,2%
0,3%
Devletin Nihai Tüketim Harcamaları
0,8%
0,8%
0,2%
0,9%
0,9%
0,3%
Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumu
0,1%
0,9%
1,2%
1,9%
0,0%
-0,9%
Stok Değişmeleri
Net İhracat
GSYH
1,5%
2,9%
1,1%
0,8%
-1,1%
-0,4%
-1,5%
-3,7%
-2,0%
-3,3%
2,6%
2,9%
3,0%
4,6%
4,2%
4,5%
4,7%
2,1%
Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumunun ayrıntısına bakarsak bu bileşendeki küçülmeyi azaltan en
önemli unsurun inşaat olduğunu görürüz.
Aşağıdaki bileşenlerin büyüme oranları özetlendiği tablodan izleneceği gibi, 2014’ün ilk ve ikinci
çeyreğinde hem kamunun hem devletin makina teçhizat alımları küçülürken, inşaat 2014’ün her iki
çeyreğinde de hem kamu hem özel sektör için artmıştır.
Tablo 15: GSYH Bileşenlerinin Büyüme Oranları (önceki yılın aynı dönemine göre)
Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumu
Kamu Sektörü
Makine-Teçhizat
İnşaat
Özel Sektör
Makine-Teçhizat
İnşaat
2013Q1
0,4%
53,8%
105,4%
48,9%
-5,9%
-6,1%
-5,3%
2013Q2
3,5%
28,4%
39,2%
26,6%
-0,9%
-1,3%
0,1%
2013Q3
5,3%
18,5%
0,3%
23,1%
2,5%
2,3%
2,9%
2013Q4
7,5%
13,3%
-11,6%
31,5%
5,8%
10,3%
-2,6%
2014Q1
-0,2%
7,2%
-1,7%
8,4%
-1,6%
-4,5%
4,6%
2014Q2
-3,5%
-0,9%
-12,8%
1,3%
-4,1%
-7,6%
4,3%
8
İnşaatın yatırım bileşeni içinde artan önemini ve büyümenin itici gücü haline geldiği sonucunu
büyümeye verdiği katkıdan da ayrıntılı olarak incelersek, makina ve teçhizat her iki çeyrekte hem
kamu hem devlet için büyümeye sıfır veya negatif katkı yaparken, inşaat her durumda pozitif katkı
sunmuştur.
Tablo 16: GSYH Bileşenlerinin Büyüme Katkısı
Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumu
Kamu Sektörü
Makine-Teçhizat
İnşaat
Özel Sektör
Makine-Teçhizat
İnşaat
2013Q1
0,1%
1,4%
0,2%
1,2%
-1,3%
-1,0%
-0,4%
2013Q2
0,9%
1,1%
0,2%
0,9%
-0,2%
-0,2%
0,0%
2013Q3
1,2%
0,7%
0,0%
0,7%
0,5%
0,3%
0,2%
2013Q4
1,9%
0,7%
-0,3%
1,0%
1,1%
1,3%
-0,2%
2014Q1
0,0%
0,3%
0,0%
0,3%
-0,3%
-0,6%
0,3%
2014Q2
-0,9%
0,0%
-0,1%
0,1%
-0,9%
-1,1%
0,3%
Büyüme istatistiklerine GSYH’nin dağılımı perspektifinden baktığımızda da, bu yılın ilk iki
çeyreğinde Yerleşik Hanehalklarının Tüketiminin ve Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumunun geçen
yılın ilk iki çeyreğine oranla paylarının azaldığını görebiliriz. Öte yandan devletin nihai tüketim
harcamalarındaki azalış hanehalkı tüketimine oranla daha düşük olduğundan, GSYH’nin dağılımında
payını korumuş, hatta ilk çeyrekte artırmıştır.
Tablo 17: GSYH Yüzdesel Dağılım
2013Q1
2013Q2
2013Q3
2013Q4
2014Q1
2014Q2
Yerleşik Hanehalklarının Tüketimi
69,9
65,7
66,3
67,7
68,9
64,6
Devletin Nihai Tüketim Harcamaları
10,2
10,6
9,4
13,4
10,7
10,6
Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumu
25,0
25,9
22,4
25,6
23,9
24,5
Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumunun ayrıntısına baktığımızda, kamu yatırımlarının oranı GSYH’nin
dağılımında pek fazla değişmezken, özel sektör yatırımlarının payı anlamlı olarak azalmıştır. Dikkati
çeken diğer bir husus, Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumunun payı azalırken inşaatın payının
azalmaması, hatta artmasıdır.
Tablo 18: GSYH Yüzdesel Dağılım
2013Q1
2013Q2
2013Q3
2013Q4
2014Q1
2014Q2
25,0
25,9
22,4
25,6
23,9
24,5
Kamu Sektörü
4,0
4,8
4,5
5,9
4,1
4,6
Makine-Teçhizat
0,5
0,7
0,8
1,9
0,4
0,6
İnşaat
3,5
4,0
3,7
4,0
3,7
4,0
Özel Sektör
21,0
21,1
18,0
19,7
19,8
19,8
Makine-Teçhizat
14,3
14,9
12,0
13,4
13,0
13,5
6,8
6,2
6,0
6,3
6,8
6,4
Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumu
İnşaat
Tüketimin azalmasıyla, azalan cari açığımızın göstergesi olan net ihracat her iki çeyrekte de önemli
ölçüde azalmıştır. 2013’ün üçüncü çeyreğinden beri küçülen net ihracat rakamı Türk Ekonomisi’ndeki
küçülmenin en iyi sinyallerinden birini oluşturmaktadır.
9
Tablo 19: GSYH Yüzdesel Dağılım
2013Q1
2013Q2
2013Q3
2013Q4
2014Q1
2014Q2
Yerleşik Hanehalklarının Tüketimi
69,9
65,7
66,3
67,7
68,9
64,6
Yerleşik ve Yerleşik Olmayan
Hanehalklarının Yurtiçi Tüketimi
72,3
69,9
71,1
71,4
71,5
68,8
(Eksi) Yerleşik Olmayan
Hanehalklarının Yurtiçi Tüketimi
3,0
4,7
5,3
4,2
3,2
4,7
Yerleşik Hanehalklarının Yurtdışı
Tüketimi
Devletin Nihai Tüketim Harcamaları
Ücret
Mal ve Hizmet Alımları
Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumu
Kamu Sektörü
Makine-Teçhizat
İnşaat
Özel Sektör
Makine-Teçhizat
İnşaat
Toplam Yurtiçi Nihai Talep
Stok Değişmeleri
Toplam Yurtiçi Talep
0,5
10,2
5,1
5,1
25,0
4,0
0,5
3,5
21,0
14,3
6,8
105,1
-0,8
104,3
0,5
10,6
4,8
5,9
25,9
4,8
0,7
4,0
21,1
14,9
6,2
102,2
2,0
104,2
0,4
9,4
4,4
5,0
22,4
4,5
0,8
3,7
18,0
12,0
6,0
98,1
3,4
101,5
0,6
13,4
4,7
8,7
25,6
5,9
1,9
4,0
19,7
13,4
6,3
106,7
-4,3
102,4
0,6
10,7
5,1
5,6
23,9
4,1
0,4
3,7
19,8
13,0
6,8
103,5
-1,8
101,7
0,6
10,6
4,9
5,8
24,5
4,6
0,6
4,0
19,8
13,5
6,4
99,7
1,6
101,3
Net İhracat
GSYH
-4,3
100,0
-4,2
100,0
-1,5
100,0
-2,4
100,0
-1,7
100,0
-1,3
100,0
Tablo 20: GSYH Bileşenlerinin Büyümeye Katkısı
2013Q1
2013Q2
2013Q3
2013Q4
2014Q1
2014Q2
Yerleşik Hanehalklarının Tüketimi
2,2%
3,6%
3,8%
4,2%
2,2%
0,3%
Yerleşik ve Yerleşik Olmayan
Hanehalklarının Yurtiçi Tüketimi
2,7%
4,4%
3,8%
3,9%
2,5%
0,3%
(Eksi) Yerleşik Olmayan
Hanehalklarının Yurtiçi Tüketimi
0,7%
0,9%
0,1%
-0,2%
0,4%
0,1%
0,2%
0,8%
0,2%
0,6%
0,1%
1,4%
0,2%
1,2%
-1,3%
-1,0%
-0,4%
3,0%
1,5%
4,5%
0,7%
-2,2%
-1,5%
3,0%
0,0%
0,8%
0,2%
0,7%
0,9%
1,1%
0,2%
0,9%
-0,2%
-0,2%
0,0%
5,3%
2,9%
8,3%
-0,1%
-3,6%
-3,7%
4,6%
0,1%
0,2%
0,2%
0,0%
1,2%
0,7%
0,0%
0,7%
0,5%
0,3%
0,2%
5,1%
1,1%
6,2%
-0,7%
-1,3%
-2,0%
4,2%
0,1%
0,9%
0,2%
0,7%
1,9%
0,7%
-0,3%
1,0%
1,1%
1,3%
-0,2%
7,0%
0,8%
7,7%
-0,5%
-2,8%
-3,3%
4,5%
0,1%
0,9%
0,2%
0,7%
0,0%
0,3%
0,0%
0,3%
-0,3%
-0,6%
0,3%
3,1%
-1,1%
2,1%
2,8%
-0,2%
2,6%
4,7%
0,1%
0,3%
0,2%
0,0%
-0,9%
0,0%
-0,1%
0,1%
-0,9%
-1,1%
0,3%
-0,4%
-0,4%
-0,9%
1,5%
1,4%
2,9%
2,1%
Yerleşik Hanehalklarının Yurtdışı
Tüketimi
Devletin Nihai Tüketim Harcamaları
Ücret
Mal ve Hizmet Alımları
Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumu
Kamu Sektörü
Makine-Teçhizat
İnşaat
Özel Sektör
Makine-Teçhizat
İnşaat
Toplam Yurtiçi Nihai Talep
Stok Değişmeleri
Toplam Yurtiçi Talep
Mal ve Hizmet İhracatı
(Eksi) Mal ve Hizmet İthalatı
Net İhracat
GSYH
10
Tablo 21: GSYH Bileşenlerinin Büyüme Oranları (önceki yılın aynı dönemine göre)
2013Q1
2013Q2
2013Q3
2013Q4
2014Q1
2014Q2
Yerleşik Hanehalklarının Tüketimi
3,1%
5,6%
5,8%
6,3%
3,2%
0,4%
Yerleşik ve Yerleşik Olmayan
Hanehalklarının Yurtiçi Tüketimi
3,8%
6,5%
5,5%
5,6%
3,5%
0,4%
(Eksi) Yerleşik Olmayan
Hanehalklarının Yurtiçi Tüketimi
30,6%
21,0%
2,6%
-3,6%
12,4%
1,9%
49,7%
7,9%
4,3%
11,7%
0,4%
53,8%
105,4%
48,9%
-5,9%
-6,1%
-5,3%
2,9%
-64,2%
4,4%
2,7%
7,7%
50,5%
3,0%
7,8%
8,1%
3,5%
12,0%
3,5%
28,4%
39,2%
26,6%
-0,9%
-1,3%
0,1%
5,3%
-365,1%
8,2%
-0,4%
12,4%
535,9%
4,6%
18,5%
1,9%
3,6%
0,5%
5,3%
18,5%
0,3%
23,1%
2,5%
2,3%
2,9%
5,3%
43,4%
6,3%
-2,6%
5,0%
-463,3%
4,2%
13,5%
6,9%
4,0%
8,6%
7,5%
13,3%
-11,6%
31,5%
5,8%
10,3%
-2,6%
6,7%
-14,7%
7,8%
-1,6%
10,1%
-416,3%
4,5%
16,5%
9,2%
4,4%
14,1%
-0,2%
7,2%
-1,7%
8,4%
-1,6%
-4,5%
4,6%
3,0%
133,0%
2,0%
11,1%
0,7%
-59,5%
4,7%
10,6%
2,4%
4,3%
0,9%
-3,5%
-0,9%
-12,8%
1,3%
-4,1%
-7,6%
4,3%
-0,4%
-21,8%
-0,8%
5,5%
-4,6%
-69,1%
2,1%
Yerleşik Hanehalklarının Yurtdışı
Tüketimi
Devletin Nihai Tüketim Harcamaları
Ücret
Mal ve Hizmet Alımları
Gayri Safi Sabit Sermaye Oluşumu
Kamu Sektörü
Makine-Teçhizat
İnşaat
Özel Sektör
Makine-Teçhizat
İnşaat
Toplam Yurtiçi Nihai Talep
Stok Değişmeleri
Toplam Yurtiçi Talep
Mal ve Hizmet İhracatı
(Eksi) Mal ve Hizmet İthalatı
Net İhracat
GSYH
Cari Denge
Ödemeler Dengesi’nin sekiz aylık bulguları, GSYH’nin net ihracat rakamlarındaki azalışı açıklar
niteliktedir. 2014’ün ilk sekiz ayında cari açığımız 45,8 milyar dolardan 29,6 milyar dolara düşmüştür.
Bu düşüşün temel nedeni ihracat artarken ithalatın düşmesidir. Yurtiçi nihai talebin düşmesi ile birlikte
ihracat artmış ve azalan tüketim ithalatı azaltmıştır. Hizmetler ve gelir dengesinde kayda değer bir
değişim yoktur.
Bu dönemin dikkati çeken en önemli rakamı net hata ve noksan kaleminin ulaştığı çok yüksek
değerdir. Geçen senenin ilk sekiz ayında neredeyse sıfır olan net hata ve noksan, bu yılın ilk sekiz
ayında 9 milyar dolar mertebesine ulaşmıştır.
11
Tablo 22: Ödemeler Dengesi Analitik Sunum
(Milyon ABD Dolar)
A-
CARİ İŞLEMLER HESABI
2013
OcakAğustos
2014
OcakAğustos
-45.785
-29.586
1.
İhracat f.o.b.
106.798
113.309
2.
İthalat f.o.b.
-161.475
-154.128
-54.677
-40.819
Mal Dengesi
3.
Hizmetler Dengesi: Gelir
30.254
32.907
4.
Hizmetler Dengesi: Gider
-15.425
-16.378
-39.848
-24.290
Hizmet Dengesi
5.
Gelir Dengesi: Gelir
2.961
2.759
6.
Gelir Dengesi: Gider
-9.613
-8.575
-46.500
-30.106
715
520
Gelir Dengesi
7.
Cari Transferler
B.
SERMAYE HESABI
C.
FİNANS HESABI
-80
-50
55.232
23.884
8.
Yurtdışında Doğrudan Yatırım
-1.745
-4.049
9.
Yurtiçinde Doğrudan Yatırım
7.866
8.639
10.
Portföy Hesabı-Varlıklar
2.436
-717
11.
Portföy Hesabı-Yükümlülükler
14.421
12.784
11.1.
Hisse Senetleri
-1.059
1.930
11.2.
Borç Senetleri
15.480
10.854
2.491
-104
Merkez Bankası
1
0
12.2.
Genel Hükumet
-696
-199
12.3.
Bankalar
-940
-1.333
12.4.
Diğer Sektörler
4.126
1.428
12.
12.1.
Diğer Yatırımlar-Varlıklar
29.763
7.331
13.1.
Merkez Bankası
-1.181
-1.645
13.2.
Genel Hükumet
470
-812
13.3.
Bankalar
25.281
6.167
13.4.
Diğer Sektörler
13.
Diğer Yatırımlar-Yükümlülükler
Cari,Sermaye ve Finansal Hesaplar
D.
NET HATA VE NOKSAN
GENEL DENGE
E.
REZERV VARLIKLAR (*)
14.
Resmi Rezervler
15.
Uluslararası Para Fonu Kredileri
16.
Ödemeler Dengesi Finansmanı
5.193
3.621
9.367
-5.752
207
9.106
9.574
3.354
-9.574
-3.354
-8.722
-3.354
-852
0
12
Tablo 23: Dış Finansman İhtiyacı ve Kaynakları
Ağustos
2013
Ağustos
2014
-45.785
-29.586
2-Net Hata ve Noksan
207
9.106
3-Sermaye Hesabı Dengesi
-80
-50
-45.658
-20.530
ii. Toplam Finansman(=1+2+3)
45.658
20.530
1-Sermaye Hareketleri
55.232
23.884
6.121
4.590
Portföy Yatırımları
16.857
12.067
Kredi Kullanımı ve Mevduat
32.260
7.227
1-Cari İşlemler Dengesi
i. Toplam Finansman İhtiyacı(1+2+3)
Doğrudan Yatırımlar
2-İFM Kredileri
-852
3-Resmi Rezervler(-artış)
-8.722
Ağustos
2013
TOPLAM FİNANSMAN
-3.354
Ağustos
2014
45.658
100%
20.530
100%
55.232
121%
23.884
116%
6.121
13%
4.590
22%
Portföy Yatırımları
16.857
37%
12.067
59%
Kredi Kullanımı ve Mevduat
32.260
71%
7.227
35%
-852
-2%
-8.722
-19%
-3.354
-16%
1-Sermaye Hareketleri
Doğrudan Yatırımlar
2-IMF Kredileri
3-Rezerv Değişimi(-artış)
Yukarıdaki tablolardan izleyeceğimiz üzere cari açığın finansmanında bu yılın ilk 8 ayında geçen yılın
ilk sekiz ayına oranla portföy yatırımlarının payı artarken, alınan kredilerin payı anlamlı olarak
düşmüştür. Cari açığın finansmanı daha riskli hale gelmiştir.
13
Download

2103 Yılının ve 2014 İlk 6 Aynın Yorumlandığı Ekonomi Raporumuz