GÜR-ı
çekmiş.
bundan dolayı eserin Abdülkadir-i Geyl~mi'ye ait olmadığı ileri sürülmüştür. Şiiler bu ifadeye dayanarak Ebu
Hanife'yi kötülemişler. Hanefi olmayan bazı mutaassıp Sünniler de onlara uymuşlar­
dır. Abdülhak ed-Dihlevl'ye göre eser Abdülkadir-i Geylani'ye ait değildir. eJ-Gunye'yi Farsça'ya tercüme eden Siyalkutl
ile Abdülganl en-Nablusl, söz konusu ifadeyi el-Gunye'ye Şiiler'in ilave ettiğini
söylemişlerdir. Ali el-Karl ise biri bid'at
ehli, diğeri Sünni iki Mürcie mezhebinin
bulunduğunu. Ebu Hanife'nin Sünni bir
Mürcil olduğunu, Abdülkadir-i Geylani'nin onu bu anlamda Mürcil saydığım öne
sürmüştür. Bu ifade, özellikle Kadiriyye
tarikatına mensup HanefTier'i zor durumda bırakmıştır.
Kur'an lafzının mahluk olduğunu söyleyen Eş'arller'le Matürldller'i tenkit eden
Abdülkadir-i Geylani Eş' ariler'in "Kelam Allah'ın zatıyla kaim bir manadır" sözünü
kaydettikten sonra, "Bid'atçılara, yoldan
çıkanlara ve başkalarını da çıkaranlara Allah yeter" der. Bu görüşler, bir Hanbeli
olan Abdülkadir-i Geylani'nin mezhebine
uygun olmakla beraber onun maksadını
aşan hatalı bir beyanı olarak kabul edilmiş­
tir (Abdülhay el-Leknevl, s. 166 vd.).
r
GUNYETÜ'l-MÜTEMELLI
(~1~)
EMIR
na mahsus bir külliye olarak teşkilatian­
dınidığı öğrenilen ilkyapılar inşa edilmiş­
tir. Zaman içinde ortadan kalkan bu ilk
bölümlerin mimari durumu hakkında ancak arkeolajik kazılar sonunda bilgi sahibi olunabilmiş ve ortaya çıkarılan kalın­
(ö. 956/1549)
tılardan.
külliyenin Timurlu mimarisine
tarafından yazılan ve
lfa/ebi Kebiradıyla da anılan şerh
uygun bir teşkilata göre planlanmış mer(bk. MÜNYErtJ'l-MUSALil).
kezi bir tören meydanı ile ona açılan han_j
L
kah ve medreseden teşekkül ettiği anla-, şılmıştır. Muhammed Sultan Mirza'nın
r
GÜR-ı EMIR
Ankara Savaşı 'ndan sonra görevlendirilCr-ol ;,?l
diği askeri faaliyetler sırasında ölmesi
Timur'un Semerkant'taki türbesi
(Sivrihisar 1403) 11mur'u çok üzmüş ve
ve buna bağlı olan külliye.
_j
Semerkant'a nakledilen veliahtın naaşı,
L
büyük ölçüde bitmiş olmakla beraber
bazı mimari faaliyetleri henüz sürdürü11murlu mimarısının en güzel ve en
len külliye içinde geçici bir kabre konönemli eserlerinden biri olup islam türbe mimarisinin başta gelen örneklerinmuştur. 1404 yazında batı seterinden
dendir. Aslında hankah, medrese ve dedönen Timur külliyede bazı değişiklikler
ğişik mimari kısımlardan teşekkül eden
yapılarak bir türbe inşa edilmesini istegeniş bir külliye niteliğiyle kurulmuş. türmiş ve derhal başlatılan inşaat. aynı yılın
be özelliğini inşaatın sonlarına doğru geson ayları boyunca sürdürülen hızlı bir
lişen olaylar neticesinde kazanmıştır.
çalışma ile 1405 yılının Ocak ayında tamamlanmıştır. Ancak aynı günlerde 11önceleri Ruhabad adı verilen Gür-ı
mur'un ölmesi üzerine (18 Şubat 1405)
Emir'in (GOr-i Mlr " hükümdarın türbetürbeye Timur defnedilmiş ve bu tarihsi") ilk bölümlerinin banisi. Timur'un geten sonra külliye Gür-ı Emir adıyla anıl­
nellikle seferler sırasında yerine saltanat
Çeşitli tarihlerde basılan eJ-Gunye'nin
mıştır. Bir aile kabristanı olarak kullanı l­
naibi bıraktığı ve kendisine veliaht tayin
(Bulak I 288; Mekke ı 3 (4; Kahire ı 376)
ınaya başlah~rt türbeye Timurlular'ın ilettiği, Emirzade-i A'zam adıyla tanınan. ·
tenkitli neşriFerec Tevfik el-Velid tarafın- .
büyük oğlu Cihangir Mirza'dan olma bü- · gisi büyük olmuş, Mnedanın en önemli
dan yapılmıştır ( I-llı , Bagdad 1404/1983).
hükümdarlarından ikisi ve şehzadeler buyük tarunu Muhammed Sultan Mirza'Eser Farsça'ya (tre. Abdü lhaklm SiyalkOtl,
raya
defnedilmiştir. Bunlar Muhammed
dır. 1399 yılında başlayan inşaat 1403'e
La hor ı 282; Del hi ı 300) ve Urduca'ya (LaSultan Mirza'dan başka onun kardeşi Pir
kadar devam etmiş ve bu sürede. tarihi
hor 1327) tercüme edilmiştir. eJ-Gunye'kaynaklardan, asilzade çocuklarının t~r­
Muhammed Mirza, Timur'un oğulların­
yi ll . Abdülhamid'in emriyle Umdetü'sdan Celaleddin Miran Şah Mirza ve Şah­
biye
ve
tahsiline
aynlmış
bir
medrese
ile
salihin fi tercemeti Gunyeti't-tıilibiiı .·
ruh Mirza ile oğlu Uluğ Bey'dir. Türbede
adıyla Türkçe'ye çeviren Süleyman Hasbl · hükümdarlık misafirlerinin ağırlanması(ı-ıı. istanbu l 1303). eserde Hanefiler'e
ters gelecek bazı hususların bulunduğu­
na dikkat çekmiş (1, 9) ve söz konusu ifadelere tercümesinde yer vermemiştir.
Eser ayrıca Abdülkadir Akçiçek tarafın­
dan Gunyet'üt Talibin (Hakkı ArayanIann Kitabı) adıyla tercüme edilmiştir (istanbul 1980).
Sedidüddin el-Kaşgari'nin
Münyetü 1-muşal/iadlı eserine
İbrahim el-Halebi
BİBLİYOGRAFYA :
Abdülkadir-i Geylani. el-Gunye (nşr Ferec Tevfik el-Vel!d), Bağdad 1404/1983, ayrıca bk. nilşi­
rin mukaddimesi, 1, 15-29; a.e.: Umdetü's-salihin (tre Süleyman Hasb!), istanbul 1303, mütercimin girişi,!, 9; Keş{ü'?-?unün, ll, 1211; Serkis,
Mu'cem, ı , 728; Abdülhay ei-Leknevl. er-Ref
ve't-tekmU (nşr. Abdülfettah EbO Gudde), Haleb
1383, s. 166 vd.; Brockelmann. GAL, !, 561;
Suppl., ı, 778; Selahaddin Abdülkadir M. Faiz,
Sultanü'l-'arifin eş-Şeytı 'Abdü lkadir el-Geylani, Bağdact' 1979, s. 20-21; W. Braune. "'Abd al]5adir a ı -wnani", El' (ing.). i, 69; Abdünnebi Kevkeb. "'Abdüll5iıdir ei-Cilf", UDMi, XII, 931-932.
~
SüLEYMAN ULUDAG
2. Hankah
3. Medrese
4. Türbe
5.
Doğu
galerisi
6. Kuzey galerisi
7. Abidevi
Gür-ı
kap ı
Emir'in
planı
197
GÜR-ı
EMTR
Bunların
gömülü hanedandan gelmeyen tek kişi.
Timur'un hacası ve yakın dostu olan Aziz
Nur Seyyid Bereke'dir.
GQr-ı
Emir'in inşasından sonra bakım ,
ve yeni birimler eklenerek genişletilmesi işlerini üstlenen şahıslar içinde
en önemli kişi Uluğ Bey' dir. Otuz sekiz yıl
süren veliahtlık ve Semerkant valiliği süresince türbeyle yakından ilgilenen ve hükümdarlığı sırasında da Semerkant'ta
oturarak bu ilgisini devam ettiren Uluğ
Bey, ilk önce Aziz Nur Seyyid Bereke'nin
. defnedildiği yıl içinde türbenin büyük
meydana açılan ana eyvanı ile bağlantılı
kapısını kapattırmış ve bugün Uluğ Bey
Koridoru adıyla tanınan doğu tarafındaki
ilave giriş kısmını. 1434 yılında da külliyenin günümüze kadar ayakta kalabilen
diğer bir önemli kısmı olan büyük cümle
kapısını inşa ettirmiştir. Öteki bölümlerin zaman içinde harap olması sebebiyle
bugün bu kapı ana külliye ve türbeden
ayrı imiş gibi bir intiba bırakmaktaysa da
kampteksin önemli bir parçasıdır. Türbedeki son imar faaliyeti XVII. yüzyılda gerçekleştirilerek batı kısmına büyük bir eyvan eklenmiştir; ancak bu inşaatın bitirilemediği görülmektedir.
Bir otorite ve hakimiyet timsali olarak .
irışa edilen ve gökyüzünü örnek alan tür- ,:_'
be bütün ihtişamıyla uzun yıllar ayakta
kalmış. bu arada çok sayıda seyyah ve
tarihçi tarafından sitayişle zikredilmiştir.
onarım
Gür- ı _ Emir'in içinden
bir görünüş ·
1404 yılının son
faaliyetine bizzat şahit
olan , Kastilya Kralı III. Enrique'nin Timur
nezdindeki elçisi Ruy Gonzalez de Clavijo'dur.
en
meşhuru,
aylarındaki inşaat
XVII. yüzyıldan sonra bakımsızlık sebebiyle harap olmaya başlamış ve zamanla
mimari bölümlerin bazıları yıkılıp tezyinatın da büyük bir kısmı bozulmuştur.
XIX. yüzyıl seyahatnamelerinde harap.
Külliyenin esas merkezi binasını teşkil
fakat hala muhteşem olduğundan baheden türbe bütün tören meydanına hasedilen GOr-ı Emir XX. yüzyıla kubbesinin
kim durumdadır. Dışarıdan kenar uzunönemli bir bölümü yıkılmış. iç ve dış tezlukları 8, 75 m. olan bir sekizgen, içeriyinatı çok bozulmuş. büyük cümle kapısı
den 10,22 x 10,22 m. ölçüsünde kare bir
dışındaki diğer bölümleri ortadan kalkmekan olarak inşa edilen türbenin planı ,
mış vaziyette girmiş ve yüzyılın ikinci çeysekizgen dış görünüme uygun düşen bir
reğinden itibaren Sovyet yetkilileriyle ilim
iç teşkilata sahiptir. Bu teşkilat hem iç
adamlarının dikkatini çekmeye başlamekanın daha ferah olmasını sağlayacak.
mıştır. 1940-1950 yılları arasında M. E.
hem de kubbenin taşınmasını kolaylaştı­
Masson ve V. A. Şişkin' in başkanlığında
racak biçimde tasarlanmış ve oda ·dört
yürütülen arkeotojik çalışmalarla külliyeyönde 4.56 x 2.83 m. ölçüterindeki dört
nin birimlerine ait temeller ortaya çıkanişle kenarlara doğru genişletilmiştir. Bu
rılarak kampteksin plan durumu tesbit
büyük nişlerin üzerinde bulunan gizlenedildikten sonra v. H. Zasipkine başkanmiş kemerler kubbeye geçişi desteklelığındaki bir heyet tarafından dış kısımmektedir. Verden 22,55 m. yüksekliğe
ların restorasyonuna başlanmış. 1960sahip bulunan 1Om . çaplı iç kubbeye ge1970 yıllarında da iç kısımlar restore edilçiş pandantiflerle sağlanmış . bunu örten
miştir. 1941'deki arkeotojik araştırmalar
37 m. yüksekliğindeki 14.60 m. çaplı dış
kubbe ise yuvarlak bir _ yü~ı;ık kasnak
sırasında türbenin ölü mahzeninde de
·faaliyette bulunulmuş ve antropolojik in- .· üzerine oturtulmuştur. Soğan bi çin'li d iş
eelerneler yapılmıştır. Bu geniş kapsamlı .
ilmi çalışmalar çerçevesinde Sovyet şarkiyatçısı A. A. Semenov türbe ve külliye
içinde yer alan kitabeleri yayımlamıştır.
Bu kitabelerin en uzun u ve tarihi bakımGOr-ı Emir ve ön ündeki U luğ Bey'in yaptırdığı abidevi ka.dan en :d eğerlileri lahitler üzerinde.bul u- ,, • ·. pi ·: senierkant
· · ·rıanlar olup sahiplerinin ' kimliğini ve şe- ·
·: ceresini vermektedir. Bugün Leningrad
Ermitaj Müzesi'nde muhafaza edilen ve
bu türbeden geldiği belirtilen mozaik bir
çini kitabede binadan Timur'un mezarı
diye bahsedilmektedir. Çok sayıda hat
örneğinin tezyini eleman olarak kullanıl­
dığı türbe dışında , sanat tarihi ve tarih
açısından önem taşıyan bir başka kitabe
de külliyenin ana girişini teşkil eden ve
merkezi meydana açılan Uluğ Bey'in yaptırdığı taçkapının cephesinde bulunmakta ve bu çini mozaik kitabede eserin mimarı Muhammed b. Mahmud ei-Benna
ei-İsfahani'nin adı okunmak,tadır.
Türbenin de içinde yer aldığı külliyenin
merkezi bir tören alanına göre tertip edilmiştir. Doğuda ve batıda bulunan
medrese ile hankah karşı karşıya gelen
girişleriyle bu meydana açılmaktadır. Ancak arkeotojik kazılar ·sonucunda tesbit
edilen bu binalardan medresenin planı
planı
198
ortaya çıkarılmışsa da hankahınkini kesin biçimiyle çizebilmek mümkün olmamıştır. Doğu-batı ekseni üzerinde bulunan bir giriş eyvanı ve karşısındaki bir
ikinci eyvanla, kare bir avlu etrafına sıra­
lanmış bölmelerden teşekkül eden medrese kendi içinde bağımsız teşkilata sahip bir bina olup Timurlu medreselerinin
özelliklerini göstermektedir.
GURBAL, Muhammed Sefik
kubbe. kaburga kemerler şeklindeki tezyinl mahiyet gösteren mimari elemanlarla teşkilatlandırılmıştır. Yüksek kasnaktan bu kaburga kemerli soğan kubbeye geçiş mukarnaslar vasıtasıyla gerçekleştirilmiştir. Türbe iç mekanının güneydoğu köşesindeki bir merdivenle inilen cenaze mahzeni, dört yöne açılan
dört kollu bir plana göre inşa edilmiştir.
rCıze
mozaik çiniler
kCıfi yazı kuşakları
BİBLİYOGRAFYA :
kullanılarak yapılmış
ile geometrik motiflerden oluşmaktadır. Sonradan ilave edilen mimari kısımların örttüğü bölümierin dışında kalan yerlerden anlaşıldığına
göre, sekizgen alt gövdenin dış cepheleri
ism-i celal ve ism-i nebevl. kubbe kasnağı ise "hüvelbaki" ibarelerinin meydana
getirdiği küfi hat örnekleriyle tezyin edilmiştir. Minarelerde de bu tip bir tezyinatın bulunduğu anlaşılmakta , geometrik
süsleme şeritleriyle son bulan kasnak üzerindeki kubbenin ise lacivert ve firüze çinilerle yapılmış geometrik tezyinata sahip olduğu görülmektedir.
A. U. Pope, A Survey of Persian Art from Prehisloric Times to the Presenl, New York 1938,
tür.yer.; K. A. Shakurin, "Eshcherieraz o Porebenii Timura", Materialni Po lslorii Uzbekistana, Tashkent 1963, s. 114-122; ı. E. Pletnev,
"Formirovanya Slozhnikh arkhitekturnikh
kompleksov u mavzoleev Qusam lbn Abbasi
i Gur Emir", Materiali i issledouaniia Po lstorii
i Restauratsii Arkhitekturnikh Pamiatnikou
materialnoi Kulturi, Tashkent 1967, 1, 43-62;
Y. M. Aleskerov - G. 1. Babacanova. Samarkand, Semerkand 1970, s. 128-142; E. Knobloch, Beyand the Oxus, London 1972, s. 128130; 1. F. Borodina. "Dekorativnaya Sistem V
Merasim avlusunun kuzeyinde yer alan
büyük ve derin eyvan türbenin esas girişi
iken sonradan Uluğ Bey tarafından ördürülmüş ve binanın doğu tarafında yaNutevgo Postrarstva Mavzoleia Gur-Emir V
pılan uzun bir ilave ile giriş bu yöne alın­
Samarkande", Istoriya Kultura 1'/aradou Sredmıştır. Eski girişi teşkil eden kuzeydeki
nii Azii (ed. B. G. Gafurov - B. A. Litvinski).
Türbenin içi çeşitli malzemenin değiyüksek sivri kemerli büyük eyvan, bugün
Moskva 1976, s. 116-123; ı. E. Pletnev. " K
ancak şerefelerine kadar sağlam kalmış
şik tarzlarda kullanılmasıyla ağır ve göz
Voprosi Opogrebeniiakh V Sklepe Pod Mavalıcı biçimde süslenmiştir. Duvarların alt
olan iki minareyle desteklenmiştir. Daha
zoleem Gur Emir" , Sredniaya Azii i ee Sasedi
V Dreunosti Srednevekoue (ed. B. A. Litvinseski örneklerde olduğu gibi, bütün küllikısımları akik rengi altıgen çinilerle kapki). Moskva 1981 , s. 53-63; G. Mitchell. Archiyeye hakim durumda bulunan giriş eyva!anmış ve bu kaplamalar bir mukarnas
lecture of the Islamic World, London 1984, s.
nının ve onun gerisinde yer alan ana yaşeridiyle sonuçlandırılmıştır. Bu kısmın
262, ayrıca bk. tür.yer.; J. Hoag, Islam, Stuttpının önemini belirtmek için inşa edildiği
üstünde ve zeminden 2 m . yükseklikte
gart 1986, s. 140-141; A. P. Kolbinchev- L. Y.
yeşim zemin üzerine altın yaldız harflerbilinen bu iki minare ile destekledikleri eyMankobskaya, Po Dreunim Gorodam Uzbekisle yazılmış bir ayet kuşağı yer almakta.
van teşkilatının, daha sonra yapılan ve bulana, Moskva 1988, s. 166-169; L. Golombek0. Wilber. The Timurid Archilecture of Iran
gün temelleri ortaya çıkarılmış olan ilavedaha yukarıda da sıva üzerine yapılmış
and Turan, Princeton 1988, s. 260-263, ayrıca
!erin arkasında gizli kaldığı anlaşılmaktakalem işlerinin üstünde değişik malzebk. tür.yer.; Z. Schubert-Solden. "Das Grab
dır. Uluğ Bey tarafından inşa ettirilen korimen in kullanıldığı yıldızlardan oluşan bir
Timur in Samarqand" , OA, ı (ı9ııı. s. 131dor dört bölmeli bir geçittir ve her bölmebölüm göze çarpmaktadır. Yan nişlerin
139; P. M. Sykes. "Tamerlane" , As.A{., 11/1
nin üstünde tonoz örtüler yer almaktadır.
üst kısımlarındaki mukarnaslar, firüze
( 191 5). s. 17 -33; O. Grabar. "Epikrafıka Vos toRestorasyonlarla eski güzelliğine ka- _ rengi boyalı ve altın yaldızlı kalıpianmış
ka, Vols, 1-V]II by._V. A. Krachkovskaia" , Ars
vuşturulan türbenin ve büyük taçkapının · : kağıtla kaplanmıştır; bu kısmı ri üstünde - Orientalis, ll ; Washington 1957, s . 547-560; A.
A. Seriıenov, "GÖr-i' E'ni.ir Türbesinde Timur'un
tezyinatı muhteşem olup kapı iie türbe~ · de yine altın yaldız harflerle yazılmış bir
ve
Ahfadının Mezar Kitabeleri " (tre. Abdül-nin cephesinde mozaik çinilerden. iç yü- · kitabe şeridi bulunmaktadır. Kubbenin
kadir inan). TTK Bellelen, XXIV/93 ( 1960). s.
içi de kalıpianmış kağıtla kaplanmış ve
zünde ise değişik malzemelerden fayda139-169; V. V. Barthold, "The Burial of Timur" ,
lanılarak yapılmıştır. Taçkapının süslemetepede karşılaşan palmetlerle süslenmişIran, sy. 12, Tahran 1974, s. 65-87.
leri, mukarnaslarla birlikte bitkisel mo- . tir. Türbenin içinde bulunan lahitlerin en
~ A. E NGiN BEKSAÇ
tiflerin hakim olduğu bir görüntüye sa"
rriuhteşemi 11mur'a ait .olup koyu renk
. hiptir. Türbenin dış cephesinde yer alan . _ yeşimdendir; diğerleri ve ölü mahzeninGURABiYYE
tezyinat farklıdır ve daha çok siyah ve fi~ - · :· :cıe bÜiuı:ıanlarsa mermerden dir.
(~ljll)
Gür- ı
Hz. Peygamber, iki karganın (gurab)
birbirine benzemesi kadar
Hz. Ali'ye benzediği için
Cebrail'in vahyi yanlışlıkla Ali yerine
Muhammed' e indirdiğini iddia ede n
aş ırı Şii bir grup
Emir'in kubbe ve kasnağından birer detay
L
ı
(bk.
GALiYYE).
GURBAL, Muhammed Şefik
__j
ı
(J~Y:~~ı
(ö. 1894-1961)
L
Mıs ırlı
tarihçi ve eğitimci.
__j
İskenderiye'de doğdu . Mısır'ın ünlü
Gurbal (Gırbal) ailesine mensuptur. İlk ve
orta öğrenimini burada gördükten sonra
191 S yılında Medresetü'l-muallimlne'lulya'yı bitirdi ; aynı yıl İngiltere'ye gönderildi ve lisans öğrenimini Liverpool'da ta-
199
Download

TDV DIA - İslam Ansiklopedisi