Patentli İlaç (Orijinal İlaç) Üreticilerinin Birleşmeleri ve Devralınmaları Taleplerine Rekabet
Kurumlarının Bakışı
Mehmet Fatih YAŞAR
İstanbul Şehir Üniversitesi Özel Hukuk Yüksek Lisans Programı
İlaç Piyasasının Genel Yapısı
İlaç piyasası kendine özgü yapısal özellikleri olması sebebiyle diğer piyasalardan ayrılan bir piyasadır.
Esas olarak bu piyasayı şekillendiren dört farklı süje vardır: İlaç şirketleri, doktorlar, hastalar ve
devlet. Devletin sosyal güvenliği sağlama görevini yerine getirmek için piyasaya müdahale etme
isteği; ar-ge faaliyetlerine büyük bütçeler ayırarak orijinal ilaç üreten şirket sayısının az oluşu; patent
korumaları sebebiyle şirketlerin ilaçları belirli bir süre tek satma hakkına sahip olması; sosyal güvenlik
uygulamaları nedeniyle tüketicilerin ilaç alırken ilaç fiyatlarına olan duyarsızlık seviyesinin yüksek
oluşu; tüketicilerin ilaçlar konusundaki teknik bilgi seviyesinin yüksek olmaması ve ilaç satış
miktarlarında doktor yönlendirmelerinin ciddi bir faktör olması ilaç piyasasını diğer piyasalardan
farklı kılan başlıca unsurlardır.
İlaç piyasasını en ciddi etkileyen faktörün ise devletlerin sosyal güvenliğin sağlanması amacıyla
piyasaya müdahalede bulunması olduğunu belirtmek gerekir. ABD ve Almanya gibi ülkelerde devlet
ilaç piyasasına müdahale etmemekte ya da daha az müdahale etmekteyken; Türkiye, İspanya gibi
ülkelerde sosyal güvenliğin sağlanması ve bütçenin aşılmaması nedenleriyle piyasaya müdahalelerde
bulunulmaktadır.
Ar-Ge
Genel olarak piyasanın aktörlerinden olan ilaç firmaları ise kendi içinde ar-ge’ye ciddi yatırımlar
yaparak orijinal ilaç üreten şirketler ve patent süresi geçmiş olan ilaçların birebir kopyalarını (Jenerik
İlaç) üreterek piyasaya süren şirketler olmak üzere ikiye ayrılmaktadır.
Ar-ge’ye ciddi yatırımlar yaparak orijinal ilaçların üretilmesinde ve yeni tedavi yöntemlerinin
bulunmasında ciddi rol oynayan bu grup firmaların motivasyonu patentler ile belirli bir süre tekel
hakkı elde ederek o ürünü sadece kendilerinin satmaları ve böylece yapmış oldukları büyük masrafları
karşılayarak kar elde etmeleridir. Lakin patent alarak patent süreci boyunca orijinal ilacı satma
hususunda tekel yetkisine sahip olan şirketlerin patent süreleri henüz dolmadan ilgili ürün ile aynı
etkiye sahip olan, farklı etken maddelerden oluşan yeni orijinal ürünler piyasaya farklı şirketlerce
sürüldüğünden dolayı bu firmalar patent alarak sağlamaya çalıştıkları avantajlarını kaybetmektedirler.
Bu nedenle de büyük bütçeler ayırarak bulmuş oldukları orijinal ilaçlardan sağlamak istedikleri karı
yani beklentilerini karşılayamamaktadırlar.
İki farklı patentli orijinal ürün olmasına rağmen, aynı tedavi yöntemi için kullanılan bu ilaçlar ister
istemez iki şirketinde toplam ilaç satış fiyatlarını düşürmekte ve piyasada tekel olmalarının önüne
geçmekte ve ister istemez ilaç fiyatlarını da istedikleri gibi artırmalarının önünde engel teşkil
etmektedir. Şirketler bu olumsuz durumu ortadan kaldırmak için de son dönemde ortaya çıkan yeni bir
alternatif yol bulmuşlardır: Aynı tedavi için kullanılacak farklı orijinal patentli ürün üreten şirketlerin
kendilerine daha sonradan rakip olmamaları için henüz ilaçlar piyasaya sürülmemişken, ar-ge
aşamasında bu şirketlerle birleşmek ya da bu şirketleri devralmak.1
1
Hakan Deniz KARAKOÇ, İlaç Sektöründe Fiyat Rekabeti, Rekabet Kurumu Uzmanlık Tezleri Serisi No:70, Ankara
2005, s.25
Birleşme ve Devralma Taleplerine Rekabet Kurumlarının Bakışı
Bu tarz birleşme ve devralmalara Rekabet Kurumları piyasanın bozulacağı ve tüketicinin refah
kaybına uğrayacağı gerekçeleri ile sıcak bakmamaktadır. Çünkü birbirine rakip olacak ve neticesinde
de ilaçların fiyatları belirlerken rakibini de gözetecek iki farklı şirketten birleşen tek bir şirkete
dönüşüldüğünde yeni şirket piyasa da rakip bırakmayacağından ya da rakip sayısını azaltacağından
dolayı fiyatları kendi istediği şekilde artırabilecektir. Bu da devletin sosyal güvenlik uygulamaları
nedeniyle ilaç fiyatlarını kendisinin karşıladığı ülkelerde bütçede sıkıntılar yaratacak, tüketicilerin ilaç
alımlarında tamamen ya da belirli bir tutar ödedikleri ülkelerde ise hem tüketicinin hem de devletin
zararına neticeler ortaya çıkaracak, refah kaybına neden olacaktır.
Örnek vermek gerekirse uluslararası faaliyet gösteren İngiltere kökenli olan Glaxo ilaç firması
enjeksiyon yoluyla kullanılan migren ilacı piyasasının pazar lideridir. Bu şirket komisyona başvurarak
enjeksiyon yoluyla kullanılan migren ilacı piyasasında faaliyet göstermeyen yine İngiliz kökenli bir
başka ilaç firması olan Wellcome ilaç firmasını devralmak istediğini belirtmiştir. Komisyon yaptığı
araştırmada her ne kadar iki şirket aynı piyasa da aktif olarak bulunmasalar dahi her iki şirketin de
vücut üzerinde aynı etkiyi doğuran ve oral yolla kullanılan migren ilacı üretilmesi için ar-ge
faaliyetlerinde bulunduğunun farkına varmıştır. Bu nedenle de böyle bir devir işleminin ilerideki
migren ilaç piyasasında tekel oluşturacağı ve piyasayı olumsuz etkileyeceği gerekçesi ile her iki
şirketin sahip olduğu orijinal ilaç etken maddesinden biri için başka bir ilaç firmasınca
kullanılabilmesine olanak tanıyan bir lisans verilmesi şartıyla ancak devir işleminin onaylanabileceğini
belirtmiştir.2
Yine aynı olayla ilgili olarak Amerika’da Federal Ticaret Komisyonu ise verdiği karar3 da bu devrin
oral yolla alınan migren ilacı piyasasını kötü etkileyeceği kanısına vararak, Wellcome şirketinin ar-ge
faaliyetlerinin yapıldığı aktif bölümlerin başka bir şirkete bırakılması şartıyla devre onay vermiştir.
Sonuç
Sonuç olarak görüldüğü üzere Rekabet Kurumları henüz ar-ge safhalarında olsa dahi orijinal ilaç
üreticilerinin birleşme ve devralınmaları konusunda ciddi hassasiyet göstermekte ve refah kaybına
neden olacak birleşme ve devralma işlemlerine ancak ve ancak şartlı izin vermektedirler.
2
3
Case No: IV/M. 555, 1995, http://ec.europa.eu/competition/mergers/cases/decisions/m555_en.pdf
File No: 951-0054, http://www.ftc.gov/news-events/press-releases/1995/06/glaxo-plc
Download

Patentli İlaç (Orijinal İlaç)