TEMEL KARBONHİDRAT SAYIMI
Prof. Dr. M. Emel Alphan
Yediğiniz yiyeceklerdeki karbonhidratları sayma yaklaşımını kullandığınız takdirde,
kan şekerinizi kontrol edebilir, diyabete bağlı gelişebilecek komplikasyonları
önleyebilir veya geciktirebilirsiniz. Çünkü bildiğiniz gibi besinlerdeki
karbonhidratlar, diğer besin öğelerinden çok daha fazla, kan şekerinizi yükseltir.
Yiyeceklerin içeriğindeki enerji içeren besin öğeleri karbonhidratlar, proteinler ve
yağlardır. Tahıllar, meyveler, sebzeler ve düşük yağlı süt ve ürünlerinde
karbonhidrat bulunur ve bu sayılan besinleri tüketmekle sağlıklı olabilirisiniz.
Karbonhidrat içeren besinler, günlük aktiviteler için ihtiyacımız olan enerjiyi
sağlamanın yanında, vitaminler, mineraller ve posa açısından da çok iyi
kaynaktırlar. Bu nedenle, karbonhidrat içeren besinleri tüketmek diyabetliler için de
çok önemlidir.
Temel karbonhidrat sayımının amaçları
• Karbonhidrat alımını diyabet ilaçları ve fiziksel aktivite ile dengeleyerek kan
şekerini normale yakın düzeylerde tutabilmek,
• Her gün benzer zamanlarda yapılan ana ve ara öğünlerdeki karbonhidrat
alımının uyumlu olmasını ve bunun sürdürülmesini sağlamaktır.
Önemli bir diyabet hekimi olan Joslin’in, 1934 yılında söylediği bu söz,
karbonhidrat sayımı yaklaşımının da temelini oluşturmaktadır. “Hastalara
diyetlerini öğretirken öncelikle KH değerlerini vurgular, protein ve yağların
ise sadece birkaçının değerini öğretirim”
Karbonhidrat sayımı yönteminde temel anlayış; karbonhidratın cinsi değil,
miktarının önemli olduğudur. Şekil 4.6’da görüldüğü gibi, 1 dilim ekmek, 1 adet
elma ve 1 su bardağı süt, eşit miktarlarda karbonhidrat içerdikleri için, kan şekerini
de eşit miktarda yükseltirler. Ayrıca, halk arasında ekşi besinlerin kan şekerini
düşürdüğü şeklinde yanlış bir inanış vardır. Bu nedenle bütün diyabetliler, ekşi
elma yemeğe çalışırlar. Ekşi elma (yeşil elma) ile kırmızı elma eşit miktarlarda
karbonhidrat içerirler ve her ikisinin de eşit miktarlarda yenilmesi halinde kan
şekerini yükseltme hızları aynıdır.
Yiyeceklerdeki karbonhidrat miktarı ile alınan insülin arasındaki denge,
yemeklerden sonra kan şekeri düzeyinizin ne kadar yükseleceğini belirler. Bu, sizin
karbonhidrat içeren besinler, porsiyon ölçüleri ve kaç porsiyon yenileceği
konusunda bilgi sahibi olmanız gerektiği anlamına gelir.
Prof. Dr. M. Emel Alphan
Sayfa 1
Şekil 4.6. 1dilim ekmek, 1 su bardağı süt ve 1 adet elma eşit miktarlarda
karbonhidrat içerirler. Yeşil elma ve kırmızı elma eşit miktarda karbonhidrat içerirler
ve her ikisinin de kan şekerini yükseltme hızları aynıdır.
2
İdeal beslenme planı için, kan şekerini yükseltmeyen besinler seçilmelidir.
• Kan şekeri düzeyleri stabil (sabit) olmalıdır
• Vücutta antiinflamatuar (iltihabı giderici) etki gösteren yüksek antioksidanlı
besinler arttırılmalıdır,
• Karbonhidrat, yağ ve proteini dengelenmiş bir diyet uygulanmalıdır,
• Yağ içeriği %25’ten, protein içeriği %20’den fazla olmamalıdır,
• Enerji yoğunluğu yüksek besinler az tüketilmelidir,
• Hazır besin seyrek tüketilmelidir,
• Beslenme planında, besin çeşitliliğine önem verilmelidir,
• Yiyeceklerle alınan posa miktarı günde 35-45 gramdan fazla olmalıdır.
Prof. Dr. M. Emel Alphan
Sayfa 3
Besin Etiketlerini Okumak:
Besinlerin ambalajları üzerinde bulunan, besin değerlerini gösteren tablodan
karbonhidrat ve kaynağı konusunda bilgi edinebilirsiniz. Yemek listeleri ve besin
öğeleri hesaplanmış yemek tarifleri kitapları da gerekli olabilir.
• Etiketler KH sayımı için en iyi kaynaklardır
• Dikkat edilmesi gerekenler:
– Porsiyon Ölçüsü
– Toplam Karbonhidrat
– Posa ve Şeker Alkolleri
Besin etiketlerini kullanım adımları:
1. Önce porsiyon ölçüsüne bakın. Porsiyon ölçüsü sizin yiyebileceğiniz
büyüklükte mi? Aldığınız ürün total kaç porsiyon içeriyor?
2. Total KH miktarına bakın. Şeker miktarları total KH içinde yer alırlar.
3. Total KH’yı 15’e bölün
4. Diyetisyeninize diğer etiket bilgilerini nasıl kullanabileceğinizi sorun.
KH Tüketimi için Hedef Oluşturma
…KH …KH …KH …KH ...KH
Besi
n
Saba
Grupl h
arı
Nişas
ta
Meyv
e
Sebz
e
Süt
Ara
Öğle
Ara
Akşa
m
...KH
Ara
……..
KH
Topla
m
Por/g
ün
KH
gram
KH
birim
i
Et
vb.
Yağ
Diğer
Topla
m
GENEL TOPLAM
Örnek: Hastanın Enerji Gereksinimi: 2000 Kalori
KH Gereksinimi : 270-280 gram
Toplam KH Birimi: 280/15=18-19 KH birimi /gün
5 KH 1 KH
5 KH 1 KH 5 KH 2KH
19
KH
Besi
Topla
KH
n
Saba
Ara
Öğle
Ara
Akşa
Ara
m
gram
Grupl h
m
Por/g
arı
ün
4
KH
Birim
i
Nişas
ta
Meyv
e
Sebz
e
Süt
4
Et
vb.
Yağ
4
1
1
1
3
1
12
180
12
3
45
3
* 3x5
=
2
15
1
30
2
18
270
18
1
( )
1
1
1/2
1/2
0
0
0
0
0
0
1
Diğer
Topla
m
GENEL
18
TOPLAM
( )
* 1 por. sebze 5 gram KH içerir, 3 porsiyon sebze 3x5=15 gram KH= 1birim KH
içerir.
KH BİRİMİ (15 g KH içeren besinler)
Besin Grubu
Nişasta
KH
Gram
15
Besin Grubu
Sebze
KH
Gram
5
Meyve
15
Protein
0
Süt
12
Yağ
0
Besin Grubu
İçerdiği KH
1 Ekmek (nişasta)
Değişimi
15 gram KH
Prof. Dr. M. Emel Alphan
Sayfa 5
1 Kurubaklagil
Değişimi
1 Meyve Değişimi
15 gram KH
2,5-3 Sebze
Değişimi
1,5 Süt Değişimi
15 gram KH
1,5 Yemek Kaşığı
Bal veya Reçel
15 gram KH
15 gram KH
15 gram KH
Öğün planınızdaki karbonhidratları nasıl sayacaksınız ?
Ne yediğinizi ve miktarını mutlaka bilmelisiniz. Bu yöntemi uygulamaya
başladıktan sonra karbonhidrat miktarını belirlemek için, gözünüz miktarlara
alışıncaya kadar bir süre yiyeceklerinizi ölçün veya tartın. Aşağıdaki tabloya, bu
ölçtüğünüz besinlerin ölçüsünü ve gram olarak miktarını yazın. Besinlerinizi
ölçmek için bazı araç-gereçlere ihtiyacınız olabilir (Şekil 4.6);
• Sıvıları ölçen bir kap,
• Sert besinleri ölçen bir kap,
• Su Bardağı, çay bardağı, yemek kaşığı ve tatlı kaşığı,
• Besinleri tartan mutfak terazisi,
• Hesap makinesi.
Satın aldığınız besinlerin etiketlerini ve besinin içerdiği karbonhidrat miktarını da
yazın ve aynı besini tekrar yediğinizde yeniden hesap yapmak zorunda kalmayın.
Şekil 4.6.Besinleri ölçmek için
kullanılan çeşitli ölçüm kapları ve
mutfak terazisi
Ölçülen Besinler
Ölçtüğüm besinler
Adı
6
Ölçüsü
KH miktarı
(gram)
KH birimi
Belirlediğim besin etiketleri
Besin adı
Prof. Dr. M. Emel Alphan
Ölçüsü
KH miktarı
(gram)
Sayfa 7
KH Birimi
ETİKETLERİ OLMAYAN ÜRÜNLERİN KARBONHİDRATLARINI HESAPLAMAK
1. Kitapları kullanarak karbonhidrat saymak
Amerika Birleşik Devletleri’nde Karbonhidrat Sayımı için, ülkedeki tüm besinlerin
karbonhidrat ve yağ içeriklerinin yer aldığı kitaplar bulunur ve bu kitaptan
yararlanarak yediğiniz yemeğin KH miktarını öğrenebilir ve öğününüzde
kullanabilirsiniz. Bizim Ülkemizde ise özel olarak KH sayımı için kullanılabilecek
kitaplar olmamasına karşın, aşağıda resmini gördüğünüz “Sağlıklı Beslenme
Sağlıklı Lezzetler” Kitabımda 330 adet, ülkemiz insanlarının alıştığı ve her zaman
tükettiği yemeklerden hazırlanmış, çok kolay yemek tarifleri verilmiş ve bu
tariflerin KH ve diğer besin öğelerinin miktarları da belirtilmiştir. Yemek tariflerinin
KH miktarlarından yararlanarak evde yaptığınız yemeklerin karbonhidrat miktarını
tartmadan ve ölçmeden kolayca hesaplayabilirsiniz.
2. Porsiyon Tahmin Metodu
Porsiyon Tahmin Metodu, etiketleri olmayan ürünlerin karbonhidratlarını saymada
bize yardımcı olabilir.
8
Her zaman kullanılan besinlerin porsiyon ölçüleri
• Meşrubat kutusu = 1 ½ kap=360 gram
• Yetişkin bir insanın yumruğu = 1 kap =240 gram
• Çocuk yumruğu = ½ kap =120 gram)
• Yetişkinin açılmış eli
• Yetişkinin avucu
Uluslar arası Diyabet Merkezi, genel olarak aşağıdaki öğün planını önermektedir.
Diyetisyeninize ulaşmadan önce bu planı uygulayabilirsiniz. Diyetisyeninize
ulaştığınızda, diyetisyeniniz size özel beslenme planınızı hazırlayacaktır.
Kilo vermek
Kilo Korumak
Çok aktif kişiler
için
için
için
Kadınla 2-3 birim/öğün
3-4 birim/öğün
4-5 birim/öğün
r
Erkekler 3-4 birim/öğün
4-5 birim/öğün
4-6 birim/öğün
BESİNİN BÜYÜKLÜĞÜNÜ TAHMİN ETMEK
Porsiyonların tahmin
edilmesi
Prof. Dr. M. Emel Alphan
ÖLÇÜ
Gram KH
1 ¼ yumruk kavun
20 g KH /kap x 1 ¼
kap
1 Kap=240 gram
25 gram KH
içerir.
3 meşrubat kutusu
büyüklüğünde
patlamış mısır
5 g/ kap x 3 kap1
Kap=240 gram
15 gram KH
içerir.
Sayfa 9
1 el ölçüsü Pizza
30 g KH içerirse
30g / el X 1 1/3 el
1 Kap=240 gram
Uzun sandviç
Her 2.5 cm’ si
40gram KH içerir.
8 g KH içerir
Kraker
Yetişkin bir kişinin
20g KH içerir
avucu veya
2-3 adet çubuk kraker
Peynirli tost
2 dilim tost ekmeği
3.
30 gram KH içerir
Karbonhidrat Faktör Metodu
Karbonhidrat Faktör Metodu KH ölçmenin diğer bir yoludur.
• Besinin bir porsiyonunu ölçün,
• Karbonhidrat (KH) faktörü ile çarpın (KH Faktörü; 100 g besinin içerdiği KH
miktarıdır. Geri kalan kısım, su, protein, yağ ve minerallerden oluşur).
• Total karbonhidrat miktarını belirleyin.
10
Karbonhidrat Faktör Metodu
KUMPİR (300 gram)
100 gram patateste
22 gram KH vardır
=0.22).
300 gram Kumpirde
(3x22=66 g veya
300x0.22)
1 Kumpirde,
66 gram KH bulunur
66/15= 4 KH Birimi
Haşlanmış Patates,0.22
Mısır ekmeği: 0.45
Pirinç pilavı: 0.27
Pizza (peynirli): 0.32
Patates salatası:
0.09
Spagetti: 0.26
Elmalı pay: 0.32
Bagel: 0.51
Çikolatalı Kek: 0.51
Pankek:
0.28
Elma: 0.14
VanilyalıDondurma:0.23
Havuç (çiğ): 0.06
Kavun: 0.06
Bakla :0.09 ~0.1
Besinlerin KH Faktörü için: www.friendswithdiabetes.org/files/Carb factor.xls
KARBONHİDRAT SAYIMI İÇİN EL ÖLÇÜLERİ ve MİKTARLARI
“Zimbabwe Hand Jive” – Porsiyon Ölçülerinin Hesaplanması
Porsiyon ölçülerinin hesaplanma yöntemi;Dr. K Mawji tarafından önerilen
besinlerin tartılmadan, ölçülmeden, tahmin edilerek ölçülme yöntemi. Bu yöntem,
ilk defa Afrika’lı insanlara besinlerin ne kadar yenilmesi gerektiğini göstermek ve
öğretmek için kullanılmıştır. Kanada Diyabet Birliği, bu ölçüleri adapte ederek
besinlerin ölçülmesinde kullanılmasını önermiştir.
Prof. Dr. M. Emel Alphan
Sayfa 11
Şekil 4.7. Zimbabwe El Ölçüleri (kaynak: BMJ 2008)
BİLGİMİZİ SINAYALIM:
Aşağıdaki besinlerin gram KH değerlerini KH birim değerlerini karşılarına yazınız.
• 2 dilim ekmek=…………………………………….. gram KH = ……....Birim
KH
• … adet muz =……………………………………… gram KH = ………Birim
KH
• …. Kase yulaf Gevreği ½ kupa sütle=…………… gram KH = ………Birim
KH
• 4-5 Yemek kaşığı kuru fasulye=………………… gram KH = …..…..Birim
KH
• 5-6 Yemek Kaşığı pilav/makarna=……………….. gram KH = ………Birim
KH
• 1 Kase Puding=…………………………………….. gram KH = ………Birim
KH
• 1 porsiyon döner=………………………………….. gram KH = ………Birim
KH
Karbonhidrat sayma, istediğiniz yiyecekleri yeme konusunda size esneklik
sağladığı gibi ve kan şekerlerinizin hedeflenen düzeylerde kalmasını sağlar.
12
Download

temel karbonhidrat sayımı