Haziran
Türkiye’de GDOların
Denetim zaafları
Tarım Gıda ve Hayvancılık Bakanlığı’nın GDOları
denetleyip kontrol edebilecek teknik alt yapısı var mı?
Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı’na bağlı
laboratuvarların kaç tanesi GDO analizi konusundan
Türkiye Akreditasyon Kurumu TÜRKAK’tan akredite?
Bu analizlerin kapsamı ne?
Bu kapsam, yönetmelik değişikliğinin gerektirdiği
tespitleri içeriyor mu?
2014
İçindekiler
 GDOlar yasaklanıyor, ama yasak GDO’lar tespit
edilemiyor
 Yasak GDOların kimlik tespiti neden önemli?
 Sayılarla Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı
Laboratuvarları
 Sadece Türkiye’de izinli GDOların kimlik ve miktar
tespitini yapan GTHB laboratuvarları
 Sınıfta Kalanlar
 Ne yapmalı?
İletişim:
Tarık Nejat Dinç, Greenpeace Bölgesel Gıda ve Tarım Kampanyası
Yöneticisi, [email protected]
Gülçin Şahin, Greenpeace Akdeniz İletişim Sorumlusu,
[email protected]
Greenpeace Akdeniz, Asmalı Mescit Mahallesi, Kallavi Sokak. No: 1 Kat: 5,
Beyoğlu – İstanbul
Tel: +90 212 292 76 19
greenpeace.org.tr
Türkiye’de GDOların denetim zaafları
Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, GDO yönetmeliğinde yaptığı bir
değişiklikle, GDO bulaşanı adı altında her türlü üründe %0,9’a kadar GDO
bulunmasını yasal hale getirdi. Yapılan değişiklikle önce üründe GDO olup
olmadığına (var / yok testi) bakılacak, eğer GDO tespit edilirse bu sefer oranına
bakılacak. Eğer GDO oranı % 0,9’dan düşük olursa, bu sefer üründe mevcut olan
GDO’nun kimlik bilgilerine bakılacak ve tespit edilen GDO Türkiye’de (yem
amaçlı) izin almış bir GDO olduğu takdirde ürün de üretici de aklanmış olacak.
Yapılan yönetmelik değişikliğinin hem hukuka hem de kamuoyunun
beklentilerine aykırı olması bir yana, peki acaba Bakanlığın GDOları bu yeni
düzenleme uyarınca denetleyip kontrol edebilecek teknik alt yapısı var mı? Gıda,
Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı’na bağlı laboratuvarların kaç tanesi GDO analizi
konusundan Türkiye Akreditasyon Kurumu TÜRKAK’tan akredite? Bu analizlerin
kapsamı ne? Bu kapsam, yönetmelik değişikliğinin gerektirdiği tespitleri içeriyor
mu?
Greenpeace, yapılan yönetmelik değişikliği sonrasında bu soruların cevaplarını
bulmak adına, Bakanlığa ait laboratuvarların GDO röntgenini çekti!
İşte size Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Laboratuvarlarının GDO analizleri
konusundaki içler acısı hali!
Laboratuvar çok, analiz yok!
Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığına bağlı, Gıda Kontrol Genel Müdürlüğü
bünyesinde toplam 41 tane gıda kontrol laboratuvarı yer almakta. Gıdalardaki
pestisit kalıntısından aflotoksine kadar pek çok tahlil yapabilen bu
laboratuvarlarda, iş GDO analizlerine geldiğinde ortaya çıkan tablo ise hiç de iç
acıcı değil.
Herhangi bir gıda ve yem ürününde GDO analizleri kabaca 3 farklı alanı içerir.
Bunlardan birincisi ve en kolayı, kamuoyunda ‘var / yok testi’ olarak da bilinen
kalitatif GDO taramasıdır. Bu testte, bir organizmaya aktarılan her genin başına
veya sonuna eklenen promotör veya terminatör adı verilen DNA dizilimleri
aranır. GDO uygulamalarında kullanılan promotör ve terminatörler son derece
standarttır. 35S, Nos, Bar, FMV adı verilen bu standart dizilimleri bir ürün
içerisinde taramak, o üründe GDO olup olmadığını tespit için yeterlidir.
Türkiye’de de GDO analizi yapan laboratuvarların büyük çoğunluğu bu tür GDO
taraması yapmak konusunda akreditedir.
Bakanlığa ait toplam 41 laboratuvarın 10 tanesi yukarıda sözü edilen GDO
taramasını, yani GDO var / yok testini yapmak konusunda Türkak’tan
akreditasyon sahibidir. 10 Bakanlık laboratuvarı dışında bu akreditasyona aynı
zamanda 2 üniversite ve 2 Tübitak laboratuvarı ile 26 tane de özel laboratuvar
sahiptir. Toplamda Türkiye’de GDO var / yok taraması yapabilen akredite
laboratuvar sayısı 40’dır.
Görece kolay yapılan GDO taraması bir üründe GDO bulunup bulunmadığını
tespit etmek için etkin bir yöntemdir. Ancak bu bilgi dışında söz konusu testin
verdiği sonuçlar son derece kısıtlıdır. Var / yok analizi, tespit edilen GDO’nun
ne miktarda olduğunu, veya hangi GDO çeşitlerini içerdiğini tespit edemez.
Bunun için daha kapsamlı analizlere ihtiyaç vardır. Bir başka deyişle, kalitatif
GDO taraması eczanelerde satılan hamilelik testi kitlerine benzer. Bu kiti
kullanarak hamile olup olmadığınızı öğrenebilirsiniz. Ancak bu gebelik test
kitleri size kaç aylık hamile olduğunuzu, veya çocuğun cinsiyetini söyleyemez.
GDOlar yasaklanıyor, ama yasak GDOlar tespit edilemiyor
Yönetmelik değişikliğinde, bir üründe GDO tespit edilmesi durumunda tespit
edilen GDO’nun Türkiye’de izinli GDO’lardan olup olmadığına bakılacağı
belirtiliyor. Bir laboratuvarın bu tespiti yapabilmesi için, Türkiye’de izin verilmiş
olan söz konusu her bir GDO için ayrı ayrı GDO kimlik tanımlaması
akreditasyonu alması gerekir. Ancak var/yok tespiti yapabilen laboratuvar
sayısının aksine, bu tarz kimlik akreditasyonuna sahip bakanlık laboratuvarı
sayısı sadece ve sadece dört. Bu kadar az sayıda laboratuvarla Bakanlığın
yönetmelik değişikliğinde sözü edilen GDO bulaşanı içeren tüm ürünlerdeki GDO
çeşidinin kimlik tespitleri yapması mümkün değil.
Ancak araştırmamızda bizleri de şaşırtan en önemli sonuç hiçbir Bakanlık
laboratuvarının, dünyada ticareti yapılan, ama Türkiye’de kullanımı yasak
olan GDOların tespitini yapabilecek akreditasyona sahip olmadığı
bulgusuydu.
Bu durum, Greenpeace’in yıllardır dile getirdiği “GDOlara bir kez sınırdan içeri
girişine izin verirseniz, onların kontrolünü bir daha asla sağlayamazsınız”
savının ne derece doğru olduğunu ispatlıyor.
Yasak GDOların kimlik tespiti neden önemli?
Bu sorunun cevabı esasında çok basit: Eğer yasak olan bir nesneyi
tanımlayamazsanız, onu tespit edemezsiniz, dolayısıyla engelleyemezsiniz!
Örneğin Türkiye’de GDO’lu pamuk, kanola, şeker pancarı yasak. Ancak
yönetmelik değişikliğinin yürürlüğe girdiği tarih itibariyle tek bir laboratuvar
hariç (İzmir – Onda da bütün genetiği değiştirilmiş çeşitlerin kimlikleri yok)
Türkiye’de bu GDOların “parmak izleri” mevcut değil.
Bakanlık yetkilileri bu konuda “Türkiye’de zaten GD pamuk, kolza veya pirinç
kullanımı külliyen yasak olduğu için, biz ithal edilen bir pamuk, kanola veya
pirinç partisinde var / yok testiyle zaten GDO tespitinde bulunabiliriz ve bu
ürünlerin girişini engelleyebiliriz” şeklinde bir savunma yapabilirler. Bu
argümanın elbette haklılık payı var. Eğer tek partide sadece kanola veya pirinç
bulunuyorsa o zaman GDO’yu bu şekilde tespit edebilirsiniz. Ancak eğer çok
bileşenli işlenmiş bir ürün ithal etmişseniz o zaman bu sav geçerliliğini
kaybediyor. Diyelim ki karma hayvan yemi ithal ettiniz ve bu yem içerisinde hem
Türkiye’nin izin verdiği GD mısırlar, hem de Türkiye’de yasaklı GD şeker pancarı
küspesi var. Bu durumda ürünü analiz eden bakanlık laboratuvarları sadece
izinli GD mısırları tespit edecek, ve bu GDOların da yem için kullanılma izni
olduğu için ürüne izin verilecek. Böylece ürünün içindeki yasaklı şeker pancarı
da hiç tespit edilemeden ülkeden içeri giriş yapmış olacak.
Buna benzer somut bir durum yem amaçlı mısır ithalatında sürekli olarak
yaşanıyor. Türkiye’de şu anda Biyogüvenlik Kurulu’nun onay verdiği genetiği
değiştirilmiş 14 mısır çeşidi ithalat iznine sahip. Kurul 6 adet mısır çeşidinin izin
başvurusunu ise reddederken, 2 GD mısır çeşidinin ise izinleri Danıştay
tarafından iptal edildi. Türkiye’de 14 GD mısır çeşidine izin varken, bu sayı
örneğin Avrupa Birliği’nde 37.
Dünyada tahıl, hububat gibi bitkisel ürün ticareti, büyük silolarda aynı ürünün
bir çok farklı çeşidinin harmanlanarak ihraç edilmesi esasına dayanır. Dolayısıyla
bir gemi dolusu mısır ithal edildiğinde, bu gemide onlarca farklı mısır çeşidi yer
alabilir. Benzer bir durum soya için de geçerli. Türkiye’de yem üretimi yapan bir
firma bir gemi dolusu GDO’lu mısır ithal ettiğinde, bu mısır harmanının
içerisinde Türkiye’nin izin verdiği GDOlar olduğu kadar, Türkiye’nin yasakladığı
GDO’lar da olabilir. Ancak yasaklı GDOların kimlik bilgilerine sahip olmayan
bakanlık laboratuvarları, gemiden alınan numunelerde sadece izinli
GDOları tespit edebildiği ve bu GDOlar da zaten izinli olduğu için o bir gemi
dolusu mısıra ithalat izni veriyor. Böylece de, izinli GD mısırların yanında
yasak olan GD mısırlar da serbestçe ülkemize giriş yapmış oluyor. Bir
başka deyişle, Türkiye’de genetiği değiştirilmiş sadece 14 mısır çeşidi ve 3
soya çeşidine izin verilmiş olmasına rağmen, bakanlık laboratuvarlarının
bu teknik eksikliğinden ötürü fiiliyatta dünyadaki bütün GD mısır ve soya
çeşitleri serbest olarak ülkemize girebiliyor.
Sayılarla Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Laboratuvarları
41
10
Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığına (GTHB) ait
laboratuvar sayısı
GDO var / yok tespiti yapabilen laboratuvar sayısı
4
Türkiye’de izinli GDOların tanımlamasını ve miktar analizini
0
Türkiye’de yasak olan tüm GDOların tanımlamasını
yapabilen laboratuvar sayısı
yapabilen laboratuvar sayısı
Sadece Türkiye’de izinli GDOların kimlik ve miktar tespitini
yapan GTHB laboratuvarları
Ulusal Gıda Referans Laboratuvarı: Türkiye’de gıda güvenliği ve kontrol
sisteminin yeniden yapılandırılması ve güçlendirilmesi projesi kapsamında 2010
yılında açılışı yapılan Ulusal Gıda Referans Laboratuvarı, Bakanlığın göz bebeği
olarak lanse ediliyor. Bakan Mehdi Eker’in gıda denetimi konusunda AB
standartlarında olduğunu iddia ettiği laboratuvar GDO analizleri konusunda
Bakanlığın diğer laboratuvarlarından bile daha geri konumda. AB-0555-T
numaralı akreditasyon sertifikasına sahip laboratuvar, Türkiye’de yem amaçlı
kullanımına izin verilen genetiği değiştirilmiş (GD) 3 soya ve 14 mısır çeşidi
içerisinden sadece 1 soya (MON 40-3-2) ve 1 mısırın (GA 21) kimlik tespiti ve
miktar analizini yapabiliyor. Türkiye’de yasak olan genetiği değiştirilmiş onlarca
mısır, soya, kolza (kanola), pamuk, pirinç vb. ürünün ise hiç birinin analizini
yapmaya akredite değil. Bu yüzden her ne kadar listeye bu laboratuvarla
başlamış olsak da, Ulusal Gıda Referans Laboratuvarı Türkiye’de izinli GDO’ların
kimlik tespitini yapan laboratuvarlar listemizde yer almıyor. (TURKAK
Akreditasyon no: AB-0555-T)
Ankara Gıda Kontrol Laboratuvarı: Durumu Ulusal Gıda Referans
Laboratuvarından görece bir nebze daha iyi. Türkiye’de yem amaçlı izin verilmiş
GDOların tespitini yapabiliyor. Ancak Türkiye’de yasak olan GDOlardan sadece 4
adet GD mısır çeşidini tespit edebiliyor. Soya, kanola, pirinç, şeker pancarı ve
patateste ise Türkiye’de izin almamış olan hiç bir GDO çeşidini tespit edecek
akreditasyona sahip değil. (TURKAK Akreditasyon no: AB-0025-T)
İstanbul Gıda Kontrol Laboratuvarı: Bu laboratuvarın durumu da Ankara Gıda
Kontrol Laboratuvarına çok benziyor. Türkiye’deki izinli GDOları tespit
edebiliyor. Ancak yasak GDOların tespiti konusunda o da sınıfta kalıyor.
Ankara’nınkinin 1 eksiğiyle sadece 3 tane yasak GD mısır çeşidini tespit
edebilirken, diğer genetiği değiştirilmiş ürünlerde tıpkı Ankara gibi sınıfta
kalıyor. (TURKAK Akreditasyon no: AB-0026-T)
İzmir Gıda Kontrol Laboratuvarı: Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı
laboratuvarları içerisinde GDO açısından nispeten en iyi durumda olanı. Her ne
kadar o da tıpkı İstanbul gibi, Türkiye’de izin verilmeyen onlarca GD mısır
çeşidinden sadece 3 tanesini tespit edebiliyorsa da, Türkiye’de izin verilmemiş
genetiği değiştirilmiş 4 kolza, 3 pamuk, 1 şeker pancarı ve 1 patates çeşidini
tespit edebiliyor. (TURKAK Akreditasyon no: AB-0027-T)
Kocaeli Gıda Kontrol Laboratuvarı: İçinde bulunduğumuz günlerde
akreditasyonunda yapılan revizyonla, Türkiye’de izin verilen GDOlar ile genetiği
değiştirilmiş 2 kanola, 1 pirinç ve 1 pamuk çeşidini tespit edebilecek duruma
geliyor. (TURKAK Akreditasyon no: AB-0124-T)
Sınıfta Kalanlar:
Mersin Gıda Kontrol Laboratuvarı: Mersin limanı Türkiye’nin gıda ticareti
yaptığı en büyük limanı. Her türlü tahıl, hububat, yağlı tohum vb. gıda ve yem
hammaddesi en çok bu limandan Türkiye’ye giriş yapıyor. 2013 yılındaki GDO’lu
pirinç skandalı da Mersin Limanında patlak vermişti. Ancak Mersin’deki Gıda
Kontrol Laboratuvarı sadece GDO var / yok analizi yapabiliyor. Miktar tayini
veya Türkiye’de izinli ya da yasaklı olan GDOların tespitini yapacak altyapı bu
laboratuvarda mevcut değil. (TURKAK Akreditasyon no: AB-0037-T)
Balıkesir Gıda Kontrol Laboratuvarı: Bandırma Limanı gibi, Türkiye’nin en
yoğun yem hammaddesi ithalatı yapılan limanlarından birine sahip olan
Balıkesir ili aynı zamanda Türkiye’nin en büyük yerli yem firmasına ve irili ufaklı
bir çok tavukçuluk işletmesine ev sahipliği yapmaktadır. Ancak Balıkesir Gıda
Kontrol Laboratuvarı bırakın GDO kimlik testi ve miktar tayinini, GDO var / yok
testini dahi yapamıyor. (TURKAK Akreditasyon no: GDO akreditasyonu
bulunmuyor)
Sadece GDO var / yok tespiti yapabilen GTHB laboratuvarları:
Adana, Antalya, Çanakkale, Mersin Gıda Kontrol Laboratuvarları ve Bursa Gıda ve
Yem Kontrol Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü sadece GDO var / yok testi
yapmak konusunda akredite olmuş durumdalar. Bu laboratuvarlar herhangi bir
miktar tayini veya yasaklı - izinli GDO kimlik tespiti yapamıyorlar. Bakanlığın
laboratuvarlarına ilaveten 26 özel laboratuvar ile 2 üniversite, 2 de Tübitak
laboratuvarı sadece GDO var / yok testi yapabilmekteler.
Ve diğerleri:
Balıkesir ve Tekirdağ gibi gıda ürünleri ticareti yapılan önemli liman şehirleri de
dahil olmak üzere, Edirne’den Kars’a, Samsun’dan Hatay’a, Bakanlığa ait diğer 31
Gıda Kontrol Laboratuvarının hiçbiri en ufak bir GDO analizi dahi yapacak
akreditasyona sahip değil. Kısaca GDO’lar Gıda, Tarım ve Hayvancılık
Bakanlığının bu laboratuvarlarını transit geçiyor.
Ne yapılmalı?
GDOlar konusunda derin denetim zafiyeti yaşayan Gıda Tarım ve Hayvancılık
Bakanlığının bu konuda yapması gereken, denetim boşluklarını daha da derin
hale getirecek yasal esnetmekler yapmak değil, tam tersine yasa ve
yönetmelikleri bu zaafları giderecek şekilde sıkılaştırmaktır. Bu noktada da
Bakanlık için tek çıkış yolu, ister gıda amaçlı, ister yem amaçlı olsun, ister yüzde
dokuz, ister binde dokuz olsun, bütün GDOların Türkiye’ye girişini kategorik
olarak yasaklamaktır. Bu yolla bakanlık gerek kendi laboratuvarlarında, gerekse
akredite olmuş 30’a yakın özel laboratuvarla ürünlerde sadece var/yok testi
yaparak GDO denetimini büyük ölçüde sorunsuz gerçekleştirebilir.
Greenpeace bu amaçla “% 0,9 GDO’lu değil, % 100 GDO’suz Türkiye” sloganıyla
Yemezler kampanyasını yeniden başlattı. Siz de sofralarınıza güvenle
oturabileceğiniz % 100 GDO’suz bir Türkiye özlemi duyuyorsanız yemezler.org
sitesinden kampanyaya destek verebilirsiniz.
Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Laboratuvarları
GDO Akreditasyon Listesi
GDO var /
yok testi
EVET
Ulusal Gıda referans Laboratuvar Müdürülüğü
EVET
Adana Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Afyon Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Amasya Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
EVET
Ankara Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
EVET
Antalya Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Balıkesir Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Bolu Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Burdur Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
EVET
Bursa Gıda Yem Kontrol Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü
EVET
Çanakkale Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Çorum Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Denizli Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Diyarbakır Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Edirne Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Elazığ Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Erzincan Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Erzurum Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Eskişehir Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Gaziantep Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Giresun Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Hatay Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Isparta Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
EVET
Mersin Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
EVET
İstanbul Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
EVET
İzmir Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Kars Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Kastamonu Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Kayseri Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
EVET
Kocaeli Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Konya Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Muğla Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Samsun Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Sivas Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Şanlıurfa Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Ordu Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Rize Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Tekirdağ Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Tokat Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
HAYIR
Trabzon Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü
Türkiye'de
İzinli GDO
Tespiti
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
EVET
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
EVET
EVET
HAYIR
HAYIR
HAYIR
EVET
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
Türkiye'de
yasak GDO
Tespiti
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
HAYIR
Download

buradan - Greenpeace