TÜRK ÇİNİCİÜĞİNDE KÂBE TASVİRLERİ
Sablh ERKEN
tslftm âleminin en kutsalyeri kabul
«dOen'Mekke şehrindeki Kâbe'nin, re>
sim sanatmda ve bilhassa çinicilikte
y^Nİnuş olan tasvisleri zaman zaman
İnanlınıza çıkmaktadır.
Bütün tsl&m dünyasmca, senenin
iBuyyen zanmda Müslümanların kut<
« 1 yeriere yapnuş oldukları ziyaretlele Hac denildiğini hepimiz biliriz. Akın­
lar halinde dünya müslUmanlannm top­
ladığı bu günlerde, ziyaret edilen en
finemli yerlerden bir tanesi de Mekke
fdırittdeki K&be'dir. İlk defa Arap'lar
ansında çok eski bir kült olarak ö n e m
fcf—«ıwı^ olan Hac; Hacerül esved deırika ve boşhıkta durduğu kabul edilen
taş'm bulunduğu yerde yapılan ibadet­
le UgiUdir.
tslâm dünyasmda olduğu kadar,
Hıristiyan âleminde de gene, senenin
muayyen zamanlannda kutsal yerlere
jnqnbn ziyaretlerle hacı olunmaktadır.
Gerek Müslümanlarda ve gerekse
Bbristiyanlarda kutsal yerlere yapılan
bu ziyaretleri yansıtan bir takım yapıt­
lar buhınınaktadır ki, bu yapıtlardan
bir tanesi de Kâbe tasvirieridir. Türk
san'atında Kâbe tasvirleri yapmak, sa­
dece çinicilik sanatına has bir özellik
d e ğ i l ^ . Elde mevcut bazı vesikalara
göre hacca gidra hacıların el kitapların,
da bu çeşit tasvirler yeralmaktadır- (•)
Resim 1). Daha sonraları ve bilhassa
XV - X V I yüzyılda hah üzerine k&be
talerlerinin yapıldığını
görmekteyiz
O ) I h ı ı ı ı r DOcar. 1*L t h h m l t e s i tiatilmtmit liM » M i . u n a . " U n d T s Britisch uOıetiade bakman
Mü M h U hm «I U t a b u d a ı ı Hac «etikan."
C). Fakat 1610 yılında K ü u h y a halıcı­
larına gelen bir şeyhülislâm emri ile
halı üzerinde ayak basıldığı nedeniyle
günah sayılarak, Kâbe tasvirierinin ya­
pılması yasaklanmıştır. (*). Bundan
sonraki tarihlerde yapılnuş olan kâbe
tasvirleri daha çok çini üzerinde görül­
mektedir.
Genellikle, tasvirlerin çini üzerin­
de bulunması, kutsal yapılarımız olan
Cami ve mescitlerin içinde dekoratif
malzeme olarak kullanılmış olan çini­
nin, çok dayanıklı olmasından ileri gel­
mektedir. X V I . cı asrın ilk yansından
itibaren halifeliğin Osmanlılara geçme­
si ile beraber, Türk resim san'atmda bu
çeşit tasvirlerin yapılmaya başlandığı
görülmektedir. Bilhassa, X V I I ci asrın
ilk y a n s ı sonlanndan günümüze kalmış
olan örnekler, Kâbe tasvirlerinin bu
devirden itibaren büyük önem kazan­
m ı ş olduğunu göstermektedir.
Sipariş üzerine yaptınimış olduğu,
bazı örnekler üzerinde bulunan kitabe­
leri ile tespit edilmiş olan Kâbe tasvir­
li çinilerin, diğer tasvir cinslerine göre
daha dayanıklı oluşlanndan dolayı gü­
nümüze kadar bozulmadan gelebilmiş
olmaları bu çinilerin önemlerini ortaya
koymaktadır.
Islâmi geleneğe, göre dini mimari
içinde tasvir, yani resim yapılması ya­
saklanmıştır. B u yüzden geç devirlere
kadar mimaride, Kuran'dan alınan
ayetler, sitilize bitki motifleri ve geo(2) CcUl Esat AiMven. L'art TUrk, İti. İ9»,
XIV.
(3) Mmaet
Diker, aynı eter.
flaa«
298
3A»İHCM(EN
metrik şekillerden başka resim yapılmamaya çalışılmıştır. Ancak X V I cı asn n ikinci yansından itibaren hızla gelr
şen Türk resim san'atuda, bir takım
yeniUklerle büyük bir ilerleme kayde­
dildiği görülmektedir. Bilhassa dekora­
tif malzeme olarak kullanılmış olan çi­
ninin cami ve mescitlerin mihraplarım
veya bazen bütün duvarianm kapladı^
ve bu çiniler arasında, tek bir çini ha­
linde olduğu gibi biıkaç çimden meyda­
na gelmiş kâbe tasvirleride bulunmak­
tadır.
Mevcut tespitlere göre Kâbe tasvir­
li çinilerin adetleri çok Buda olmamak­
la beraber, 30-35 kadardır. Bunlardan
bir kısmı Türkiyede, bir bsmıda I n ^ tere, Fransa, Mısır, Yunanistan, Al­
manya müzelerine girmiş bulunmakta­
dır. Kâbe tasvirleri yanısıra görülen,
fokat daha az sayıda olan Medinedeki Suffa tasvirleri, tslâm âleminin ikin­
ci kutsal yerini teşkil etmektedir .
Kâbe tasvirli çinilerin tanıtılması
ilk deh. tarafımızdan yapılmamaktadur.
Daha evvelce, münferit olarak tamtılmış tasvirler bulunmakta iken, Erdman
Evvelki yayınlara dayanarak küçük bir
not halinde kabe tasvirli çinileri sınıf­
landırmaya ça]ışmıştır(*).
Ancak bazı örnekleri tam olarak tespit
edememesi y ü z ü n d e tam bir tipoloji
yapamamıştır. Erdman, Kâbe tasvirli
çinileri dört gurup halinde değeriendir.
mekte iken, tarafımızdan yapılan son
inceleme ile bu çinilere yapılan yeni ila­
velerle yedi gurup halinde tcqplandiklan
tespit edilmiştir(»).
İSTANBUL AYASOFYA MÜZESİNDE
BULUNAN ÇtNİ :
Ayasofya kilisesi apsis duvarmm
k u z ^ tarafmda bulunan a ç ı k l ^ dogu
kenarındaki duvan süsleyen çiniler ara­
<4) KıiM B t d m a . (Mbtdı FUetea) A n OrimttltKiw
(S) Ibludemiztn sonunda eserlerin tipob^l ın|i>rman ve (kjerkndinnesl yapılacaktır.
sında bulunan yanyana iki panodan bi­
ri Kâbe, diğeri Medine tasviridir. K â b e
tasvirli çini medine tasvirliden iki defa
kadar daha büyüktür. Kitabeler dahil
yüksekliği 923. genişliği ise 41 c m olan
panonun üzerinde yapılmış kabe tasviri 41 X 52 cm dir. Tamamı 14 ç i n i d e n
oıeydana gelmiş olan panonun sol or­
ta kısmında 2,5 çinilik bir kısım eksilmiş ve bu çinilerin yerine başka yerler­
den alınmış X V I cı yüzyıla ait çini parçalar yerleştirilmiştir.
Bütün panoyu çevreleyen lacivert
zemin üzerine beyaz renkli, rozet şek­
linde işlenmiş bordur, üst k ı s m ı n d a siv­
ri kemer almhklıdır. Alt kenarı esas
kompozisyondan ayıran geniş arabesk
bordur arasına k o n m u ş , beyaz zeminli
kartuş içine çininin kitabesi yazılmış­
tır. Burda çininin. Tabakzade îznikli
Mehmed bey tarafından (1053 H ) 1643
tarihinde yapılmış o l d u ğ u kaydedilmektedirC).
Esas kompozisyonun etrafı,
açık
mavi renkli u ç l a n içe doğru olan palmetlerle çevrilmiştir. Muntazam olma­
yan bu palmetler içinde, üstte gene ma­
vi zemin üzerine, üçgen alınlıklı beyaz
renkte sitilize bitki motifleri ile süslü
almlığm altında beyaz zemine siyah ya­
zı ile, Kur'andan Bakara sûresi yazıl­
mıştır.
Etrafını çeviren revaklan ile dik­
dörtgen bir çerçeve teşkil eden esas
kompozisyonun alt ve üst kenarlarına
bitişik bazı binaları temsileden şekiller,
kabenin etrafındaki minareler, dışa
doğru çıkıntılar meydana getirmekte­
dir. Kâbeyi çeviren avlu etrafında ve
revaklann önünde bazı k a p ı l a n n isim­
leri yazılımştır. Avlu ortasında gösteri­
len esas kompozisyon, kâbe ve etra­
fını çevreleyen şebekelerdir. Sadece sağ
kenarda pek az bir kısmı k a l m ı ş olan
tasvirin, mezheplere ait makamlardan
( 6 ) Ouo Dom, D M talambclte tznlk. Berlin İMt,
tayfa 141 Taksin SOkrtt Oz, U s faiences turc, Ijondon
ini, sayfa » .
TURK Ç İ N İ C İ L İ Ğ İ N D E KABE T A S V İ R U R İ
İnildi ve mâliki mezhebine ait olanlar
yjlauş, d i ^ ikisi eksilen çinilerle kayboimuştur.
^HJİANYADA ÖZEL K O L L E K S t Y O N pmiULUNAN ÇİNİ: (Resim : 2 )
Afananyada özel koUeksilyonda bu­
l d a n Kâbe tasvirli çini ise. 31x51 cm
^^•dındadır'. Şekillerin işlenişi ve kompffBSpyuan teşkili balummdan Ayasofj^daki ile bttyük benzerlik göstermek­
ledir. Dört kenarda sıralanan palmetli
IjonHir burda da üst kısmıda, hafif sivfUnıdktedir. Beyaz zemin üzerine yapılgaş olan kompoâsyon iki kısma aynlnaktadır.
Üst k ı s u ı d a Çin bulutlan ile süs­
lü
ahnlık ve bunun altında bulu­
nan Kur'anm 96 ve 97 ci ayetlerinden
ıbınıış kitabe ver almaktadır.
Ait kısımda büyük bir dikdörtgen
halinde esas kompozisy<Mi yapılmıştır.
DBıt kenan kubbeli revaklann çevirBdcte olduğu avlunun üst sağ köşesinddd küçük bir çıkmtı içinde "Medre» 4 Davudiye" yazılmıştır. Sağ alt kö­
lede ise gene bir medrese ismi yazılı
okv, bu da "Medrese-i Süleymaniye"
£ r . Kevak kubbelerinin arkasında daka büyük ölçüdeki binaların kubbeleri
I^Ssterilmiştir.
Minarelerin sıralamşma gelince:
Oç minare tam köşelerde u ç l a n dışan doğru olmak üzere, diagonal şe­
kilde, dördüncü köşedeki ise yana yat­
mış durumda yapılmıştır. Sağ yan ke­
narda bulunan yatay durumdaki iki
minare ile çini üzerinde altı minare
resmedilmiştir.
Revaklann içinde Kâbe'nin d ı ş a n
*9İan kapılanmn isimleri yazılı bulunnaktadırki bunlar, üst kenarda soldan
»•ğa, Bab-ı veda, Bab-ı ummehani, Bab»«ruz. Bab-ı tbrahim, Bab-ı Davudiye
(davudiye medresesine açılan
kapı).
O) Kurd EniııiMi (Ka%ah fUeseo) A n orientaUsch.e
299
Bab-ı Ömre dir. Sol yan kenarda bulu­
nanlar ise: Bab-ı Ba'le, Bab-ı Pazar.
Bab-ı Ali, Bab-ı Safa, Bab ı Nebi dir.
Alt kenan soldan sağa takibeden kapı
isimleri sırayla şöyledir. Bab-ı Fatma
Bab-ı Hadice, Bab ı Ebubekir. ve Bab ı
Osman*. Sağ yanda 5 kapı ismi bulun­
makta olup bunlar: Bab-ı Selâm.
Bab-ı Smyye, Bab-ı Süleymaniye (Sü­
leymaniye medresesine açılan kapı) ve
Bab-ı Hud dur.
Esas kısmı temsil eden ortadaki
şekilin etrafına bir t a k ı m binalar sıra­
lanmaktadır. Çatıları merkezdeki Kâbe'ye yönelmiş olan bu binalar mezhep­
lere ait makamlan temsil etmektedir.
Sağ yanda Hanefi m a k a m ı iki katlı ve
diğerlerinden daha büyük ölçüdedir.
Üst tarafta makam-ı Malik, ters resme­
dilmiş gibi görülmekte isede bu, kompzisyonun teşkili bakmmdan böyle yapıl­
mıştır. Diğer makamları gösteren binal a n n tepeleri kâbe'ye doğru çevrilmiş
şekilde resmediUşi ile sanatkâr bir sar­
gı ifadesi vermeye çalışmıştır. Sol yan­
da biri k&beyi çeviren, diğeri tam yan­
da olan iki makam daha bulunmakta
olup. bunlardan yandaki, makam-ı
Hambeli, şebekeler üzerindeki ise ma­
kam-ı şafii dir. Her nedense Şafii mez­
hebini gösteren makam daima köşede
bulunmaktadır.
Orta kompozisyonun altmda bir­
biri üzerinde iki bina daha resmedil­
miştir ki, bunlardan üstteki Kubbe-i
Abbas olup Hz. Muhammedin amcasınm ismini taşımaktadır. Altakînin ismi
ise gene yanına yazılmıştır ve bu da kub
be-i Ferraj (Temizlik işlerine bakan gayumlann bulunduğu bina) dır. B u iki
şeklin üzerinde Rahbei Kâbe ve Tak
yazılan okunmaktadır. Şebekeleri gös­
teren koyu çizgiler içinde makam-ı tb­
rahim ve Minberi Hanefi yazıları ile
bu yazılann ifade ettiği şekiller yeral
maktadır. Tam ortada koyu renkli bir
(») Bu ilimler H ı . Muhunmedin
n n ı n adlandır
en >-akın doMla-
300
dikdörtgen şeklinde gösterilmiş olan
Kâbe'nin sol tarafına Hacer-ül Esved,
sağ kenarına ise altın oluk yazısı yazıl­
mıştır. A l t m oluk yazısmın üzerindeki
açık renkli b i r çörten kabe üzerindeki
sulan akıtmaya yaradığı anlaşılmakta­
dır.'. Gene Kâbe'nin sağında hilâle ben­
zeyen bir şekil yapılnuş ve yanma Hic­
ri ismail yazılmıştır'".
Çininin renkleri hakkında fazla
birşey söylenememekte ise de diğer
benzer örneklerde olduğundan pek
farkh olmadığı sanılmaktadır. Kenar
palmetleri ve almlık içindeki çin bulut­
l a n mavi, alınlık konturlan kırmızı ve
revak çevrelerinin yeşil olması kuvvet­
le muhtemeldir.
TOPKAPI SARAYI AHMET KÜTÜPHA­
NESİNDEKİ ÇİNİ (Resim: 3):
Topkapı sarayı ikinci avlusu için­
de bulunan I Ahmet kütüphanesinin alt
katında, doğu duvarı süsleyen çiniler
arasında tek parça halinde birde Kâbe
tasvirli çini bulunmaktadır". 303 x 52,5
cm ebadmdaki çininin üst köşeleri ke­
silerek hafif sivriltilmiştir. Dış kenarlann içe bakan yüzeyinde bir sıra palmetlerden meydana gelmiş olan bordür
yeralmaktadır. Kaba bir işçilikle ya­
pılmış olan kenar bordürü içinde i k i
kısımdan meydana gelmiş olan kom­
pozisyonun üstü, diğer örneklerde ol­
duğu gibi bir kuran kitabesi ve kıvn k dallarla süslü alınlıktan ibarettir.
tkinci kısmı tşekil eden Kâbe ve
etrafındaki revaklar, klâsik geleneğe
uygun olarak gösterilmiştir. Dış kısım­
da revak kubbeleri ile kubbelerin alem­
leri belirtilmiş, içte her revak kemeri
içine bir askı asimıştır. Alt ve üst ke(9) Bu çörten allından yapılmış olup, eşitimi; olanlan yerlerinden çıkartılarak, Topkapı sarayı, Hırka-l
Saadet dairesinde bulunan mukaddes emanetler arasın­
da saktanısaktadır.
(10) Hicri İsmail; Hz. tbrahimin o^lu tımaiU kur­
ban etmek istedlSl mafiarayı temsil etmekledir.
(11) Kurd Erdman, (Ka^ah fliesen) Arı orientalische.
narlar o r t a s ı n d a ç ı k ı n t ı yapan, revak
duvarlanna bitişik sembolik b i n a şekilleri yeralmaktadır.
Orta kısımda k â b e , koyu siyah renk­
te olup, etrafındaki yer d ö ş e m e s i daha
açık renkte b o y a n m ı ş t ı r . Gene ü ç yan­
da mezheplere ait binalar, b u guru­
bun diğer ö r n e k l e r i n d e o l d u ğ u gibidii-.
Şafii ve Hanefi meshebine a i t o l a n ı i k i
katlı olarak g ö s t e r i l m i ş , d i ğ e r l e r i tek
kat halinde yapılmıştır. A l t k ı s ı m l a r d a
bulunan i k i sembolik binadan b i r i zem­
zem kuyusu diğeri ise K u b b e i Abbas tır.
Sağ taraftaki k ü ç ü k şekil ise m i z a n ı
şems t i r " .
İSTANBUL TOPKAPI S A R A Y I
ÇİNt
SEKSİYONUNDA B U L U A N Ç İ N t (Resim: 4 ) .
Topkapı S a r a y ı Çinili K ö ş k
çini
seksiyanunda bulunan ve 541 envanter
nolu kâbe tasvirli çini 37 x 61 c m eba­
dında olup, dış ç e r ç e v e n i n iç k e n a r l a r ı
bir sıra, mavi renkli p â l m e t l e r d e n bordürle çevrilmiştir, t k i b ö l ü m e a y r ı l m ı ş
olan iç kompozisyonun ü s t k ı s m ı n d a i n ­
ce çizgili b i r d i k d ö r t g e n i ç i n d e beyaz
zemin üzerine, K u r a n ' ı n bakara suresin­
den i k i ayet yazılmıştır. D i k d ö r t g e n k i ­
tabe çerçevesinin ü z e r i n i s ü s l e y e n üç­
gen alınlığın içi sitilize b i t k i m o t i f l e r i
ile d o l d u r u l m u ş t u r . A l t k ı s m ı n d a çini­
nin 2/3 ü n ü kaplayan d i k d ö r t g e n revakların dış k e n a r l a r ı revak k u b b e l e r i , iç
kenarlan ise kemerlerle ç e r i l m i ş olup
iki kısım a r a s ı n d a ince b i r h a t b ü t ü n
kenarları d o l a ş m a k t a d ı r . M a v i
renkli
bu hat, alt ve ü s t kenar o r t a l a r ı n d a çı­
kıntılar yapmakta ve b u ç ı k ı n t ı l a r ince
saplı pâlmet motifleri ile s ü s l e n m e k t e ­
dir.
Dört k ö ş e d e u ç l a r ı d ı ş a d o ğ r u olan
4 minare yeralmakta olup, bunlardan
üçü diagonal, sol alt k ö ş e d e k i ise yatay
durumdadır. Ayrıca s a ğ yanda bulunan
(12) islamlıkta be» vakit gUneşln d o t u f u ve batışı
ile tayin edilmekte olduğundan burda da b i r gtinej saati
yapılmıştır
TÜRK ÇİNİCİLİĞİNDE KÂSE TASVİRLERİ
301
ilci yatay durumdaki minare ile çini
jjzerinde 6 minare gösterilmiştir. İç kı­
sımda rcvaklann yam sıra yazılmış olan
kâbe kapılarının isimleri s ı r a l a n m a k t a ­
dır. Bu isimlerin hemen hemen her çi­
nide ayrı ayn oluşunu, mecazi m a n â d a
konmuş olduklarına bağlayabiliriz. Sol
köşeden itibaren sağa doğru sırayla ka­
pılanı) isimleri şöyledir. "Bab-ı Ümmehani, Bab-ı İ b r a h i m . Bab-ı Nedve, Bab ı
Ukeyl, Bab-ı Serac, Bab-ı Süleyman,
Bab-ı Selâm, Bab-ı Nebi. Bab-ı A l i ,
Bab-j 2^keriya Bab ı Nede ve Bab-ı Sa
çininin b u g ü n nerede b u l u n d u ğ u bilin­
memektedir". 3 4 x 5 2 c m
öbadmdaki
panonun dahil o l d u ğ u tipler arasmda,
farklı g ö r ü n ü ş ü ile d i k k a t i çekmekte­
dir.
Anahtar deliği şeklinde şebekelerin
sınırladığı orta kompozisyonda firuze
zemin üzerine biraz daha koyu renkte
kabe binası resmedilmiştir. Şebekelerin
sol kenan üzerinde diagonal olarak bu­
lunan i k i katlı bina Şafii mezhebine
aittir. Sağ kenarda Hanefi mezhebine
ait makam, gene i k i kat halinde ve d i ­
ğerlerinden daha b ü y ü k t ü r . B u i k i mez­
hebi temsil eden şekillerin i k i katlı ve
bütün detayları ile resmedilmesine mu­
kabil, sol kenardaki Hambeli ve üst ke­
nardaki Mâliki mezhebine ait makamlar
daha küçük ve daha sade yapılmıştır.
Hakikât halde islâmlığın 4 b ü y ü k m'eshebinden en geniş kitleye hitabeden Ha­
nefi meshebi olup bunu Şafii meshebi
takip etmektedir.
Altta, çininin 2/3 ü n ü kaplayan
esas kompozisyonun avlu revaklan ve
revak kubbeleri a r a s ı n d a yanlara ve
köşelere d o ğ r u uzanan minareler g ö r ü l
mektedir. A l t k e n a r ı n o r t a s ı n d a k i çı­
k ı n t ı n ı n y a n ı n d a gösterilmiş olan şekil
"Medi-ese-i S ü l e y m a n i y e " ismi yazılarak
belirtilmiştir.
Kâbe'nin alt k ı s m ı n d a Tak ( K a p ı )
ile büyük bir Minber ve avlu zeminin­
de 3 temsili şekil y e r a l m a k t a d ı r k i bun­
lar: Cak-ı Zemzem (Zemzem kuyusu)
Kubbei Abbas ve Mizan-ı Ş e m s (Güneş
saati) dir. Dikdörtgen çerçevenin alt
kısmındaki çıkıntıya bitişik ve ters ola­
rak yapılmış şeklin yanındaki yazıda
medrese-i Süleymaniye ismi okunmak­
tadır.
İ k i yan kenarda ince ve ö r g ü motif­
l i b o r d ü r l e r i n i ç i n d e dikdörtgenin üçk e n a r ı ile üst k e n a r ı n köşeleri pâlmetlerle çevrilmiştir. Üst kısımda dikdört­
gen b i r k a r t u ş içine yazılmış kelime-i
Tevhit yazısı ve buna bitişik kıvrık dal­
larla süslü üçgen alılnık bulunmakta­
dır.
Çininin tam o r t a s ı gene K â b e ve
k â b e etrafını çeviren şebekeler ile. Tak,
Minber ve ü ç yanda yönleri kâbeye doğ­
r u olan mesheplere ait m a k a m l a r ı n re­
simleri yapılmıştır. Her b i r i n i n a l t ı n d a
isimleri yazılmış olan bu m a k a m l a r ı n
içinde en b ü y ü k olarak yapılmış olanı,
bu çinide de Hanefi meshebine ait ola­
n ı d ı r . Altta bulunan şekiller, Mizan-ı
Ş e m s , Kubbbe-j Abbas ve Cak-ı Zemzem
dir.
Çinin en ö n e m l i hususu ise, sağ ü s t
k ö ş e d e k i diagonal minarenin yanma ya­
zılmış olan tarihtir. Fisene 1050 H tari­
h i okunan b u çinin milâdi 1640 tarihin­
de yapılmış olduğu anlaşılmaktadır.
İ S T A N B U L TÜRK V E İSLAM ESER­
L E R İ M Ü Z E S İ N D E BULUNAN İ K İ
Ç İ N İ (Resim: 6 ) :
İSTANBUL MAHMUTPAŞA'DA B İ R A N
TIKACI DÜKKÂNINDA İ K E N SATIL­
MIŞ OLAN ÇİNİ (Resim: 5):
T ü r k ve t s l â m eserleri müzesi çini
seksiyonunda bulunan kabe tasvirli i k i
çinide, gerek kompozisyon ve şekiHe-
1952 yılında M a h m u t p a ş a antikacı
Kentte iken fotoğrafı çekilmiş olan bu
(13) Kurd Erdman aynı eser sayfa 194.
Muazzez Diker 1st. On. Ed. Fak. tanat larlhi ba­
sılmamış lisans tezi.
302
r i n işlenişi bakımından bir evvelki çini
ile büyük benzerlik göstermektedir.
Müze envanterinde 827 ve 828 nu­
mara ile kayıtlı bulunan her i k i çini de,
normal ebattaki çinilerden biraz daha
büyüktür. Beyaz zemin üzerine sır altı
tekniği ile yeşil, mavi kırmızı ve laci­
vert renklerin kullanılmış olduğu çini­
lerden 828 envanter nolu olanının alt
kısmı kırılarak eksilmiştir
827 envanter nolu çininin ebadı
34 X 62 cm olup, dört etrafını örgülü bir
bordur çevirmektedir. Halı ve seccade­
lerde olduğu gibi köşeleri üçgenler şek­
linde doldurulmuş olan çininin iç çer­
çevesi bir mihrap şeklini almıştır. Kö­
şelerdeki boşluklar mavi ve lacivert
renkli kıvrık dal ve rumilerle süslüdür.
Çerçevenin iç yüzeyi 4 kenarda hepsi
iç yüzeye bakan bir sıra palmet dizisi
ile çevrilmiştir.
Çininin ortasında yarıdan fazla bir
kısmı dolduran Kâbe ve etrafmdaki revaklar ikinci bir kısım teşkil etmekte­
dir. Üstte i k i bölüm halinde bir alınlık
bulunmakta olup, üçgen alınlık beyaz
zemin üzerine kırmızı renkte çin bulut­
lan ile kaplanmakta ve bunlar, ortada
birleşerek ters bir palmet meydana ge­
tirmektedir. Altta ise, ince çizgili bir
çerçeve içine Kur'andan alınmış bir
ayet yazılmıştır. Bu ayetin tefsiri kâbe
tasvirleri için oldukça Ijüyük önem ta­
şımaktadır. Burda: "Doğrusu insanlar
için ilk kurulan ev, Mekkede, Dünyalar
için mübarek ve doğru yol gösteren Kâbe'dir. Orada apaçık deliller vardır. Ibrahimin makâmı vardır. Kim oraya gi­
rerse güvenlik içinde olur. Buraya yol
bulabilen insana Allah için Kâbe'yi Hac­
cetmesi gereklidir" denilmekte olup;
Kabe tasvirlerinde daima resmedilmiş
olan îbrahimin makâmı belirtilmekte­
dir'*.
Çerçeve içindeki ayetin altında
ikinci bir ayet daha yeralmaktadır. Çi(14) Kuran'ı Kerim ve Türkçe anUmı A n k t n 1961,
Myfa 32. (Ali I m m ı SCuresl 96.97 ct ay«t).
ni üzerinde esas kompozisyonu t e ş k i l
eden K â b e ve k â b e e t r a f ı n d a k i ç e ş i t u
bina şekilleri ve revaklar i k i b o y u t l u
resmedilmiştir. Revak k u b b e l e r i k a i m
çizgilerle çizilmiş ve her b i r i n i n üzerin­
de alemleri dahi g ö s t e r i l m i ş t i r . Revaklarm 4 köşesi ile s a ğ kenar ü z e r i n d e gös­
terilmiş olan 6 minare, gene T ü r k s t i l i n ­
de yapılmış minarelerdir. A l t kenar revaklanna bitişik y a p ı l m ı ş b i r t a k ı m bü­
yük kubbeli b i n a l a r ı n m a h i y e t l e r i b i l i n ­
memektedir. Revaklarm iç avluya bakan
kısımlan kemerler halinde o l u p ,
her
kemer içine zincirle a s ı l m ı ş b i r a s k ı ve­
ya kandil gösterilmiştir. D i ğ e r yandan,
bu çinide de revak k e n a r l a r ı n a kâbenin kapılarının isimleri y a z ı l m ı ş t ı r .
Bunlar üst kenarda soldan
itibaren;
Bab-ı İ b r a h i m , Bab-ı Davudiye, Bab-î
Ömer, Sol kenarda; Bab ı Azime, Bab ı
Ummehani, Bab-ı Ciyad, B a b - ı
Nebi,
Bab-ı Banen, s a ğ kenarda ise. Bab ı
Safiye, Bab-ı Suvel ( Y ü k s e k ) ve alt ke­
narda Bab-ı A l i , Bab ı N i z a m , Bab-ı Sü
leymaniye dir.
Orta kısmı gene k â b e ve e t r a f ı n d a ki şebekeler ile mezheplere ait makam­
ları gösteren binalar meydana
getir­
mektedir. Orta k ı s m ı n a l t ı n d a k i ü ç şe­
kilden, soldakinin a l t ı n d a Bakiye-i Karaşan ortadakinin a l t ı n d a K u b b e t i Ab­
bas ve sağdaki k ü ç ü k ş e k l i n a l t ı n d a da
Mizam şems y a z ı l a n y a z ı l m ı ş t ı r .
Türk ve İ s l â m eserleri m ü z e s i n d e
bulunan ikinci k â b e t a s v i r l i çini müze­
de 828 envanter n u m a r a s ı ile kayıtlıdır.
827 nolu çini ile hemen a y n ı özellikte
olmakla beraber, alt k ı s m ı n y a r ı y a yak m k m i m ı ş ve e k s i l m i ş t i r . B u g ü n için
elimizde kalan k ı s m ı 4 4 x 3 7 c m ebadınlalır. Müzedeki 827 envanter numa­
ralı çiniye göre, daha ince b i r işçilik
gösterir. B ü t ü n ş e k i l l e r i n
konturlan
ince çizgiler halinde b e l i r t i l m i ş t i r , ü s t
köşelerin dolgulan daha sadedir. Kâbe
etrafını çeviren r e v a k l a r ı n i ç i n e asıl­
mış olan kandiller ç o k m u n t a z a m bir
şekilde yapılmıştır. B u n l a r ı n haricinde
b ü t ü n kompozisyon a y n ı olup, her i k i -
T Ü R K ÇİNİCİLİĞİNDE KÂ8E T A S V İ R L E R İ
303
sinin de aynı ustanın elinden çıktığın­
dan hiç şüphemiz yoktur. Muhtemelen
g27 nolu çini daha önce yapılmış ve
jessam onda gördüğü hatalı yanlan 828
nolu çinide düzeltmiştir.
TOPKAPI SARAYI Ç İ N İ SEKStYOpaiNDA BULUNAN Ç İ N İ (Resim: 8 ) :
Çinili Köşk çini seksiyonunda bu­
lunan ikinci b i r Kâba tasvirli çini, 539
envanter numarası ile kayıtlıdır. B u
guruba dahil olan çinilerden sadece d ı ş
çerçeve itibarile ayrılmaktadır. 34 x 63
cm ebadmdaki tek p a r ç a halinde yapılnuş çininin diğer benzer i k i ö r n e ğ i n d e n
biri Paris Luvr müzesnde diğeri ise
Londra Victoria Albert müzesinde bu­
lunmaktadır.
ü ç dilimli pâlmet şeklinde motif­
lerden meydana gelen dış b o r d ü r ü n
içinde, mavi renkli pâlmetlerden iç boı>
dür kompozisyonun etrafmı çevirir. Çi­
ninin üst kısmı kemer şeklinde düzen­
lenerek, köşeler arabesklerle süslenmişmiştir. Bordürler içinde kalan yüzeyin
2/3 ünü kabe ve revaklar kaplamaktaia. Revaklı avlunun zemini açık firu­
ze, Kâbe etrafını çeviren şebekelerin
içi ise mavi renkte boyanmıştır. Burda
d ^ ş i k bir husus ta daima siyah ve
kahverengi ile gösterilen Kabe'nin koyu
yeşil renkte yapılmış olmasıdır. Klâsik
Kâbe tasvirlerinde görülen, mezheple­
re ait makâmlar, zemzem kuyusu, gü­
neş saati çok sade b i r şekilde burda da
görülmektedir. Kenarlarda Kâbe'nin ü ç
büyük kapısının isimleri yazılmıştır k i
bunlar; sol köşede Bab-ı Davudiye, sağ
köşede Bab-ı Selâm, ve yanda Bab-ı Derubiye dir.
Revakh çerçevenin alt kenar ortasmdaki çıkıntının sağında ü ç kule ve
medreşe-i Süleymaniye yazışı ile i k i şerefeli bir minare b u l u n m a k t a d ı r . Dört
köşede yer alan diagonal minarelerden
başka i k i tanede sol yanda bulunan tek
Şerefeli minare ile çini üzerinde yedi
minare gösterilmiştir.
LONDRA VİCTORİA ALBERT
P A R İ S LUVR M Ü Z E L E R t N D E K İ
N İ L E R : (Resim 9 - 1 0 )
VE
ÇÎ-
Victoria Albert bulunan ve 1900
senesinde satın a l ı n m a k suretiyle mü­
zeye girmiş olan 427-1900 envanter nu­
m a r a l ı kabe tasvirli çini 3 6 x 6 1 cm.
ebadmdadIr'^ Topkapı Sarayı çini seksiyonundaki 539 nolu çini ile aynı Özel­
likte olan bu çinide, sadece Kabe kapı­
l a r ı n ı n isimleri daha fazladır. Değişik
olarak sol kenar üzerinde şu
kapı
isimleri b u l u n m a k t a d ı r . Yukardan aşağıpa: Bab-ı Arafat, Bab-ı Ummahani,
Bab-ı Ciya, Bab-ı Safiye, Bab-ı Ya'la vc
Bab-ı Bazen. Bunlardan b a ş k a sağ ke­
narda ü ç medrese ismi yazılı olup, bun­
lardan ikisi diğer çiniler üzerinde de
b u l u n m a k t a d ı r . S a ğ alt köşedeki ise
şimdiye kadar bilinmeyen b î r medrese
ismi olup buda, Medrese-i Fabita'dır.
B u gurubun son b i r örneği de Pa­
ris Luvr m ü z e s i n d e
bulunmaktadır".
3919 envanter n u m a r a l ı çini 3 5 x 5 9
cm. e b a d m d a d ı r . Tamamen Topkapı ve
Victoria Albert m ü z e s i n d e k i çinilerin
aynıdır. B u çinide de minareler diago­
nal ve yatay durumda olmak üzere i k i
şekilde s ı r a l a n m a k t a d ı r .
İSTANBUL TOPKAPI SARAYI HAREM
DAİRELERİNDE
BULUNAN
ÇİNİ­
L E R : (Resim 11 . 1 2 . 13)
T o p k a p ı S a r a y ı Harem Dairesinin
ü ç ayrı b ö l ü m ü n d e bulunan Kabe tas­
v i r i çini p a n o l a r ı n , diğer Kabe tasvirli
çinilerin aı-smda ayrı b i r yeri bulun­
m a k t a d ı r . Aynı usta t a r a f ı n d a n yapıl­
m ı ş olduğu kesinlikle bilinen ü ç pano­
dan ikisinde Teberdar Keşşah A l i İs­
kenderiye imzası b u l u n m a k t a d ı r " .
(15) R. Eltingbauscn, Zeitschrifl
der Dcutschcn
Morgenlandischcn Gesellschft,
sayfa 116.
(16) CaiKİefroy Dcmomb)HCs.
Mekke. Paris 193J. cilt I I I .
IcjpjKMcrincge
i
la
(17) M . Miller, Bes^ond Ihe sublime port The Grand
Seraglio of Stainbul, New Haven 1931. sayfa 66.
Tahsin ö z , Les Faiences Turc. London 9J3.
HI.
Olto Dorn, Dss tslomischc tznik, Berlin 1941. sayfa
304
SABİH ERKEN
B i r i Valde Sultan ibadet odasında
24x24 cm. ebadmda 48 çiniden müte­
şekkil, diğeri Şehzadeler Mektebinde,
24x25 cm. ebadmda 60 çiniden meyda­
na gelen ve üçüncüsü Kara Ağalar Mes­
cidi mihrap nişi içini tamamen kapla­
yan 24x24 cm. ebadmda 60 çinilik her
ü ç panoda da aynı özellikler görül­
mektedir.
Yeşil, mavi, kiremit kırmızısı ve
nefti yeşil renklerin kullanılmış, olduğu
çinilerde, kompozisyonda tamamen ay­
nıdır. Her ü ç panoyu birbirinden ayı­
ran küçük n ü a n s farkları bulunmakta
olup, bunlar sadece teferruatta kalmakmaktadır.
î k i katlı gösterilmiş olan revaklan n dış tarafdaki kubbelerinin yanlannda Kabe k a p ı l a n n ı n isimleri okunmak­
tadır. Diğer Kabe tasvirli çinilerden ba­
zılarında bu isimler daha değişik ola­
rak verilmiştir.
Örgülü b i r dış çerçeveyi takiben
i k i yanda kalan bordürlerden sol taraftakinde ince saplı yapraklar arasına
yazılmış olan kapı isimleri şunlardır.
"Bab-ı Ummehani, Bab-ı Suef, Bab-ı
Haya, Bab-ı Rahme, Ba(b-ı Cisiyan,
Babn Ya'la" d ı r . Üst sol köşede uzun
saplı b i r b i t k i motifi ile bir mina­
re yeralmaktadır. Sağ yan ise daha
enteresan b i r görünüşe sahiptir. Tepe
k ı s ı m l a n aynı hizada olan i k i minare
yan b o r d ü r ü doldurur. Minarelerin şe­
refeleri aynı hizada olmasına rağmen,
birinin bojoı daha aşağıdan başladığı
için resme b i r derinlik kazandırmıştır.
Her ü ç panoda da aynı şeyi görmekte
isek te, değişen husus sadece minareler
üzerindeki nakışlardır. Sağ yanda mina­
reler ile revak kubbeleri arasına Kabe
kapılannın isimleri yazılmış bulunmak,
tadır. Burada da yukardan aşağıya:
Bab-ı Selâm, Bab-ı Fatma, Bab-ı A l i ,
Bab-ı Nedve, ve Bab-ı Ziyad isimleri okunmaktadır.
Panonun en üstünde dış çerçeveye,
dikdörtgenin içindeki yeşil renkli çini­
lere Besmele ve bunun a l t ı n d a k i n a k ı ş ­
lı kısmı takiben gene yeşil r e n k l i zemi­
ne "Kelimei tevhit yazısı y a z ı l m ı ş t ı r ,
î k i yanda bulunan minareler ile sınır­
lanmış olan yazılar adeta caminin mina­
relerine asılan mahya durumunu a l m ı ş ­
tır. Kabe etrafını çeviren i k i k a t l ı revaklann ü s t kenardaki kubbeleri ara­
sında gene Kabe'nin ü ç k a p ı s ı n ı n isim­
leri b u l u n m a k t a d ı r . B u k a p ı l a r : Bab-ı
Veda, Bab-ı İ b r a h i m ve Bab-ı U m r e ' d i r .
Revaklann çevirmiş o l d u ğ u
iç
avlu mozaik şeklindedir. Zeminin a l t
kenarından başlayan ve s a ğ d a i k i ,
solda bir tane olan minareler a r a s ı n a
anahtar deliği şeklinde orta kompozis­
yon işlenmiştir. B u k ı s ı m d a zemin kal­
dırım t a ş l a n gibi olup, K â b e , K a h ­
verengi ile boyanmıştır. Kabe e t r a f ı n ı
saran hâle şeklindeki ş e b e k e l e r i n alt
kısmında Tak ( k a p ı ) ve minber yeral­
maktadır. Mesheplere
ait m a k a m l a r
çok küçük ve silik k a l m a k t a d ı r .
Panoların alt k e n a r ı n d a y a z ı l m ı ş
Kabenin diğer k a p ı isimleri a l t ı n d a k i
yeşil b o r d ü r ü n ü s t köşesinde 1077 H .
tarihi, sol köşesinde ise çiniyi yapan us­
tanın ismi olan "Taberdar K e ş ş a h A l i
İskenderiye" yazılıdır. Saraydan
özel
sipariş ile yaptırılmış olan b u ç i n i l e r i n
en önemli ü ç yere monte e d i l m i ş olma­
sı ayrı b i r değer t a ş ı m a k t a d ı r .
ORİJİNALİ ŞAHSİ K O L L E K S İ Y O N U MUZDA BULUNAN Ç İ N İ ( R e s i m : 14)
Orijinali elimizde bulunan
Kabe
tasvirli b i r çini de, değişik b i r ö r n e k olarak karşımıza ç ı k m a k t a d ı r .
Bütünü
28 X 30 cm. e b a d ı n d a olan b u panonun
alt ve üst kısımlarında kompozisyonu
tamamlayan b i r e r p a r ç a n ı n daha oldu­
ğu sanılmaktadır. Elimizde bulunan çi­
ni, ortadan boyuna ikiye a y r ı l m ı ş ve
sağ kısım kırılarak ü ç p a r ç a haline gel­
miştir.
Çini, iç içe sıralanan b o r d ü r l e r şek­
lindeki yan kısımlar ve esas kompozis-
TÜRK ÇİNİCİUİĞİNDE KÂSE TASVİRLERİ
yonu teşkil eden ortadaki Kabe ile etrafuu çeviren revaklardan meydana gel0,ektedir.
Gerek zeminin d ü z g ü n l ü ğ ü ve ge­
rekse kompozisyonun teşkili ile renkle­
rin güzelliği, çiniyi yapan
sanatkârın
ustahğmı ortaya k o y m a k t a d ı r . î k i yan­
da bulunan minareli d i k d ö r t g e n bölüm­
ler hariç zemin tamamen beyaz ve ade­
ta mermer p a r l â k h ğ m d a d ı r . î k i yanda
ince ve mavi kenar çizgisinin smırladığı
yan kısımlar, boyuna d i k d ö r t g e n l e r e a y
nlmaktadır. Firuze renkli zemin üzerin­
de koyu renkli çizgilerle y a p m ı ş mina­
reler yan kenarları süsler. Alt kenar, or­
ta kısımda olduğu gibi beyaz zeminli bı­
rakılmış, ve gene çift çizgilerle ayrılmış
dikdörtgen içine sembolik olarak b i r
takım binalar işlenmiştir. Yan kenar­
larda bulunan üst üste i k i minareden
alttakiler i k i şerefeli, ü s t t e k i l e r ise tek
$erefeli olarak yapılmıştır. Minare kai­
deleri her i k i yanda da d i k d ö r t g e n ve
bursa kemerli m e k â n l a r şeklinde göste­
rilmiştir.
Alt kenar ortasındaki beyaz zemin­
li bölümde ü ç sembolik bina resmi bu­
lunmaktadır k i bunlardan soldakinin
yanında ' Medreset-il Fatiyane", sağ köşedekinin yanında da "Medreset-el Süleymaniye" yazılmıştır. Orta k ı s ı m d a
kiremit kırmızısı renkte, zeminden ka­
bartma olarak yapılmış kendi içinde de
bölümlere ayrılan b i r d i k d ö r t g e n bu­
lunmaktadır. Daha çok bir
külliyeyi
temsil eden bu dikdörtgenin de içinde
firuze çizgili ikinci b i r kısım daha yer
abr.
İki yan ve alt kenarı takibeden iç
bordür Kabe etrafını çeviren revaklan
meydana getirir. B u k ı s ı m d a zemin lâ­
civert, revak kemerlerinin içleri ise be­
yazdır. Üç d i l i m l i olarak gösterilmiş olan revak kemerlerinin üst kenarda bu­
lunmayışı. Alt ve üst kenarda m i m a r i
şekillerin kesilmiş olması çininin alt
ve üst kısımlarında birer p a r ç a s ı n ı n da­
ha olduğunun açık delilidir.
305
î ç kompozisyona gelince: î k i çizgi­
l i fakat b u sefer firuze renkli olarak ü ç
k e n a r ı çeviren revaklardan a y r ı l m ı ş ev­
lan orta zeminin a l t kenarmda, her i k i
köşede, yanlarda o l d u ğ u g i b i minareler
b u l u n m a k t a d ı r .Bu minareler de i k i şe­
refeli olarak y a p ı l m ı ş o l m a s ı n a r a ğ m e n ,
yandakilerden ç o k az b i r farkla ayrıl­
m a k t a d ı r . Burda şerefeler kiremit kır­
mızısı renginde b o y a n m ı ş t ı r . Gerek iç
ve gerekse yanlarda bulunan minareler­
de m ü ş t e r e k taraf, kaidelerin Bursa ke­
merli gösterilmiş o l m a s ı ve p a b u ç kıs­
m ı n d a k i desendir. Hafif b i r kavisle
gövdeye geçişi sağlayan p a b u ç kısmı,
mavi renkli çizgilerle üçgenler şeklinde
b o y a n m ı ş t ı r . Alt k e n a r ı n o r t a s ı n d a , i k i
adet kubbeli bina bulunmakta olup,
bunlardan soldaki "Kubbe-i Feraj",
s a ğ d a k i ise "Mizan-ı Ş e m s " ( g ü n terazi­
si)
olduğu y a n l a r ı n a yazılmıştır.
Orta kısmı, ü s t kenara yakın olarak
kaplayan Kabe ve etrafını çeviren hale
K i r e m i t renginde çizgili ve anah­
tar deliği şeklinde yapılmıştır.
Kabe
etrafını çeviren şebekeler olduğu bili­
nen b u çizgilerin sol köşesinde şâfi-i
mezhebine ait b i r m a k â m yeralmaktadır. Diğer ü ç m a k â m ı temsil eden bina
şekillerinin K â b e etrafını çeviren hale­
den ayrı olması Çiniyi yapan u s t a n ı n
belkide meshebini ortaya k o y m a k t a d ı r .
İ b r a h i m ' i n m a k a m ı ise şebekelerin içi­
ne a l ı n m a k suretiyle k â b e kadar kutsal
b i r yer olduğu a n l a t ı l m a y a çalışılmış­
t ı r . K o y u kahverengi ile b o y a n m ı ş olan
K â b e n i n ü z e r i n d e firuze renkli b i r ku­
şak b u l u n m a k t a d ı r . İki boyutlu olarak
r e s m e d i l m i ş K â b e n i n sol alt köşesinde
hacer-ül esved, sağ köşesinde ise H i c r i
İ s m a i l hâle şeklinde belirtilerek yanla­
rına isimleri yazılmıştır.
K â b e tasviri e t r a f ı n d a i k i sıralı çiz­
gilerle belirtilmiş olan şebekeler, adeta
h ü c r e l e r halinde b ö l ü n m ü ş t ü r . Or­
ta k ı s m m ü ç y a n ı n d a meshepleri tem(18) B i r ne\i muvakkilhanc durumuMİa oUn bu bina­
da zanun tayini yapılır.
SABİH ERKQ4
306
sil eden üç bina şekli daha yeralmakta
olup. herbiri başka başka yapılmıştır.
Sağ yanda içi bursa kemerli olan bina,
makâm-ı hanefi, sol yandaki makam-ı
Hambeli ve yukarda ters durumda bu­
lunan makam-ı Mâliki'dir. Üst kısımda
Mâkam-ı Malik'in i k i yanmda üçer adet
vazo şeklinde zemzem kaplan bulun­
maktadır. ( " ) Kabeyi çeviren şebeke­
lerin altmda büyük bir minber ile kü­
çük bir bina şekli daha vardır k i bun­
larında yanlarındaki yazılardan zem­
zem kuyusu ve Hz. Muhammedin min­
beri olduğu yazılıdır. Zeminde gene bi­
ri tek ve üçü yan yana zemzem kapları
yeralmaktadır.
Bütün kompozisyonda renklerin
parlak olması ve bilhassa kırmızının
oldukça güzel oluşu çinin X V I I yüz­
yıla ait olduğunu ortaya koyar. Ge­
rek zeminin düzgün ve temiz olu- _
şu ve gerekse, firuze, mavi renklerin
kullanılışı X V I yüzyılın ikinci yansında
yapılmış olan çinilerle aynı özelliği
göstermektedir. Diğer yandan motifle­
rin koyu ve ince çizgilerle belirtilmiş
olması gene X V I cı yüzyıl çinilerinde
görülen hususiyetlerdendir.
Sır altı tekniği ile yapılmış olan
çinide, çiniyi yapan ustanın büyük bir
şekilcilik anlayışı olduğu görülmekte­
dir. Beyaz hamurlu kilden yapılmış olan çininin îznikte yapıldığı kuvvetle
muhtemeldir,
BURSA MÜZESİNDE BULUNAN
Çt-
N t : (Resim: 15)
Bursa müzesinde bulunan 35 x 35
cm. ebadmdaki kabe tasvirli çini, oriji­
nali elimizde bulunan çini ile büyük bir
benzerlik göstermektedir. Üzerindeki
kitabede (1085 H ) 1674 tarihinde yapıl­
mış olduğu anlaşılan çinide kompozis­
yon gene i k i kısımdan meydana gelmiş­
tir.
(19) Hactann » m z e m suyu gelirdiUeri bu
topbn
benzerleri, moma Mnpulleri diye bilinen, hri5tlyan hacılsnmn yağ kaplarını andınnaktadır.
İki yanda firuze zemin ü z e r i n e ü s t
üste ikişerden d ö r t minare b u l u n m a k t a
olup, minarelerin kaideleri b i r e r
ha­
cim halinde y a p ı l m ı ş t ı r .
Minarelerin
p a b u ç kısımları mavi çizgilerle kavisli
ve konik olarak t a r a n m ı ş , m i n a r e göv­
deleri üzerinde k ü ç ü k a y d ı n l ı k pencere­
leri işaretlenmiştir.
Esas kompozisyonun y e r a l d ı ğ ı dik­
dörtgen zemin beyaz renktedir. A l t kö­
şelerde yan b o r d ü r l e r e b i t i ş i k i k i mina­
re ile, çini üzerinde 6 adet m i n a r e res­
m i b u l u n m a k t a d ı r . Zemin o r t a s ı n d a
büyük bir ç e n b e r içine a l ı n m ı ş o l a n si­
yah renkte b o y a n m ı ş kabe yeralmakta­
dır. Kâbe etrafını ç e v i r e n ç e n b e r şek­
lindeki şebekelerin ü ç t a r a f ı n d a y ö n l e r i
ortadaki kâbeye d o ğ r u olan mezheple­
re ait m a k a m l a r ı temsil eden b i n a l a r
bulunur. Her b i r i n i n y a n l a r ı n a i s i m l e r i
yazılmış olan m a k a m l a r ı n şekil olarak
en büyüğü Hanefi mezhebine ait ola­
nıdır. Çininin i k i k ö ş e s i n d e yanyana üçer tane zemzem k a b ı r e s m e d i l m i ş t i r k i , bu guruptaki d i ğ e r ç i n i l e r d e de ay­
nen görülmektedir. K â b e e t r a f ı n d a yeralan şebekelerin altmda cak-ı Zemzem
(zemzem kuyusu) n u temsil eden kub­
beli b i r bina ve b u n u n s a ğ ı n d a î s l â m
âleminin kutsal m i n b e r i olan, M i n b e r i
Nebi'nin resmi y a p ı l m ı ş t ı r . A l t kenara
bitişik olarak ikişer i k i ş e r
yapılmış
kubbeli binalar ile b u n l a r a r a s ı n a yazıl­
mış kitabe b u l u n m a k t a d ı r .
Kitabede
1085 tarihi ile " S a h i b ü l hayrat B a h ç e ­
ci Hasan Ankarayi v a s ı l t a b i Yenişe­
hir" cümlesi o k u n m a k t a d ı r .
KAHİRE TÜRK V E İ S L Â M ESERLER î MÜZESİNDEKİ Ç İ N İ : ( R e s i m 16)
Kahire T ü r k ve î s l â m eserleri mü­
zesindeki 3251 envanter n o l u K â b e tas­
virli çinide 39 x 35 c m . e d a b ı n d a olup
çevresi örgülü b i r b o r d ü r l e çevrilmiş­
tir. Üst kenar o r t a s ı n d a yer alan kitabe
ile yan kenarlarda i k i ş e r
dikdörtgen
bölüm orta k ı s m ı ü ç k e n a r d a n
sarar.
Her i k i yandaki d i k d ö r t g e n l e r i n içinde
kaide kısımları kemerli ve tek şerefeli
TÜRK ÇİNİCİLİĞİNOe KA8e TASVİRLERİ
g^iaxelct bulunmaktadır.
A l t kenar
yanlara göre daha dar olup orta kısım­
daki küçük bölmeye çiniyi yapan usta^ ismi olan Ameli Ahmet yazılmıştır.
İsmin sol tarafmdaki k ü ç ü k d i k d ö r t g e n
jçine de çininin yapılış tarihi olan "Efyak-ı - fisene 1070 H " tarüıi kaydedil­
miştir. Sağ köşede ise gene küçük b i r
dikdörtgen içine bazı b i n a l a r ı temsil
eden küçük şekiller işlenmiştir. Yan keoarların alt kısmında bulunan minare­
lerin kaideleri ile, ortadaki dikdörtgenjerin arasında kalan kısımda, solda b i r ,
sağda i k i adet alınlıktı kapı yeralmaktadır.
t)st kenar b o r d ü r ü n d e
kaplayan
büyük bir kartuş içine "Kelime-i şehadet" yazılmıştır.
Çinin tam o r t a s ı n d a bulunan esas
kompozisyonun etrafında, d ö r t k e n a r ı
dolaşan revaklar âzami derecede uslupbştırılmıştır. Her revak kemeri orta­
sında bir kapı yapılmak suretiyle revaklann arkasında birer o d a n ı n bulun­
duğu belirtilmek istenmiştir.
Beyaz zemin üzerinde, yeralan şe­
killer tamamen türk mimari ü s l u b u n a
uygundur. Merkezde bulunan koyu
renkli Kabe, gene ç e n b e r şeklinde b i r
ştbeke ile sarılmaktadır. Kâbe'nin sol
köşesinde Hacer-ül Esved gösterilmiş­
tir.
Burada da Kâbe etrafında d ö r t
meshebi temsil eden ve yönleri merke­
ze doğru binalar yeralmakta ve gene
hanefi meshebini temsil eden şekil d i ­
ğerlerinden farklı ve b ü y ü k olarak ya­
pılmıştır. Üst köşelerde ü ç e r adet yan
yana kulplu testi şeklinde zemzem kap­
lan ve sol ü s t kenann yanında çiniyi
vakfeden şahsm ismi " S a h i b ü l hayrat
Mehmet ağa" yazılmıştır.
(20) IMıunıııed MusUfa. (Kahire koHektiyonlannaa
bıAuiMi Tâtk Samtı Şabeserleri) MiUetlenrau I . cl
Wı* S u c t ı kongresi teblijlcri, AnJt. 1 9 » , $»yfa 305,
307
Kabe e t r a f m ı çeviren şebekeler,
altta gene anahtar deliği şeklin de gös­
terilmiştir.
KAHİRE ARAP MÜZESİNDE
NAN ÇİNİ: (Resim: 17)
BULU­
Kahire Arap m ü z e s i n d e olduğu bi­
linen kabe tasvirli b i r çini de kompo­
zisyon teşkili b a k ı m ı n d a n gene b u gu­
r u p t a k i çinilere dahil b u l u n m a k t a d ı r .
Ancak b u çinide g ö r ü l e n farklı b i r hu­
susiyet, diğer ö r n e k l e r d e tek p a r ç a üze­
rine işlenmiş olan kompozisyon burda
6 karo halindedir. Kabe tasvirinin
etrafında da çiniler duvan süslemekte
ve hepsinin aynı zamanda yapılmış o l ­
duğu anlaşılmaktadır.
B ü y ü k sivri kemerli b o r d ü r için­
de, enine 4 s ı r a halinde bulunan çi­
nilerin t a m a m m ı gösteren b i r fotoğra­
fı elimizde b u l u n m a d ı ğ ı n d a n k a ç adet
o l d u ğ u n u bilmemekteyiz. Ancak, ü s t
k ı s m ı kemer şeklindeki panonun zemi­
n i n rengi k â b e tasvirinin zemini ile aynı
o l m a s ı n a bakarak b ü t ü n çinilerin si­
p a r i ş üzerine aynı zamanda yaptırıl­
m ı ş o l d u ğ u n u r a h a t l ı k l a söyleyebiliriz.
K o y u renk zemin üzerinde kâbenön etrafı, a ç ı k renkli lâle, yapraklar
ve nar çiçeklerinden m ü t e ş e k k i l b i r
b o r d ü r l e s a r ı l m a k t a d ı r . 6 p a r ç a halinde
bulunan K â b e tasvirinin ü z e r i n d e sti­
lize Çin ^bulutlarının meydana getir­
diği sivri b i r alanlık ile b u alanlıgm
o r t a s ı n d a k i b ü y ü k b i r k a r t u ş içine ya­
zılmış "Kâbe-i Şerif" yazısı ile süslen­
mektedir. Dış çerçeve ile Kabe etrafını
çeviren revaklann a r a s ı n d a k i dikdört­
genler içine de, ü s t ü s t e i k i mina­
re resmi bulunur. Minarelerin kaideleri
burda da birer m e k â n şeklinde gösteril­
miştir. Revak kemerleri burda da ü ç e r
d i l i m l i d i r . İ ç çerçevenin alt k e n a r ı n d a
b a ş l a y a n ve kabe avlusunu gösteren ze­
m i n i n i k i köşesinde gene i k i minare
b u l u n m a k t a d ı r . Böylece çini üzerinde
6 minare yeralır. I ç kısımdaki i k i mina­
re a r a s ı n d a , alt kenara bitişik olarak
308
SABİH ERKEN
b i r i büyük, diğeri daha küçük olan yanyana i k i temsili bina resmi bulunmak­
tadır,
Orta kısımda Kâbe etrafı, gene aoahtar deUğl şeklinde yapılmış şebe­
kelerle çevrilmektedir. Şebekelerin sol
köşesinde bulunan bina diğerlerinde
olduğu gibi makanhi Şafii, bımun yanmdaki şekil ise minber ve Kabe kapı­
sıdır. Şebekelerin dışında solda, makam-ı HambeK, sağ yanda makam-ı
Hanefi, ve ü s t kenardaki ise makam-ı
Nfâliktir. Üstteki şeklin her i k i yanmda
yeralan şekiller de zemzem kaplandır.
Kâbenin alt kısmındaki zeminde büyük
b i r minber ile buna diagonal olan kü­
çük b i r şekil bulunmaktadır k i buda
zemzem kuyusunu temsil eder.
ÜSKÜDAR SOLAK SİNAN CAMtl
MİHRABINDA BULUNAN KÂBE TAS­
VİRLİ ÇtNÎ : (Resim: 18)
İstanbul Üsküdar'da bulunan So­
lak Sinan camii, çok basit ve ahşap
çatılı küçük bir bina olmasına mukabil,
yanm silindirik mihrabi süsleyen bu
çininin buraya nasıl gelmiş olduğu
bilinmemektedir. 26 x 27 cm. ebadında
i k i karodan meydana gelen çinilerden
üstte bulunan Kâbe tasvirli, alttaki ise
Mukaddes emanetler arasında aslı Topkapı Sarayı müzeai Hırka-i Saadet da­
iresinde saklanan ve "Kadem-i saadet"
ismile bilinen altından yapılmış Hz.
Muhammedin ayak izinin çini üzerine
geçirilmiş şeklidir. Bizim için ikinci
plânda kalan "Kadem-i Saadet" tasvi­
rinin yanlarında Hz. Muhammed ile
ilgili yazılar yazılmıştır.
Kâbe tasvirli çini ise bu grupta
bulunan çiraiierin en basitidir. İki yan­
da firuze renkli zemin üzerine ikişer­
den dört minare yeralmaktadır. İki
yandaki minareli dikdörtgenlerin ara­
sında kalan yüzeye Kâbe ve diğer tem­
sili binalar resmedilmiştir. Alt kena­
ra bitişik olan ü ç minare ile çini
üzerinde yedi minare resnvi bulunmak­
tadır. Kâbe e t r a f ı n d a b u l u n a n nvezhep.
lere ait binaların a l t l a r ı n a i s i m l e r i yazılmak suretiyle b e l i r t i l m i ş t i r . Ü s t kı­
sımda bulunan zemzem k a p l a r ı m a ş r a ­
pa gibi kulpludur, Çirji ü z e r i n d e , zeytin yeşili, kiremit rengi firuze yeşil ve
mavi renkler k u l l a n ı l m ı ş t ı r . D i ğ e r benzer örneklere göre kaba ve basit b i r iş­
çilik gösterir.
KASTAMONU K Ü R E HOCAPAŞA CAMİİNDE BULUNAN Ç l N t ( R e s i m : 19)
Üç ayrı yerde, bulunan çiniler, a y r ı
bir gurup teşkil etmektedir. Sade b i r
kompozisyona sahip o l m a s ı n a r a ğ m e n
oldukça önemli b i r guı-up t e ş k i l eden
bu çinilerin en ö n e m l i s i m u h a k k a k k i
Kastamonuda b u l u n a n d ı r . Hoca p a ş a
caminin kıble d u v a r ı n d a , k a r a n f i l , hatayi ve h a n ç e r ş e k l i n d e yapraklardan
meydana gelmiş b o r d ü r ü n
çevirdi­
ği büyük b i r d i k d ö r t g e n t e ş k i l
eden
pano, 8 karodan m ü t e ş e k k i l d i r . Esas
tasvir, alttan yukanya ü ç ü n c ü s ı r a d a k i
çiniler üzerinde y e r a l m a k t a d ı r .
Kom­
pozisyonun en ü s t ü n d e i k i k a r t u ş içine
"Lâ ilâhe illâUah, Muhammeden resulallah, bunun altına da " E y lâtif cisim­
lerin gizlileri, bizi k o r k t u k l a r ı m ı z d a n
koru" cümlesi yazılmıştır.
Beyaz zemin ü z e r i n d e
i k i kısım
teşkil eden tasvirde, d ı ş t a b i t k i motif­
leri arasına yerleştirilmiş ince uzun ve
üçer şerefeli T ü r k stilindeki minareler
b u l u n m a k t a d ı r . Minareler a r a s ı n a üst­
te, Kuran'ın Fatiha s û r e s i n d e n b i r âyet
yazılmıştır. Çevreye sırayla Kabe k a p ı ­
larının isimleri yazılmış o l u p , b u n l a r :
Bab-ı Ümmehani, Bab-ı Şerif, Bab-ı
Haya, Bab-ı Rahme, Bab-ı Safa, Bab ı
Cisat, Bab-ı Ya'le dir. Sol k ö ş e d e sene
1087 H tarihi k a y d e d i l m i ş ve t a r i h i n
sağında, köşeye d o ğ r u : Bab ı A l i y i KeremuUah veçhe, Bab-ı Abbas, Bab-ı Nebiy-i Aleyhisselâm, Bab-ı Ö m e r , Bab-ı
İbrahim ve Bab-ı Veda i s i m l e r i bulun­
maktadır k i , bunlar da K â b e n i n d i ğ e r
kapılarının isimleridir. Ç e r ç e v e n i n s a ğ
kenarında ise yukardan a ş a ğ ı y a ş u ka-
TÜRK ÇİNİCİLİĞİNDE
pılarm isimleri yazılmıştır. Bab-ı Sıbtıye, Bab-ı Nedve, Bab-ı Ziyad, ve Bab-ı
Selâm.
Dış kenarda yeralan 4 minareden
başka kompozisyonun iç çerçevesi için­
de de alt kenara bitişik solda b i r ve
sağda i k i minare daha yeralır k i , bun­
larda dış çerçeve üzerinde bulunan m i ­
nareler gibidir. Ancak dıştakilertin kai­
deli ve burmalı olmasına m u k a b i l içtekilerden sadece sol köşedeki b u r m a k
fakat hepsi kaidesizdir. K â b e etrafını
kubbeli revaklar çevirmektedir. Revakh avlu ortasında o l d u k ç a b ü y ü k ve
ahşılagelmiş şekilde şebekelerin çevir­
i p kâbe bulunur. Kâbeyi temsileden
şekil kompozisyona derinlik
verecek
şekilde üç buutludur. Sol köşesinde Hacer-ül Esved gösterilmiş ve yanma is­
mi yazılmıştır. A l t köşeye m a k â m - ı Şafi ve Cak-ı Zemzemi (zemzem kuyusu)
temsileden binalar yapılmıştır. K ü ç ü k
dikdörtgenlere a y n i m ı ş olan iç zemi­
nin etrafını üst kısımda hilâl şeklinde
bir şebeke s a r m a k t a d ı r . Üç yanda yer­
alan mesheplere ait binalardan b a ş k a
ibrahim'in m a k a m ı da gösterilmiştir.
Kompozisyonun en a l t ı n d a ise, çi­
çekli dış çerçeve içine i k i k a r t u ş halinde
bulunan kitabelerden soldakinde "Nak­
kaş Müstecepzade Süleyman b i Eşrefyan", sağdakinde ise, " S a h i b ü l hayrat
Hüseyin Çelebi İbnil Hac Mustafa Güreci" yazıhdır. B u kitabeler b i z i m için
büyük önem t a ş ı m a k t a d ı r . Aynı zaman­
da vakfiye durumunda olan b u kitabe­
lerden çininin, Hayır sahibi H ü s e y i n
Çelebî îbnil Hac Mustafa Güreci tara­
fından Nakkaş Müstecep zade Süleymana( 1087 H ) 1674 tarihinde yaptınlmış olduğu anlaşılmaktadır.
KÂBE
TASVİRLERİ
309
K â b e tasvirli çini de 6 karodan meyda­
na gelmiş olup, her b i r karo 27 x 27
cm. d i r . S ı r altı tekniğinde, beyaz zemin
ü z e r i n e yeşil, mercan kırmızısı, ve la­
civert renkler kullanılmış olan kompo­
zisyonda şekillerin k o n t u r l a n siyah çiz­
gilerle belirtilmiştir.
Çinileri teşkil ettiği kompozisyo­
nun etrafını, S harfi ş e k l i n d e b i r b i r i
içine geçmiş kıvrık dallar arasmda i k i
renkli yapraklar ve her i k i yaprak ara­
sına k o n m u ş p â l m e t şeklinde motifle­
r i n teşkilettiği b i r bordur ç e v i n n e k t e dir. K o y u renk zemin üzerine açık renk­
te işlenmiş olan b o r d ü r ü n iç ve d ı ş
k o n t u r l a n , daha açık renkte ince çizgi­
lerle belirtilmiştir. Kompozisyonu mey­
dana getiren çinilerin yüzeyleri çat­
lak ve b o z u l m u ş t u r . A l t kenarda d ı ş
çerçeveye bitişik olarak başlayan kom­
pozisyonda, K â b e n i n etrafını çeviren
revaklar i k i n c i b i r çerçeve meydana ge­
tirmektedir. Dış çerçeve ile revaklarm
teşkil ettiği iç çerçeve a r a s ı n d a , ü s t t e
yanlardakinin 3misli genişlikte boşluk­
lar kalmakta olup, b u b o ş l u k l a r a d a Kâ­
be e t r a f ı n d a bulunan minarelerden beşi
yerleştirilmiştir.
TÜRK VE İSLÂM E S E R L E R İ MÜZE­
SİNDE 830 ENVANTER N O L U Ç İ N İ :
(Resim: 20)
Çinyi yapan ressam daha ç o k i k i
b u u t l u resim çınlayışına uygun olarak
şekilleri yerleştirmiştir. A l t kenardaki
şekiller adeta b i r b i r i n e k a r ı ş m ı ş ve
girift b i r durum a l m ı ş t ı r . Buna muka­
b i l yanlar ve orta k ı s ı m d a daha sade ve
daha açık b i r şekilde r e s m e d i l m i ş t i r .
H a k i k â t halde, K â b e n i n esas giriş cep­
hesini gösteren alt kenar, resimde ol­
d u ğ u gibi aslında da, b i r ç o k kapı ve
binalann t o p l a n m ı ş olduğu kompleks
b i r d u r u m g ö s t e r m e k t e d i r . î k i yandaki
b o ş l u k l a r d a , kaideleri d i k d ö r t g e n ve
p a b u ç kısımları hafif konik, gövdeleri
i k i renkte b u r m a l ı olarak gösterilmiş
olan minareler ü ç e r şerefeli ve birbi­
rine benzeyen Türk stili minarelerdir.
istanbul Türk ve İ s l â m
eserleri
müzesinde 830 envanter n u m a r a s ı ile
kayıtlı bulunan, 81 x 54 cm. ebadmdaki
Panonun sağ k e n a r ı n d a bulunan
b i r i n c i minarenin üzerinde gene ü ç şe­
refeli b i r minare resmi yapılmış olma-
310
SA8İH ERKEN
sına mukabil sol kenar boş bırakılmış­
tır. Üst kısımda dse, revaklann arkasın­
da büyük kubbeli binaların siluetle­
r i gösterilmiştir. Revaklann i k i köşe­
sinde, gövdeleri yandan itibaren görü­
nen gene üçer şerefeli minareler bulun­
m a k t a d ı r . Ressam, revakları birinci pl­
â n a almak suretiyle, gerek kubbeli bü­
yük yapılann ve gerekse minarelerin
y a n s ı m gizleyerek resme, üçüncü buu­
tun havasım vermeye çalışmıştır.
Birinci çerçeveye bitişik olarak en
üstte, zemine konmuş kartuş içinde
kelime-i tevhit yazısı yazılmıştır. Ka­
be etrafını dikdörtgen bir çerçeve gi­
b i çeviren revaklar, kemeıli ve kubbeli
olarak gösterilmiştir. Kâbe etrafını
çeviren daire şeklindeki şebekeler ise
revaklarla birleşmiştir. Alt kenarın her
i k i köşesinde bulunan i k i minare ile
çini üzerinde gösterilmiş olan minare­
lerin sayısı yedi adettir.
Diğer kâbe tasvirlerinde olduğu gi­
b i burda da anahtar deliği şeklinde kâbeyi saran şebekeler ve ortasındaki kâ­
be resmi, 4 karo üzerinde yeralmaktadu". Tam ortada çinilerin Mrleştigi ye­
re koyu renkte yapılmış kâbe, kompo­
zisyonun merkezini teşkil etmektedir.
Koyu renkli şekilde, Hacer-ül Esved
açık renkte bir hilâl şeklinde gösteril­
miştir. Kâbenin etrafı burda da kaldı­
rım taşlan şeklinde tezyin edilmiştir.
ATtNA BENAKİ MÜZESİNDE BULUMAN K A B E TASVtRLt ÇİNİ: (Resim:
21)
Atina Benaki müzesinde bulunan
çini i l k defa burada neşrediimemektedir. Daha önce Migeon tarafından tanı­
tılmış olan eseri (*') biz, sadece diğer
örneklerin yardımıyla tarihlendirmeye
çalışacağız. 49,5 x 75 cm. ebadında olan
çininin etrafını örgülü bir bordür çe­
virmektedir. Kompozisyon teşkili bakı­
mından Küre Hocapaşa camii ve Türk
(21) C . Migceoo, Exposition d'art mtmılman, Alexaadrie. İ92S, EltinghauMa, Alhen, 1»X, nyte 7S.
tslâm eserleri m ü z e s i n d e k i ö r n e k l e r l e
büyük bir benzerlik g ö s t e r i r .
Beyaz
zemin üzerinde, alt kenardan i t i b a r e n
başlayan şekillerin işlenişinde perspek­
tif res^m anlayışı burda da g ö r ü l m e k ­
tedir. Ressam, hernekadar ş e m a t i z i m den kurtulmak istemekte isede, genede
bir kısım şekilleri ş e m a t i k olarak gös­
termektedir.
Kâbe etrafım d ö r t kenarda ç e v i r e n
kubbeli revaklar ş e m a t i k geleneğe uy­
gun bir şekilde i ş l e n m i ş t i r . R e v a k l a n n
iki yanındaki b o ş l u k l a r a y e r l e ş t i r i l m i ş
olan minareler, kaideleri ö n ü n d e k i bir­
takım binaların b u l u n m a s ı ile resme
bir derinlik havasını g e t i r m i ş b u l u n ­
maktadır. Üst kenarda yeralan i k i m i ­
nare ile yandaki tek minare de ş e m a t i k
bir görünüştedir. Ü s t t e k i m i n a r e l e r i n
külâh ve b i r i n c i şerefelert
arasında,
kutsal günlerde b ü y ü k c a m i l e r i n mina­
releri arasına asılan mahyalar g i b i i k i
mısra yazılmıştır.
"Her kime K â b e nasib olsa h ü d a rah­
met ider
Her kişi sevdiğini ona
eder"
isimiyle d â v e t
Çinide b ü t ü n minareler ve mina­
relerin alemleri m ü b a l a ğ a l ı b i r ş e k i l d e
gösterilmiştir. Ü s t t e k i i k i m i n a r e ara­
sında, Kâbe e t r a f ı m ç e v i r e n revaklardan daha yüksekçe ü ç b i n a n ı n ü s t kı­
sımları g ö r ü l m e k t e o l u p , b u n l a r d a n
soldaki adeta b ü y ü k b i r ç a d ı r ı a n d ı r ­
maktadır. K â b e n i n e t r a f ı n ı ü ç kenar­
dan çeviren revaklann s i v r i k e m e r l e r i
düz bir hatla kesilmiş o l u p , ü s t t e , keli­
me-i tevhit yazısı y a z ı l m ı ş t ı r .
Büyük avlunun o r t a s ı n ı hemen he­
men tamamen kaplayan K â b e ve etra­
fındaki şekiller, d i ğ e r kabe tasvirli çinilerdekinden daha değişik b i r özelliğe
sahiptir. Noktalar halinde d o l d u r u l m u ş
zeminin o r t a s ı n d a k â b e e t r a f ı n ı çevi­
ren şebekeler, mesheplere ait makam­
lar, büyük minber, tamamen ş e m a t i k
işlenmesine m u k a b i l , K â b e , t a m
bir
TÜRK ÇİNİCİLİĞİNDE KABE
TASVİRLERİ
311
perspektif görünüş içinde y u t l a n gös­
terilerek yapılmıştır. D i k k a t i çeken
bir hususta, diğer guruplarda
peshepleri temsil eden binalardan
pıakam-ı Hanefi, daima b ü y ü k gös­
terilirken burda en k ü ç ü k olarak yapılnuştır. Makam-ı Şafii, alt kısmın­
da şebekeler içine alınmış ve karşısına
İslâm aleminin kutsal minberi olan
jılinber-i Nebi yapılmıştır. K â b e n i n sol
yanında şebekeler üzerinde
bulunan
Icubbeli ve i k i katlı bina, makâm-ı hambelidir. Üstteki ise Makâm-ı Mâlik olup
perspektif bir g ö r ü n ü ş ile yapılmıştır.
Sağ kenara sıkışmış olan makam-ı Ha­
nefi ise küçük kubbeli b i r bina olarak
gösterilmiştir. Kompozisyonun alt ke­
narındaki kubbeli binalar üzerinde ve
kabe avlusu içinde bulunan kare kaide­
li iki minare ile çini de yedi minare
gösterilmiş b u l u n m a k t a d ı r . B u ç i n i n d e
orijinalini görmemiş
olduğumuzdan
reıJderi hakkında fazla b i r şey söyle­
mek mümkün o l m a m a k t a d ı r .
İSTANBUL RÜSTEM PAŞA CAMİİN­
DE BULUNAN K A B E TASVİRLİ Çİ­
Nİ : (Resim: 22)
Diğer b i r Kâbe tasvirli çinide İs­
tanbul Rüstempaşa camii sonceraaat
yerinde bulunmaktadır. X V I cı yüzyılın
ikinci yansına ait en nadide çinileri i l e
haklı bir ün yapmış olan R ü s t e m p a ş a
camiine ayn b i r güzellik katan k â b e
tasvirli bu çinide, ayrı b i r kompozisyon
teşkili göriilmektedir. 30 x 30 cm. ebadmdaki çinide daha çok şematik ve ba­
sit bir kompozisyon h â k i m bulunmaktadu". Muhakkâkki çini daha son­
radan ya ı s m a r l a m a suretiyle yahutta başka b i r yerden alınarak getirilmiş
ve soncemaat yeri duvarını kaplayan çi­
nilerden b i r karo s ö k ü l m e k suretiyle
buraya yerleştirilmiştir. Etrafı d ü z b i r
çerçeve ile sınırlanmış olan çininin d ö r t
köşesi ve i k i kenan ortasmda bulunan
minareler ortadaki Kâbeye yönelmiş
vaziyette diagonal b i r d u r u m almıştır.
Orta kısma Kâbeyi temsil eden şekil ve
üzerine hacer-ül Esved yapılmıştır. Da­
ha sonra bahsedecek o l d u ğ u m u z diğer
K â b e tasvirli çinilerden bu gurupta bu­
lunanlarda da o r t a k ı s ı m aynı şekilde
verilmektedir.
R ü s t e m p a ş a camiinde bulunan çi­
nide de K â b e e t r a f ı n d a bulunan b i r ta­
k ı m ek binalar gösterilmiş olup, bun­
lar gene mesheplere a i t m a k a m l a r d ı r .
K â b e n i n hemen a l t ı n d a zemzem kuyu­
su. Minberi Nebi gösterilmiştir. K o y u
renkte y a p ı l m ı ş olan K â b e n i n sol kö­
şesine Hacer-ül Esved, sağ köşesine ise
h i c r i İ s m a i l yazıları yazılmıştır. K â b e
etrafını çeviren şebekelerin
Anahtar
deliği şeklinde y a p ı l m ı ş o l m a s ı ile İs­
lâmlığa açılan k a p ı g i b i mecazi b i r an­
lam verilmeğe çal.şılmıştır.
K â b e n i n ü s t k ı s ı m l a r ı n d a bulunan
ve ikişer ikişer s ı r a l a n m ı ş olan k u l p l u
ince uzun zemzem k a p l a r ı b u t i p i n di­
ğ e r ö r n e k l e r i n d e de b u l u n m a k t a d ı r .
Dış çerçeve ü z e r i n d e gene b i r t a k ı m
k ü ç ü k şekiller daha b u l u n m a k t a d ı r k i ,
bunlar, k â b e k a p ı l a n n ı temsil etmekte­
dir.
R ü s t e m p a ş a camiindeki çininin en
b ü y ü k hususiyeti ise, alt kenar ortasın­
daki d i k d ö r t g e n çerçeve içine yazılmış
olan kitabedir. Çiniyi yapan u s t a n ı n is­
m i olan bu yazıda "Sahibu Ekmekçizade Muhammed beşe, sene Sebini ve elf
1071 H " t a r i h i okunmakta ve Böylece
çininin 1660 tarihinde yapılmış olduğu
anlaşılmaktadır.
BURSA MÜZESİNDE BULUNAN K A B E TASVİRLİ ÇİNİ (Resim: 24):
İ s t a n b u l R ü s t e m p a ş a camiinde bu­
lunan K â b e tasvirli çininin grubunda
bulunan b i r diğer çinide Bursa müze­
sinde b u l u n m a k t a d ı r . Aynı ölçüde, 30 x
30 c m olan çinide şekiller ve kompozis­
yon tamamen aynı olması çininin aynı
u s t a n ı n elinde çıktığı k a n ı s m ı vermek­
tedir.
Kenarlan ince ve mavi renkte çiz­
gi ile sınırlanmış olan çininin zemini
312
StllBİH ERKEN
gene beyaz renktedir. îleminin tam or­
tasına Kâbe şekli yerleştirilmiş olup,
çevresindeki diğer binalar daima kabeye yönelmiş şekilde sıralanmışlardır.
Böylece çini üzerinde diagonal bir kom­
pozisyon meydana gelmiş bulunmakta­
dır. Diş çevçevenin dört köşesinde bu­
lunan minareler gene merkeze yönel­
mişlerdir. Bu dört minareden başka
alt kenarda i k i ve sağ kenarda b i r adet
minare yatay durumda olup cem'an ye­
d i minare bulunmaktadır. Üst kısımda
ve yanlarda bulunan minareler arasına
dört meshebi temsil eden kubbeli binal a n n gene kâbeye yönelmiş durum­
da olup bunlardan sadece üstte Makam-ı hambeli ve sağ yanda Makâm-ı
Hanefi'nin yanlarına isimleri yazılmış­
tır.
Alt kısımda yeralan şekiller Kabe
avlusunda bulunan diğer binaları temsiletmektedir. Kenarda ve üstte bazı
kapılar şematik olarak gösterilmiş ve
yanlanna isimleri yazılmıştır. Bunlar
Hz. Muhammed'in yakmlarıaın isimle­
r i olup, Bab-ı Abbas, Bab-ı Ömer, Bab-ı
Sa'Ia ve Bab-ı Veda dır. Orta kısımda
Kâbenin sol tarafına Hacer-ül Esvad,
şebekelerin dışına ise altın oluk yazı­
l a n yazılmıştır. Üstte, meshepleri tem­
sil eden şekiller ile diagonal minareler
arasına ikişer tane zemzem kabı kon­
muştur,
BERLİN STAATLtCHE MÜZESİNDE
BULUNAN KABE TASVİRLİ ÇİNİ
(Resim: 23):
Staatliche müzesinde 6220 envanter
numarası ile kayıtlı bulunan diğer bir
çinide 28,5 x 36 cm ebadında olup 1073
H tarihlidir». Tek parça halinde olan
bu çininde iznik atölyelerinde yapılmış
olduğu tahmin edilmektedir. Sade bir
kompozisyon şemasının uygulandığı
çininin en büyük hususiyeti gene şekil­
lerin diagonal olarak yerleştirilmiş ol(22) Kâtherina 0 « o Don», Türkıtche Keramik, Ankar» 1957, tayfa l î î . taf. 7». Kurd Er<tınan, Kofes "Kabah
flıesen," Ars orien(aii«che.
maşıdır. Kareye y a k ı n d i k d ö r t g e n ha­
linde bulunan çininin ü s t k ı s m ı n d a , be­
yaz zemine K u r a n ' ı n Bakara suresin­
den bir ayet yazılmıştır. Y a z b m m en
sonunda ise çininin y a p ı l ı ş t a r i h i olan
1073 H (1662) t a r i h i k a y d e d i l m i ş t i r , i n ce mavi b i r çizgi ile ç e v r i l m i ş olan kom­
pozisyonun ettrafmda kademeli üçgen
pirametler halinde b u l u n a n ş e k i l l e r revakları temsil etmektedir. T a m ortada
yeralan siyah r e n k l i k â b e i k i b u u t l u
olarak yapılmış ve çevresi h i l â l şeklin­
de şebekelerle s a r ı l m ı ş t ı r . K a b e ' n i n ü ç
yanın da gene mesheplere ait makamlan temsil eden binalar b u l u n m a k t a d ı r .
Bu binaların hemen hepsi k u b b e l i ola­
rak yapılmıştır. İ ç l e r i n d e en b ü y ü ğ ü
sağ yan kenarda bulunan o l u p , b i r şa­
dırvan şeklinde y a p ı l m ı ş o l m a s ı ile dik­
kati çekmektedir.
Çininin d ö r t k ö ş e s i n d e b u l u n a n
diagonal minarelerden b a ş k a , a l t ke­
narda i k i ve yan kenarda b i r adet m i ­
nare ile çini ü z e r i n d e 7 minare yapıl­
mış olup sadece ü s t k ö ş e l e r d e k i ikişer
şerefeli, diğerleri tek ş e r e f e l i d i r . Kâbe­
nin alt k ı s m ı n d a b u l u n a n ve nispeten
stilize edilmiş şekiller. T a k ( k a p ı ) . Min­
beri Nebi ve zemzem kuyusudur.
Beyaz zeminde b i n a l a r ı n
gövdesi
firuze, kubbeleri lacivert ile b o y a n m ı ş
ve saçak k ı s ı m l a r ı k i r e m i t k ı r m ı z ı s ı ile
belirtilmiştir. R e v a k l a r ı n
bulunduğu
kenarlarda minarelerin g ö v r e l e r i kire­
mit rengi, şerefeleri ise firuze renkte
boyanmıştır. Şekiller a r a s ı n a i k i ş e r iki­
şer ince uzun zemzem k a p l a r ı yerleşti­
rilmiştir. Revaklı kenarlara b i t i ş i k bu­
lunan küçük şekiller ise b u r d a da Kâbe'nijı k a p ı l a n m temsil etmektedir.
NİĞDE MURATPAŞA C A M İ İ N D E BU­
LUNAN Ç İ N İ : ( R e s i m : 2 5 ) :
Muratpaşa c a m i i n i n k ı b l e duvadmda bulunan 26 x 52 c m e b a d ı n d a k i Kâ­
be tasvirli çini de tek b i r karo halinde­
dir. Şekillerin i ş l e n e ş i n d e o l d u ğ u kadar
kompozisyonda da ç o k p r i m i t i f b i r ha-
TÜRK ÇİNİCİLİĞİNOe KABE TASVİRLERİ
ya bulunan çininin işçiliği de çok kaj^dır. Üzerinde yedi minare resmi yapjöiiş olan kompozisyonda, Kâbe et­
rafını çeviren revaklar hurdada kubj ^ l i olarak gösterilmiş ve k â b e etra­
fında gene mesheplere ait binalar sı­
ralanmıştır. Ancak diğer örneklerdekilerden tamamen değişik olarak, binalann kubbeleri d ı ş yönlere doğı-udur.
Gerek iç gerekese dış kısımda yeralan
minarelerin hemen hepsi tek şerefel i
olup gövdeler burmalı olarak işlenmiş­
tir.
KÜTAHYA ULU C A M t İ N D E BULUfUN K A B £ TASVİRLİ ÇİNİ (Resim:
26):
41 X 41 cm ebadında olan çininin
bütün özellikleri çok geç devirde yapıllmış olduğunu göstermektedir. Kütahyada yapılmış olduğu kuvvetle muhte­
mel olan bu çinide de çok kaba b i r iş­
çilik bulunmaktadır. Kompozisyon ç o k
karışık b i r şekilde işlenmiş, b ü t ü n şe­
killer adeta b i r birine k a r ı ş m ı ş durum­
dadır. Kâbe tasvirlerinde alışıla gelmiş
olan şekillerden başka, çini ü z e r i n d e
daha birçok şekil yapılmak suretiyle,
esas kompozisyon bu şekiller a r a s ı n d a
kaybolmuştur.
Kâbe etrafını çeviren d i k d ö r t g e n
plânmdaki revaklann a r k a s ı n d a birta­
kım kubbeli binalar, çevredeki d a ğ l a r
ve hatta Mekke şehrinin p a n o r a m a s ı
çiniye işlenmiştir.
TEKFUR SARAYI Ç t N Î L E R İ N D E
KÂBE TASVİRLERİ:
Kâbe tasvirli çinilerin son b i r gru­
bu daha b u l u n m a k t a d ı r k i bunlar, T ü r k
çiniciliğinin en son devri olan Tekfur
sarayında yapılmış olan çinilerdir. Pers­
pektif resim anlayışmın tamamen res­
me girdiği bu çinilerde teferuata faz­
laca yer verilerek esas anlatılmak iste­
nen konu adeta silinmektedir.
313
K A H İ R E ARAP M Ü Z E S İ N D E BULUN A N Ç İ N İ (Resini: 2 7 ) :
Perspektif resim anlayışının tam
m a n a s ı ile g ö r ü l d ü ğ ü Tekfur sarayı çini­
lerinden b i r ö r n e k Kahire Arap müze­
sinde b u l u n m a k t a d ı r . Üzerindeki kita­
bede 1139 H t a r i h i ve Mehmet Ş a m i im­
zası okunan b u çininin etrafım ö r g ü l ü
b i r bordur çevreler. Çinide, kompozis­
yona o kadar çok şekil sığdırılmaya ça­
lışılmıştır k i , adeta hepsi birbirine kar­
mış d u r u m d a d ı r .
Üstte, i k i sıra halinde yapılmış olan
siyah tepeler, Mekke şehrinin etrafında
bulunan dağlar olup bunlar, soldan sağas ı r a y l a : Cebeli arafat, Cebeli sevr,
cebeli Kubeys dir. Sağ köşede bulunan
şekil mescidi î b r a h i m i temsil etmekte­
dir, î k i sıra halinde bulunan dağlar
a r a s ı n d a yer yer hurma a ğ a ç l a n yer al­
makta ve b u n l a r ı n altına bazı yazılar
yazılmış isede pek çoğu okunamamaktadır.
Ortada siyah renkte görülen k â b e
tamamen perspektif b i r anlayış ile ya­
pılmış olup etrafını revaklar çevirmek­
tedir. K â b e etrafında sivri külahlı ve
k u l ü b e şeklindeki binalar mesheplere
ait m a k a m l a r d ı r . Revaklann dışında gö­
r ü l e n binalar ile daha çok Mekke şehri­
n i n p a n o r o m a s ı verilmeye çalışılmış­
t ı r . B ü t ü n b u şekillerin altında, alt ke­
nara bitişik olarak yapılmış
dağların
ü s t ü n d e çiniyi yapan ustanın ismi ve
çinin yapılış tarihi o k u n m a k t a d ı r . Kita­
bede: Mehmet el Ş a m i ve 11394 tarihi
okunur k i b u tarih milâdi 1726 ya Lâle
devrine r a s t l a m a k t a d ı r .
BURSA M Ü Z E S İ N D E BULUNAN KÂB E TASVİRLİ Ç İ N İ (Resim: 2 8 ) :
Üzerinde kitabesi o l m a d ı ğ m d a n ya­
pılış tarihi kesin olarak bilinmeyen
Bursa müzesindeki çini, 30 x 30 cm eba­
d ı n d a ve tamamen perpektif anlayışla
yapılmış b u l u n m a k t a d ı r . Gerek teknik
ve gerekse şekillerin işlenişi bakımın­
dan, b i r evvel b a h s e t m i ş o l d u ğ u m u z çi-
314
SABİH ERKEN
ni ile aynı özelliklere sahip bulunmak­
tadır. Bu çininin de Tekfur sarayında
yapılmış olduğu kuvvetle muhtemeldir.
Kahirede bulunan çiniye göre daha sa­
de b i r anlayışla meydana getirilmiş olan
çinin orta kısmını tamamen Kâbe ve
kâbe etrafmı çeviren revaklar kapla­
maktadır. Avlu ortasında kabe çok kü­
çük ölçüde gösterilmiş olup koyu renk­
tedir, Kâbe etrafını, tek çizgi halinde
gösterilmiş olan şebekeler çevirmekte
ve mesheplere ait makamlar rast gele
yerlere konmuş bulunmaktadır.
ri 6 sıra halinde ve y a k ı n a r a l ı k l a r l a
konmuş lâma demirlerle k a p a t ı l m ı ş o l duğundan bazı kısımları g ö r ü l m e m e k t e ­
dir. Ancak görülebilen k ı s ı m l a r ı bize
çini hakkında yeterli b i r f i k i r vermek­
tedir.
Kompozisyonun üst kenarında, üze­
rinde sivri kuleler olan tepeler Mekke
şehrinin etrafında bulunan dağları temsilctmektedir. Bunlar arasında gösteril­
miş olan revaklı avlulu bazı tasvirlerin
üst kısımlarında isimleri yazılmış olan
medreselerden birini temsil etmektedirki bu da Medrese-i Davudiye dir.
Üst kısımda sembolik d a ğ l a r ara­
sında, Kâbe revaklannm d ö r t k ö ş e s i n ­
den çıkan minareler ile s i v r i k ü l a h l ı
bir bina şekli y e r a l m a k t a d ı r . Yanlar­
da ise b i r b i r i ü z e r i n d e i k i ş e r m i n a r e
bulunmaktadır. Kompozisyonun orta­
sında gene siyah renkte g ö s t e r i l m i ş
olan Kâbe y e r a l m a k t a d ı r k i , sol köşe­
sinde hacer-ül Esvad sağ y a n ı n d a ise
Hicri İsmail b e l i r t i l m i ş t i r . Mesheplere
ait m a k a m l a r ı temsil eden b i n a l a r ü s t
kısımda b u l u n m a k t a d ı r . K â b e n i n etra­
fında s ü t u n l a n n teşkil ettiği b i r daire
bulunmakta ve rast gele yerlere zemzem
kaplan s ı r a l a n m a k t a d ı r . Dairevi alt ke­
nar ortasında, i k i kemerli T a k ( K a p ı )
bulunmakta olup, b u n l a r ı n a l t ı n d a M i n ber-i Nebi ve zemzem k a p l a r ı yer alır.
Orta kısımda zemin firuze renkte, re­
vaklar kiremit kırmızısı, revak ü z e r l e r i
mavi renkte b o y a n m ı ş t ı r . Ü s t kenarda
bulunan sembolik d a ğ l a r , yeşil, k i r e m i t
kırmızısı ve mavi renklerden meydana
gelmekte ve zemin beyaz olarak b ı r a k ı l ­
mıştır.
ISTANBUL YENİ VALİDE CAMİtNDE BULUNAN KÂBE TASVİRLİ Çİ­
Nİ (Rcslrmt: 29):
İSTANBUL E Y Ü P C E Z R İ
KASIM­
PAŞA CAMİİNDE B U L U N A N K Â B E
TASVİRLİ ÇİNİ ( R e s i m : 30):
1597-1663 yıllan arasında valide
Turhan sultan tarafından yaptırılmış
olan Yeni Camiin, kubbeyi taşıyan ku­
zey batı payesi üzerinde bulunan
44,5 X 30 cm ebadmdaki Kâbe tasvirli
çini, teknik ve kompozisyon teşkili ba­
kımından, Tekfur sarayı çinilerinin bu­
lunduğu guruba girmektedir. Ancak,
Minarelerin biçimleri biraz daha deği­
şik bir şekildedir. Burda da esas kom­
pozisyon, orta kısmı kaplayan Kâbe ve
etrafını çeviren revaklardan meydana
gelmektedir. Çevresi birbirine uymayan
çinilerle kaplanmış olan panonun üze­
Cezri K a s ı m p a ş a camiinde mihra­
bın solundaki pencere ü z e r i n d e 25 x 25
cm ebadmdaki 6 ç i n i d e n meydana gel­
miş kâbe tasvirli panonun d ö r t k e n a r ı
9 cm genişliğinde çiçekli b i r b o r d ü r l e
çevrilmiştir. Üst k ı s ı m ü ç p a r ç a çini­
den bir alınlıkla s ü s l e n m i ş o l u p , Bordür içindeki i k i k a r t u ş a kelime-i tevhit
yazısı yazılmıştır.
Burda ressam perspektif anlayışın
daha henüz çok acemisidir. Bütün şe­
killer adeta küçük b i r çocuğun elinden
çıkmışçasına basittir. Revakların dört
köşesinde Türk stilinde 4 adet minare
yerainmktadır. Sağ yan kenarda ikinci
bir revaklı avlu daha bulunmakta olup,
burada da üç minare ile bütün külliye­
de 7 minare gösterilmektedir.
K i r l i yeşil renkte zemin ü z e r i n e ya­
pılmış olan K â b e ve revaklar ile d i ğ e r
binalarda görülen perspektif
anlayış
artık olgunlaşmış b i r ş e k i l d e k a r ş ı m ı z a
TÜRK
ÇİNİCİUİdİrCE
çıkmaktadır. Çevrede bulunan binalar
VP bu binalar a r a ş m a k u r u l m u ş olan
büyük çadırlar, çiniye m i n y a t ü r resmi
levasını vermektedir. Şimdiye kadar
görmüş olduğumuz Kâbe tasvirlerinde
şematizim hakim iken, burda resme b i r
c j ^ h k ve realizim girmiş bulunmakta­
dır. Bütün şekiller h a k i k â t e daha yaj ^ d ı r . Fakat T ü m olarak kompozisyo­
nun anlaşılması daha güç ve k a r ı ş ı k t ı r .
Esas tema hemekadar i l k b a k ı ş t a dik­
kati çeken siyah renkli K â b e olmakta
isede, kirli yeşil zemin üzerinde birt>irijjc girmiş vaziyetteki binaların, mavi
renkte boyanmış kubbeleri dikkati ke­
narlara dağıtmaktadır.
Çinin sol üst köşesinde " S a h i b ü l
hayrat vel hasenat, tznikli Osman b i n
Alunet 1138 H yazısı b u l u n m a k t a d ı r . "
X i V I cı asrm i l k y a n s ı n d a
yapılmış
olan Cezri Kasımpaşa camiine (1138 H )
1736 tarihli çininin sonradan yapılmış
olan tamirler esnasında k o n m u ş oldu­
ğu anlaşılmaktadır^*,
İSTANBUL HEKtMOĞLU A L t PA­
ŞA CAMtt^a>E BULUNAN K A B E TASVtRLtÇtNt (Resim 3 1 ) :
Kâbe tasvirli çiniler için en son tarihleyebileceğimiz çini Hekimoğlu A l i paşa caminin Kıble d u v a r ı n d a bulunan
panodur. 25x25 cm ebadmda 16 çiniden
meydana gelmiş olan panonun t a m a m ı
100x100 cm dir. Tekfur sarayı çini fab­
rikasında yapılmış çiniler arasmda bu­
lunan kâbe tasvirinde de Tekfur sarayı
çinilerinin b ü t ü n hususiyetleri görül­
mektedir.
X V I I ci asnn b a ş l a r ı n d a kurularak yeniden c a n l a n d ı n l a n çini sanatın­
da bir takım yeniliklerde, ortaya konroaktadır. Avrupai resim anlayışının te­
siri altmda yapılmış olan k â b e tasvir­
li çinide de bu yenilikleri görmek m ü m (23) Tıhjin Ot Türkis Tiltes, Londra I93Î. s»y{» 60.
Otto Dom, türidscJıe Keramik.
(U) Tthün
W. M J * 39.
Ox. ttunbu) cunilert, Ankarm 1965, cilt
KABE
TASVİRLERİ
^315
k ü n o l m a k t a d ı r . 1734 yılında yapılmış
olan cami ile tekfur sarayı çini fabrika­
sının k u r u l u ş u hemen hemen aynı ta­
rihlere rastgelmektedir. Esasen cami
içini kaplayan çinilerin t a m a m ı cami­
n i n yapılışı ile b i r l i k t e yerlerine kon­
m u ş çinilerdir.
Mekke ş e h r i n i n hemen b ü t ü n det a y l a n n realist b i r ifade ile pano üzerin­
de gösterilmiş b u l u n m a k t a d ı r . Çevresi
10 c m genişliğinde b o r d ü r l e çevrilmiş
ç i n i n i n ü s t k ı s m ı n d a gene s ı r a l a r halin­
de d a ğ l a r yer a l m a k t a d ı r . Dağların her
b i r i ü z e r i n d e isimleri yazılmış olup,
bunlar soldan sağa, î s l â m âlemi için
m ü h i m yerlerden b i r i olan Cebeli Ara­
fat, Cebeli ebu Kubeys, Cebeli Nur, ve
Cebeli Mina dır.
Orta k ı s m ı kaplayan k â b e ve revaklar i k i kat halinde gösterilmiştir,
m ü s t a h k e m b i r kale durumunu arzeden avlu r e v a k l a r ı o r t a s ı n d a K â b e ve
mesheplere ait makamlar çok k ü ç ü k
k a l m a k t a d ı r . Revakların alt kenanna
bakan y ü z ü n d e ü ç b ü y ü k k a p ı görül­
mektedir k i b u k a p ı l a r "Bab-ı Safa,
Bab-ı A l i ve Bab-ı hayr" dır. Burda en
teresan b i r husus k a p ı l a r m şekilleridir.
Üç girişli portikler halinde yapılmış
olan b u k a p ı l a r daha ç o k antik mimari
elamanları hatırlatmaktadır.
K â b e etrafını çeviren
revakların
köşelerinde bulunan minareler tama­
men T ü r k stilinde ve 7 adettir. Çevrede
b i r b i r i içine girmiş 2-3 k a t l ı ve
düz
d a m l ı b i n a l a r ı n realiteye uygun olarak
yapılmış olması, r e s s a m ı n Mekkeyi gör­
d ü k t e n sonra b u tasviri y a p m ı ş olduğu
intibaını vermektedir.
K A B E T A S V t R L t ÇİNİLER ÜZERİN­
D E TİPOLOJİ ARAŞTIRMASI V E G E ­
N E L DEĞERLENDİRMESİ :
K â b e tasvirli çinilerin miktarları­
n ı n çok az oluşu, özel siparişlerie ya­
p ı l m ı ş o l m a l a r ı n d a n ileri gelmektedir.
Bilhassa, bazı çinilerin üzerlerinde vak-
316
SABİH CRKEN
fİyelerinin bulunması da bunu açık ola­
rak ortaya koymaktadır.
Yapmış olduğumuz
araştırmalar
neticesinde genellikle, Kabe tasvirli çi­
nilerin tamamının tek bir çini halinde
olmadığı görülmektedir.
Birbirinden
ufak n ü a n s farklarıyla ayrılmış değişik
kompozisyonlar halinde işlenmiş olan
bu çinilerin belirli çini ustalanna sipa­
riş üzerine yaptırıldığını, ancak çiniyi
yapan ustanın daima bir önce işlemiş
olduğu kompozisyonun tesirinden kurtulamıyarak, diğer bir siparişi, gene bu
kompozisyonun işlenişine benzer şekil­
de meydana getirdiği görülmektedir.
Fakat usta, kompozisyonun işlenişinde
daima farklı bir görüş açısı içinde bu­
lunmaktadır. Yapmış olduğu bütün de­
ğişikliklere rağmen, genede, başka çi­
niler üzerinde imzası bulunmasa dahi
aynı ustanın elinden çıktığı belli olmak­
tadır. Her nedense çini ustaları pek
azma imzalarım atmışlardır. Bu husus
bizim için büyük önem taşımaktadır.
Tarihli ve imzalı bir çiniden, tarihi- bel­
l i olmayan diğer b i r çiniyi değerlendir­
mek mümkün olmaktadır. Bilhassa, ya­
pılış tarihi ve yapan ustanın isminin bu­
lunması ve hatta yaptıran şahsın belir­
tilmesi ile, çinilerin adetlerinin çok az
oluşu önemlerini dahada arttırmakta­
dır.
Bu güne kadar yapılmış olan araş­
tırma ve incelemeler neticesinde Kâbe
tasvirlerini yapan ustaların sayısının
b i r k a ç kişiyi geçmediği görülmektedir.
Önemli olan husus, çinicilik tarihimi­
zin meçhul sanatkârları olan çini usta­
larının, isimlerini, bu güne kadar faz­
laca bilmemize rağmen, X V I I ci yüz
yıl çini ustaları arasında birkaç çini us­
tasının isimlerini burda sıralayabilmekteyiz. Bunlar:
Ameli Ahmet, .Nakkaş Müstecep za­
de Süleyman, Teberdar Nakkaş A l i İs­
kenderiye, Tabakzade tznikli Mehmet
bey, Mehmet el Şami, tznikli Osman bin
Ahmet tir. tsimlerini vermiş olduğumuz
çini ustaları, eserlerine i m z a l a r ı n ı at>
mak suretiyle yüzyıllar boyu birer san'at şaheseri olan çinilerimizin b ü y ü k sa­
natkârlarıdır.
Kâbe tasvirli çinilerin i l k defa tas­
nifini yapan k u r d Erdman**
bunlan
minarelerinin durumlarma g ö r e 4 gu­
ruba ayırmaktadır. Yazarın da b e l i r t t i ­
ği gibi b ü t ü n d o k ü m a n t a s y o n u n b i r ara­
ya getirilmeden b u şekil b i r a y ı r ı m yap.
mak muhakkak k i çok h a t a l ı d ı r .
Eserlerin hemen hepsinin b i r e r fo­
toğraflarını temin ederek, T ü r k i y e d e
bulunan çinilerin oripinalleri ü z e r i n d e
yapmış olduğumuz incelemeler sonucu
olarak biz, önce çinileri
guruplarına
göre tasnif ettik. Böyle b i r a y r ı m ı ya­
parken bilhassa çinileri yapan u s t a l a r ı ,
ve imzalı olan çinileri tek tek ele ala­
rak, b ü t ü n şekilleri b i r b i r l e r i ile kar­
şılaştırmak suretiyle aynı sanatkara ait
olanları tesbit etmeye çalıştık.
Bugün için elimizde mevcut olan
Kâbe tasvirli çinilerin en eskisi muhak­
kak k i kitabesinden de a n l a ş ı l a c a ğ ı üze­
re Ayasofya m ü z e s i n d e b u l u n a n çini
olarak bilinmektedir. (1053) H 16421643 tarihli bu çininin imzalı o l u ş u ile
Kâbe tasvirli çinlerin t a r i h l e n d i r i l m e sinde başlangıç teşkil etmesi b a k ı m ı n ­
dan büyiik ö n e m i b u l u n m a k t a d ı r . Ta­
bakzade tznikli Mehmet bey t a r a f ı n d a n
yapılmış olan çininin d i ğ e r benzer ör­
neklerini ele alarak, b u n l a r ı n ç o k kü­
çük n ü a n s farkları ile b i r b i r i n e benze­
diğini ve aynı zamanda e b a t l a r ı n ı n d a
birbirine çok yakm o l d u ğ u g ö r ü l m e k ­
tedir.
Birinci gurup çiniler olarak guruplandırabilecegimiz b u ç i n i l e r i n b a z ı l a r
o derecede benzerlik g ö s t e r m e k t e d i r k i ,
aynı u s t a n ı n elinden veya a t ö l y e s i n d e n
çıktığından hiç ş ü p h e y o k t u r . K â b e tas­
v i r l i çiniler içinde en ç o k ö r n e ğ i olan
bu gurupta, b ü t ü n ş e k i l l e r i n gösterîli(25) Kurd Erdman, (Ka'bah
Icische, cilt m sayfa İ92-W.
Fliesen)
Ars Orients^
TÜRK ÇİNİCİLİĞİNDE KABE TASVİRLERİ
317
j i klâsk bir geleneğe b a ğ l a n m ı ş bulunp ^ t a d ı r . Sadece bazıları, Kabe etrafı^ çevren bordürlerin değişik şekilde
gösterilmesi ile kendi aralannda da ü ç
ajrn gur«P meydana getirmektedir.
Muhakak k i b u gurupta bulunan
çinilerin hemen hepsi aynı tarihte ya­
pılmış değildir. Bilhassa özel olarak yap
unlmış olan çinilerin yapılışları aralık­
larla olduğu b i r gerçektir. E n erken ta­
rihe ait olan Ayasofyadaki çiniyi taki­
ben, bu gurubun ayrı b i r tipine dahil
olan ve vaktiyle İ s t a n b u l M a h m u t p a ş a da Antikaa Kent i s i m l i 4>ir ticaretha­
nede bulunan çini gelmektedir. Sağ ü s t
köşesinde (1050 H ) 1640 tarihi okunnıakta olan çininin Ayasofyada bulu­
nan çiniden daha önce yapılmış oldu­
ğu anlaşılır. Diğer b i r ö r n e k daha velecek olursak, Lonrda Victoria Albert
müzesinde bulunan ve müzeye 1900 se­
nesinde girmiş olan 427-1900 envanter
nolu çini müze kayıtlarında, eksperler^
ce 1666 y ü l a n n a
tarihlendirilmiştir**.
Bu gurupta bulunan çinileri sırayla
kaydedecek olıursak, y a p m ı ş
olduğu­
muz tasnife göre:
GURUP I — A —
No: 1 — Ayasofya Müzesinde bu­
lunan 1642 tarihli çini.
No 2 — Topkapı
S a r a y ı Çinili
köşk çini seksiyonunda 541 envanter
nolu çini.
No 3 — Topkapı Sarayı I Ahmet
kütüphanesinde bulunan çini.
No 4 — Berlin özel kolleksiyonda
bulunan çini.
A — grubunda bulunan çinilerde
dış bordur bulunmamakta, sadece i ç
kısma bakan kenarlarda yan yana sı­
ralanmış palmet kotifleri vardır.
(K) Atina ve Londra da buhınan çinUertn yerinde
"•Wnaatiiu yapan ve orijinal fotograflannı temin eden
Doçent Gttnül 0nc>« burda teK^ckOrleriıni s u n a n ı n .
I — B —
N o 5 — T o p k a p ı S a r a y ı çini seksi­
yonunda 539 envanter nolu çini.
No 6 — Londra Victoria
Albert
müzesi 427-1900 envanter nolu çini.
No 7 — Paris Luvr m ü z e s i n d e 3919
envarter nolu çini.
B — gurubunda bulunan çiniler­
de, A — gurubundakilerden farklı ola­
rak d ı ş bordUr bulunmakta ve b u bord ü r d e çin b u l u t l a n ş e k l i n d e dalgalı mo­
tifler yer a l m a k t a d ı r .
I
—C
—
N o 8 — İ s t a n b u l T ü r k ve İ s l â m
eserleri m ü z e s i n d e 827 envanter nolu
çini.
No 9 — İ s t a n b u l T ü r k ve İ s l â m
eserleri m ü z e s i n d e 828 envanter nolu
çini.
No 10 — İ s t a n b u l Antikacı Kentte
s a t ı l m ı ş olan çini.
C — gurubunda da, B — gurubun­
da olduğu gibi b i r d ı ş b o r d ü r bulun­
makta olup m o t i f birbirine b u r u l m u ş
i p şeklindedir. Gerek B — ve Gerekse
C guiTjbunda k i ç i n i l e r d e iç b o r d ü r ü n
ü s t köşeleri arabesklerle süslenmiştir.
GURUP I I —
Kabe tasvirli çinilerin kompozis­
yon ve kalite b a k ı m ı n d a n hemen he­
men en i y i ve güzel o l a n l a r ı d ı r . Şekil­
lerin yerleştirilişi b ü y ü k b i r sadelik için
de yapılmıştır. Renkler parlak ve İznik
çinilerinin genel karekteristiğidir. Ge­
nellikle tek veya i k i p a r ç a halinde ya­
pılmışlardır.
B u guruptaki çiniden b i r i n i n üze­
rinde y a p t ı r a n ş a h s m isminin, diğeride çiniyi yapan u s t a n ı n imzasının olu­
ş u değerlendirmemize yön vermektedir.
Kompozisyon teşkili, şekillerin yapılışı,
renk ve ebatlar o kadar birbirine uy-
SABİH EKKEN
318
maktadır k i , bu guruptaki çimlerinde
aynı ustanın elinden çıktığına muhak­
kak nazan ile bakılabilir. Ameli Ahmet
ismindeki bir çini ustasının kendi elin
den veya atölyesinden çıkan çinilerin
adetleri çok fazla değildir. Bunlar:
No 1 — Orijinali elimizde bulunan
çini.
No 2 — Kahire Türk ve islâm eser­
leri müzesinde bulunan çini.
No 3 — Bursa Müzesinde bulunan
çini.
No 4 — Kahire Arap
bulunan çini.
müzesinde
No — 5 istanbul, Üsküdar Solaksinan camii mihrabında bulunan çini.
GURUP m - Tek çini halinde bulunmakta olan
I I I cü gurup Kâbe tasvirli çinilet ge­
nellikle normal çini ebadında olup, ka­
re veya kareye yakın dikdörtgen şeklindedirler. Kompozisyonda teferruat
çok azdır. Bordür ve revaklar sadece
bir tanesinde şematik olarak yapılmış­
tır. Hemen hepsinde çininin ortasında
kâbe bulunmakta, diğer şekiller ortaya
yönelmiş durumdadır. Diagonal hatlar
meydana getiren bu şekillere dikkatle
bakılacak olursa bütün şekilleri işle­
yen elin aynı olduğu hükmü verilir.
No 1 — İstanbul Rüştempaşa camii
soncemaat yerindeki çini.
No 2 — Berlin staatlische
sinde bulunan çini.
müze­
No 3 — Bursa müzesinde bulunan
çini.
GURUP I V —
Bordür kısımlarındaki çiniler ha­
riç tutlacak olursa hepsi boyuna 3, eni­
ne 2 sıra halinde dizilmiş 6 çiniden mey­
dana gelmiştir. Kompozisyon büyük
bir sadelik içindedir. K â b e perspektif
bir açıdan y a p ı l m ı ş t ı r . K â b e e t r a f ı n ı çe­
viren şebekelerin içi k a l d ı r ı m
taşlan
şeklinde işlenmiştir. Sadece b i r tane­
sinde hem y a p t ı r a n ı n ve hemde yapan
ustanın isimleri ve ç i n i n i n y a p ı l ı ş tari­
h i vardır. K â b e t a s v i r l i ç i n i l e r i n içinde böyle vakfiyesi b u l u n a n b i r k a ç
örnek daha b u l u n m a k t a d ı r . Topkapı Sarayı ve Ayasofyadaki K â b e tasvirl i çiniler ü z e r i n d e de b i r e r k ü ç ü k vak­
fiye vardır.. I V c ü gurup ç i n i l e r sade­
ce üç adettir. B u n l a r :
No 1 — Kastamonu K ü r e Hocapaşa camiinde bulunan ç i n i .
No 2 — Atina Benaki
bulunan çini.
müzesinde
No 3 — i s t a n b u l T ü r k ve î s l â m
eserleri m ü z e s i n d e 830 envanter
nolu
çini.
V —
V c i gurup K â b e t a s v i r l i ç i n i l e r i m ­
zalı oldukları kadar da b ü y ü k ö n e m ta­
şırlar. T o p k a p ı S a r a y ı H a r e m dairele­
r i n i n çeşitli yerlerinde b u l u n a n çiniler­
de Kompozisyonun e b a d ı ve panoyu
meydana getiren ç i n i l e r i n m i k t a r ı aza­
miye çıkarılmıştır. Saray i ç i n d e ve hat­
ta sarayın en ö n e m l i k ı s m ı o l a n Harem­
de b u l u n u ş u b u ç i n i l e r i n m u t l a k a saraya
mensup kişiler t a r a f ı n d a n
ısmarlana­
rak y a p t m l d ı g ı n ı ortaya k o y m a k t a d ı r .
Diğer yandan, imzalı ve t a r i h l i olan çi­
nilerin d e ğ e r l e n d i r m e y ö n ü n d e n de bü­
yük önemi b u l u n m a k t a d ı r . Ü ç pano ha­
linde olan tasvirlerin ü ç ü d e Tebardar
keşşah A l i tskenleriye t a r a f ı n d a n (1077
H ) 1666 da y a p ı l m ı ş t ı r .
No 1 — Valde Sultan ibadet odasmda bulunan pano.
No2 — Harem K a r a ğ a l a r
mihrabında bulunan pano.
mescidi
No 3 •— Harem Ş e h z a d e l e r mekte­
binde bulunan pano.
319
GURUP V I :
V I C I gurupta bulunan çiniler tek
örnekler halinde b u l u n d u ğ u için esaslı
bir degeriendirmeye tabi tutulamamaktadır. Daha çok geç devir K ü t a h y a çi­
nilerinden olan bu gurup çinilerde
kompozisyon çok primitif, şekiller ba­
sit ve kabadır. Bunlar:
No 1 — Niğde M u r a t p a ş a
kıble duvarında bulunan çini.
camii
No 2 — K ü t a h y a Ulu camiinde bu­
lunan çini.
GURUP V I I :
Son devir Tekfur Sarayı Çini fab­
rikasında yapılmış olduğu bilinen V I I
ci gurup çiniler kendi a r a l a r ı n d a da gu­
ruplar meydana getirmektedir. Her şey.
den önce X V I I I ci yüzyıl b a ş ı n d a yeni
bir anlayışla canlandırılmış olan çini
atölyelerinde, eski çiniler
yapılmaya
çabşılmış isede fazla b i r muaffakiyet
elde edilememiştir. B u arada resme,
perspektif ve m i n y a t ü r tekniği de gir­
miştir. Tasvirlerin realiteye daha ya­
kın resmedilişi esnasında şekiller birbi­
ri içine girmiş b u l u n m a k t a d ı r . B u gu­
rup çiniler sadece Kâbe'nin tasviri şek­
linde olmayıp, adeta Mekke şehrinin bi­
rer panoroması halindedir.
V I I ci gurup çiniler ü ç ayrı kısım­
da toplanmaktadır.
No 1 — Bursa m ü z e s i n d e bulunan
simlerinde ve g r a v ü r l e r halinde de ya­
pılmış olanları b u l u n m a k t a d ı r .
T ü r k ve î s l â m eserleri müzesinde
287 envanter n u m a r a l ı halı üzerinde kâ­
be tasviri d o k u n m u ş t u r . Çevre bordüı*ü ile d i k d ö r t g e n b i r çerçeve içine alın­
m ı ş olan Kâbe ve etrafını çiren şe­
bekeler dekoratif motifler halindedir.
Yanlarda bulunan me&heplere ait ma­
kamlar ve b ü y ü k minber gene aynı de­
koratif motifleri tamamlayan unsurlar­
dır. (Resim 32-33).
Diğer taraftan V o n 'ohsan tarafın­
dan yapılmış olan Mekkenin 1790 yılın­
daki p a n o r a m a s ı n ı gösteren gravürde
de K â b e n i n X V I H yüzyıl sonundaki du­
r u m u h a k k ı n d a f i k i r sahibi olabilmek­
teyiz. C^) B u g r a v ü r d e görülen K â b e
tasviri ile çiniler üzerindeki K â b e tas­
virleri a r a s ı n d a yakın b i r bağlantı ku­
rulabilmektedir. (Resim 34)
Hakikaten bundan 50 yıl önceki
K â b e fotoğraflarında da çiniler üzerin­
de görülen şekillerin hakikatte de bu­
l u n d u ğ u anlaşılmaktadır. Resim 35-36
Netice olarak, b u g ü n kısmen çeh­
resi değiştirilmiş olan kâbenin bundan
300 yıl önce yapılan tasvirleri ile y a k ı n
benzerliği olduğu ve ressamlar Kabe'yi
g ö r d ü k t e n sonra çinilere tasvirleri yap­
tıkları s a n ı l m a k t a d ı r .
Bl BLİOĞRAFYA
çini.
1 — Erseven, Celal Esaf. L ' a r t T u r c , î s t .
1939.
No 2 — Kahire Arap m ü z e s i n d e bu­
lunan çini.
2 — D i k e r , Muazzez, i s t a n b u l Ü n i v e r s i t e ­
si b a s ı l m a m ı ş lisans tezi, 1952.
No 3 — İ s t a n b u l Yeni camide bu­
lunan çini.
No 4 — Istanbul E y ü p Cezri Ka­
sımpaşa camiinde bulunan pano.
3 — O t t o D o m , K . Das î s l a m i s c h e İ z n i k ,
B e r l i n 1941.
4 — Olto Dom, K. Türkische Keramik,
A n k a r a 1957.
III
5 — E r d m a n , K . Ars Orientalische, C i U
1957.
JNo 5 — İ s t a n b u l Hekimoglu Alipaşa camiinde bulunan çini pano.
6 — Demombynes, G. Les pelerinege â l a
M e k k e , Paris 1933.
Kâbe tasvirleri çini üzerinde yapıl­
dığı gibi halı, k i l i m , üzerinde duvar re­
(Î7) H . Glück • E. Diez Die Kuûjt de$ Ijlâm, »ay.lJ9
Berlin 199İS.
320
SABİH ERKEN
7 — EtUngjiauseD. R. Zcitschrift der
Deutschen Morganlandiscen Geselschaft
I I - Migeon, G. Exposition d'ar tMusui
man, Alexandrie. 1925«"«suı.
8 — Gnıck, H, - Diez, Die Kunts des İs­
lam, Berlin 1925.
12 ~ ÖZ, T. Ş. Les faiences turc. Lond
on
1933.
9 — Mustafa, Mohammed, Milletler arası
Türk sanatlan kongresi, Ankara 19S9.
1965^ ~ ^ ' ^' ^'
10 — Miller, B. Beyond the sublime port
the grand seraglio of Istanbul, New Haven
1931.
«^«»nileri, Ankara
Resim: A — Londra, B r i i i s h Museum'da b u l u n a n hac v e s i k a s ı .
Resim: 1 — istanbul Ayasofya m ü z e s i n d e b u l u n a n çini.
t-»—n
«M
m.
İN.
İT"
9
1}
t
3k
S:
i/5
gÇCCCÛOCCCDOÛDÜ
>- -s
C
1
C
J
lir
-0^
İN
i
Resim; 4 — istanbul Topkapı Sarayı, Çinli Köşk Çini seksiyonunda
bulunan çim
Resim: 5 — İstanbul Mahmut Pa$a'da satılmış olan çini. (Muazzez
Diker'den)
i
-
E
.
Fi
•
Resim:
6 - İstanbul
827
Türk
ve İslâm
envanter
nolu
eserleri
çini.
müzesinde
R e s i m : 7 — I s t a n b u l T ü r k ve î s l â m Eserleri M ü z e s i n d e 828
cnvan'.er ı o i u ç i n i .
im
Ct
Cf
rr
4N
Resim: 9 — Londra Victoria Albert m ü z e s i n d e 42/
cnvar-tcr nola çini ( F o t o : Gönül ö n e y ' d e n )
r'
m : 10 -
Paris L u v r m ü z e s i n d e 3919 cnvtantcr nolu çini
( K . Erdmandan)
i
Resim: 8 — İ s t a n b u l T o p k a p ı Sarayı m ü z e s i çini
soksivonurda bulunan 539 envanter nolu çini
11
İ l 11 i
İÜ
II
II
r
guDaııuBuu
3 a!
.
11
Resim:
II - İstanbul
Topkapı
Sarayı,
şehzadeler
mektebinde
bulunan çini
Harem
pano.
5P
M,
«»t
47
4
lüHniPinıifiıifii;;.
if
Resim: 12 - Toplcamı S a r a y ı , H a r e m ,
K a r a a ğ a l a r mescidi m i h r a b ı n d a bulunan ç i n i pano.
13 - Topkapı Sarayı, Harem Valide Sultan tbadet odasındaki
çini pano.
-3
la
4
1
3
3
1^
Resim: 14 - Orijinali
ili
climi7xlc
bulunan çini
Si
1
5
m
w.
1^
r
n
7>T
Resim: 15 — K a h i r e T ü r k ve İ s l â m Eserleri M ü z e s i n d e b u l u n a n ç i n i
( M u h a m m c d Mustafa'dan)
2
16 — Bursa M ü z e s i n d e b u l u n a n ç i n i .
--4
6
\3
o
9
O:
V
i „ . ,7 Resim
K a h i r e Arap M ü z e s i n d e b u l u n a n çini.
Istar-bul, Ü s k ü d a r Solak Sinan Camiinde
bulunan çini.
'
İ
Resim; 19 — Kastamonu
Küre Hoca
Paşa
Camiinde
bulunan
çini.
Resim: 20 — Atina Benaki Müzesinde bulunan çin.
Resim: 21 — İ s t a n b u l T ü r k ve İ s l â m Eserleri M ü z e s i n
de bulunan 830 envanter n o l u çin.
5^
S,
.ve-
T
Resim: 22 — istanbul R ü s t e m Paşa Camii Soncemaat yerinde bulunan
çini. (Foto: Y ı l m a z ö n g c )
^
a»
O
Resim: 23 — Berlin Sfatlinoche Museum da bulunan çfjıl
(Katherina Ofio Dom'dan)
7
7
4
•S
Si
R e s i m : 24 —
Bursa M ü z e s i n d e b u l u n a n çini. ( K . E r d m a n ' d a n )
«1<
ill
»4
M
R e s i m : 25 -
Niğde Muratlı Paşa C a m n n d c bulunan çini ( K . Erdman'dan)
m
İBİİ
4
«3
arResim; 26 — K ü t a h y a U l u Camiinde bulunan çini
Ro.«im: 2 7 — Bursa M ü z e s i n d e bulunan T e k f u r Scravi mamulü ç:r.'..
R e s i m : 28 — K a h i r e A r a p M ü z e s i n d e b u l u n a n T e k f u r S a r a y ı m a m u l ü çini
Am
S
V
r
^ ^ ^ ^ ^
Resim: 29 — istanbul Yeni Camiinde, kuzey f i l ayagı ü z e r i n d e k i çini.
1
Resim: 30 — i s t a n b u l ,
H e k i m o ğ l u A l i P a ş a Ca::;iinde K ö b c tasvirli çini.
^
«•
i t
1
9ft
Resim: 31 — i s t a n b u l , E y ü p , Cezri K a s ı m P a ş a camiinde
b u l u n a n çini pono.
s
3^
*
Resim: 32 — T ü r k ve t s l â m Eserleri M ü z e s i n d e bulunan K â b e
t a s v i r l i hah.
c
'«<;fi5rj^...a-,v.c.„.,„ „ ...
•c 3=
i l
^ w
c
c
«
•o
c
•c
' IB S
W)
İl
•a
a
^
Tl
. r
c•
T. >i
>
S
-
fc
•
ki
(11(1
Mit
••Ilı
••li
1
M**
i**
Resim: 34 - V o n d ' C o h s o n ' u n y a p m ı ş o l d u ğ u 1790 y ı l ı n d a M e k k e ve K â b e p a n o r o m a s ı . ( D i e z - G l ü c ' d e n )
im
Ml
m
Mâ
Resim: 35 — K â b c n i n 50. yıl önceki hali (Hayat m e c m u a s ı n d a n )
1^
«9
mmı
k.
.1». •
'
mtt
k
II
1
Resim: 36 — Bugijnkü haliyle K â b e .
4
Download

View/Open