Prof. Dr. H. Fahrettin KELEŞTEMUR
Erciyes Üniversitesi Rektörü
Üniversitemiz Kültür - Sanat Komisyonu
tarafından düzenlenen
“Türk Tespih Sanatı”
adı sergi ve paneli onurlandırmanızı diler.
Etkinlik: 20-21 Kasım 2014
Sergi Açılış: 20 Kasım 2014
Saat: 13:00
Yer: Erciyes Üniversitesi Sabancı Kültür Sitesi
TÜRK TESPİH SANATI
Sergi
BİR ÇEKİRDEK TANESİNDEN
BİR SANAT MUCİZESİNE: TESPİH
Yer : Sabancı Kültür Sitesi
Tarih : 20 Kasım 2014, 13.00 - 17.00
21 Kasım 2014, 10.00 - 17.00
Panel
DİN VE KÜLTÜRLERDE
TESPİH
Yer: Sabancı Kültür Sitesi
Tarih: 20 Kasım 2014
Saat: 14:15
PANEL PROGRAM
Prof. Dr. Atabey KILIÇ
Oturum Başkanı
Konuşmacılar
Dua Taneleri: Tespih
Necip Sarıcı
Kolleksiyoner - Sinema Yönetmeni
(İstanbul / Türkiye)
From prayer beads to komboloi...
Rallou Gromitsari
Komboloi Müzesi Müdürü
(Yunanistan)
Komboloi Museum: The work of a lifetime...
Eleni Evangelinou
Komboloi Müzesi Yöneticisi
(Yunanistan)
Halk Kültüründe Tespih
Yrd. Doç. Dr. Şirin YILMAZ ÖZKARSLI
Hacettepe Üniversitesi
(Ankara / Türkiye)
Tespih: Zanaat Mı, Sanat Mı?
Aydın Menderes Orkun
Neziroğlu Koleksiyonu Koordinatörü
(İstanbul / Türkiye)
Sabırla Selamete Tane Tane...
Dr. Kemal Hakan TEKİN
Erciyes Üniversitesi,
(Kayseri / Türkiye)
“Sabırla Selamete Tane Tane...”
Kitap İmzası, Dr. Kemal Hakan TEKİN
Tarih: 20 Kasım 2014, 16.00 - 17.00
21 Kasım 2014, 14.00 - 16.00
Sergi
Bir Çekirdek Tanesinden
Bir Sanat Mucizesine: Tespih
Sergi Açılışı : 20 Kasım 2014
Saat
: 13.00
Yer
: Erciyes Üniversitesi
Sabancı Kültür Sitesi
Elindeki tespih’in imamesi gibiyim, yâr.
Itsen de çeksen de sana gelirim...
Hz. Mevlana
Tespih nedir?
Niçin kullanılır,
neye hizmet eder?
Kimler kullanır?
Tüm insanlar arasında
onu böyle yaygın ve
gerekli kılan nedir?
Geçmişi ne kadar
derindir?
G
ünümüze dek bazı dünya dinlerinde çok sayıda tartışmaları yenerek, kimi zaman
önemsenmeyerek, kimi zaman yasaklanarak, kimi zaman ise takip edilerek dışlanmasına
rağmen tespih günümüze dek işlevlerini koruyarak yaşayabilmiştir. Yaşadıkça da Yüce
Yaradan’ın aşkıyla sanatçılar ve ustalar tarafından büyük bir tutkuyla işlenmiş, şekillenmiş, ilhamın
desteğiyle en kâmil şeklini alana dek çeşitli örnekleriyle ortaya çıkmıştır. Tespihin bir sanat
numunesi olması yönünde el emeği, göz nuruyla yaratılan örnekleri kimilerinin elini, kimilerinin
evini, kimilerinin de dünyasını süslemiştir.
Tespih, çeşitli dinlerde duaların sayımında bir alet olarak kullanılmaktadır. Hindu, Budist,
Hıristiyan ve Müslüman geleneklerinde yaygın biçimde kullanıldığı tespit edilmiştir. En eski
tespihin M.Ö. II bin yıllarında Hindistan’da yapıldığı bilinmektedir. Tespih, önce Budizm’de, sonra
Orta Çağ’ın başlarında Hıristiyanlarda ve daha sonra Müslümanlarda kullanılmaya başlanmıştır.
(Yeni Ufuklar dergisi, sayı 8, Ocak 2011)
Tespih kelimesinin anlamı ve
diğer dillerde bilinen isimleri
T
espihlerin parçalarına ve görevine göre
çeşitli dinlerede ve dillerde kendine özgü
adlandırıldıklarını görmekteyiz. Türkçede
kullanılan tespih kelimesi Arapça kökenlidir. Bu
dildeki s-b-h seslerinden türemiş olan “Subhan”
kelimesinden gelmekte ve “Allah’ı takdiz ve tenzih
etmek, onun her türlü kusurdan arınmış olduğunu
zikretmek” anlamını taşımaktadır.
Tespihi ilk kullanan din olarak bilinen Hinduzimdir.
Tespihin Hindu dilindeki eski adlarından biri
“Japamala”dır ‘gül tespih’ anlamına gelir. Bugün de Hindistan’da tespihe ‘mala’ denmektedir.
Hinduzimde tespih çekilmesi ayrıca hayatı sürekli olarak devam eden bir oluşum döngüsünü de
ifade eder.
Yunan kilisesinde kullanılan tespihin adı komvologion’dur. Bu kelimenin anlamı güzel vecizeli
kelimelerin düğümüdür. Günümüzde bu kelimeye komboloye denilmekte ve bu denli tesbihin
her düğümünde yüksek sesle belirli dualar okunmaktadır. Ayrıca “Rodinos Stefanos” yani
pembe çelenk, diye kullanılan ismi vardır.
Eski Rusya’da bir dua etmek aracı gibi kullanılan tespihler “Verviça” adıyla bilinmektedir.
Yani köken anlamı, harfi anlamı “düğümlenmiş ip” demektir. Şimdi ise “çyetki” diye adlanır.
Ortodokslarda “verviça” kutsal ruhun nimetlerine şükretmek anlamını ifade etmektedir.
Dünya’da her ulusun tespihi kendi dillerinde farklı isimlerle kullandığını görmekteyiz. Bir
çok dillerde de “saymak, okumak, hesaplamak, saygı duymak” gibi anlamları olan kelimelerle
ifade edilmektedir. İngilizce’de rosary, prayer beads; İtalyanca’da capellina; Almanca’da Der
Rosenkranz; Fransızca’da le rosaire veya le chapelet; İrlandalılar da rosary; Korsikalılar da corone
vs. kelimelerle adlandırmışlar. Tarihte gül bahçeleri dua edilen yerler olduğundan Latince “Gül
Bahçesi” anlamındaki rosarium kelimesi bir çok Batı diline girmiştir.
Tespihin fiziki şekli:
T
espihlerin fiziki şekli çeşitli
uluslarda ve dinlerde tarihten süre
gelen zaman içinde aşağıda sıralanan
şekilleri görülmüştür:
• Belirli aralıkla eşit uzaklıklarda
düğümlenmiş örgülü ip şeklinde,
• Yuvarlak veya oval boncuk taneciklerinin
ipe dizilmesi şeklinde,
• Kare veya dikdörtgen şeklinde görünen
yassı nesnelerin ipe dizilişi şeklinde,
• Burulmuş deri parçalı veya dar deri
şeridi çizgisi şeklinde
bir gün yüzüñ gören kisi
ömrince hîç unutmaya
tesbîhi sensin dilinde
ayruk nesne eyitmeye...
Yunus Emre
Tespih nasıl taşınır ?
T
espihlerin ölçüsü, ebadı ve
geleneklere bağlı olmasına göre çeşitli
taşıma yöntemleri vardır. En kısa
tespih az tane sayısıyla parmak üzerinde
çekilendir. Daha uzun olanını bileğe
dolayarak taşırlar. Genelde tespihler ele
dolanarak taşınır. Cebe konulur, ama bazı
durumlarda da kemere kancalandığı veya
takıldığı görülmektedir.
Tespihleri taşımak için özel kılıf da vardır.
Bu kesecik üzeri işlemeli olup kimi zaman
belirli dualar, ayetler, kimi zaman ise sadece
azizlerin resmi bulunmaktadır. Uzun
tespihleri geleneksel olarak bir gerdanlık
şeklinde boyuna asarak taşırlar. Rahip ve
rahibelerin kullandığı bazı tespihler yere
dek sallanır.
Tespihlerin dinî amaç dışındaki kullanımı
da yaygındır, kimisi bir moda simgesi
olarak taşıdığı tespihi, kimisi kolye,
bileklik kimisi de araba aksesuarı gibi
kullanmaktadır.
Efe veya kabadayı kullanımındaki tespihler
genelde elde fırlatılarak, kimi zaman
parmakta oynatılarak, kimi zaman ise avuç
içinde gösteriş için dolaştırılmaktadır.
Türk Tespih Sanatlarına
Dair Değerli Çalışmalar: Kitaplar
Türk Tespih Sanatı
Neziroğlu
Koleksiyon Kitabı
Mehmet Çebi
Zikir Taneleri (Tesbih)
Necip Sarıcı
Dua Taneleri-Tesbih
Ünlü
koleksiyonerlerimizden
Deniz Gürsoy
Tespih:
Parmak Uçlarındaki
Huzur
Türk Tespih Sanatlarına
Dair Değerli Çalışmalar: Kitaplar
Halil İçöz
Tespih
Yurt Tespihi
Arif Eren
Dua Taneleri
Tespih Sergisi
Yapı Kredi 1996
Sabırla Selamete
Tane Tane...
Dr. Kemal Hakan
Tekin
Türk Tespih Sanatlarına
Dair Değerli Çalışmalar: Belgesel Filmler
Dua Taneleri Tespih
Necip Sarıcı
Yapımcı: Emiran Bal
Senarist: Gülçin Bozkurt Bal
K
ayseri’de tespih ustası Ömer Üçgül 20 yılı aşkın süredir tespih
dizen, işleyen, mesleğini büyük bir zevkle devam ettirerek
bir sanata dönüştürmektedir. Tespihin Türk kültüründeki
önemli bir yeri olduğunu vurgulayan Ömer Üçgül, Kayseri’de bu sanata
gönül vermiş, göz nuruyla onu taçlandırmış ustalardan biri olarak
tanınmaktadır. Sanatına yönelik eğitim almadan, okuduğu, gördüğü
ve ruhunu kattığı el emeği, göz nuruyla Ömer Üçgül’ün bir ibadet
aracından sanat numunesine kadar yükseliş çizgisini gösteren sergideki
tespih koleksiyonu bunun kanıtıdır.
Mâni’ olmaz kimsenün tesbîhine dervîs olan
Gül koparmaz bâgdan seyr-i gülistân istemez
Yahyâ Beg
Mihr ü meh kim âlemi pür-nûr eder her rûz u seb
Encüm ü sebnemle hos tesbîh ederler rûz useb
Gâlib
Kullanılan tarihi görsel resimler
Necip Sarıcı, “Dua Taneleri: Tespih” kitabından alınmıştır
Download

Türk Tespih Sanatı - Erciyes Üniversitesi Etkinlik Takvimi