ÇATIŞMA
ÇÖZÜMÜNDE
İRLANDA MODELİ
27-31 MAYIS /İRLANDA
Şuay
ALPAY
Elazığ Milletvekili
Osman ÖREN
Siirt Milletvekili
Ziver ÖZDEMİR
Batman Milletvekili
Mehmet TEKELİOĞLU
İzmir Milletvekili
M.Murtaza YETİŞ
Adıyaman Milletvekili
KARŞILAŞTIRMALI ÇALIŞMA GEZİSİ, İRLANDA CUMHURİYETİ VE KUZEY İRLANDA
27-31 MAYIS
GİRİŞ
Ülkemizin en köklü meselesi olarak görülen “Kürt Sorunu”, Çözüm Süreci ile birlikte ‘Yeni Türkiye’nin
inşasında önemli bir araç konumuna gelmiştir. Tekçi anlayış çerçevesinde oluşturulan ‘Eski
Türkiye’nin, vesayetlerden arınmış, toplumsal çeşitliliği içselleştirmiş ve demokratik standartları
yükselmiş ‘Yeni Türkiye’ye evrilmesi, Çözüm Sürecinin başarıya ulaşmasıyla ancak mümkün olabilir.
Bu gerçekten hareketle IRA meselesi ve çatışma sürecinin çözümünü incelemek üzere Mehmet Salim
TEKELİOĞLU/İzmir Milletvekili, Şuay ALPAY/Elazığ Milletvekili, Osman ÖREN/Siirt Milletvekili, Ziver
ÖZDEMİR/Batman Milletvekili ve M.Murtaza YETİŞ’ten/Adıyaman Milletvekili müteşekkil heyetle dört
günlük İrlanda Cumhuriyeti ve K. İrlanda’ya çalışma ziyaretinde bulunulmuştur. Program; DPI
(Demokratic Progress Institute) ve Glencree ortaklığındaki kuruluşlarla SETA/Ankara’nın ortaklığı
çerçevesinde düzenlenmiş, programa AK PARTİ Dış İlişkiler Başkanlığı onayıyla katılım sağlanmıştır.
Program süresince İrlanda Cumhuriyeti, K. İrlanda Temsilcileri ve İngiliz Hükümeti K.İrlanda
temsilcileri ile detaylı görüşmeler yapılmış; çatışmanın temelleri, müzakere süreci, çatışma çözümü
teknikleri, anlaşmanın uygulama süreci gibi başlıklar üzerinde değerlendirmeler yapılmıştır.
Heyet tarafından kaleme alınan bu raporda görüşme notları, görüşmeler sonucunda oluşan kanaatler
ve “Çözüm Süreci”ne ilişkin kanaatler paylaşılmıştır.
GÖRÜŞME NOTLARI
Will Devas
Gleencree Barış ve Uzlaştırma Merkezi CEOsu
İrlanda Barışından Çıkarılacak Dersler
Sürecin önemli aktörlerinden biri de GLENCREE (barış ve uzlaştırma merkezi) olmuştur. Çalışma
programına
bu
merkezin
temsilcisi
Will
Davas’la
görüşme
ile
başlanmıştır.
Bu merkezin, Barış süreci içinde daha çok politik çalışmalar yaptığı izlenmiş ve ifade edilmiştir. Aslında
bu merkezin yaptığı en önemli katkı ARABULUCULUK faaliyetidir. Barış sürecinin en başarılı
aktörlerinden biri olarak bu merkezin öne çıkmasının en önemli unsurlarından biri de tarafların
karşılıklı güvensizlik ortamı içinde görüşmeleri sürdürdüğü sırada Glencree'nin her tarafa güven veren
bir yaklaşım içinde eksik olan GÜVEN ilişkisini tamir eden arabuluculuk faaliyetidir.
Şiddet devam ederken güven ilişkisinin oluşmadığı ve kalıcı olmadığı gerçekliğinin bu merkeze yol
gösterdiğini söylemek mümkün. Barış müzakerelerini bir süreç olarak görmeleri başarıyı sağlamış.



Barış sürecinde taraflardan birilerinden nefret etseniz dahi onu müzakereye dahil etmelisiniz
Şiddetin ne olduğunu ve sonuçlarını bilmeyen, yaşamayan gençler ekstrem düşüncelerde
olurlar, bu sebeple daha çok gençler ve kadınlar üzerinde çalışılmalıdır.
Sürece tam katılım olursa sonuç alınır. Nefret etseniz dahi, görüşmelere dahil edilirse, diyalog
kurmaya başlarsınız görüşme odasının içindeki sandalyeleri boş bırakmamak gerek her
sandalyede oturanın bir fikri ve düşüncesi, katkısı oluyor.
STKlar, aracı kurumlar ve milletvekillerinin birbirleriyle yaptığı görüşmeler Barış Sürecinde çok
işlev gördü. Buralarda konuşulan gündem üst/müzakereci ekibe önemli katkılar sağladı.
Liz O’Donnell
Eski Devlet Bakanı, Hayırlı Cuma Anlaşması İrlanda Temsilcisi Müzakerecilerinden
Müzakere Süreçlerinin Değerlendirilmesi




Müzakere sürecinde büyük/çok taraflı toplantılardan ziyade ikili görüşmeler daha verimli
oldu.
Müzakere ve ardından gelen anlaşmanın uygulama sürecinin sabır istediğini bilerek
davranılmalı. Daha eşitlikçi ve demokratik adımlar atılarak sürecin önü açılmalı.
Siyasi mahkumların tamamı serbest bırakıldı. Bu çok zor, ancak barış ulaşılması açısından
atılması gereken en önemli meseleydi.
Silahların bırakılması en zor ve en sona kalan mesele oldu.
Richard Moore, Eoin Q Murchu
Gazeteciler
Çatışma Çözümünde Medyanın Rolü





Medya dünyanın her yerinde statükoyu sever, bundan çıkarı vardır. Bu nedenle barışı
isteyenler bunu bilerek hareket etmelidir.
Gizli görüşmelerin basına sızması, tarafların kendi tabanlarına yönelik açıklamaları zaman
zaman süreci zorladı.
Medyanın sürecin içerisinde bulunmasına yönelik çeşitli temaslar oldu.
Tüm müzakerelerde herkes ne konuşacağını muhatabına söylüyordu.
İçerde konuşulanları kamuoyuyla paylaşabilirsiniz ancak kimin söylediğini açıklamayacaksınız,
şeklinde bir prensip ortaya konulmuştu.
Brendan Ward
BM Koordinatörü ve Avrupa İlişkileri Bakanı
Barış Sürecinde İrlanda Hükümetinin Rolü


Gruplar arasında güven tesis edilmesi çok önemli.
Militanlar dahil tüm kesimlerin görüşmelere dahil edilmesi sağlandı.
Martin Mansergh
İrlanda Eski Başbakanı Danışmanı

Uzun süre farklı görüşteki siyasi partilerle görüşüldü. Ancak silahlı güçlerle görüşülmeyince bir
anlamı olmuyor.
Bertie Ahern
Dönemin İrlanda Başbakanı
Barış Sürecinin Genel Değerlendirilmesi









Tüm sorunlar barışçıl ve demokratik yöntemlerle çözülmeli
Üzerinde anlaşılamayan konular, demokratik yöntemlerle/müzakerelerle çözülmeli
Hiçbir taraf şiddete başvurmayacak ve silahlar bağımsız bir ekip tarafından gömülecek
Hayırlı Cuma /Good Friday Anlaşmasının başarılı olmasının en büyük nedeni tüm sorunları
içermesiydi; mahkumlar, örgütün lider kadrosu, polis teşkilatı, adalet sistemi, eşitlikle ilgili
konular, vs
Dışardan –üçüncü göz- olmadan süreç verimli götürülemez.
Müzakerelerin özü birbirini anlamak ve herkesi dahil etmek
Anlaşmanın en zor kısmı –adam öldüren- mahkumların serbest bırakılmasıydı.
Anlaşma sonrası serbest bırakılan tutuklu ve hükümlüler sürece çok katkı sağlamış ve çok
sayıda hükümlü siyasete başlamıştır.
Barış sürecinin en zor kısmı silahların bırakılması ve imhası aşaması olmuştur.

Barış süreci bisiklet sürmek gibidir, durduğunuz anda dengenizi kaybeder düşersiniz!!
Alex Maskey, Jennifer McCann
Sinn Fein Temsilcileri, Eski militanlar
Şiddet Sarmalının Dışına Çıkmak



Bu işin kazananı olmadığını gördük!
Süreç kesinlikle hukuksal zemine çekilmeli
Çift dillilik hayatın her alanında yerleşmeli
Kate Beggs
İngiliz Hükümeti Gözüyle Süreç
%48 protestan %45 katolik
Çatışma döneminde toplam kayıp 3600
%91 erkek
%52 sivil
%57 IRA tarafından öldürüldü
%28 Birlikçiler tarafından öldürüldü
%10 Güvenlik güçleri tarafından öldürüldü
Anlaşma sürecine rağmen hala eğitimde %93, yerleşimde %92 oranında toplumlar birbirinden ayrı
Jeffrey Donaltson- Birlikçi Milletvekili

Hepimizin yakınları şiddetten etkilendi. Barışı çok zor yakaladık, toplumlar hala kamplara
ayrılmış vaziyette ama barışı korumak zorundayız
Eski IRA üyesi mahkumlarla Görüşme ve Toplumları birbirinden ayıran bölgeleri ziyaret
Michael … (16 hüküm yatmış)

Bir siyasi mahkum sizin şiddet olarak gördüğünüz şeyi mücadele olarak görür ve bundan
pişmanlık duymaz. Hatta içten içe ortaya koyduğu mücadeleyle gurur duyar. Ancak insan
ölümleriyle yüzleşince bundan üzüntü duyar(pişmanlık değil) ve keşke başka bir yol olsaydı
der.
GENEL TESPİT VE İZLENİMLER
1. Şiddet devam ederken barış görüşmeleri sağlıklı yürümüyor ve güven ilişkisi kurulamıyor.
2. Müzakere sürecinde tarafların birbirine güvenmesinden ziyade sürece güvenmek, onun
devamlılığını sağlamak önemli.Görüşmelerde genel prensipler ve ilkeler belirlenmiş,
müzakereler bunun üzerinden yürümüş ancak kesin bir yol haritası ve takvim belirlenmemiş,
deklare edilmemiştir.
3. Tarafların tamamı şiddetle bir yere varılamayacağını bilerek müzakere ve anlaşma sürecini
başlatmış, İRA arabuluculara güvendiği için barış görüşmelerine gönüllü olarak katılmıştır.
4. K.irlanda sorununu uluslararası camia genel olarak bir din çatışması olarak algılamakta ve
kabul etmekte buna karşılık özellikle İrlanda tarafı bir kimlik, Adalet ve ayırımcılık temelli
sorun olarak görmektedirler.
5. Barış süreci ve anlaşmanın tarafları kendi cephelerine izahta zorlanacakları, gelecek
tepkilerden de çekinmeleri nedeni ile uzun zaman kendi görüş ve öngörülerini açıkça ifade
etmekten kaçınmıştır. Taraflar ortak bir dil kullanmada sıkıntı çekmişlerdir.
6. Geçmişle, acılarla yüzleşmek ve kurbanların oluşturduğu sarsıntılarla görüşmeleri yürütmek
tarafların en çok zorlandığı konular olmuştur. Bu sorun ilk sıcaklığı ile olmasa da halen önemli
bir sorun olarak tarafların gündeminde yer almaktadır.
7. Kalıcı barış anlaşmasını gerçekleştirmek için taraflar bir öngörü dahilinde bir yol haritası ve
uygun şartlar düzeneği ortaya koymuştur. Buna göre; doğru zamanlama, barış/müzakere
sürecinin halka doğru anlatılması ve halk desteğinin yüksek tutulması, sivil toplum
örgütlerinin müzakerelerin tarafı olması, arabulucuların katkılarının alınması ve
silahsızlanmanın sağlanması ana aşamaları teşkil etmektedir.
8. Görüşmeler açısından en kritik aşama silahların bırakılması ve silahsızlanma aşaması
olmuştur. Silahsızlanmanın önündeki en büyük engel karşılıklı güvensizlik olmuştur. İngiltere
yanlısı birlikçiler terörist olarak adlandırdıkları kesimlerle müzakere etmeyeceklerini ifade
ederek onların silahsızlanmasını müzakere için ön şart olarak ileri sürmüşlerdir. İrlanda yanlısı
başta IRA olmak üzere milliyetçiler ise anlaşma sağlanmadan silah bırakmayacaklarını, silah
bırakırlarsa askeri güçlerinin ve müzakere avantajlarının zayıflayacağını bu durumdan
İngiltere yanlısı birlikçilerin yararlanacağını kendilerinin dezavantajlı konuma geleceklerini
değerlendirmiş ve ifade etmişlerdir. Nihayet, silahların gömülmesi, barış sürecinin en son
aşamasında gerçekleşmiştir.
9. Anlaşmanın hayata geçirilmesi için uygulama planı bağlamında bir planlama yapılmıştır. Buna
göre öncelikle;
a. Mahkum ve tutukların serbest bırakılması
b. Eşitlik politikası
c. Polis teşkilatının reformu
d. Ceza ve Adalet sisteminde reformu yapılması
10. Barış görüşme sürecine bir anlamda üçüncü taraf olarak arabulucular dahil edilmiş bunların
sürece, özellikle tarafların birbirlerine olan güven sorunun aşılmasına ciddi katkıları olmuştur.
11. Din adamlarının anlaşma ve barış sürecine çok yüksek oranda katkıları gerçekleşmiştir.
12. Anlaşma sonrası süreçlerin nasıl gelişeceği ve atılacak adımlar yazılı bir metin haline
getirilmiştir.
KANAAT VE SONUÇ
Müzakere Süreci;
Yaklaşık olarak 1970 yılından 1998 yılına kadar şiddet devam etmiş, asker, polis ,sivil 3600’den fazla
insan hayatını kaybetmiştir. Britanya hükümeti 1970’li yıllardan itibaren İRA ile gizli kanallardan ve
gizli servisler aracılığı ile müzakereleri başlatmıştır. Aynı şekilde İrlanda hükümetinde doğrudan ve
dolaylı gizli servisler aracılığı ile teröre karışan gruplarla müzakereleri yürütmüştür. Gerek Britanya
gerekse İrlanda hükümetlerinin yaptığı bu temas ve müzakereler, bir taraftan terörle mücadele
devam ederken hükümetlerin, sorunu müzakereler yolu ile çözme yolunda bir yaklaşım içinde
olabileceğine dair silahlı terör grupları nezdinde bir kanaatin oluşmasına yol açmıştır. Bu yaklaşım
barış sürecine ciddi katkı sağlamıştır.
Müzakere süreci, resmi, tanımlanmış kesimler arasında, çerçevesi belirlenmiş ve takvime dayalı olarak
yürütülmeli. Bu süreci kolaylaştıracak, akademisyenler, kanaat önderleri, STKlar ve siyasiler düzeyinde
çeşitli alt birimler oluşturulabilir.
Gizli görüşmeler, tarafların birbirlerini tartmaları, farklı ajandaları olup olmadığını anlamaları,
müzakere gücü ve eğilimlerini bilmeleri yönünden bu tür sorunların çözümünde etkili olmaktadır.
Ayrıca medyaya düşmeden ve muhtemel olumsuz yönlendirmelere maruz kalmadan daha rafine ve
sonuç alıcı bir müzakere açısından da önemlidir.
Taraflar arasındaki gizli kanallardan ve gizli servisler aracılığı ile yürütülen barış
müzakereleri belli bir aşamadan sonra doğru bir yönde ve haklı olarak hükümet temsilcileri, siyasi
irade sahiplerinin katılımı ile sürdürülmüştür. Bunun yanında bu aşama öncesinde anlaşma için uygun
şartlar düzeneği ve bir yol haritası belirlenmiştir. Bunlar anlaşmanın ve barışın sağlanmasında çok
büyük katkı sağlamıştır.
Müzakere sürecinde medya politikası oluşturulmalıdır. Medyanın genel karakteri dünyanın her
yerinde aynı. Statükodan beslenir, patronaj temellidir ve çıkarlarına göre hareket eder. Bu yapı
dikkate alınarak medyanın sürece katılımı ya da zarar vermesinin asgariye indirilmesi hedeflenmelidir.
Adil, güvenilir, barış yanlısı medyanın varlığı çok önemlidir. Muhataplar arasında güven sorunu
yaşamamak için muhatapların ne konuşacağını birbirleriyle önceden paylaşmaları etkili olabilir.
Sürecin önünü açık tutmak için;
o
Güven verici dil kullanmak
o
Sabırlı olmaya vurgu yapmak
o
Kesin/sınırlayıcı dil kullanmayıp belirsizlik dili kullanmak / YAPICI BELİRSİZLİK
o
Az da olsa küçük ilerleyici adımlar atarak süreci beslemek
Barış/Uygulama Süreci
1998 Hayırlı Cuma Anlaşması sonrasında, ceza ve adalet sisteminde, polis teşkilat
yapısında reformlar yapılmış önemli değişiklikler sağlanmıştır. Silahlı eylemlere katıldığı için hapis
cezası almış tutuklu ve hükümlülerin anlaşma gereği serbest bırakılmasına toplumun büyük kısmı
karşı çıkmasına rağmen, anlaşmadan 2 yıl sonra 2000 yılında, çok sayıda hükümlü ve tutuklu serbest
bırakılmıştır.
Eve dönüş ve siyasete katılım olarak adlandırılan bu süreç ve sonuçla birlikte, serbest bırakılan
tutuklu ve hükümlülerin bir kısmı siyasete başlamış milletvekili, parti yöneticisi olmuştur. Bunların bir
kısmı ile çalışma programı sırasında görüşmelerimiz olmuş ve barış sürecine ve sonrasındaki
toplumsal entegrasyona ciddi katkıları olduğu değerlendirilmiştir.
İRA 1994 yılında ateşkes ilan etmiş, aradan 4 yıl geçtikten sonra 1998 yılında taraflar arasında
hayırlı Cuma anlaşması olarak anılan barış anlaşması imza edilmiştir. Ancak 1998 yılındaki barış
anlaşmasından sonra aradan 7 yıl gibi uzun bir süre geçtikten sonra 2005 yılında İRA silah bırakmış,
çatışmadan vazgeçmiş, siyasi çözümü tercih etmiştir.
Bu nedenle barışı ve şiddete son vermeyi bir süreç olarak görmek buna göre değerlendirme
yapmak gerekir. Bunun çok zor ve zahmetli, sakin ve ihtiyatlı olarak götürülmesi gereken bir süreç
olduğu görülmelidir. Toplumsal ve siyasal baskıların değerlendirilmesi ancak sürece olumsuz
katkılarına engel olunması önemlidir. İrlanda tecrübesi bunun en güzel örneklerindendir.
Süreci izleyen bağımsız bir izleme komisyonu kurulmalı
Bir şekilde çözümün referanduma götürülmesi sağlanarak toplumsal destek şüphe götürmez biçimde
ortaya konulmalı
Çözüm sürecinin önünü açıcı demokratik iklimi geliştiren nitelikli adımlar atılmalı. Dağdan inmenin ve
düşünce suçlusu olan mahkumların sosyal, siyasi hayata geçişleri sağlanmalı. Silahların bırakılmasının
sürecin en zorlu kısmı olduğu bilinerek bu konu zamana yayılmalı.
Yüzleşme/Helalleşme Komisyonu; Gerek devlet gerek örgüt kaynaklı suçların ortaya konulması,
faillerle ilgili yapılan çalışmaların koordinasyonu, mağdurlarda gelişen travmaların onarılması, gerekli
sosyoekonomik ve psikolojik desteğin verilmesi, vs konularda çalışacak bir komisyon kurulabilir.
Çözüm Süreci çerçevesinde dağdan inecek ya da denetimli serbestlikle toplumsal hayata katılacak
örgüt üyelerinin çözüme/barışa katkı sunacak biçimde değerlendirilmeleri sağlanabilir.
Barış süreci bisiklet sürmek gibidir, durduğunuz anda dengenizi kaybeder düşersiniz!!
Barış süreci İrlanda’da devam ediyor. Ancak toplumlar arası yani İngiltere yanlısı Protestan
birlikçiler ile İrlanda yanlısı Katolik Cumhuriyetçi milliyetçiler arasındaki ayrışma çok derin ve köklü,
çok keskin durumdadır. Nefret dili çok belirgin, öfke çok yoğun. Birbirlerinin bulundukları yerde
bulunmuyor, alışveriş yaptıkları yerden alışveriş yapmıyor, çocuklarını aynı okullara göndermiyorlar.
Çok düşük oranda birbirlerinden kız alıp veriyorlar. Öyle ki Belfast merkezde Katolikler ile
Protestanların yaşadığı çok büyük bir semtte evler arasında 1.5 km kesintisiz olmak üzere yaklaşık 4
km uzunluğunda, tahmini 8 metre yüksekliğinde çelikten bir duvar, semti ikiye bölmektedir. Çelikten
duvarın bitiş noktalarında yine gözetleme deliği olan demir kapılar var. Bu kapılar her gün akşam saat
8’de kapatılmakta. Giriş çıkış kontrollü olarak yapılmaktadır.
21.Yüzyılda Avrupa’nın merkezinde bu görüntüler ve gerçekliği gördükten, üstelik yukarıda
bahsedilen uzun ve zorlu süreci müşahede ettikten sonra ülkemiz için çok daha fazla umutlandığımızı
büyük bir memnuniyetle ifade edebiliriz.
Meselenin toplumsal tarafındaki Türkler ve Kürtler arasında yukarıda bahsi geçen bir toplumsal
ayrışma, keskinleşme ve nefret asla söz konusu değildir. Tam tersine her iki toplum kesimi aynı inanç
ve değerler manzumesinin paydaşları olup, bin yıllık ortak tarih, kültür ve akrabalık bağı ile bağlıdır.
Ortak kazanımımız olan Cumhuriyetimizin asli kurucu unsurlarıdır.
Toplumsal bağımız, çözüm sürecinin garantörüdür.
EK:
Download

Çatışma Çözümünde İrlanda Modeli