I
Doç. Dr. Şermin ŞENTURAN
Örnek Olaylarla
ÖRGÜTSEL DAVRANIŞ
Beta
II
Yayın No. : 3129
İşletme-Ekonomi Dizisi: 672
1. Baskı – Ağustos 2014 – İSTANBUL
ISBN 978 - 605 - 333 - 156 - 8
Copyright© Bu kitabın bu basısı için Türkiye’deki yayın hakları BETA Basım Yayım
Dağıtım A.Ş.’ye aittir. Her hakkı saklıdır. Hiçbir bölümü ve paragrafı kısmen veya tamamen
ya da özet halinde, fotokopi, faksimile veya başka herhangi bir şekilde çoğaltılamaz,
dağıtılamaz. Normal ölçüyü aşan iktibaslar yapılamaz. Normal ve kanunî iktibaslarda
kaynak gösterilmesi zorunludur.
Dizgi
: B e t a B a s ı m A . Ş .
Baskı - Cilt
: Net K›rtasiye Tan. ve Matbaa San. Tic. Ltd. fiti. Taksim Cad. Yo€urtçu Faik Sok. No: 3 Taksim Beyo€lu/‹STANBUL
(Sertifika No: 13723) Tel: (0-212 249 40 60)
Kapak Tasarım : Veysel Coşkun
Beta Basım Yayım Dağıtım A.Ş. (Sertifika No: 16136)
Narlıbahçe Sok. Damga Binası No: 11
Cağaloğlu -İSTANBUL
Tel : (0-212)511 54 32 -519 01 77
Fax: (0-212) 513 87 05 - 511 36 50
www.betayayincilik.com
III
ÖNSÖZ
İnsan davranışları bir örgüt çatısı altında incelendiğinde örgütsel davranış adını almaktadır. Bu çalışmanın konuları arasında yer alan örgütsel güven, örgütsel değişme ve
gelişme gibi konular, örgütü oluşturan bireylerin kendine ve başkalarına güveni, gelişme
ve değişmeleri sonucunda örgütün içinde bulunduğu durumları anlatır. Ayrıca kişilik,
motivasyon, yıldırma, liderlik gibi konular da bireylerin örgüt içindeki konumunun örgüte olan etkileri açılarından irdelenmektedir.
Bu çalışmanın oluşmasında birçok kişinin emeği ve katkıları var. Öncelikle görev
yaptığım Bülent Ecevit Üniversitesi’nin, bizden desteğini esirgemeyen Rektörü Prof. Dr.
Mahmut Özer’e minnet ve şükranlarımı sunarım. Birlikte çalışmaktan mutluluk duyduğum Çaycuma Meslek Yüksekokulu Müdürü Yrd. Doç.Dr. Hikmet Yazıcı ve çalışma
arkadaşlarıma teşekkürüm sonsuzdur.
Bir dönem ders verdiğim Beykent Üniversitesi’ndeki yüksek lisans öğrencilerim,
kendi çalışma yaşamlarından veya çevrelerinden gözlemledikleri durumlardan o kadar
özgün örnek olaylar oluşturdular ki, bunları dosyalarda saklamak yazık olacaktı. Ben de
hazırladığım bu kitapta bunların bir kısmına yer vererek okuyucuların yararlanmasını
istedim. Bu örnek olaylar, hepimizin her zaman karşılaşabileceği durumları sorgulayarak
üzerinde düşünmemize ve sonuçlar çıkararak yaşamımıza daha iyi bir yön vermemize
katkı sağlarsa, bizler için mutluluk kaynağı olacaktır. Bundan ötürü arkadaşlarım Zekiye
Satenik Başak, Tülay Sönmez Bekem, Aslıhan Köse Demircioğlu başta olmak üzere kitapta adı geçen ve geçmeyen bütün arkadaşlarıma en içten teşekkürlerimi sunarım.
Kitabın basımını üstlenen Beta Basım Yayın Dağıtım A.Ş.Yönetim Kurulu Başkanı
Seyhan Satar ve basımında emeği geçen tüm yayınevi çalışanlarına teşekkürü borç bilirim.
Son teşekkürüm ise çalışmalarıma her zaman destek veren, sevgili eşim ve biricik
kızıma…
Doç.Dr.Şermin Şenturan
Bülent Ecevit Üniversitesi, Zonguldak
Ağustos 2014
IV
V
İÇİNDEKİLER
Birinci Bölüm
ÖRGÜTSEL DAVRANIŞA GİRİŞ
ÖRGÜTSEL DAVRANIŞ........................................................................................... 1
Örgütsel Davranışın İş Yaşamındaki Önemi......................................................2
Örgütsel Davranış ve Yönetim Psikolojisi..........................................................3
KAYNAKÇA................................................................................................................ 4
Örnek Olay 1: Çalışanlar Arasında Ayrımcılık (Duygu Tepe)....................................... 5
Örnek Olay 2: Şirket İçin Kazanılmış Artı Değer (Aylin Yılmaz).................................. 6
İkinci Bölüm
ÖRGÜT KİMLİĞİ, ÖRGÜTSEL İMAJ VE
ÖRGÜT KÜLTÜRÜ
ÖRGÜT KİMLİĞİ...................................................................................................... 7
Geleneksel Dönem............................................................................................ 8
Marka Tekniği Dönemi..................................................................................... 8
İkinci Dünya Savaşı Sonrası Dönem.................................................................8
Stratejik Dönem................................................................................................ 9
ÖRGÜTSEL İMAJ...................................................................................................... 9
İmaj Çeşitleri.................................................................................................... 9
Örgüt Kimliği ve Örgütsel İmaj Arasındaki İlişki............................................10
ÖRGÜT KÜLTÜRÜ................................................................................................. 10
Örgüt Kültürünün Özellikleri.........................................................................11
Örgüt Kültürünü Oluşturan Unsurlar ............................................................12
a) Örgütsel davranış ve Örgütsel Felsefe...................................................12
b) Örgütsel İletişim ve Fiziki Çevre..........................................................13
c) Hikayeler ve Kahramanlar....................................................................13
d) Törenler, Ritüeller ve İnançlar..............................................................13
e) Kullanılan Dil ve Metaforlar.................................................................14
f ) Örgütsel Değerler ve Normlar..............................................................14
Örgüt Kültürünün Diğer Kavramlarla İlişkisi .................................................14
Örgüt Kültürü ve Örgüt Kimliği ....................................................................14
Örgüt Kültürü ve Örgüt İklimi.......................................................................15
KAYNAKÇA.............................................................................................................. 16
VI
Örnek Olay 1: Kayıt Parası (Erdem Yurdaer).............................................................. 17
Örnek Olay 2: Şirket İmajı (Esra Arkın Tırnak).........................................................18
Üçüncü Bölüm
ÖRGÜTLERDE MOTİVASYON VE VERİMLİLİK
ÖRGÜTLERDE MOTİVASYON............................................................................. 21
Motivasyon (Güdüleme) Kavramı...................................................................21
Motivasyon Süreci ve Oluşumu....................................................................... 22
Motivasyon Çeşitleri....................................................................................... 23
İç Motivler (içgüdüler)....................................................................................23
Fizyolojik Motivler ......................................................................................... 24
Sosyal Motivler .............................................................................................. 24
Psikolojik Motivler ......................................................................................... 24
Motivasyon Teorileri....................................................................................... 25
Kapsam Teorileri............................................................................................. 25
Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi Kuramı........................................................25
Fizyolojik ihtiyaçlar.........................................................................................26
Güvenlik İhtiyacı............................................................................................ 26
Ait Olma ve Sevgi İhtiyacı...............................................................................26
Takdir ve Saygı İhtiyacı...................................................................................26
Kendini Gerçekleştirme İhtiyacı......................................................................26
Herzberg’in Çift Faktör Kuramı......................................................................27
Adlerfer’in ERG Kuramı.................................................................................28
McClelland’ın Başarı Güdüsü Kuramı............................................................28
Süreç Teorileri................................................................................................. 29
Beklenti ve Değer Kuramı............................................................................... 29
Porter – Lawyer Modeli..................................................................................29
Eşitlik Kuramı................................................................................................ 29
Motivasyon Araçları........................................................................................30
ÖRGÜTLERDE VERİMLİLİK................................................................................ 30
Verimlilik Kavramı..........................................................................................30
Verimliliğin Örgütler Açısından Önemi..........................................................31
İşgücü Verimliliği ve Önemi............................................................................31
Örgütlerde Motivasyon ‐ Verimlilik İlişkisi .....................................................33
KAYNAKÇA.............................................................................................................. 34
Örnek Olay 1: Çalışanların Motivasyon Düşüklüğü (Özgen Akdağ)..........................36
Örnek Olay 2: Motivasyon Eksikliği Kültür Karmaşası (Ş. Onur Viga)...................... 38
Örnek Olay 3: Geldiği Yeri Unutmak (Esra Eğin)...................................................... 40
Örnek Olay 4: İşe Gelmeme Oranı Nasıl Düşürüldü? (Kübra Sarıkaya)..................... 42
VII
Dördüncü Bölüm
ÖRGÜTSEL İLETİŞİM
İLETİŞİM KAVRAMI............................................................................................... 43
ÖRGÜTSEL İLETİŞİM............................................................................................ 46
Örgütsel İletişimin Amaçları....................................................................................... 49
Örgütsel İletişimin İşleyişi.......................................................................................... 50
Örgütsel İletişimin Fonksiyonları............................................................................... 53
Örgütlerde İletişimin Önemi...................................................................................... 54
KAYNAKÇA.............................................................................................................. 55
Örnek Olay 1: Kadın Çalışanların Korkusu (Aslıhan Köse Demircioğlu).................... 57
Örnek Olay 2: İletişimin Önemi (Ferit Şaki).............................................................. 59
Beşinci Bölüm
ÖRGÜTSEL ÖĞRENME VE DEĞİŞİM
ÖRGÜTSEL ÖĞRENME......................................................................................... 61
Örgütsel Öğrenmeyi Sınırlayan Unsurlar .......................................................63
Kültür ve Öğrenme......................................................................................... 64
ÖRGÜTSEL DEĞİŞİM............................................................................................ 66
Değişim Nedir?............................................................................................... 66
Değişimin Önemi ve Örgütsel Değişim..........................................................67
Örgütsel Değişime Neden Olan Faktörler.......................................................67
a) Örgütsel Değişime Neden Olan Dış Faktörler...................................67
b) Örgütsel Değişimine Neden Olan İç Faktörler..................................68
Örgütsel Değişimin Amaçları..........................................................................68
Örgütsel Değişimin Türleri ............................................................................68
Örgütsel Değişme Yöntemleri.........................................................................69
Örgütsel Değişim Karşısında Tutumlar...........................................................70
Değişime Karşı Direnç ve Direncin Ortadan Kaldırılması...............................70
Değişimi Planlamak ve Deneme Amaçlı Uygulama.........................................73
Örgütsel Değişimin Gerçekleştirmesinde Uygulanabilecek Stratejiler..............73
KAYNAKÇA.............................................................................................................. 75
Örnek Olay 1: Bir Değişim Hikayesi (Ali Akşan)....................................................... 76
Örnek Olay 2: Ben Hayat Üniversitesinden Mezunum (Abdullah Ufuk Sünbül)........ 78
Altıncı Bölüm
ÖRGÜTSEL GÜÇ VE KİŞİLİK
GÜÇ İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR................................................................ 79
ÖRGÜTSEL GÜÇ ................................................................................................... 80
KİŞİLİK .................................................................................................................... 82
Kişilik Kavramı............................................................................................... 82
Kişiliği Belirleyen Faktörler.............................................................................84
VIII
a. Kalıtımsal Faktörler.............................................................................84
b. Sosyo-kültürel faktörler.......................................................................84
c. Aile.....................................................................................................85
d. Sosyal Sınıf......................................................................................... 85
Kişilik ve Çalışma Yaşamı Arasındaki İlişki......................................................85
Çalışma Yaşamında Kişilik Tipleri...................................................................86
Beş Büyük Faktör Kuramı (Big Five Factor):...................................................86
A Tipi ve B Tipi Kişilik...................................................................................87
Littauer ve Littauer’in Kişilik Tipleri...............................................................88
a. Popüler Optimistler: ........................................................................... 88
b. Melankolikler:..................................................................................... 89
c. Güçlü Klorikler: ................................................................................. 89
d. Barışçıl Soğukkanlılar:.........................................................................89
Kişilikle ile Yapılan İş Arasındaki Uyumun Olumlu Etkileri............................90
KAYNAKÇA.............................................................................................................. 93
Örnek Olay 1: İki Farklı Kişilik (Hasan Coşkun)....................................................... 94
Örnek Olay 2: Kırılma Noktası (Tülay Sönmez Bekem)............................................. 94
Örnek Olay 3: Kişilik (Canan Parlak)......................................................................... 97
Örnek Olay 4: Kişilik ve İş Uyuşmazlığı (Emrah Bozkurt).........................................97
Yedinci Bölüm
ÖRGÜTSEL ADALET VE ETİK
ADALET ................................................................................................................ 101
Adalet Tanımı ve Kapsamı.............................................................................101
Örgütsel Adalet............................................................................................. 102
ETİK ..................................................................................................................... 104
Etiğin Tanımı ve Kapsamı............................................................................. 104
Etiğin Amacı................................................................................................. 104
Etiğin Görevi................................................................................................ 105
Etik Konusunda Çeşitli Kavramlar................................................................105
İş Etiğinin Amacı ve Etik Sorunlar................................................................107
İş Etiğinin Gerekliliği.................................................................................... 107
İşletmelerde Etik Sorunlar............................................................................. 108
Yöneticiler Açısından Etik Olmayan Davranışlar...........................................109
Çalışanlar Açısından Etik Olmayan Davranışlar............................................110
İşletmelerde İş Etiğinin Yeri........................................................................... 110
İşletmelerde İş Etiği İçin Eğitim....................................................................111
KAYNAKCA............................................................................................................ 113
Örnek Olay 1: Hakkını Ararken Haksız Duruma Düşmek (Murat Yalva)................. 115
Örnek Olay 2: Yanlış Hesap Bağdat’tan Döner (Arzu Güç)....................................... 116
Örnek Olay 3: Referansın Böylesi (Selim Kahveci)................................................... 118
Örnek Olay 4: Başarı İçin Her Türlü Yalan Söylenebilir mi?..................................... 119
Örnek Olay 5: İşten Çıkarmalardaki Sorunlar (Sibel Yener)...................................... 121
IX
Sekizinci Bölüm
YILDIRMA (MOBBİNG) VE DUYGUSAL ZEKA
YILDIRMA............................................................................................................. 123
Yıldırma (Mobbing) Tanımı ve Tarihçesi.......................................................124
Yıldırma Süreci............................................................................................. 125
Yıldırmanın Nedenleri..................................................................................126
Yıldırma Uygulayanlar..................................................................................127
Yıldırmanın Mağdurlarına Etkisi...................................................................129
Dünya’da Yıldırma........................................................................................ 130
Türkiye’de Yıldırma.......................................................................................131
DUYGUSAL ZEKA................................................................................................ 132
Duygusal Zeka Kavramı................................................................................ 132
Duygusal Zekanın Tarihçesi..........................................................................132
Duygusal Zekanın Boyutları.........................................................................133
Dünya’da Duygusal Zeka.............................................................................. 135
Türkiye’de Duygusal Zeka............................................................................. 135
Mobbing ve Duygusal Zeka İlişkisi...............................................................136
Neden Duygusal Zeka................................................................................... 137
KAYNAKÇA............................................................................................................ 139
Örnek Olay 1: Başarı Nasıl Baltalanır (Z. Satenik Başak).......................................... 141
Örnek Olay 2: Ahlaksız Teklif (Adalet Şeref )............................................................ 143
Örnek Olay 3: İşyerinde Baskı (Begüm Saraçoğlu)................................................... 142
Örnek Olay 4: Mobbing (Melike Zelveci)................................................................ 142
Dokuzuncu Bölüm
ÖRGÜTLERDE ÇATIŞMA VE STRES YÖNETİMİ
ÇATIŞMA VE ÇATIŞMA YÖNETİMİ................................................................... 147
Çatışma Türleri............................................................................................. 149
Çatışma Nedenleri........................................................................................ 150
Çatışma Çözümünde Kullanılan Strateji ve Yöntemler..................................150
Çatışmanın Olumlu ve Olumsuz Sonuçları...................................................151
Çatışmanın Olumsuz Sonuçları....................................................................152
Çatışmanın Olumlu Sonuçları......................................................................152
ÖRGÜTSEL STRES............................................................................................... 153
Örgütsel Stresin Oluşumu............................................................................. 153
Bireysel Stres Kaynakları...............................................................................154
Örgütsel Yapıya Bağlı Stres Kaynakları..........................................................155
Örgütsel Stres Belirtileri................................................................................157
Stresin Aşamaları........................................................................................... 158
Stresin Neden Olduğu Başlıca Sorunlar.........................................................158
Örgütsel Stres Yönetimi................................................................................. 159
Bireysel Yöntemler........................................................................................159
X
DKYB (Değiştir – Kabul Et – Boş ver – Yaşam Tarzını Yönet) Modeli..........160
Örgütsel Yöntemler....................................................................................... 160
Katılımlı Yönetim.......................................................................................... 160
KAYNAKÇA............................................................................................................ 163
Örnek Olay 1: İnsan Hakları mı İnsan Basamakları mı? (Deniz Hanım Akın).......... 164
Örnek Olay 2: İşler Patron Olmadan Da Yürür........................................................ 166
Örnek Olay 3: Fabrikanın Kurtuluşu (Tuğba Usta).................................................. 166
Onuncu Bölüm
ÖRGÜTSEL BAĞLILIK VE GÜVEN
ÖRGÜTSEL BAĞLILIK......................................................................................... 171
Örgütsel Bağlılık Tanımları...........................................................................172
Örgütsel Bağlılığın Sınıflandırılması..............................................................173
Tutumsal (Duygusal) Bağlılık ......................................................................173
Davranışsal Bağlılık ...................................................................................... 173
Çoklu Bağlılık Sınıflandırması......................................................................174
Örgütsel Bağlılığı Etkileyen Faktörler............................................................174
Örgütsel Bağlılığın Sonuçları........................................................................175
Düşük Örgütsel Bağlılık................................................................................ 175
Ilımlı Örgütsel Bağlılık ................................................................................. 176
Yüksek Örgütsel Bağlılık .............................................................................. 176
ÖRGÜTSEL GÜVEN............................................................................................. 177
Güven Kavramı............................................................................................. 177
Güven Türleri............................................................................................... 178
Genel güven............................................................................................ 179
Kişiliğe dayalı güven................................................................................ 179
Sürece dayalı güven................................................................................. 179
Örgütsel Güven............................................................................................ 180
Örgütte Güven Ortamı Geliştiren Faktörler..................................................181
Örgütsel Karar Alma Süreçlerine Katılım:.....................................................181
Olumlu Geribildirim....................................................................................182
Yetkilendirme................................................................................................ 182
Örgütsel Güven Modelleri............................................................................ 183
Mishra Güven Modeli .................................................................................. 183
Bromiley ve Cummings Güven Modeli ........................................................183
Shockley-Zalabak Ellis ve Winograd Güven Modeli .....................................184
ÖRGÜTLERDE GÜVEN ARAŞTIRMALARI....................................................... 185
Örnek Olay 1: Ankanın Satış Aşamasında Yaşanan
Olumsuzluklar (Ayfer Aslı Aktunç....................................................188
Örnek Olay 2: İşyerinde Eğitimin Önemi (Ayşegül Kırksekizoğlu)........................... 190
KAYNAKÇA............................................................................................................ 186
XI
Onbirinci Bölüm
PERFORMANS YÖNETİMİ VE MENTORLUK
PERFORMANS YÖNETİMİ.................................................................................191
Geleneksel Performans Değerleme Yöntemleri...............................................192
Sıralama Yöntemi.......................................................................................... 192
İkili Karşılaştırma Yöntemi............................................................................192
Dereceleme Ölçeği Yöntemi.......................................................................... 193
Zorunlu Dağılım Yöntemi.............................................................................194
Zorunlu Seçim Yöntemi................................................................................ 194
Kritik Olaylar Yöntemi..................................................................................195
Alan İncelemesi Yöntemi............................................................................... 196
İşaretleme Listesi Yöntemi.............................................................................196
Çağdaş Performans Değerlendirme Yöntemleri..............................................196
Amaçlara Göre Değerlendirme......................................................................196
Değerleme Merkezi....................................................................................... 197
360 Derece Geri Bildirimle Performans Değerleme.......................................198
MENTORLUK....................................................................................................... 200
Mentorluğun Tarihçesi.................................................................................. 200
Mentorluğun Tanımı..................................................................................... 200
Mentorluk Modelleri.................................................................................... 201
Mentorluk Süreci.......................................................................................... 202
Mentorluk Sürecinin Basamakları.................................................................202
Mentorun Kariyerle İlgili Yerine Getirdiği Fonksiyonları...............................203
Mentorun Psiko – Sosyal Fonksiyonları........................................................204
Mentorluk Sürecinin Yararları.......................................................................205
KAYNAKÇA............................................................................................................ 206
Örnek Olay 1: Yanlış Yönetim Statejisi (M. Betül Tıkıçğlu)...................................... 208
Örnek Olay 2: Tecrübenin Tecrübesi (Elif Dizdar)................................................... 210
Onikinci Bölüm
ÖRGÜTSEL VATANDAŞLIK
ÖRGÜTSEL VATANDAŞLIK KAVRAMININ TANIMI VE KAPSAMI............... 211
Örgütsel Vatandaşlık Davranışının Kuramsal Temelleri.................................212
Örgütsel Vatandaşlık Davranışının Boyutları.................................................214
Örgütsel Vatandaşlık Davranışının Örgütsel Yaşam Üzerindeki Etkileri.........216
Örgütsel Vatandaşlık Davranışı Bağlamında İnsan Kaynakları
Uygulamaları................................................................................................ 217
KAYNAKÇA............................................................................................................ 221
Örnek Olay 1: Eğitim ile Gelen Vatandaşlık Duygusu (Çılga Yıldırım).................... 223
Örnek Olay 2: Aidiyet Duygusu (Emrah Yavuzkurt)................................................ 224
Download

Ürünün içerik detayı için TIKLAYINIZ