MEME KANSERİ
KEMOTERAPİSİNDE
SEMPTOM KONTROLÜ
NİHAL ORLU
ESOGÜ Prof. Dr Servet Bilir Onkoloji
Merkezi
Ayaktan Kemoterapi Ünitesi
Dünyada ve ülkemizde kanser insidansı giderek
artmaktadır. Kanser , bireyin tüm yaşam
alanlarını etkileyen karmaşık bir hastalıktır.
Hasta yaşamı tedavi sırasında Fizyolojik,
Psikolojik,Sosyal,Ekonomik ve Kültürel açılardan
etkilenmektedir.
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
2
SEMPTOM KONTROLÜNDE ROL
OYNAYAN FAKTÖRLER
Kanser ve kanser tedavi yöntemleri ile ilişkili
faktörler
( Kanser türü, evresi, etkilenen bölge, var olan diğer
semptomlar, tedavi yöntemleri v.b.)
Bireysel Faktörler
(Yaş, cinsiyet gibi sosyo-demografik özellikler,
kültürel özellikler, diğer sağlık sorunları, aile
özellikleri, hasta ve ailesinin hastalıkla baş etme
yöntemleri vb.)
Semptom algısı
(Kanserli bireyin algısı, sağlık bakım
profesyonelinin algısı)
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
3
SEMPTOM KONTROLÜNDE
NELER YAPILMALI
Semptom kontrolünü sağlamak için günümüzde
farmakolojik yöntemler ve nonfarmakolojik yöntemler
kullanılmaktadır.
Meme kanserli bireylerde kemoterapi alırken ve
sonrasında semptom yoğunluğu düzenli olarak
değerlendirilmelidir.
Değerlendirme sonuçlarına göre uygun hemşirelik
girişimleri planlanmalı ve uygulanmalıdır.
Meme kanserinin tüm aşamalarında ve uygulanan
girişimler öncesinde hastalar mutlaka
bilgilendirilmelidir.
Tedaviye bağlı oluşan semptomların oluşmasını
engellemek veya kontrol altına almaya çalışarak
“hastanın yaşam kalitesini yükseltmek” temel
hemşirelik hedefi olmalıdır.
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
4
KEMOTERAPİ YAN
ETKİLERİ
ve
KEMOTERAPİ
SIRASINDA
GÖRÜLEN SORUNLAR
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
5
HEMATOLOJİK
SORUNLAR
ANEMİ
Ulusal Kanser Enstitüsü hemoglobin düzeyi;
Kadınlarda 12-16 g/dl
Erkeklerde 14-18 g/dl
Anemide Grad Şiddeti NCI WHO sınıflandırmasında;
0 –yok- normal sınır ->11
1-hafif ---9.5-10g/dl
2 –orta----8-9.4g/dl
3 –şiddetli---6.5-7.9g/dl
4- yaşamı tehdit edici <6.5 şeklindedir.
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
6
ANEMİ
Eritrosit sayısı;
◦
◦
◦
◦
hastalığın kendi etkisi,
enfeksiyon,
kanama ya da
kötü beslenme nedeniyle azalabilir.
Kanserli hastada tanı anında ya da
tedavi döneminde anemi görülebilir.
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
7
ANEMİ SEMPTOMLARI
Hemoglobin 9g/dl
◦
◦
◦
◦
◦
◦
◦
◦
◦
Yorgunluk
Solunum sıkıntısı
Baş dönmesi
Solukluk
Baş ağrısı
İrritabilite
Taşikardi
Hipotansiyon
Yaşam kalitesinde azalma
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
8
ANEMİ
Tedavi:
Dengeli beslenme
Eritrosit transfüzyonu
Eritropoezisi uyaran tedavi
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
9
ANEMİ
HEMŞİRELİK TANISI:Eritrosit sayısında azalmaya
bağlı oksijen taşınmasında yetersizlikle ilgili
“aktivite intoleransı”
AMAÇ:Normal aktivitelere katılmasını sağlama
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ
Hastaya uygun aktivite programı hazırlanır
Egzersiz yapması sağlanır
Yorgunluğa neden olan faktörler belirlenir
Bireysel bakımını kendisinin yapmasına özen
gösterilir
Aktiviteler arasında dinlenmesi önerilir
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
10
ANEMİ
HEMŞİRELİK TANISI:”Beden gereksiniminden
az beslenme”
AMAÇ:Yeterli beslenmesinin devamlılığının
sağlanması
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ:
Ağız bakımının önemi anlatılır
Hastaya ve ailesine alması gereken besinler
hakkında bilgi verilir
Diyetinde protein, demir, B12 ve folik asitten
zengin besinler alması sağlanır
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
11
ANEMİ
HEMŞİRELİK TANISI: “Doku perfüzyonunda
değişiklik”
AMAÇ:Dokularda yeterli perfüzyonun sağlanması
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ:
Volüm kaybını yerine koymak için IV sıvı
verilmesi ya da transfüzyon uygulanması
gerekebilir.
Yaşam bulguları yakından izlenir ve takip
edilir.
Ekstremiteler soğuk ise sıcak uygulama yapılır.
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
12
HEMATOLOJİK
SORUNLAR
ENFEKSİYON
Kanserli hastada;
◦ Hastalık
◦ Myelosupresyon
Kemoterapi uygulanan hastalarda; lökosit sayısı
7 - 14 gün sonunda en düşük düzeye iner.
Hasta enfeksiyonlara daha duyarlı hale gelir.
Nötrofillerin temel işlevi bakterileri lokalize ve
fagosite etmektir.
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
13
ENFEKSİYON
TEDAVİ
Enfeksiyon tedavisi nedene göre yapılmalıdır.
Enfeksiyon hızla ilerleyerek sepsise neden
olabilir.
Kemik iliği baskılanan hastalarda
enfeksiyonların çoğu bakteriyeldir.
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
14
HEMŞİRELİK TANISI:”Enfeksiyon riski”
AMAÇ:1-Hastanın enfeksiyon ile ilgili risk faktörlerini bilmesi
ve enfeksiyonlardan korunmak için uygun önlemleri alması
2-Hastanede kaldığı sürece hastane enfeksiyonlarına
karşı korunması.
3-Mikroorganizma bulaşmasını engellemek.
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ:
Her hasta ile temas etmeden önce ve sonra eller yıkanır.
IV uygulama gibi invaziv girişimler cerrahi aseptik
tekniklere uygun yapılmalıdır.
Kateter varsa günlük kontrolü ve bakımı yapılır.
Ziyaretçi kısıtlanır
Enfeksiyon yatkınlığına neden olan durumlar değerlendirilir.
Hasta ve ailesine enfeksiyon belirti ve bulguları öğretilir.
Diyetinde bol protein ve kalori alması sağlanır.
Yaşam bulgular takibi yapılmalıdır.
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
15
KANAMA
TROMBOSİTOPENİ YAPAN
KEMOTERAPÖTİKLER
Siklofosfamid
Doksorubisin,
Epirubisin
Dosetaksel,
Paklitaksel
5 fluorasil
Gemsitabin
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
16
KANAMA
Belirti ve Bulgular
Cilt ve mukozalar; peteşi, purpura, ekimoz,
Nörolojik bulgular
Pulmoner; hemoptizi
Genitoüriner; hematüri
İnvaviz girişim yerlerinden uzun süren kanama
Gastrointestinal; melena, hematemez,
abdominal distansiyon
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
17
KANAMA
TEDAVİ
Kemoterapi toksisitelerini azaltıcı
ilaçların isteme uygun kullanılması
(örn: mesna),
G-CSF ya da GM-CSF kullanılması
Trombosit transfüzyonu
K vitamini desteği
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
18
HEMŞİRELİK TANISI:”Kanama riski”
AMAÇ:1.Kanama belirti ve bulgularını erken
tanımak.
2.Oluşabilecek kanamaları önlemek
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ
Hastanın aktiviteleri kısıtlanır, çevre güvenliği sağlanır.
Yüksek proteinli, posalı gıdalarla beslenmesi
sürdürülür.
Konstipasyon yönünden takip edilir, gerekirse laksatif
verilir.
Traş bıçağı yerine, elektrikli traş makinesi
önerilir.
Kanama yönünden hasta bilgilendirilir
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
19
HEMŞİRELİK TANISI:”Kanama
TANISI:”Kanama riski”
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ:
Gereksiz invaziv girişimlerden kaçınılmalı
İnce iğne kullanılmalı, enjeksiyon yerine 3-5 dak
basınç uygulanmalı
IM enjeksiyondan kaçınılmalı,
Konstipasyon önlenmeli,
Yumuşak diş fırçası kullanımı önerilmeli,
Ağız temizliği düzenli aralıklarla yapılmalı,
Travmalardan hastanın korunması sağlanmalı,
Kanama belirtileri gözlenmeli (peteşi, purpura,
ekimoz, hematamez, hemoptizi, vb.)
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
20
HEMŞİRELİK TANISI:”Kanama riski”
Hasta Eğitimi
Şiddetli baş ve eklem ağrısı
Beklenmeyen morarmalar
Cilt altında küçük kırmızı noktalar
Kırmızı yada pembe idrar
Siyah yada kanlı gaita
Diş eti- burun kanaması
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
21
MUKOZ MEMBRANLARDAKİ
DEĞİŞİKLİKLER
epitel dokuda hasar
Kemoterapi;
ağzın yumuşak dokusunda (stomatit),
mukoz membranlarda ülserlere ve enflamasyona
neden olabilmektedir
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
22
MUKOZ MEMBRANLARDAKİ
DEĞİŞİKLİKLER
Etken kemoterapötikler
Antrasiklinler
Taksanlar
Siklofosfamid
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
23
MUKOZ MEMBRANLARDAKi DEĞİŞİKLİKLER
Belirti ve Bulgular
Ağızda kuruluk
Kızarıklık yanma
Ağrı
Ülserasyon
Yutkunmada zorlanma
Tad almada değişiklik
Ağız mukozasında kızarıklık,lezyonlar,
Dil üstünde beyazlık,
Dişetlerinde kızarıklık ve şişlik
Ses tonunda değişiklik
Oral alımda azalma
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
24
MUKOZ MEMBRANLARDAKi DEĞİŞİKLİKLER
HEMŞİRELİK TANISI: Oral mukoz
membranda bozulma riski
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ:
Kemoterapi öncesinde diş hekimi muayenesi – tedavisi
olması
Dişlerini günde iki kez fırçalaması
Günde bir kez diş ipi kullanımı
Ağız içinde hassasiyet varsa yumuşak diş fırçaları
kullanılması
• Takma dişleri varsa günde bir kez antiseptik solüsyonla
temizlenmesi
• Mukoza ve dudaklar temiz,yumuşak, nemli tutulur.
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
25
MUKOZ MEMBRANLARDAKi
DEĞİŞİKLİKLER
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ:
Ağız bakım protokollerinin uygulanması
Antiseptik antifungal ajanların
kullanımı
Hematolojik büyüme faktörlerinin
kullanımı
Ağızda buz tutulması
Topikal analjezik kullanımı
Salin solüsyon gargara
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
26
MUKOZ MEMBRANLARDAKi DEĞİŞİKLİKLER
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ:
Sigara ve alkol kullanmaması
Proteinden zengin gıdalarla beslenmesi
Bol sıvı alması
Her gün büyük bir ayna yardımı ile ağız içini
gözlemlemesi,olası değişiklik durumunda (ağrı
yanma kızarıklık ülserasyon)sağlık uzmanına
bildirmesi gerekliliği anlatılır
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
27
GASTROİNTESTİNAL
SEMPTOMLAR
BULANTI- KUSMA
Daha önce kemoterapi almak
Kadın olmak
50 yaşından genç olmak
Kür sayısı
Anksiyete
Alkol kullanım öyküsü
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
28
Bulantı,,
Bulantı
Gastrik tonüsün azalması,
peristaltizmin baskılanması ve
hiposekresyon nedeni ile
medullada kusma merkezine yakın veya
onun bir parçası olan bölgenin
bilinç dışı uyarılmasının bilinçli olarak
midede algılanmasıdır
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
29
BULANTIBULANTI
- KUSMA
◦ hastanın tedaviyi red etmesine,
◦ dehidratasyona ve
◦ elektrolit dengesizliklerine yol
açmaktadır
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
30
BULANTI KUSMA TİPLERİ
AKUT BULANTI KUSMA
ilk 24 saat içinde
GECİKMİŞ BULANTI KUSMA
24 saat ile 5. günler
ÖĞRENİLMİŞ VEYA BEKLENTİSEL
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
31
BULANTI- KUSMA
Bulantı-Kusmayı Etkileyen Yüksek
BulantıRiskli İlaçlar
Doxorubicin,
Epirubicin,
Siklofosfamide,
Cisplatin,
Dacarbazine
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
32
BULANTI- KUSMA
Etkili Olabilecek Farmakolojik
Girişimler
Benzodiyazepinler (Diazem vb),
5HT3 antagonistleri (Ondansetron,
Granisetron, Palonosetron)
Kortikosteroidler (Dekort, Prednol)
NK1 reseptör antagonistleri (Aprepitant)
içeren girişimler
◦ Kemoterapiden 30 dakika önce verilmelidir
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
33
BULANTI- KUSMA
Non Farmakolojik Yaklaşımlar
Hasta Eğitimi
Akupressur ve Akapunktur
Dikkati başka yöne çekme,
Düş kurma
Gevşeme teknikleri
Diyet
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
34
HEMŞİRELİK TANISI:
BulantıBulantı
-Kusma
AMAÇ:
1.Bulantı - kusmanın giderilmesi
2.Hastanın iştahın açılması
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ:
Yiyecekler sabah daha rahat tolere edileceğinden
önemli besinler sabah verilmelidir
Bol bol sebze meyve, yüksek kalorili ve
proteinden zengin yiyecekler verilmelidir
Bulantı olduğunda az miktarda ekmek veya tuzlu
kraker yenilmesi önerilir
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
35
BULANTI- KUSMA
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ:
Hasta;
◦ 5-6 öğün yemeli,
◦ iyi ve yavaş çiğnemeli,
◦ sakin olmalı,
◦ katı ve sıvıyı birlikte almamalı
Yemekten hemen sonra yatmamalı ya da çok fazla
hareket etmemeli
Beslenme konusunda diyetisyen ve doktorla işbirliği
yapılmalı
Ilık yerine soğuk yiyecek ve içecekler alınmalı
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
36
DİYAREDİYARE
-KONSTİPASYON
Bağırsak alışkanlıklarının değişme
nedenleri;
◦ kanserin kendisi
◦ ağrı kontrolünde kullanılan ilaçlar
◦ beslenmenin değişmesi
◦ kemoterapatik ajanlardır
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
37
Diyare kontrol edilmediğinde
◦
◦
◦
◦
dehidratasyon,
hipopotasemi,
asidoz,
hipokloremi
meydana gelebilir
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
38
HEMŞİRELİK TANISI:DİYARE
AMAÇ:Normal sıklık ve kıvamda gaita yapmasını
sağlamak
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ:
Gaita sayısı, A.Ç.T. takibi, kilo takibi yapılır.
Yağlı lifli yiyecekler diyetten çıkarılır
◦ Muz ve elma gibi doğal pektin içeren meyveler, meyve
suları,
◦ yağsız süt, peynir, pirinç, patates, beyaz ekmek,
makarna,et, balık, yumurta verilir
Yağlı yiyecekler, çiğ sebzeler, acı baharatlar, gaz
yapan gıdalar verilmez
Perine temizliğine, el yıkamaya dikkat edilir
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
39
HEMŞİRELİK TANISI: KONSTİPASYON
AMAÇ:1-Bağırsak hareketlerinin normal olmasını
AMAÇ:1sağlamak
2-Konstipasyonu önlemek
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ:
Konstipasyon gelişmeden önlenmelidir.
◦ Hastaya düzenli defekasyon alışkanlığı
kazandırılmalıdır
◦ Diyette lifli besinler ve alınan su miktarı
artırılmalıdır
◦ Sabah ılık su içilmelidir
◦ Fiziksel aktivite mümkün olduğunca
kısıtlanmamalıdır
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
40
KONSTİPASYON
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ
Doktor istemine göre laksatifler verilebilir
Boşaltım için düzenli bir zaman belirleyip her gün
aynı saatlerde boşaltımını yapmasını önerilir
Defekasyon ihtiyacı geldiğinde ertelememesi
gerektiği anlatılmalı
Düzenli egzersiz programı sağlayarak bağırsak
hareketlerinin artması sağlanabilir
- hastaya yürüyüş önerilir
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
41
EKSTRAVAZASYON
Tanılama
* Ağrı, şişlik, lokal sıcaklık
* İV giriş yerinde kızarıklık, yanma, eritem
* Damar boyunca hassasiyet
* Ciltte kalınlaşma
* Ciltte kuruma, bül oluşumu
* Skar oluşumu, ülserasyon, nekroz
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
42
EKSTRAVAZASYON
Klinikte ekstravazasyon tanısı;
* Lokal ağrı
* Kızarıklık, şişlik, yanma hissi
* Enjektöre çekildiğinde kanın
geri gelmemesi ile konulur
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
43
EKSTRAVAZASYON
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ:
Damar yolu açıldıktan sonra SF ile test
edilmelidir
Hastalara damar yolunda ağrı, şişlik
kızarıklık olduğunda bildirmesi gerektiği
anlatılmalıdır
Damar yolu sık aralıklarla takip edilmeli,
tedavi bitimi İV sıvılarla yıkanmalıdır
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
44
EKSTRAVAZASYON
SEMPTOM KONTROLÜ
Dikkat edilmesi gereken kurallar
Hasta ekstravazasyon yönünden değerlendirilir
Damar yolu eklem, kemik çıkıntıları üzerine
açılmamalıdır
Dolaşımı bozulmuş, diseksiyonlu kol
kullanılmamalıdır
Devamlı infüzyonlarda santral ven
kullanılmalıdır
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
45
EKSTRAVAZASYON
Kanıta dayalı antidotlar
*Sodium thiosulfate
*Dimethyl sulfoxide(DMSO)
*Dexrazoxane
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
46
EKSTRAVAZASYON
Ekstravazasyon’da
Zaman, yer
• İğne numarası
• İlaçların veriliş sırası
• Tahmini ekstravaze ilaç miktarı
• Bölgenin görünüşü
• Hasta bildirimleri, tedavi için
yapılan hemşirelik uygulamaları kayıt
edilmelidir
•
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
47
EL AYAK SENDROMU
Avuç içi ve ayak tabanında;
Kızarıklık
Şişlik
Ağrı
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
48
EL AYAK SENDROMU
Etken sitotoksik ajanlar
Oral kapesitabin(risk%50)
Dosetaksel(risk%50-75)
Doksorubisin
5 fluorasil
Sisplatin
Siklofosfamid
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
49
EL AYAK SENDROMU
Tanılama
Kemoterapiden 10-12 gün sonra;
El ve ayaklarda karıncalanma
El içi ve ayak tabanında simetrik ödem
Eritem
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
50
EL AYAK SENDROMU
Farmakolojik Yaklaşımlar
Pridoksin(vit B6):Faz ııı çalışmalar
devam etmekte
Kortikosteroid tedavisi
Kollmannsbenger ve ark. Solid tümörlü
hastalara pridoksin+deksametazon eş
zamanlı verdikleri çalışmada el- ayak
sendromu şiddetini ve sıklığını azalttığını
göstermişlerdir
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
51
EL AYAK SENDROMU
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ:
Non farmakolojik Yaklaşımlar
İnfüzyon hızını azaltılabilir
Bölgesel buz uygulaması
Yumuşatıcı kremler
Aleoveralı losyonlar
Antiseptikli kremler kullanılabilir
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
52
EL AYAK SENDROMU
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ:
Belirti ve bulguları erken tanılama
Güneşe çıkmama yada koruyucu kullanma
Sıcak duş ve jakuziden kaçınma
Buz uygulaması
Kırışık bölgeleri temiz, nemli tutma
Dar giysiler giyilmemesi
Basıları azaltma(sandalyeye otururken yastık koymak
gibi)
Zorlayıcı egzersizlerden kaçınma
İrritan temizlik ürünleri kullanmama
Ellere bası yapan aletler kullanmama
Sıcak maddelere dokunmama
Bül ülserasyon varsa Dr önerilerine uyma
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
53
TIRNAK DEĞİŞİKLİKLERİ
Antineoplastik ajan ve EGRF(epidermal büyüme
faktörü) kullanımına bağlı olarak gelişir
İnsidans;
Paklitaksel, dosetaksel %25-30Doksorubisin + siklofosfamid %19-23
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
54
TIRNAK DEĞİŞİKLİKLERİ
Belirti ve bulgular
Paranoşia (tırnak etrafının iltihaplanması)
Beaus çizgileri (tırnak yüzeyinde oluk
şeklinde yatay çizgi)
Onikolizis (tırnak plağının tırnak
yatağından ayrılması)
Muchicke’s çizgileri (tırnak plağındaki
paralel çift beyaz çizgiler)
Lökonoşia (tırnak plağının beyazlaması)
Distrofi (tırnak yapısının bozulması)
Tırnak altı hematom
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
55
TIRNAK DEĞİŞİKLİKLERİ
Hasta Eğitimi
Tırnaklarını kısa kesmesi
Hijyene önem vermesi
Kimyasallardan uzak durması
Oje kullanmaması
Günlük yaşamında eldiven kullanması
Gerekliliğinde topikal, antifungal ve
antibiyotikler kullanması
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
56
TIRNAK DEĞİŞİKLİKLERİ
Buz eldiven uygulaması;
45 hasta ile yapılan bir çalışmada
dosetaksel + kombine ajanlarla 6 kür
uygulanmış.Bu hasta gurubunda tırnak
toksisitesi % 51 iken, buz eldiven
uygulaması ile % 11 e düşürülmüştür
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
57
NÖROTOKSİSİTE
Kemoterapi gören hastalarda ilaç dozuna bağlı
olarak periferal veya santral nöropati
gelişebilmektedir
Etken sitotoksik ajanlar
Sisplatin
Dosetaksel
Paklitaksel
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
58
NÖROTOKSİSİTE
Belirti ve Bulgular
Ataksi
Sallantılı yürüyüş
Değişmiş refleksler
Konfüzyon
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
59
NÖROTOKSİSİTE
Değerlendirme
primer olarak öykü alma
klinik muayene*
Nöropati değerlendirme skalalarının kanıta
dayalı olmaması nedeniyle değerlendirmede
‘Yaşam Kalitesi Ölçeği’kullanılmaktadır.
Grad 2 ve üstü nöropatinin yaşam kalitesini
olumsuz etkilediği düşünülmektedir.
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
60
NÖROTOKSİSİTE
TEDAVİ:
Nöropatide kullanılan ilaçların çoğu
semptomatiktir
Antidepresanlar
Antikonvülsanlar
Topikal kremler
Lidokainli bantlar
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
61
NÖROTOKSİSİTE
Hasta Eğitimi
Hasta ve ailesi bilgilendirilir
Nörotoksisitenin belirti ve bulguları hakkında
bilgi verilir.Varlığında Dr a bildirmesinin
önemi anlatılır
Hastaya el ve ayaklarındaki his kaybından
kaynaklanabilecek yaralanmalar hakkında bilgi
verilir
Gevşeme teknikleri kas gerilimini azalttığı için
nöropatik ağrı yaşayan hastalara egzersiz ve
yeterli sıvı almanın önemi anlatılır.
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
62
KARDİYAK TOKSİSİTE
Sol ventrikül yetersizliği
Akut-koroner sendrom
Toksik miyokardit
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
63
KARDİYAK TOKSİSİTE
Etken kemoterapötikler
Antrasiklinler(kümülatif doz 450550mg/m2)
Alkilleyici ajanlar
Antimetabolitler
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
64
KARDİYAK TOKSİSİTE
Semptom Yönetimi
Kardiyak toksisiteyi önlemede teorik olarak ;
Bireysel faktörlerin tanımlanması
Antrasiklin dozu ve siklusların ayarlanması
Tedavi süresince hastanın düzenli olarak izlemi
Daha az kardiyotoksik antrasiklin analoglarının kullanımı
Kalbi koruyucu ilaçların (dexrazoxan) kullanımı etkili
olabilmektedir
Asemptomatik seyretmesi tedavi protokollerini
sınırlamaktadır
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
65
İŞTAHSIZLIK
kanserin kendisinden,
tedavisinden kaynaklanan
ya da psikolojik olarak gelişen ve
çok sık rastlanan bir durumdur:
◦ besinlerden tiksinme,
◦ erken tokluk hissi,
◦ tat duygusunda değişiklik görülür.
Yeterli ve dengeli besin tüketimi
engellenir
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
66
İŞTAHSIZLIK
İleri evrede,
◦ malnütrisyon,
◦ anoreksi,
◦ kaşeksi
tablosuna neden olmaktadır
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
67
İŞTAHSIZLIK
Beslenmede hedef
◦
◦
◦
◦
◦
◦
yeterli protein,
enerji,
vitamin,
su,
elektrolit almasını sağlamak,
kilo kaybını en aza indirmektir
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
68
ALOPESİ
Saç dökülmesi;
◦ Kemoterapinin saç folikül hücrelerini etkilemesi,
◦ atrofiye uğratması,
◦ saç büyümesini durdurması sonucu ortaya çıkan geçici bir
durumdur
Alopesi;
◦ hafif saç dökülmesinden
◦ kaş ve kirpiklerin,
◦ vücut tüylerinin de döküldüğü tam saç kaybına kadar
değişir
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
69
ALOPESİ
Bu değişiklik;
◦ bireysel farklılıklardan,
◦ tedavinin dozundan,
◦ süresinden kaynaklanır
Geçici olmasına karşın bu durum birey için son
derece önemlidir
Beden imajını etkiler;
◦ hastada öfke,
◦ üzüntü,
◦ utanç ve red edilme duygusu yaratır
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
70
ALOPESİ
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ:
GİRİŞİMLERİ:
Kendisini ifade edebilmesi için cesaretlendirilmeli
Tedavi ve hastalığıyla ilgili soru sorması için teşvik
edilmeli
Doğru güvenilir bilgiler verilmeli
Aile, duygusal ve fiziksel değişikliklere hazırlanmalı
Arkadaşlarının ve aile bireylerinin ziyareti teşvik
edilmeli
Benzer deneyimleri yaşayan bireylerle bir araya
getirilmeli
Bireyin saç kaybına inkar, öfke, şok, depresyon
şeklinde tepki verebileceği unutulmamalı
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
71
ALOPESİ
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ:
GİRİŞİMLERİ:
Bireyin güçlü yönlerini inceleyip ortaya çıkarmalı
Saç kaybının nerelerde meydana gelebileceği
Tedavi sonrası saçlarının yeniden çıkacağı,
renginde ve kalitesinde farklılıklar olabileceği
söylenmeli
Bireyin tedavi öncesi kendisine uygun peruk,
bandana eşarp seçmesi saç kaybı yaşamadan
bunları kullanmaya başlaması sağlanmalı
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
72
HİPERSENSİTİVİTE
(AŞIRI DUYARLILIK)
Bazı kemoterapatik ilaçlar verilirken
allerjik reaksiyonlar gelişebilir. Hasta;
◦
◦
◦
◦
◦
ürtiker,
huzursuzluk,
solunum güçlüğü,
döküntü,
ödem yönünden gözlenmelidir
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
73
HİPERSENSİTİVİTE
TEDAVİ
◦ Epinefrin,
◦ Steroid gibi ilaçlar,
-Resüstasyon malzemeleri hazır
bulundurulmalıdır
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
74
KAŞINTI
Kanserin başlangıcında semptom, tedavisinde ise
komplikasyon olarak kaşıntı görülür. Nedenleri ise;
◦ tümörün salgıladığı madde ve enzimler,
◦ kemoterapi,
◦ dehidratasyon dur
Bu yakınma için;
◦
◦
◦
◦
◦
ılık duş almak,
bol ve pamuklu giyecekler giymek,
ıslak kompresler,
lokal steroidli pomadlar,
antihistaminikler yararlı olabilir
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
75
HALSİZLİK
Kanserin kendisinden ve tedavisinden dolayı yorgunluk ve
halsizlik görülür. Bu durum bireyde;
◦ fizyolojik,
◦ biyokimyasal,
◦ davranışsal,
◦ algısal kompanentler halinde kendini gösterir.
Hastalarda bu durum beklenmekle birlikte geçicidir,
terminal dönemdeki düşkünlük hali ile karıştırılmamalıdır
Tedavi öncesi ve sonrası hasta dinlenmelidir
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
76
Kaynakça:
1-6. Aslan Ö, Vural H, Kömürcü Ş ve Ark. Kemoterapi alan kanser hastalarına verilen eğitimin kemoterapi
semptomlarına etkisi, C.Ü. Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi2006; 10(1): 15-28.
2-. Kömürcü Ş, Şenler Çay F. Kanserde destek tedavi ve semptom kontrolü. Aydıner A,Topuz E (Editörler).
Onkoloji El Kitabı. İstanbul: Turgut Yayıncılık; 2006
3- Akdemir N, Birol L. İç Hastalıkları ve Hemşirelik Bakımı. Ankara: Sistem Ofset; 2004: p. 243-306.
4- Birol L. Onkoloji hemşireliği. Akdemir N (Editör). İç Hastalıkları Hemşireliği El Kitabı. İstanbul: Birlik Ofset;
1998: p.53-86
5-Akpınar D, Serbest N, Batmaz M. Kemoterapi alan hastaların yaşadıkları yan etkilerden etkilenme durumları
6- Eyili Ş. Meme Kanseri Kemoterapisinde Kanıta Dayalı Uygulamalar
7-Onkoloji Hemşireliğinde Kanıta Dayalı Bakım 2007-2010 İstanbul Konsensusu Edi:Can,Gülbeyaz
8-Buluş M. Kemoterapiye Bağlı GİS Toksisiteleri ve Hemşirelik Bakımı
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
77
TEŞEKKÜRLER
18.06.2014
Nihal ORLU "Semptom Kontrolü"
78
Download

HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ - Onkoloji Hemşireliği Derneği