DOĞU AKDENİZ BÖLGESİ’NDE DOĞAL SALEP TÜRLERİNİN SAPTANMASI VE
MİKORİZALARIN BELİRLENMESİ ÜZERİNE ARAŞTIRMALAR
Gülden SANDAL ERZURUMLU, Zerrin SÖĞÜT ...................................................... 99
MUNZUR DAĞLARI’NDAN (ERZİNCAN-TUNCELİ) SALEPGİLLER (ORCHIDACEAE)
KAYITLARI
Şinasi YILDIRIMLI, Emre ÇİLDEN ....................................................................... 125
AYDIN PAŞAYAYLASI’NDAN SALEPGİLLER (ORCHIDACEAE) KAYITLARI
Emre ÇİLDEN, Şinasi YILDIRIMLI ....................................................................... 133
EGE BÖLGESİNDE SALEP OLARAK TOPLANAN BELLİ BAŞLI ORKİDELER
Mehmet TUTAR, Ali Osman SARI, Fatih ÇİÇEK, Özge YILDIZ ................................. 145
ÇANAKKALE - BİGA'DA SERAPIAS BERGONII E.G. CAMUS TÜRÜNÜN TOPLUM
YAPISI VE BİREYLERİNİN MORFOLOJİK ÖZELLİKLERİ ARASINDAKİ İLİŞKİLER
Ece SEVGİ, Ernaz ALTUNDAG, Ömer KARA, Orhan SEVGİ,H. Barış TECİMEN,
İlyas BOLAT ................................................................................................... 157
HIMANTOGLOSSUM ROBERTIANUM (LOISEL.) P. DELFORGE (ORCHIDACEAE)
TÜRÜNÜN MORFOLOJİSİ, ANATOMİSİ VE YETİŞME ORTAMI ÖZELLİKLERİ
Ernaz ALTUNDAĞ, Ece SEVGİ, Ömer KARA, Orhan SEVGİ,Hüseyin Barış TECİMEN,
İlyas BOLAT ................................................................................................. 173
BAZI SALEP TÜRLERİNE AİT TOPRAK ÖZELLİKLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI
Ömer KARA, Orhan SEVGİ, H. Barış TECİMEN, İlyas BOLAT ........................... 185
KARABURUN YARIMADASI’NDA EN FAZLA SÖKÜMÜ YAPILAN SALEP
ORKİDELERİNİN BAZI TOPRAK ÖZELLİKLERİ
Salih PARLAK, Mehmet TUTAR ..................................................................... 205
BİTKİ BÜYÜMESİNİ ARTTIRAN MİKROORGANİZMALAR VE ETKİ MEKANİZMALARI
İbrahim ÖZKOÇ, E. Banu AYDIN, Okan K. NOHUT, Tolga C. GÜRKANLI,
1
Hilal ALTINKAYNAK ....................................................................................... 213
ORKİDE GELİŞİMİNİ UYARAN MİKROORGANİZMALAR
Yasemin ÖZDENER, Emel DEMİR ................................................................... 247
KAHRAMANMARAŞ BÖLGESİNDE YETİŞEN BAZI ORKİDE TÜRLERİNİN
MİKORİZALARIN İZOLASYONU VE TANIMLANMASI
Alaaddin ÖZDEMİR, Esra BULUNUZ PALAZ ........................................................ 253
HIMANTOGLOSSUM ROBERTIANUM (LOISEL.) P. DELFORGE (ORCHİDACEAE)
TÜRÜNÜN MORFOLOJİSİ, ANATOMİSİ VE YETİŞME ORTAMI ÖZELLİKLERİ
Ernaz ALTUNDAĞ1, Ece SEVGİ2, Ömer KARA3, Orhan SEVGİ4,
Hüseyin Barış TECİMEN4, İlyas BOLAT5
1
2
Düzce Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Biyoloji Bölümü
Bezmialem Vakıf Üniversitesi, Eczacılık Fakültesi, Farmasötik Botanik Anabilim Dalı
3
Karadeniz Üniversitesi, Orman Fakültesi, Havza Amenajmanı Anabilim Dalı
4
Istanbul Üniversitesi, Orman Fakültesi, Toprak İlmi ve Ekoloji Anabilim Dalı
5
Bartın Üniversitesi, Orman Fakültesi, Toprak İlmi ve Ekoloji Anabilim Dalı
Özet
Bu çalışma kapsamında Batı ve Güney Anadolu’da yayılış gösteren
Himantoglossum robertianum (Loisel.) P. Delforge türünün morfolojik ve
anatomik özellikleri ile yetişme ortamı özellikleri incelenmiştir. Türün 20072009 yılları arasında 6 doğal popülasyonundan toplanan alanların bilgileri
kaydedilmiştir. Türün 20 morfolojik özelliği, farklı popülasyonlardan toplanan
10 birey üzerindeki incelemelerle ortaya konulmuştur. İncelenen örneklerin
ortalama boyu 49,59 cm olarak ölçülmüştür. Tuberlerin ortalama 10,75 cm
toprak altında yer aldığı, yüzeye yaklaştığı en yakın yükseltinin ise 7,5 cm
olduğu tespit edilmiştir. Türün yaprak anatomisi enine ve yüzeysel kesitler ile
belirlenmiştir. Buna göre yaprakların yüzeysel kesitlerinin incelenmesi sonucu,
yapraklarda tüy gözlenmemiştir, alt yüzeyinde bulunan stomalar tetrasitik
tiptedir; yaprak enine kesitinde ise geniş dikdörtgenimsi olan üst epidermis
hücrelerinin, karemsi ve dairemsi şekildeki alt epidermis hücrelerinden boyut
olarak oldukça büyük olduğu saptanmıştır. H. robertianum açık alanlarda, çam
ve meşe ormanları ile maki boşluklarında, zeytinlik aralarında, terk edilmiş
tarlalarda bulunmaktadır. İncelenen popülasyonlardaki birey sayısının
genellikle çok az olduğu gözlemlenmiştir. H. robertianum türlerinin bulunduğu
alanların 0-5 cm derinlik kademesinin hacim ağırlığı ortalaması 949,52 g/l, kum
oranı ortalaması 61,60, pH'sı 6,93, organik madde oranı ise % 4,53 olarak tespit
edilmiştir. 5-15 cm derinlik kademesinin hacim ağırlığı ortalaması 1114,97 g/l,
kum oranı ortalaması 57,14, pH'sı 7,05, organik madde oranı ise % 2,53 olarak
tespit edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Himantoglossum robertianum, Orchidaceae, morfoloji,
yaprak anatomisi, yetişme ortamı
173
Morphological, Anatomical Characters and Habitat Properties of
Himantoglossum robertianum (Loisel.) P. Delforge (Orchidaceae)
Abstract
In this study Himantoglossum robertianum (Loisel.) P. Delforge mainly
distributed in Western and Southern Anatolia were investigated in terms of
morphological, anatomical characters and habitat properties. The information
of the field areas of 6 natural populations of this species were recorded
between 2007-2009. 20 morphological features of this species were
introduced using different populations composed of 10 specimens. The
average height of these specimens was measured as 49.59 cm. The closest
distance of tubers from soil surface was recorded as 7.5 cm. Leaf anatomy of
this species was determined by surface and cross sections. Trichomes were not
observed on both side of the surface sections of leaves. In surface sections; the
stomata cells on abaxial surface were tetracytic type. In cross sections; widely
rectangular shaped of the adaxial epidermal cells were grater than square and
round shaped of the adaxial epidermal cells. H. robertianum grows in
openland, pine and oak forests, olive groves, abandoned fields. It was
observed that the number of individuals in the population is low. The
average value of weight was 949.2 g/l, sand was 61.60, pH was 6.93, organic
matter was % 4.53 at 0-5 cm soil depth. The average value of weight 1114.97
g/l, sand was 57.14, pH was 7.05, and organic matter was % 2.53.
Key Words: Himantoglossum robertianum, Orchidaceae, morphology, leaf
anatomy, habitat
1. Giriş
Himantoglossum cinsi, Orchidaceae familyasına aittir; dünya genelinde 8
tür, 2 hibrit taksona sahiptir ve 3 grup oluşturmaktadır. Birinci grup H.
comperianum; ikinci grup H. robertianum; üçüncü grup ise H. hircinum’dur. H.
robertianum türü bunlardan ikinci grup içerisindedir (Delforge, 2006).
Sinonimleri: Orchis robertiana Loiseleur, Barlia robertiana (Loiseleur)
Greuter, Orchis longibracteata Bivona-Bernardi nom. illeg., Himantoglossum
longibracteatum (Bivona-Bernardi) Schlechter nom. illeg., Barlia longibracteata
(Bivona-Bernardi) Parlatore nom. illeg., Orchis fragrans Tenore nom. illeg.
(Delforge, 2006).
Yöresel isimleri: Tür ülkemizde Ayıkulağı, Keşkek çiçeği, Patpatan,
Patpatanak, Patpatınak, Sahlep, Salep, Salep çiçeği, Şalep, Şalep çiçeği isimleri
ile bilinmektedir (Sezik, 1969; 1984; Tuzlacı, 2006; Kreutz, 2009).
174
Yetişme ortamı: Kalkerli tepelerde, otlu taşlı yamaçların açıklıklarında,
çam ve meşe ağaçlık alanlarında, makiliklerde, friganalarda; deniz seviyesinden
1700 m yüksekliğe kadar yetişirler (Renz ve Taubenheim, 1984; Delforge,
2006).
Çiçeklenme zamanı: Oldukça erken çiçeklenen bir türdür. Nadiren Aralık
ve Mayıs aylarında, genellikle de Ocak-Nisan arasındaki aylarda çiçeklenir (Renz
ve Taubenheim, 1984; Delforge, 2006).
Kromozom sayısı: 2n = 36 olarak belirlenmiştir (Kamari ve ark., 2010).
Yayılışı: Akdeniz bitkisidir. Fas’tan Anadolu’ya, Atlantik sahil kenarlarından
İspanya’nın kuzeyine doğru yayılış gösterir. Dünya genelinde yayılış gösterdiği
ülkeler; Cezayir, Arnavutluk, Balear Adaları, Korsika, Yunan Adaları, Kıbrıs,
Fransa, İspanya, Andorra, İtalya, Yugoslavya, Portekiz, Fas, Malta, Sardunya
Adası, Sicilya, Tunus. Çok geniş bir alanda yayılış göstermesine karşın oldukça
nadir bir türdür. (Delforge, 2006).
Türün ülkemizdeki yayılışı ise; Batı ve Güney Anadolu bölgesidir. Muğla,
Aydın, Antalya illerinden kayıtlıdır. Ülkemizde kayıtlı olduğu lokaliteler; C1 Aydın:
Kuşadası’nın 3 km kuzeyi, 100 m, Renz&Taub. 12585; C1 Muğla: Bodrum,
Karatoprak köyü civarı, E. Sezik (ISTE 8751); Milas, Akyol, Kızkaya köyü civarı, E.
Sezik (ISTE 8754); Milas, Bafa gölü civarı, E. Sezik (ISTE 8396) ; Milas, Güllük, E.
Sezik (ISTE 8370); Milas, Kazıklı köyü (Kızılağaç), E. Sezik (ISTE 8723); Tuzapat,
Milas Yatağan arası, 500 m, Renz&Taub. 12612; C2 Muğla: Fethiye’nin güneyi,
Kınık, Forbes 584; C2 Muğla: Milas, Dörttepe köyüne geçince, Acar Dede
Türbesi, Ömer Varol Ö.V. 3570; C3 Antalya: Serik’in batısı, 20 m, Renz&Taub.
12616 (Renz ve Taubenheim, 1984; Varol ve ark., 2004; ISTE kayıtları).
Tür Türkiye Florası’nda Barlia robertiana olarak kabul edilmiş ve
Himantoglossum cinsinden ayrı tutulmuştur. Türkiye Florası’ndaki cins anahtarında
Himantaglossum, Barlia cinsinden 3 loplu labellumumun en azından 20 mm
uzunlukta orta loba sahip olması özelliği ile ayrılmaktadır (Renz ve Taubenheim,
1984). Fakat son yıllarda yapılan çalışmalar sonucunda Barlia robertiana adı
Himantaglossum robertianum olarak değiştirilmiştir (Delforge, 2006).
Türün morfolojisi: 20-60 (-80) cm boyundadır. Yapraklar gövdenin
tabana yakın kısmında kalabalık, büyük, ± etli, dikdörtgenimsi-mızraksı, 25×8
cm boyutlarındadır. Spika 20 cm kadardır. Çiçekleri hoş kokuludur. Brakteler
mızraksı şekilde; alttaki brakteler çiçekleri geçer. Sepaller oval, sivri ile yuvarlak
arası, 10-15 mm, hafifçe konkav, yeşilimsi veya kahverengimsi, iç yüzde mor
beneklidir. Petaller dilsi, meyilli, sepallerden daha kısa, soluk yeşil renklidir.
175
Labellum 15-22 mm, tabanda beyazımsı-gül renkli, mor benekli, loplar
yeşilimsi, hafif koyu mor renklidir; yan loplar 4-10 mm, oraksı, dalgalı
kenarlıdır; orta lop karemsi-dikdörtgenimsi, 10-15 mm, iki loplu, hafifçe
birbirinden uzaklaşan küçük lopludur. Mahmuz konik şeklinde, yaklaşık 5
mm’dir. Kolumn yaklaşık 7 mm’dir (Renz ve Taubenheim, 1984).
Korunması: Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı adlı eserde türün tehlike
kategorisi VU (Vulnerable=Zarar Görebilir) olarak belirtilmiştir (Ekim ve ark.,
2000). Ayrıca Kreutz (2009) Türkiye’de türün tehdit altında olma derecesini 2
(Kuvvetli tehdit altında olma), ender olma derecesini 2 (çok ender) olarak
ortaya koymaktadır (Kreutz, 2009). Avrupa Kırmızı Bitkiler listesindeki tehlike
kategorisindeki yeri LC (Least Concern=En Az Endişe Verici) olarak
tanımlanmıştır (Billz ve ark., 2011).
2. Materyal ve Method
Çalışma materyalini oluşturan bitki ve toprak örnekleri 2007-2009 yılları
arasında 6 doğal popülasyondan toplanmış ve alan bilgileri kaydedilmiştir. Örnek
alanlarının yerleri çizelge olarak verilmiştir (Çizelge 1). Arazi çalışması sırasında
örnek alanlarda bulunan türlerin fotoğrafları çekilmiş, laboratuvarda morfolojik,
anatomik ve ekolojik incelemeler için topraklı olarak alınmıştır. Türün yayılışının
oldukça az olması sebebiyle araziden alınan birey sayısı da minumum
tutulmuştur. Türün teşhisi Türkiye Florası’na göre yapılmış (Renz ve Taubenheim,
1984) ve örnekler İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Herbaryumu’nda
saklanmaktadır. Bu örnekler uluslararası bitki toplama ve kurutma kurallarına
uygun olarak toplanıp herbaryum materyali olarak hazırlanmıştır.
Farklı popülasyonlardan toplanan 10 bireyin tuber, yaprak ve çiçekleri
üzerinde 20 morfolojik karakter incelenmiş ve ölçümler yapılmıştır. Ayrıca bazı
bireyler % 70’lik alkol içinde fiske edilmiş ve olgun örneklerin yaprakları
üzerinde anatomik incelemeler gerçekleştirilmiştir. Yapraklardan elle alınan
enine kesitler safranin ile boyanarak; alt ve üst yüzeysel kesitler ise % 20’lik
gliserin içerinde incelenmiştir (Vardar, 1987; Ruzin, 1999). Hazırlanan
preparatlar sentetik kanada balsamı (Entellan Merck) ile kapatılarak yarı sürekli
preparat haline getirilmiştir ve Leica DM 2500 ışık mikroskopunda incelenerek,
Leica DFC 295 kamera sistemi ile fotoğrafları çekilmiştir.
Türün toprak özelliklerini belirlemek için alanlardan 0 – 5 cm ve 5-15
cm'den hacim örnekleri alınmıştır. Toprak özelliklerinin olarak; Hacim Ağırlığı
(g/l), İnce Top. Ağırlığı (g/l), Taş Ağırlığı (g/l), Kum (%), Toz (%), Kil (%), pH, Corg
(%) ve Azot (%) değerleri belirlenmiştir (Irmak, 1954; Jackson, 1962; Gülçur,
1974).
176
Çizelge 1. H. robertianum örnek alan yerleri
Örnek
Alanlar
1
2
3
4
5
6
Mevki
Muğla (Milas – Alaçam)
Muğla (Ula)
Aydın (Söke – Bafa Gölü)
Antalya (Tekirova – Kumuca)
İzmir* (Çeşme)
Antalya** (Olimpos)
Yükselti (m)
241
118
16
551
72
89
Eğim (%)
28
100
60
13
35
3
Bakı
Doğu
Güney
Kuzey
Batı-Kuzey Batı
Güney
Güney
*) Dr. Mehmet TUTAR ve **) Dr. Gökhan DENİZ’in gösterdiği alanlar
3. Bulgular
3.1. H. robertianum’un Morfolojik Özellikleri
H. robertianum' un 20 morfolojik özelliği farklı popülasyonlardan
toplanan 10 bireyde yapılan ölçümler ile aşağıdaki çizelgede sunulmuştur.
İncelenen örneklerin ortalama boyu 495,9 cm olarak ölçülmüştür. Tuberlerin
ortalama 10,75 cm toprak altında yer aldığı, yüzeye yaklaştığı en yakın
yükseltinin ise; 7,5 cm olduğu tespit edilmiştir. Yaprak sayısı 3-5 arasındadır
(Şekil 1 a,b). Yaprak boyutu, en uzun ve en kısa yapraklar ayrı ayrı ölçülerek
saptanmıştır. Buna göre en uzun yaprağın boyutu ortalama 57,7 mm×222,5
mm; en kısa yaprağın boyutu ise 45,0 mm×175,0 mm’dir. Bir bireye ait çiçek
durumunun içerdiği çiçek sayısı ortalaması 10’dur. Her bir çiçek üzerindeki
yapılan ölçümler sonucunda; brakte boyutu ortalama 21,3×32,5; ovaryum boyu
17,1 mm; labellum boyutu 6,7×13,4; mahmuz boyu 3,7 mm; dorsal sepal 10,0
mm; lateral sepal 10,6 mm; petal boyu 6,4 mm; polinyum boyu 1 mm; son
olarak kaudikulum boyu 3,0 mm olarak ölçülmüştür (Çizelge 2).
177
a
b
c
d
Şekil 1. H. robertianum: Genel görünüşü (a), Çiçek kurulu (b), Yetişme ortamları (c,d).
178
Çizelge 2. H. robertianum türünün morfolojik özellikleri
Değişken
Boy (mm)
Toprak altı kısım (mm)
Tuber en (mm)
Tuber boy (mm)
Yaprak sayısı
En uzun yaprak en (mm)
En uzun yaprak boy (mm)
En kısa yaprak en (mm)
En kısa yaprak en boy (mm)
Brakte en (mm)
Brakte boy (mm)
Ovaryum (mm)
Labellum en (mm)
Labellum boy (mm)
Mahmuz (mm)
D sepal (mm)
L sepal (mm)
Petal (mm)
Polinyum
Kaudikulum
n
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
10
Ortalama
495,9
107,5
28,6
37,6
3,7
54,7
222,5
45,0
175,0
21,3
32,5
17,1
6,7
13,4
3,7
10,0
10,6
6,4
1,0
3,0
En Düşük
330
75
15
15
3
39
160
34
140
14
31
12
6
12
3
8
9
5
1
3
En Yüksek
655
132
50
62
5
74
273
56
210
35
34
20
8
15
5
15
15
10
1
3
3.2. H. robertianum’un Anatomik Özellikleri
Yaprak Anatomisi: Yaprakların yüzeysel kesitlerinin incelemeleri
sonucunda; epidermis hücre şekli alt yüzeyde çok köşeli, üst yüzeyde geniş çok
köşeli olarak dikkati çekmektedir. Alt yüzeyde bulunan stomaların tetrasitik
tipte olduğu gözlenmiştir (Şekil 2 a,b).
Yaprakların orta damar bölgesinden alınan enine kesitlerinin incelemeleri sonucunda; kütikulanın her iki yüzeyde orta damar üzerinde dalgalı
olduğu, kenarlara gidildikçe düzleştiği gözlenmiştir. Ayrıca alt yüzey kütikulanın
üst yüzey kütikulasından daha kalın olduğu tespit edilmiştir. Yaprak enine
kesitte alt epidermis karemsi ve dairemsi hücrelerden meydana gelmiştir. Üst
epidermis hücreleri geniş dikdörtgensi şekilde ve alt epidermis hücrelerinden
oldukça büyüktür. Klorenkima tabakasının sünger parenkiması hücrelerinin 1417 sıralı olduğu ortaya konulmuştur. Klorenkima ince duvarlı, oval, dairemsi
hücrelerden ibarettir. Çok sayıda rafit gözlenmiştir. Yaprak orta damarının
bulunduğu bölgedeki parankima hücre sayısı 18-21’e ulaşmaktadır. Demet tipi
monokotillerde görülen kapalı kollateral tiptedir. Floem yaprağın dış kısmına,
ksilem ise iç kısmına doğrudur (Şekil 2c).
179
a
b
c
Şekil 2. H. robertianum yaprak alt yüzey kesiti (a), yaprak üst yüzey kesiti (b), yaprak enine kesiti (c).
3.3. H. robertianum’un Yetişme Ortamı Özellikleri
Türkiye’ deki yayılışı C1, C2, C3 karelerinde yer alan H. robertianum açık
alanlarda, çam ve meşe ormanları ile maki boşluklarında, zeytinlik aralarında,
terk edilmiş tarlalarda bulunmaktadır (Şekil 1 c,d). Çalışma kapsamındaki örnek
alanlardan ikisi orman altında, üçü çalı- makide ve biri çayır-otlukta yer
almaktadır. Örnek alanlar deniz seviyesi ile 551 m arasındaki yüksekliklerdedir.
İncelenen popülasyonlardaki birey sayısının genellikle çok az olduğu gözlemlenmiştir.
Toprak Özellikleri; H. robertianum türlerinin bulunduğu alanların 0-5 cm
derinlik kademesinin hacim ağırlığı ortalaması 949,52 g/l, toprakların tane
çapları oranlarına bakıldığında kil oranının ortalama % 20,83 olduğu ve orta
tekstürlü topraklar sınıfında yer aldığı (Çepel, 1995), ağırlık bakımından yaklaşık
%30 taşlılık ile orta derecede taşlı topraklar olduğu tespit edilmiştir (Çizelge 3).
Kimyasal özelliklerine bakıldığında ise pH’sının ortalama 6,93 olarak nötr
sınırlarında kaldığı, % 4,53 organik karbon ile organik madde düzeyinin
humusça zengin sınıfta yer aldığı (Çepel, 1995), % 0,260 toplam azot düzeyine
sahip olduğu belirlenmiştir. 5-15 cm derinlik kademesinde ise taşlılığın biraz
daha düşerek % 27,2 ile orta dereceli taşlı sınıfta yer aldığı, kil oranı itibariyle
180
orta tekstürlü topraklar sınıfında kaldığı tespit edilmiştir. Kimyasal özelliklerine
bakıldığında ise pH’ sının 7,05 ile nötr sınıfta yer aldığı ve humus bakımından
orta derece zengin olduğu, % 0,15 toplam azot düzeyine sahip olduğu
belirlenmiştir (Çizelge 3).
0-5cm Derinlik
Çizelge 3. H. robertianum türünün örnek alanlarına ait toprak özelliklerinin tanımlayıcı istatistikleri
Değişken
n
En Düşük
En Yüksek
Hacim Ağırlığı (g/l)
6
780,40
1098,60
949,52±50,76
Standart
Sapma
124,34
İnce Top. Mik. (g/l)
6
420,40
924,00
661,27±71,16
174,30
Taş Mik. (g/l)
6
101,60
540,20
288,25±77,91
190,84
Kum (%)
6
51,39
67,76
61,60 ±2,32
5,69
Toz (%)
6
6,60
26,01
17,53±2,76
6,77
Kil (%)
6
12,70
30,40
20,83±3,03
7,42
pH (H O)
6
6,29
7,48
6,93±0,22
0,53
Corg (%)
6
1,07
8,47
4,53±0,98
2,59
Azot (%)
6
0,09
0,63
0,26±0,08
0,22
Hacim Ağırlığı (g/l)
6
819,70
1409,60
1114,97±79,32
194,28
İnce Top. Mik. (g/l)
6
497,00
1355,00
811,85±125,26
306,81
Taş Mik. (g/l)
6
54,30
662,10
303,07±81,76
200,28
Kum (%)
6
45,22
65,20
57,14±3,09
7,57
Toz (%)
6
6,58
28,99
17,79±3,10
7,60
Kil (%)
6
19,10
36,80
25,02±2,79
6,84
pH (H O)
6
6,33
7,57
7,05±0,21
0,51
Corg (%)
6
0,08
5,45
2,53±0,66
1,76
Azot (%)
6
0,05
0,31
0,15±0,04
0,10
5-15cm Derinlik
2
2
Ortalama
4.Tartışma ve Sonuçlar
Türün morfolojik karakterleri çeşitli çalışmalarda farklılıklar göstermektedir.
Renz ve Taubenheim (1984)’te bitkinin boyu 20-60 cm, Delforge (2006)’da 2580 cm uzunlukta olduğunu belirtmektedir, çalışmamız sonucunda bitki boyu
33,0-65,5 cm arasında ölçülmüştür. Çiçek sayısı Delforge (2006)’da 25-60 iken
çalışmamızda çiçek sayısı bu kadar fazla olan örneğe rastlanmamıştır.
Yaprak yüzeyinin tüy içermemesi yapılan diğer çalışmalarla benzerlik
göstermektedir (Aybeke ve ark., 2009; Sevgi ve ark., 2012). Aybeke ve ark.
(2009)’nın çalışmasında Ophyrs cinsinde anomositik tipte iken Orchis türlerinde
181
tetrasitik tiptedir, Sevgi ve ark., (2012)’nın Orchis cinsi ile yaptığı çalışmada
tetrasitik veya anomositik tip stomalar ayırt edilmiştir. Kutikulanın yaprağın üst
yüzeyinde alt yüzeye göre daha kalın olması; epidermis hücrelerinin yüzeyde
çok köşeli olmaları; üst epidermis hücrelerinin geniş dikdörtgensi şekilde ve alt
epidermis hücrelerinden oldukça büyük olması da diğer cinslerle yapılan
çalışmalarla benzerlik göstermektedir (Aybeke ve ark., 2009; Sevgi ve ark.,
2012). Klorenkima tabakası Aybeke ve ark. (2009)’nda genellikle 6 veya 7
tabakalı olarak, bazen de 8-11 tabakalı hücreler ayırt edilmiş, Sevgi ve ark.,
(2012) 7-13 tabakalı olarak belirtmiştir. Yapılan bu çalışmada ise 14-17 sıralı,
orta damarının bulunduğu bölgedeki parankima hücre sayısı 18-21 klorenkima
gözlenmiştir. İletim demet tipi tipik monokotillerde olduğu gibi kapalı kollateral
demet tipindedir (Cutler ve ark., 2008).
H. robertianum’un yetişme ortamına ait bulgular diğer çalışmalarda
belirtilen ifadelere uymaktadır. Renz ve Taubenheim, 1984; Delforge, 2006'da
belirtildiği gibi türe ait bireyler; açık alanlarda, çam ve meşe ormanları ile maki
boşluklarında, zeytinlik aralarında, terk edilmiş tarlalarda bulunmaktadır. Türün
toprak özellikleri ise orta dereceli taşlı ve kil + tozca zengin, besin maddesince
zengin ve genelde pH'sı nötr topraklarda bulunmaktadır. Bu verilere göre H.
robertianum’un taşlı topraklarda yetişebilse de su ve besin bütçesi iyi olan
toprakları istemektedir. Karstik sahalarda bulunan Orchis anatolica'nın
bulunduğu toprakların ortalama pH'sı nötre yakındır (Altundağ ve ark., 2012).
Teşekkürler; 105O530 nolu projemizi desteklediği için TÜBİTAK’ a çok
teşekkür ederiz. Ayrıca türün yayılış bilgilerini bizler ile paylaşan Dr. Mehmet
Tutar ve Dr. Gökhan Deniz beylere de teşekkür ederiz.
5. Kaynaklar
Altundağ, E., Sevgi, E., Kara, Ö., Sevgi, O., Tecimen, H.B., Bolat, İ., 2012. Studies on the
Chorology, Ecology, Morphology and Conservation Strategies of Orchis
anatolica Boiss. (Orchidaceae), J. Environ. Biol. 33, 325-333.
Aybeke, M., Sezik, E., Olgun, G. 2009. Vegetative anatomy of some Ophrys, Orchis and
Dactylorhiza (Orchidaceae) taxa in Thrace region of Turkey. Flora, 205, 73-89.
Billz, M., Kell, S.P., Maxted, N., Lansdown, R.V., 2011. European Red List of Vascular
Plants, 2011.
Cutler, D.F., Botha, E., Stevenson, D.W. 2008. Plant Anatomy. An applied approach.
Blackwell Publishing.
Çepel, N., 1995. Orman Ekolojisi. İstanbul Üni. Yayın Nu: 3886, Sosyal B.M.Y.O. Yayın
Numarası: 433.
Delforge, P. 2006. Orchids of Europe, North Africa and the Middle East. Timber Press,
Portland.
182
Ekim, T., Koyuncu, M., Vural, M., Duman, H., Aytaç, Z., Adıgüzel, N. 2000. Türkiye
Bitkileri Kırmızı Kitabı (Red Book of the Plants of Turkey). Türkiye Tabiatının
Koruma Derneği, ISBN: 975-93611-0-8, 195 sayfa.
Gülçur, F., 1974. Toprağın Fiziksel ve Kimyasal Analiz Metodları, Kutulmuş Matbaası,
İ.Ü. Yay. 1970, Or. Fak. Yay. Nu: 201, sf:225.
Irmak, A., 1954. Arazide ve Laboratuvarda Toprağın Araştırılması Metodları, İ.Ü. Yayın
Nu: 599, Or. Fak. Yayın Nu: 27, sf: 150.
Jackson, M.L.,1962. Soil Chemical Analysis, Constable and Company Ld., London,
England, (1962).
Kamari, G., Blanché, C., Siljak-Yakovlev, S. (eds), 2010. Mediterranean chromosome
number reports – 20. ― Fl. Medit. 20: 259-288. ― ISSN 1120-4052.
Kreutz, C.A.J., 2009. Türkiye Orkideleri; Botanik Özellikleri, Ekolojik İstekleri, Doğal
Yayılış Alanları, Yaşam Tehditleri, Koruma Önlemleri. Editör, Yazar ve Çevirmen
Doç. Dr. Alper ÇOLAK, Rota Yayınları, ISBN: 976-605-4015-07-8.
Renz, J. and Taubenheim, G., 1984. Orchidaceae. Flora of Turkey and the East Aegean
Islands, Volume 8, Edit by Davis, P.H., pages: 451 – 600.
Ruzin, S.E., 1999 . Plant microtechnique and microscopy. Oxford University Press,
Oxford, NewYork.
Sevgi, E., Altundağ, E., Kara, Ö., Sevgi, O., Tecimen, H.B., Bolat, İ., 2012. Morphological,
Anatomical and Ecological, Studies on Some Orchis (Orchidaceae) Taxa of
Mediterranean Region-Turkey, J. Environ. Biol. 33,343-353.
Sezik, E. 1969. Muğla Civarında Salep Elde Edilen Bitkilerin Mahallî İsimleri, İstanbul
Ezc. Fak. Mec., 5: 77-79.
Sezik, E., 1984. Orkidelerimiz Türkiye’nin Orkideleri, Sandoz Kültür Yayınları, Nu:6, 166
sayfa.
Tuzlacı, E., 2006. Türkiye Bitkileri Sözlüğü, Alfa Basım, ISBN: 975 – 297 – 713 – 8, 353
sayfa.
Vardar, Y., Gemici, Y., Tort, N., Gemici, M., 1987. Plant Anatomy. Ege Univ.Faculty of
Science Publications, 196,.
Varol, Ö., Işıloğlu, M., Mammadov, R., Girgin, A.R., Yabanlı, M., 2004: Muğla İli
Geofitleri Üzerine Araştırmalar. Muğla Üni. Yayınları: 56, Rektörlük Yayınları: 36,
76 sayfa.
183
Download

Untitled