T.C.
MİLLÎ SAVUNMA BAKANLIĞI
HARİTA GENEL KOMUTANLIĞI
HARİTA YÜKSEK TEKNİK OKULU
ANKARA
GPS
DERS NOTLARI
Dr.Müh.Alb. Onur LENK
ANKARA
2005
GPS’İN YERYÜZÜNDEKİ KULLANILABİLİRLİĞİ
1. Giriş
Navigasyon temel bir problem çözme işlemidir. Her bir durum için ayrı bir problem ve
ihtiyaçlar içerir. Bu bölümün amacı sizlere GPS teknolojisinin değişik durumlarda nasıl
yardımcı olacağını göstermektir.
Başarılı bir arazi navigasyonunun arkasındaki temel görüş anlaşılmasının zor olmadığıdır.
Esasında sadece 4 aşama, bir kural ve üç ilerleme tekniği size yol bulmakta yeterlidir.
1.
2.
3.
4.
Aşama : Nerede olduğumuzu bulmak.
Aşama : Gideceğimiz yönü (rotayı) belirlemek.
Aşama : Belirlediğimiz yön (rota) üzerinden sapmamak.
Aşama : Varış noktasını tanımlamak.
Kara navigasyonun değişmez kuralı ise her zaman doğru bir şekilde yönüne koyulmuş
harita ile çalışma yapmanız gerektiğidir. Esasında hatalarınızın miktarı 30 o geçmemesi
yeterlidir. Haritanızı uygun bir şekilde yönüne koyduğunuzda siz yönünüzde değişiklik
yapsanız bile size kolaylık sağlayacaktır.
Üç ilerleme tekniği ise;
1. Arazi düşünsel olarak zihinde canlandırmak (terrain association)
2. Tam olarak yer ve mevki hesaplamak (dead reckoning)
3. Oto yol veya patika gibi detayları takip etmek.
1. Araziyi düşünsel olarak zihinde canlandırmak. (Terrain Association)
Arazide görebildiğimiz ve harita üzerinde tasvir edilmiş bir çok detaydan yararlanılarak
konumun ve hareket yönünün tespit edilmesidir.
2. Tam olarak yer ve mevki yi hesaplamak (Dead Reckoning)
Bu uygulama eski deniz yön tayini tekniğinin arazide uygulanmasıdır. Burada pusula
kullanılarak belirli bir doğrultu takip edilir. İki nokta arasındaki hareket boyunca mesafenin
değişik yöntemlerle (km sayacı, adımlama ve geçen zaman hesabı gibi) tespit edilmesidir.
3. En son olarak ta iyi tesis edilmiş ve harita üzerinde gösterilen oto yollar, sokaklar ve
patika gibi detaylar, varılacak yol boyunca size rehberlik edecektir.
Bu tekniklerin hepsi ancak belli bir uyum içinde yapıldığında doğru ilerleme sağlanabilir.
2. Dört Aşamalı Kara Navigasyon Yöntemi
a. Nerede olduğunu Belirleme :
Evet doğru bir şekilde yön tayini yapmak için bulunduğumuz konumu hem arazide hem de
harita üzerinde belirlemek zorundayız. İntikale başladığımız zaman, belirli bir doğrultuda
ilerlerken ve varış noktasına geldiğimizde dahi nerede olduğumuzu belirlemeliyiz.
1
GPS icat edilmeden önce, navigasyon yapacak kişiler etrafında gördüğü ve haritada
gösterilmiş detaylardan konumlarını belirlerdi. Çok tecrübeli navigasyon yapabilen kişiler bile
bilgilerin tam olarak doğru olmayışını bir çok sebebe bağlarlardı. İlk olarak hiçbir harita
araziyi mükemmel olarak gösteremez. Ölçek sınırlaması nedeniyle okunaksız ve karma
karışık olmadan gösterilecek detay sayısı sınırlıdır. Harita üretildikten sonra da arazide bir
çok değişiklikler olmaktadır. Bu nedenle haritada gösterilen insan yapımı detaylar ve bitki
örtüsü kısmen doğrudur. Sonuç olarak hatalar genellikle kullandığımız haritadan
kaynaklanmaktadır.
Harita okuma ve yorumlama, navigasyon yapan kişilere bir çok zorluklarla yüz yüze
getirmiştir. Her biri çözüm için farklı deneyimler ve aşamalar getirmiştir. Bazı arazi
bölümlerini haritadan okumanın diğerlerine göre daha zor olduğu ortaya çıkmıştır. Örneğin
belirgen bir detayın olmadığı Sudi Arabistan, Kuveyt ve Irak sınırlarındaki “ Çöl Kalkanı ” ve
“ Çöl Fırtınası ” operasyonlarında birliklerin konumlarını belirlemek neredeyse imkansızdı.
Bu gibi faktörler navigasyon yapan kişilerin, bilinmeyen bölgelerde yaptıkları
ilerlemelerde güvenirliklerini yavaş - yavaş yok etmiştir. Harita, pusula, minkale gibi aletler
kullanılarak, iki veya daha fazla bilinen detaydan nirengi (Triangulation) oluşturup daha
güvenilir bir şekilde konum belirlemeye çalışmışlardır.
Şimdi ise GPS kullanarak daha çabuk ve tam olarak nerede olduğumuzu istediğiniz zaman
öğrenebilirsiniz. Gündüz, gece, yağmurda, güneşte veya hiç detay bulunmayan, yada çok
fazla detayın bulunduğu bir yerde bile bir düğmeye basıp nerede olduğumuzu çabuk ve
güvenilir bir şekilde okuyabilirsiniz. Bu özellik tek başına, GPS’i kullanmak için yeterli bir
sebep fakat daha fazlası var.
b. Gideceğimiz Yönü (Rotayı) Belirlemek:
Şekil 1-1
Karada yapılan hareketler deniz ve havada yapılan hareketler gibi dümdüz bir çizgi
şeklinde olamaz. Örneğin bulunduğunuz nokta ile varış noktası arasında bir uçurum, bataklık
2
veya yüksek sarp bir tepe olabilir. Seçeceğiniz rota bu detayların üzerinden geçemez. Bu
demektir ki belirlediğiniz rota daha uzun ve zaman alıcı olabilir. Fakat başarmak daha kolay
olacaktır. Bu durumda fotoğrafta (şekil 1-1) görülen gibi dağlık bir arazide dümdüz bir rota
belirleyemezsiniz. Otoyollarda ilerlerken bilinen birkaç düz yol takip edilebilir. Hatta bazı
yollardan ilerlemek daha çabuk ve kolay ilerlemeyi sağlar. Bu nedenle rotayı belirlerken bir
çok seçenek ve kararla karşı karşıya gelirsiniz.
GPS ile rota (yön) belirlemenin daha kolay olduğu açıkça görülmektedir. Çünkü GPS size
bulduğumuz yer ile varış noktanız arasında açı ve mesafe ilişkisini çok çabuk bir şekilde
hesaplayabilir. Yinede bu bilgileri harita üzerine geçirmeyi bilmeniz gerekmektedir. Bunun
sonucunda ancak kullanılabilir ve uygun bir rota belirleyebilirsiniz
c. Belirlenen Yol (Rota) Üzerinden Sapmamak :
Şüphesiz ki navigasyon özü belirlenen rotadan sapmamaktır. Hatırlayacaksınız ki görevi
başarmak için kullanılan genellikle üç ilerleme tekniği vardır.
1. Araziyi düşünsel olarak zihinde canlandırmak
2. Yer ve mevki hesaplama
3. Otoyol ve patika gibi detayları takip etmek
Unutmayın ki bu teknikler ayrı - ayrı ve uyum içinde kullanılabilir.
Görüş koşulları iyi olduğu taktirde (genellikle ışığa, hava koşulları ve bitki örtüsü sıklığına
bağlıdır) ve arazi yeterince tanımlanabiliyorsa ve diğer kontrol noktaları özellikleri mevcut
araziye uygunsa tecrübeli kişiler, “Araziyi Düşünsel olarak Zihinde Canlandırmayı” tercih
ederler. GPS kullanırken bu teknik hala kullanılacak ve bütün belirsizlik giderilmiş olacaktır.
GPS ile her zaman ve her koşulda güvenilir bir koordinat alabilirsiniz. Arazi size hala
seçilmiş rota üzerinden varış noktasına gidebilmek için rehberlik edecektir, fakat şimdi daha
hızlı hareket edebilecek, daha güvenilir bir şekilde ve daha az konsantrasyonla hareket
edebilirsiniz. Şimdi manzara yada farklı bir iş gibi değişik konulara yoğunlaşabilirsiniz.
Diğer yandan, “Araziyi düşünsel olarak zihinde canlandırma” ile hareket mümkün değilse,
navigasyon yapanlar “Yön ve mevki hesaplama” ile ilerlerler. GPS’den önce, rotanın her
kenarındaki mesafeyi adımlayarak ölçüp pusulalarıyla, belirlenmiş semt açılarına karşı gelen
ve belli bir doğrultuda ilerleyen noktalara nişan alarak hareket ediyorlardı. Bu belli
doğrultuda ilerleyen noktalar ayırt edilebilen çalılar, ağaçlar, kayalar yol boyunca kendilerine
rehberlik edebilecek detaylardır. Bu noktalar görüş koşulları nedeniyle görülemezse veya
arazi çıplak ise, bu noktayı oluşturması için daha önce belirlenmiş azimut boyunca bir adam
gönderilirdi( Not : Bir azimut yerde pusulayla veya bir harita üzerinde minkale ile ölçülen
kuzey referans çizgisinden saat yönünde 0 o’den 360 o’ye kadar açısal yön değeridir.)
(Örnek: Kuzey = 0 o yada 360o, batı = 90 o, güney = 180o ve batı = 270 o )
Genellikle GPS kullanırken ilerleme yönü, kontrol noktaları dikkate alınmadan genel
olarak pusula ile tayin edilmeli çünkü GPS sizin gerçek ilerleme hattınızı koruyacaktır. Dar
bir koridorda ilerlemek ne kadar hassasiyet istese de pusula ile noktalara nişan olarak
ilerlersiniz ve GPS alıcısı ile de rotadan sapıp sapmadığınızı kontrol edersiniz, bu da işinizi
çok daha kolaylaştırır.
3
Eğer GPS alıcısı ile “yer ve mevki hesaplama” yolunu izliyorsanız, herhangi bir yerden
belirlenmiş bir noktaya olan azimutu ve diğer kontrol noktasına olan uzaklığı ölçebilirsiniz.
Bir GPS navigasyonunda hafızaya bir rota kayıt ettiğinizde şu bilgilerle birlikte kayıt eder.
· Varış güzergahı kontrol ismi
· Kuzeyi yada güneyi hareket yönü ve birbirine bağlı varış güzergahı kontrol noktasını
gösteren şematik bir grafik
· Bir azimut ve mevcut konumda varış güzergahı kontrol noktasına olan mesafe
· Tahmini varış süresi (ETA, estimated time of arrival)
· Navigasyon güzergahına paralel olan hız (VGM)
· Araziye bağlı hız (SOG)
· Belirlenen güzergahtan sapma yönü ve miktarı
GPS’den önce, yön bulan kişiler patikalarda, caddelerde, otoyollarda, iyi bir tanımlama
yapmaları ve gidiş istikameti üzerinde bulunan detayları dikkatle incelemek ve işaretlemek
zorunda idiler. Eldeki bilgiler ve yetersiz bilgi içeren yol haritaları ise görevi başarmayı
zorlaştırıyordu.
GPS ile birlikte, doğru yolu bulmak ve haritadaki yerini belirlemek daha kolaydır. Yanlış
bir rotaya saptığında nerede olduğunu ve ne kadar saptığını kolayca belirleme imkanı doğdu.
d. Varış Noktasını Tanımlamak :
Sonuncu basamak ise mesafenin tanımlanmasıdır. GPS icat edilmeden önce varış noktanız
bilinen bir yer değilse yol boyunca karşılaşılan diğer kontrol noktalarını, kritik dönüm
noktalarını tanımlamanız kolay değildi. Neyse ki şimdi GPS sayesinde bu noktaların tam
olarak konumlarını belirlemek çok daha kolay.
Rotayı takip etme fonksiyonundaki gibi GPS kullanıcıları siz ortada yada sondaki
hedeflere ulaştığınızda size gerekli bilgileri verebilmektedir. Siz varış noktasına geldiğinizde
otomatik olarak bilgi verir ve diğer noktaya gitmeniz için gerekli bilgileri sunar.
3. Kara Navigasyonun Değişmez Kuralı
Kara navigasyonunun değişmez kuralı her zaman doğru bir şekilde yönüne koyulmuş
harita ile çalışma yapmaktır.
GPS kullanırken aynı zamanda haritanızın yönünde olması çok önemlidir. Konum
sabitleme yapsanız bile arazideki detaylardan, pusuladan, haritadan yaralanarak kontrol
noktaları arasında ilerlemeniz gerektiğini göreceksiniz.
Pratik ve devamlı olarak yapıldığında dikkatinizi her zaman toplayamayabilirsiniz. Oysa ki
GPS kullanıldığında size daha çok rahatlık ve özgürlük sağlayacaktır.
4. GPS’in Ek Özellikleri Karakteristikleri Ve Opsiyonel Parçaları
GPS alıcılarının karada yön bulan kişiler için kullanım alanını arttıran bir çok değerli
özellik ve karakteristikleri vardır. İlk olarak 25M doğrulukla konum belirler ve her saniye
bunu günceller. Sonra bu veriyi hesaplamak için alınan sinyallerin gücünü ve geometrinin
4
uygunluğunu ( konum ve uydulara bağlıdır ) bildirir. GPS’in bir çok birimi ölçülen konumun
kullanılması gerektiğini yada uydulardan gelen sinyallerin zayıfladığını ve bağlantının
kaybedilebileceği yönünde uyarır. Her ne kadar sinyallerin gücü konumun hesaplanmasının
doğruluğunu etkilese de bu bilgiler not edilmelidir.
Daha fazlası, bazı birimlerin aynı anda 12 uydu ile bağlantı kurma kapasitesi vardır. Bu da
sizin otomatik veya Manuel olarak yüzlerce kontrol noktasının envanterini tutmanıza ve
istediğinizde bu bilgilere ulaşıp kullanabilmenizi sağlar. Bunun yanında bu birimler
hafızasında tuttuğunuz kontrol noktalarını kullanarak çok-ayaklı rotaları kurmanıza ve yön
bulmanıza olanak sağlar.
GPS’in navigasyonla ilgili özellikleri; dizilmiş hedeflerin grafik görüntüsü, hedeften hangi
yönde ne kadar saptığını gösteren düzeltme bilgisi, bulunduğunuz konumdan hafızadaki
kontrol notasına olan rotayı gösteren bilgiler ve çeşitli hız/zaman/mesafe raporlarıdır.
Günümüz GPS’leri kolayca elde taşınabilir hafif dayanıklı ve su geçirmez özelliklere
sahiptir. Çoğu modellerinde öğrenilmesi kolay tuş takımı ve parlak ekranı vardır. Ayrıca
askılı taşınabilir bir kabı ve dış güç kaynakları antenleri, data portları ve şarz edilebilir
bataryaları vardır.
Birçok GPS alıcılarını kullanmak çok basittir. Sıra dışı maceralarınızda kullandığınız
yöntemleri değiştirecektir. Şimdi dünyada istediğiniz yere istediğiniz zamanda, kolayca,
hızlıca ve güvenle gidebilirsiniz. Eğer uçsuz bucaksız bir yerdeyseniz veya patika veya
otoyolda ilerliyorsanız, doğru bir konum ve diğer önemli bilgiler yolda ilerlemenize yardımcı
olacaktır. Suçlamaları önlemek için çoğu GPS üreticileri sadece GPS’ e güvenmemeniz
konusunda uyarırlar. Amacı ne olursa olsun, bu önemli bir uyarı, GPS’ in harita ve pusula ile
birlikte kullanılması kara navigasyonunda daha iyi sonuçları doğurur.
5
GPS VE HARİTA İLE NAVİGASYON
1. Giriş
Bu bölüm size harita okumak ve yorumlamak konusunda yardımcı olacak böylece GPS
kullanarak etkin bir navigasyon yapabileceksiniz.
Burada amacımız;
1. Haritadaki koordinat sistemlerini kullanarak bulunduğumuz konumu belirlemek ve
rapor etmek.
2. Haritada detaylara ait sembol ve işaretleri anlayabilmek.
3. Hem arazide hem de topografik harita üzerindeki detayları belirlemede kullanılan
yöntemleri öğrenmek.
Sonuçta harita koordinat sistemleri arasındaki farkları öğrenerek GPS kullanırken doğru
koordinat sistemini belirleyebileceksiniz.
2. Bulunduğun Konumu Belirleme Ve Rapor Etme
Bütün haritalarda yeryüzündeki detayları göstermek için renkler, semboller, işaretler ve
kenar bilgileri kullanılır. Fakat iyi bir haritada yerimizi belirleme ve rapor etmemizi
kolaylaştıracak koordinat sistemi de bulunmalıdır. Amaca uygun ordinat sistemi hem sizin,
hem konumunuzu rapor edeceğiniz personel hem de GPS kullanıcısı tarafından kesinlikle
anlaşılır olmalıdır.
Haritadaki kullanılan koordinat sistemleri GPS tarafından belirlenen konumsal
bilgilerimizi kullanmamıza yardımcı olacaktır. Sırasıyla gerçek dünyadaki detayların harita
üzerinde gösterilmesiyle konumdan yararlanılarak navigasyon yaptığımızda arazideki detaylar
arasında ilişki kurmamızı da sağlar.
Bu karakteristik özellikler, tepeler, nehirler, su kaynakları, ormanlar, patikalar, otoyollar,
kasabalar ve şehir gibi doğal veya insan yapımı detaylar olabilir.
Şekil 3-1
6
Harita veya dünya üzerinde herhangi bir noktanın konumunu belirlemek için bir çok
koordinat sistemi geliştirildi. Örneğin buluşacağınız kişiye konumunuzu belirtirken 2’nci
cadde 8’inci sokak demek, müzenin kuzeyindeki 12’inci beyaz ev demekten daha çabuk ve
kolay anlaşılırdır. (şekil 3-1) Şehirdeki sokaklar grid koordinat sistemlerinden daha
kullanışlıdır. Fakat haritaların hepsi bütün sokakları ve isimlerini birlikte gösteremez.
Dünya temel harita bilgisinde çok
büyük ölçekli ve orta ölçekli topografik
haritalar dahil olmak üzere haritalar hem
coğrafik koordinat sistemleri hem de UTM
koordinat sistemleri veya bazı bölgesel
koordinat
sistemlerini
de
birlikte
göstermesi gerekir. Örneğin (şekil 3-2)
Amerika Jeodezik Harita Çizimi (USGSVS Geological Survey) diğer milletlerinde
harita programlarında yaptıkları gibi
1:1.000.000 ve daha büyük ölçekli basılan
haritalarda UTM koordinat sistemi
kullanmaktadır.
Şekil 3-2
1:25.000 Ölçekli (USGS)
Uzun yürüyüşlerde, park ve orman yönetiminde, kurtarma çalışmalarında sık-sık bu
haritalar kullanılmaktadır. Artık yol haritaları ve ticari işlerde kullanılan haritalarda bile hem
Coğrafi hem de UTM koordinat sistemi bilgileri eklenilmeye başladı. Hiç şüphesiz ki GPS
kullanımının yaygınlaşmasıyla birlikte gelecekte üreticiler bu bilgileri haritaya
ekleyeceklerdir.
UTM koordinat sistemi I’nci Dünya Savaşı sırasında Fransızlar tarafından Coğrafi
Koordinat Sistemi (enlem, boylam) zorluk ve engellerinin üstünden gelmek için
geliştirilmiştir. Daha önce kullanılan enlem ve boylam çizgilerinden çok daha iyi yeryüzüne
uygunluk sağladığı görülmüştür. Daha sonra Amerikan Silahlı Kuvvetleri, UTM koordinat
sisteminin çizgilerini ve numara sistemi kullanarak Askeri Grid Koordinat Sistemini (MGRS)
geliştirerek daha anlaşılır ve basit hale getirdiler. Askeri Grid Koordinat Sistemi Natoya üye
bütün ülkelerin silahlı kuvvetleri tarafından kullanılır hale geldi. Örneğin; Kanada Askeri
Grid Koordinat Sistemi bütün büyük ve orta ölçekli hem sivil hem de askeri topografik
haritalarında kullanmaktadır.
7
Aslında el GPS’lerinin bütün modelleri UTM
koordinatları ve enlem boylam bilgilerini verebilir.
Şekil 3-4 görüldüğü Eagle, Magellan, Garmin ve
Trimble modelleri otoyol yolculukları boyunca çok
fazla avantaj sağlayan Askeri Koordinat Sisteminde
gösterebilmektedir. Elbette ki bu üç koordinat
sisteminde içeren alıcılar çok daha kullanışlıdır.
Çünkü her türlü haritada ve krokide kullanılabilir.
Şimdi koordinat sistemlerinin pratik uygulamalarını
inceleyeceğiz. Sonunda da koordinat sistemini
kullanarak koordinat değerleri verilmiş noktayı
haritadan göstermeyi ve haritadan koordinat okumayı
açıklayacağız. İlk önce coğrafi koordinat sistemiyle
başlayacağız. Enlem ve boylamları kullanmanın çok
avantajlı bir metot olmasına rağmen yer küreye uygun
olması ve diğer sistemlerin temeli olması nedeniyle ilk
önce ona yer verildi.
Şekil 3-4 Eagle Expedition GPS
MGRS Koordinat
a. Harita Koordinat Sistemleri:
İnsanlara değişik harita koordinat sistemlerini öğretmedeki tecrübemiz ilk önce bir
sistemin nasıl okunacağını ve kullanılacağını göstermek daha etkili olacağını ortaya çıkardı.
İlk önce GPS kullanarak bir yol haritasında bulunduğumuz konumu belirlemeyi ve rapor
etmeyi öğrenerek başlayacağız.
Hiçbir zaman unutmayın ki Askeri Grid Koordinat Sistemleri (MGRS) Grid Koordinat
sisteminden tamamen farklı bir şey değil, UTM koordinat sisteminin değiştirilmiş bir
durumudur.
Çeşitli haritaların çiziminde kullanılan birçok verinin olması nedeniyle Askeri Grid
Koordinat Sisteminin iki versiyonu geliştirildi. Her ikisi de günümüzde çok kullanışlıdır.
İleriki bölümlerde “eski” ve “yeni” diye adlandırılan versiyonlar sizlere açıklanacak. Fakat
şimdi Alexis yol haritasında kullanılan “eski” versiyondan bahsedeceğiz. Hiç sorgusuz Askeri
Grid Koordinat Sistemi, UTM koordinat sistemine göre çok daha kolay anlaşılır ve
kullanılabilir bir sistemdir. Telefon numaralarıyla karşılaştırmak kullanımı ve anlamayı
kolaylaştırmak için yapılan en iyi benzetmedir. Fakat daha da önemlisi dünya üzerindeki
herhangi bir noktanın yerini tam olarak açıklar.
(1) Askeri Grid Koordinat (MGRS) İşaret ve Sembollerinden Yararlanılan UGPS
Koordinat Sisteminin Kullanımı
Haritanızı kullanırken, GPS’inizin ilk önce bölgesel geniş bir alan belirler (Telefon
numaralarındaki alan kodları gibi). Belirlenen bu bölgelerden daha küçük bir yerel bölge
belirlenir (Semt ve ilçelere özgü telefon numaralarının ilk üç rakamı gibi). Son olarak tek bir
kesin koordinat noktası bulunur (Telefon numaralarının son dört rakamı gibi).
8
Şimdi bu yöntem ve düşüncenin aynısını Alexis yol haritasında konum belirlemek ve rapor
etmek için kullanacağız (Şekil 3-5) LVI havaalanının güneyindeki 22 ABD yolunda
durduğumuzu düşünürsek GPS üzerinden okuyacağım Askeri Grid koordinat değeri “18T VV
63 99” dur.
ŞEKİL 3-5 (Pensilvanya yol haritası)
Herhangi bir UTM sistemli haritadan koordinat değeri okunurken birinci kural her zaman
sağ değeri (doğu) daha sonra yukarı değeri (kuzey) okumaktır. Şekil 3-6A Alexis yol
haritasında da kullanılan bölgesel plan kodu ve numaraları gösterilmiştir.
Bulunduğumuz yere komşu olan LVI havaalanı 18T bölgesindedir. (sağ grid değeri 18,
yukarı değeri T) Alexis yol haritasında bütün bölgesel sınırlar koyu yeşil çizgilerle
gösterilmiştir. Şekil 3-6B ise 18T bölgesi içinde yer alan 100x100 km2 lik yerel bölgeleri
gösteriri. ABD 22’nci otoyol boyunca olan konumumuz bu yerel bölge içerisinde VV dir. (V
sağ değeri, V kuzey yukarı değeri) Yerel sınırlar ise mor çizgilerle gösterilmiştir. Son olarak
ta şekil 3-6C’de de gerçek haritalarda da gösterildiği gibi her 10 km de bir geçtiği varsayılan
çizgileri gösterir. Şimdi şekil 3-5 de görülen harita parçasına dikkat edelim.
İlk olarak koyu yeşil çizgilerle belirlenen 18S ve 18T bölgelerini ayıran sınıra dikkat
edelim. Görüldüğü gibi 18T bölgesinin çizgisinin üzerinde yer alıyoruz. Daha sonra 100x100
9
km2 lik VV etiketli mor çizgilerle belirlenen yerel bölgeyi bulalım. Sonuçta da dört rakamlı
sağ ve yukarı koordinat değerini (63 99) okuyalım.
ŞEKİL 3-6
VV yerel bölgesi içinde batıdan doğuya doğru ilerlerken (sol sınır çizgisinden sağ sınır
çizgisine doğru ilerlerken) Bulunduğumuz yer 60–70 çizgileri arasında yaklaşık 3/10
uzaklıkta bir nokta olduğu için sağ değerine 63 diyebiliriz. Yine güneyden kuzeye doğru
ilerlerken (yukarı) 90–100 grid çizgileri arasında tahminen 9/10 değer kadar yukarıda
olduğundan yukarı değerine de 99 diyebiliriz. Böylelikle koordinat değer 1 km hassasiyetle
18T VV 63 99 olur. Şekil 3-7 de görüldüğü gibi daha büyük ölçekli bir harita kullanılırsa
GPS’ini 6 haneli koordinat okuma konumuna getirmelisiniz. Bu sizin haritanızdaki koordinat
değerini 100m hassasiyetle okunmanıza sağlayacaktı tır. Aynı noktada GPS alıcınız “18T VV
630 992” değerini rapor edecektir. 100m hassasiyetle artık havaalanındaki yolları bile
belirtebilirsiniz.
ŞEKİL 3-7
10
(2) UTM Koordinat Sisteminin İşaret ve Sembollerinden Yararlanılan UGPS
Koordinat Sisteminin Kullanımı
Şekil 3-5’ de olduğu gibi Alexis Yol haritasında koordinat değerleri yanında “00”
koordinat değerleri yanında küçük rakamları fark edeceksiniz.
UTM grid koordinatlarını kullanırken bu rakamları kullanacağız UTM grid koordinatlarını
okumak MGRS koordinat sistemine çok benzese de çok ufak farklılıklar vardır.
UTM
MGRS
18 46300ME
18T VV 63 99 (1km hassasiyetli)
4499200MN
VV 630 992 (100m hassasiyet )
18T VV 6300 9920 (10m hassasiyet)
18T VV 63000 99200 (1m hassasiyet)
18 Grid Çizgisi 463 00ME (463.000 metre doğu - 463 km doğu)
Merkez dikey grid çizgisi her iki tarafındaki grid bölgesi s0000ME (500.000m veya 500 km
doğu )dur. Merkezden (batı) sola gidildikçe koordinat değeri 500.000m den azalır, sağa
(doğu) gidildikçe artar. Dünya etrafında 60 UTM grid çizgisi vardır. Her biri 6 o boylam
genişliğindedir. ( 6 o x 60 = 360)
4499200MN
(4.499.200m kuzey veya 44 992 km kuzey)
Güney yarımküre için ekvatora 10.000 km(10.000.000 m) değeri verilmiştir. Bu sistem 84°
kuzey 80° güney enlemleri arasında kalan bölgede uygulanır.
Özet olarak konumuzun 18 UTM grid bölgesi merkezinden 37.000m (500.000–
463.000=37.000) batı ve ekvatorun 4.499.200 m kuzeyindedir.
Sonuç olarak bölge ve belirli bir koordinat noktasının bulunması kesinlikle MGRS
koordinat sisteminde, UTM koordinat sistemine göre daha kolay ve anlaşılır.
b. Harita Koordinat Sistemi: Teori Ve Yapısı
Şimdi ABD’de en çok kullanılan 3 harita koordinat sisteminin yapısı hakkında fikir
edinmek için daha ayrıntılı bir inceleme yapalım.
(1) Coğrafi Koordinatlar:
Konumun enlem ve boylam olarak ifade edilmesi Yunanlıların bunu geliştirmelerinden
itibaren kullanılan bir ana metot olarak süregelmiştir. Bu koordinat sisteminin konumsal
değeri paralel ve meridyenlerin oluşturduğu çizgi ağı ile ifade edilir.
Paraleller : Dünyanın üzerinde yatay olarak doğu – batı doğrultusunda, ekvatora ve
birbirlerine paralel çizgiler. (Şekil 3-9)
11
Meridyenler: Dünya üzerinde kuzey - güney olarak doğrultusunda, paralellere dik ve
kutuplarda birleşen çizgidir. (Şekil 3-9)
Şekil 3-10’ da görüldüğü gibi paralel ve meridyenler bir arada coğrafi koordinatın çatısını
oluşturuyor. Yeryüzündeki bir noktanın enlemi kuzeyden yada güneyden ekvatora olan ve
dünyayı çevreleyen yatay paralellerle ölçülen mesafesidir. Koordinatını bulmak istediğiniz
nokta ister kuzey ister güney yarım kürede olsun, ekvatorla (0 o paralel) nokta arasındaki
çizgileri sayarak değerini tespit edebilirsiniz. (Örneğin Almanya– Schweinfurt’ un enlemleri
50 o Kuzey enlemi, Brezilya – Osorio 30 o Güney enlemi )
Diğer taraftan yeryüzünde bir noktanın boylamı; başlangıç meridyenine (Oomeridyeni)
olan mesafedir. Boylamını bulmak istediğiniz nokta ister güney ister kuzey yarımkürede olsun
bulunduğu noktanın meridyeni ve başlangıç meridyeni arasında meridyeni sayarak
bulabilirsiniz. Birçok ülke İngiltere Greenwch’ den geçen meridyeni başlangıç meridyeni
olarak kabul eder. (Örneğin Almanya Schwenfurt 10 o Doğu boylamı ve Brezilya – Osorino
50 o Batı boylamı)
12
Şekil 3-11’de açıkça görüldüğü gibi, coğrafi koordinatları kullanırken konumu hem kuzey
yada güney enlem hem de doğu – batı boylamı olarak ifade edilebilir. Şekil 3-12 bize bu
koordinat sistemi için daha iyi bir genel bakış sağlayan ve coğrafi koordinat sisteminin açısal
yapısını açıklıyor.
Şekil 3-12’de görüldüğü gibi enlem sanki dünyanın ortasından yeryüzündeki herhangi bir
noktanın açısal değerini okur gibi ekvatorun kuzey ya da güneyinden derecelerle ölçülür.
Ekvator yatay bir çizgidir ve 0 o derece enlemi olarak kabul edilir. Kuzey kutbunun en tepe
noktası 90o olarak düşünülür. Aynı olay ekvatorun güneyi içinde geçerlidir. Ekvatordan güney
kutbuna 0o’den 90o dereceye kadar artarak gider. Aynı açı ölçüm sistemi boylamlar için de
geçerlidir. Başlangıç meridyeni (Greenwich, İngiltere) den 180o derece hem doğuya hem
batıya bulunduğunuz yarım küreye bağlı olarak ilerler. Uluslar arası gün değişim meridyeni
180o enlemi olarak kabul edilir. (bu hayali çizgi ile, güneş tam başlangıç meridyeni üzerinde
doğduğunda yeni bir günün başlangıcı olarak kabul edilir.)
Açıkça anlaşıldığı gibi, dünya üzerindeki herhangi bir nokta, kuzey ya da güney enlemi ve
batı ya da doğu boylamı olarak ifade edilir. Bir konumu ifade etmek için her ne kadar derece
kullanılsa da bu işlem tam güvenilir değildir. Her hangi bir yerdeki 1 o lik enlem ile ekvator
üzerinden geçen bir derecelik boylam 69,17 Mil /111,32km’ye eşittir.
Eğer harita üzerinde konumumuzu tam olarak belirlemek istiyorsak, bu ölçüleri daha
küçük birimlere bölmemiz gerekir. Bu yüzden boylam ve enlemin her derecesi 60 dakikaya
( 60 ' ) ve her dakika 60 saniyeye ( 60'' ) bölünmüştür. Bunun zamanla bir ilgisi yoktur, açısal
ölçü birimleridir.
Yeryüzündeki herhangi 1' (dakika)’ lık enlem ve ekvator üzerinden geçen 1' (dk) boylam
1,15mil (1,86km)’ye eşittir. Son olarak da yeryüzündeki herhangi 1'' (sn)’lik boylam 33,82
yarda(30,33m) eşittir.
Çoğu GPS birimleri enlem ve boylamları derece dakika ve saniye yada derece ve dakika
(dakikanın yüzde birine kadar ) Denizde navigasyon yapanlara Not: Herhangi 1' lık enlem
yada ekvatordan geçen 1' lık boylam bir deniz miline eşittir.
ŞEKİL 3-13
ŞEKİL 3-14
13
Çoğu Büyük ölçekli ve askeri topografik haritalarda, enlem ve boylam dört köşe kenarında
gösterilir. Örneğin (şekil 3-13) Eastan, PA, NJ, Amerik’nın güney-batı (sağ alt) köşesi
1/24000 ölçekli Amerika Jeolojik inceleme topografik harita yaprağı 40o 37 ' 30'' kuzey enlemi
ve 75 o 07 ' 30 '' batı boylamına yerleştirilmiştir. (Şekil 3-14) Haritanın tamamı 7, 5 ' enlem x
7, 5 ' boylam alanını kaplar bu yüzden haritanın kuzeybatı (üst-sol) köşesi 40o 45 ' Kuzey
enlemi ve 75o 15 ' Batı boylamına yerleştirilmiştir. (Şekil 3-14). Enlem ve boylam çizgileri
belirli aralıklarla haritanın kenarında gösterilmiştir. (Şekil 3-15)
ŞEKİL 3-15
Şekil 3-16’yı kullanarak, o eski geminin konumunun nokta tarifinin, enlem ve boylamı
nedir? (en yakın dereceye)
Cevabınız 48o Kuzey Enlemi ve 27o Batı boylamı olacaktır. Şimdi şekil 3-17’deki büyük
ölçekli topografik haritayı kullanarak siyah çemberin en yakın dakikaya göre enlem ve
boylamını belirleyin.
14
Cevabınız 40 o 40 ' Kuzey enlemi ve 75 o 10 ' Batı boylamı olmalı. Hazır bir ölçüm aleti
alarak yada kullanmak istemiyorsanız haritada gösterilen paralel ve meridyenleri kullanarak
istediğiniz mesafeleri ölçebilirsiniz.
Coğrafi Koordinat Sistemi’nin bir dezavantajı da boylamın 1 derece, dakika yada
simgesinin yeryüzünün her yerinde aynı lineer mesafeyle olmamasıdır. Konumuzun
ekvatordan uzaklaştıkça (hem kuzeye hem de güneye) mesafe artarak azalır. Kutuplardaki
boylamı ölçmek için kullanılan meridyenleri hatırlayınız. (Şekil 3-18). Ekvator üzerindeki
1o’lik boylam yaklaşık 69 Mil ya da 111km olduğundan, 20 o’lik boylam (A1’in mesafesi)
1380 mil ya da 2220km’ye eşit olacaktır. 50 o’Kuzey enleminde 1o’lik boylam yaklaşık 44,6
15
mil ya da 71,7km’dir; bu yüzden 20o’lik boylam (A2’nin mesafesi ) yaklaşık 892 mil ya da
1434km Lineer mesafeye eşittir. Diğer yandan dünyanın her yerinde enlem lineer mesafesi
değişmez (not: B2 ve B1). İkisi de 20o enlemi ve ikisi de yaklaşık lineer mesafesi 1380 mil ya
da 2200 km’dir.
Bir konumu
coğrafi koordinatları
kullanarak harita üzerine yerleştirmeyi
tamamen anladınız. Şimdi özellikle karada
kullanılmak üzere dizayn edilmiş bir
koordinat sistemini açıklamaya devam
edeceğiz.
ŞEKİL 3-18
(2) UTM Grid Koordinat Sistemi
Daha önce belirtildiği gibi küre şeklindeki dünyanın düz bir kağıt üzerine harita olarak
çizilmesi bir çok hatanın oluşmasına sebep olmaktadır. Yüzyıllardan beri bir çok
matematiksel model, harita projeksiyonu ve koordinat sistemi geliştirilmiştir.
ABD ve bir çok ülke tarafından üretilen
orta ve büyük ölçekli haritalarda UTM
koordinat
sistemi
kullanılır.
UTM
projeksiyonunda özellikle büyük ölçekli
haritalarda en az bükülme hatası verir.
Projeksiyon sisteminin nasıl çalıştığını
anlamak için dünyayı üzerine paralel ve
meridyenler
çizilmiş
bir
portakala
benzetin. Kuzey güney arasında 6o eşit
bölümlere ayıran dilimlere ayırın.
Uluslar arası kullanıma göre bütün grid
bölgesi Uluslar arası gün değişim (180o
boylamı)’ndan başlayarak batıdan doğuya
doğru (1-60) numaralandırılır. 1’nci grid
bölgesi 180o batı ve 174 o batı boylamları
(6ogenişliğinde) arasındadır. 177o Batı
boylamı ise merkezinden geçer. ABD,
18’nci UTM grid bölgesinde yer alır
ŞEKİL 3-19
16
Bu portakal dilimi şeklindeki grid bölgesini düz bir düzlem üzerinde oturttuğumuzda orta
meridyen ve ekvator haricindeki enlem ve boylamlarda bir miktar kıvrılma hatası ve diklik
problemi oluşacaktır. Bunun için bu iki grid çizgisi (orta meridyen ve ekvator)
koordinatlandırma için esas alınır.
Kısaca UTM koordinat sisteminde neleri öğrendiğimizi özetlersek UTM grid bölgeleri
(portakal dilimi şeklinde) 6 o genişliğindedir. Grid alanlarında merkez meridyen ve ekvator
çizgileri bize doğu ve kuzey koordinat değerlerini bulmamızı sağlar.
Her bir merkez meridyeni 5 00000mE (500 km Doğu) şeklinde etkilenir. Kuzey yarım küre
için ekvator 0 00 000 mN (0 km kuzey), güney yarım küre için 10 00 000 NM (10.000 km kuzey)
şeklinde isimlendirilir. Grid değerleri batıdan doğuya veya güneyden kuzeye gidildikçe artar
(Şekil 3-20). Bu nedenle UTM gibi koordinatını okurken ilk önce sağ sonra yukarı değer
okunur.
UTM koordinat sistemini kullanmak arazide yapılan navigasyon için çok daha kolaydır.
Hatta büyük ve orta ölçekli haritalarda koordinatlandırma çok açık ve kolaydır.
17
Örneğin ABD 1:24.000 ölçekli topografik haritasında (Şekil 3-20) dikkat edelim. UTM
grid çizgileri küçük mavi çizgilerle ve siyah numaralar ile haritanın kenarındaki çerçevede
belirtilmiştir. Bu küçük çizgileri bir kalem ile şekil 3-48’deki gibi de numaraları
yazabilirsiniz. (1:25.000 veya 1:50.000 ölçek) ve daha küçük ölçekli USGS haritaları
(1:1.000.000 dan daha büyük) UTM grid çizgilerinin tamamını gösterir. Bütün büyük ve orta
ölçekli topografik askeri haritalarında da grid çizgilerinin tamamı basılmaktadır.
Lütfen şekil 3-20 deki haritanın sağ üst köşesine dikkat edelim. 489000mE (489.000m doğu)
her bir grid bölgesinin merkez meridyeni 500.000 mE ve bu grid çizgisinin merkez
meridyeninden uzaklığı 11km (11.000m) (50.000-489.000=11.000m)UTM grid değerlerin
batıdan doğuya doğru artar.Yine sağ köşede 4497000mN değerini göreceksiniz. Buda sizin
ekvatordan 4.4497.000m kuzeyinde olduğunuzu (kuzey yarım küre için ekvator 00) gösterir.
(3) Askeri Grid Koordinat Sistemi (MGRS)
Esasında UTM koordinat sistemi için öğrendiğin bilgiler aynen MGRS koordinat
sisteminde de kullanılmaktadır. MGRS sisteminde dünya tek bir numara ile isimlendirilen
büyük coğrafik alanlara bölünmüştür. Her bir grid alanı 100.000 m2 genişliğindedir. Bu
100.000 m2 lik alanların her birinde UTM grid sistemindeki çizgilerle daha küçük alanlara
bölünür.
Şekil 3-4’de GPS alıcısının MGRS koordinat sisteminde bir nokta tespitini görüyorsunuz.
Şu unutulmamalıdır ki Eagle GPS modelleri 5 haneli koordinat değeri tespit edebilir. Fakat
harita üzerinden istediğiniz hassasiyetle ölçüm yapabilirsiniz.
(a) Neredeyim :
MGRS grid koordinat sistemi 6o’lik 60 tane kuzey-güney arasında bulunan UTM grid
dilimi 20 yatay çizgi ile böler. Bu yatay çizgilerden kuzey kutbundaki 12 o diğerleri ise 8 o
derecelik açılarla geçer . şekil 3-21’ de 60 dikey grid alanı ve bunu kesen 20 yatay grid çizgisi
görülmektedir. Şekil 3-22’ de ise içinde 18T grid alanında gösterildiği MGRS grid alanlarının
harita üzerindeki görünümü gösterilmiştir.
ŞEKİL 3-21
18
ŞEKİL 3-22
MGRS grid koordinat sistemi 6o lık boylam ve 8 o lik enlemlerin kesişimin den grid
alanları oluşur. Bu alanları 100kmx100km kareler halinde bölünerek iki harfli sistemle
isimlendirilir. Şekil 3-23’ te 18T grid alanının içinde iki harfli isimlendirilmiş 100km2’lik
coğrafi alanlar gösterilmiştir. Bu bölümlendirmede ekvatordan kuzeye veya güneye doğru
gidildikçe 6o lik UTM grid bölgelerinde kıvrılma, daralıma oluşmaktadır.
19
Son olarak ta bu 100.000m2 lik bölgeler düzenli UTM grid çizgisiyle 1 ve 10 km lik daha
küçük bölümlere ayrılır.
UTM grid çizgilerinin numaralarının yanındaki 00 da 99’a kadar olan büyük fontlara
yazılan numaraları hatırlayalım. Haritamızın ölçeği 1:100.000 den küçük olduğu zaman bu
grid çizgileri her 10 km de bir geçer ve 0-9 arasındaki rakamlarla numaralandırılır (Şekil 324). Grid çizgilerindeki büyük fontlu rakamları bazen tek haneli bazen de çift haneli
görebilirsiniz. (Şekil 3-24)Tek haneli olanlar (4 gibi) grid çizgilerinin her 10 km de bir
geçtiğini, çift haneli olanlar ise (40 gibi) grid çizgilerinin 1 km de bir geçtiğini gösterir.
ŞEKİL 3-24 (1:250.000 MISIR)
Birçok harita üreticisi ve ABD savunma bölümü haritaları basılırken haritanın kenarında
bir kutu içinde kullanılan grid referans değerini açıklar. Şekil 3-25 ve 3-26 bunlara birer
örnektir.
Şekil 3-25’ de Evans Mills haritasının bulunduğu grid bölge işaretinin 18T ve 100 km2 lik
bölgenin ise VD olduğu açıklanmıştır.
ŞEKİL 3-25 (1:50.000)
ŞEKİL 3-26 (1:250.000)
Şekil 3-26’ da grid bölgeişaretinin 18T olduğu ve haritanın VA, WA, VV ve WV 100 km2
lik bölgeler içine girdiği belirtilmiştir. Unutulmamalıdır ki 1:250.000 lik haritalarda sadece bir
tane büyük fontlu numara bulunur ve bu da grid çizgilerinin 10 km de bir geçtiğini gösterir.
20
(b) İki MGRS Formatı
Hatırlayacaksınız ki bütün haritalar ve GPS alıcı birimleri günümüzde mevcut iki MGRS
formatına da karşılık gelen MGRS konum koordinat sistemi kullanılıyor. Genelde “eski” ve
“yeni” olarak nitelendiriliyorlar. Fakat Eagle “ALT.MGRS ve “MGRS” olarak ve Magellan
da “”MGRS-1” ve “MGRS-2” olarak ayırıyorlar. Aralarındaki en önemli farklar; 100m2
alanlar için farklı isimlerle ifadeler kullanılması ve harita üzerinde farklı formatlarda grid
çizgilerinin yerleştirilmesi olarak söylenebilir.
Savunma okuluna göre “eski” “MGRS” formatı (Eagle’in “ALT.MGRS” ve Macellan’ın
“MGRS-1”) “Bessel 1841, Clarke 1866 ve Clarke 1880” elipsoitlerinden yararlanılarak elde
edilen haritalara uygulandı. Bunun yanında, okulun “yeni MGRS” dediği (Eagle’in “ALT
MGRS” ve Mecellan’ın “MGRS-2”) format “WGS 84, GRS 87, WGS 72, Avustralya Natl,
Everest Güney Amerika Uluslar arası ve Clarke 1886” elipsoitlerinden elde edilen
datumlardan yararlanılarak oluşturulan haritalara uygulandı. Haritanın yapımında temel olarak
kullanılan elipsoit ve/veya datumun ismi haritanın kenarında belirtilir.
Örneğin; çoğu Amerika haritaları ve USGS topografik haritaları Clarke 1886 elipsoidinden
elde edilen Kuzey Amerika Datumu–1927 (NAD–27) kullanılarak oluşturulmuştur. Bu
yüzden çoğu haritalarda USGS bilgilerinden yararlanılırken “eski MGRS” grid formatı da
kullanılmalıdır. En son askeri haritaların bazıları Dünya Jeodezik Sistemi–1984 (WGS–84)
Jeoitinden
alınan
geçek
gravite ölçüleri
kullanılarak
yapılmaya
başlandı.
Açıkçası, yıllar sonra da en çok kullanılan format “eski MGRS” olacaktır. Buna rağmen en
büyük askeri bilgileri kapsayan NIMA haritaları WGS-84 datumu baz alınarak yeniden
gözden geçirildi. Burada tabi ki “yeni MGRS” formatından da yararlanıldı. Büyük ölçekli
haritalarla çalışırken GPS’e doğru datumun girilmesinin önemine örnek olarak Fort Drum,
NY (Şekil 3-31) verilebilir. Bu bölümün sonunda bu konuyu göreceksiniz
(c) Daha Detaylı Olarak Neredeyim?
Şimdi daha faydalı detaylara inelim.
Büyük ölçekli sivil veya askeri
haritalarda iki grid çizgisi arası 1000m
(1
km)
dir.
Önce
konumu
belirleyeceğimiz yerin hangi grid
karesinde olduğunu belirleriz. Örnek
olarak “x” işaretli 450 rakımlı tepe
(şekil 3-27) (1143 değil) 4311 grid
karesinde yer alıyor çünkü ilk önce sağ
değerini daha sonra yukarı değerini
okumalısınız. İlk iki basamak, 11xx
doğu artan gridleri temsil eder (soldan
sağa okunur) ve son iki basamak xx43,
kuzeye doğru artan gridleri temsil eder.
(aşağıdan yukarıya doğru okunur.)
ŞEKİL 3-27
Konumuzu daha sağlıklı olarak belirlemek için grid karesinin her kenarını ondalıklarla
böleriz (100m parçalarla) ve konumumuzu daha ayr ıntılı olarak belirlemiş oluruz. 450 rakımlı
21
tepe 11 ve 12 grid çizgilerinin (batıya doğru) 0,6’ncı ve 43 ve 44 grid çizgilerinin 0,3
parçasında (kuzeye doğru) yer alıyor. Bu da 100m doğruluk payı ile 116433 şeklinde
belirlenir.
Eğer bu konum New Jersey’in yakınında Easton’un kuzey batısı, PA Amerika olsaydı tam
belirtilişi, MGRS (eski versiyonu) sisteminde 18T WA 116433 şeklinde olurdu. Grid bölge
işareti (18T), 100.000m2’ lik bölge işareti (WA) ve altı basamaklı sayısal koordinat (116433)
ile 450 rakımlı tepenin “x” ile işaretlenmiş konumunu dünya üzerinde 100m doğrulukla
belirlemiş oluyorsunuz. GPS alıcısının ekranında (18TWA116 433) şeklinde verilir. Ayrıca
size yüksekliği, kullanılan birime göre denizin seviyesinin üzerinde 450 fit ya da 137 metre
olarak verilecektir. Kesinlikle bu bilgileri okumakta ve anlamakta zorluk çekmeyeceksiniz.
Haritada belirlediğiniz yere gittiğinizde grid çizgileri arasında enterpolasyon yaparak üç ve
altıncı basamağı tespit ederek koordinatı kolayca belirleyebilirsiniz.
“116433” altı-basamaklı koordinat olarak da adlandırılır. Karada navigasyon yapanlar altıbasamaklı koordinatlarla ihtiyaç duyarlar. Fakat MGRS/UTM koordinatları daha da
sadeleştirilebilir.
Bazı MGRS birimleri MGRS konumlarını boşluksuz, parantezsiz, ondalıksız tek veri
olarak kullanır. Örneğin;
18T
6 o x 8o Grid alanındaki bir noktayı ifade ederler.
18TVA
100.000m 2 alanındaki bir noktayı ifade ederler.
18TVA80
10.000m 2 alanındaki bir noktayı ifade ederler.
18TVA8205
1000m2 alanındaki bir noktayı ifade ederler.
18TVA825052 100m2 alanındaki bir noktayı ifade ederler.
(Eğer mühendis iseniz daha hassas olması için devam etmelisiniz.)
18TVA82500527 10m2 alanındaki bir noktayı ifade ederler.
18TVA8250105270 1m2 alanındaki bir noktayı ifade ederler.
ŞEKİL 3-28
22
Not1 : 18TVA825052 MGRS grid koordinatı Eastan’da Lafayette Koleji kampüsündeki
Ferinon Öğrenci Merkezidir. Ayrıca UTM Grid Koordinatı (şekil 3-28) 18 482500mE
alanı içindedir. Son olarak da gerçek coğrafi koordinatı
4505200mE Grid
40o 41' 51'' (Kuzey Enlem), 75 o 12 ' 26 '' (Batı Boylamı)
Not2 : Her ne kadar MGRS grid koordinatları noktalama işaretsiz ve boşluksuz yazılsa da,
GPS birimleri genellikle enlem ve boylam değerlerini ayırt edebilmesi için arada bir
boşluk bırakır. (Örnek: fermon Merkezi grid koordinatı ) (18TVA825 052)
Marian Gölü’nün bir parçasının
bulunduğu şekil 3-29’ daki haritayı
kullanarak 1’den 4’e kadar olan
rakamların işaret ettiği yerlerin altıbasamaklı
koordinatlarını
bulun.
Hatırlayın ilk önce sağ değer sonra
yukarı değer okunur. Floridan’ın bu
arazisinin Grid Alanı “17R”ve haritada
gösterilen alan için 100.000 m2 Alanı
“MA” dır.
Yukarıdaki örneğin çözümü şöyledir.
1.Nokta = 17RM941871
2.Nokta = 17RMA957862
3.Nokta = 17RMA936838
4.Nokta = 17RMA965833
Belirli bir alanda navigasyon yaparken
sadece 100.000 m2’lik alanı ya da sadece
son altı rakamı kullanmanız yeterlidir.
(örnek; 4’ncü Nokta MA965833 yada
965833 gibi rapor edilebilir.)
ŞEKİL 3-29
(d) Harita Datumları:
Büyük ölçekli bir harita ile navigasyon yaparken GPS alıcısına uygun yatay harita datum
kullanılması büyük önem taşır. Karmaşık matematiksel hesaplamalar ile araştırma yapmak
gerekmez. Bu konudaki genel düşünce harita datumlarının gerçekten basit ve anlaşılır olması
gerektiğidir.
Yüzyıllardır bilim adamları dünyanın yuvarlak olduğunu anlattılar ve dünyayı hemenhemen kusursuz bir küre olarak farz ettiler. Tek sorun dünyanın gerçek boyutuydu. 18’inci
yüzyılın başlarında Newton ve diğer bilim adamları 1799 –1901 ölçümlerinde doğru olarak
kabul edilen dünyanın kutuplardan biraz basık olduğunu ortaya çıkarmışlardır. Böylece
dünyanın küre şeklinde değil kendi ekseni etrafında dönen kutuplardan hafif basık elipsoit
şeklinde olduğu ispatlanmış oldu.
Esasında küçük ölçekli haritalarda dünyayı kusursuz bir küre olarak kabul etmenin hiçbir
sakıncası yoktur. Fakat iş büyük ölçekli veya orta ölçekli haritaya gelince koordinat sistemi
ve gerçek konumunu dünyanın şekil ve boyutuna uygun hale getirmek çok daha zordur. Bu
23
tahminlerin ve teorik matematiksel modellerin hepsi harita datumlarıyla ilgilidir. Harita
çizimlerinde kullanılan matematiksel modellerin boyutları ve gösterimleri karşılaştırdığımızda
ortaya çıkan küçük farkların hepsi dikey ve yatay datumların tamamını etkilemektedir.
Yükseklik deniz seviyesiyle olan ilişkisine göre ölçülür. (dikey datum). Haritada tasvir
edilen koordinat sistemlerindeki Lineer boyut (yatay datum) tahmin edilen dünya yüzey alanı
miktarını etkilemektedir. Her bir yatay datum dünya yüzeyinde orijininden geçen bir noktaya
bağlanmalıdır. Büyük ve orta ölçekli haritalarda kullanılan bilgiler devlet kurumları
tarafından alınmaktadır.
İngiliz Jeodezi uzmanı tarafından geliştirilen matematiksel model kullanılmaktadır. Clarke
1866 elipsoidine göre ekvator yarı çapı 6.378, 204.4 metre ve kutup yarı çapı 6,356, 538.8
metredir. Başka bir değişle dünyanın genişliği uzunluğuna göre 43,241.2 metre daha fazla .
Daha sonraki çalışmalarda dünyanın tam olarak kutuplardan basık elipsoit bir şekilde
olmadığı ortaya çıkmıştır. Teorik anlamda geoit diye adlandırılan deniz seviyesi yüzeyi
dünyanın yer çekimi farklılıklarından kaynaklanan inişli çıkışlı (dalgalı) bir yüzeydir. Neyse
ki jeoit yüzeyi, elipsoit yüzeyin 100m alt veya üst sınırını geçmemektedir. Günümüzde en
doğru ve yaygın olarak kullanılan WGS – 84 (World Geodetic System – 1984)
Kansas bölgesinde dünya yüzeyine çizilen yatay kontrol noktalarına bağlı NAD-27 harita
datumlarından farklı olarak WGS-84 dünyanın merkezine bağlıdır ve gerçek jeoit yüzeyini
yansıtır.
Dünya yüzeyi ile koordinat sistemleri ( Enlem/Boylam, MGRS, UTM gibi) arasında büyük
farklılıklar ortaya çıkmasına rağmen WGS-84 koordinat sisteminde bu fark 300m den fazla
olmamaktadır.
Bütün bu çalışmaların sonunda haritalar için üç değişik dünya yüzeyi düşünülmüştür.
(Şekil 3-30)
1. Topografik yüzey ( Harita datumlarına bağlı olmayan )
2. Elipsoid (Teorik deniz yüzeyi olarak kabul edilen ve jeodezi uzmanı Clarke tarafından
ortaya atılan dünya yüzeyi)
3. Jeoid yüzey (Yerçekimi farklılıklarında hesaplandığı uzaydan çekilen daha kesin deniz
yüzeyi seviyesidir.)
ŞEKİL 3-30
24
Şekil 3-31’ de NAD-27 (CONUS) yatay datumlu MGRS/UTM koordinat sistemi mavi,
WGS-84 yatay datumlu koordinat sistemi ise siyah işaretlerle gösterilmiştir.
Karşılaştırıldığında WGS-84 grid çizgileri 33m batı, 217m daha güneydedir.
ŞEKİL 3-31 (1:50.000)
Siyah yazılar WGS-84
Mavi yazılar NAD-27
WGS-84 UTM/MGRS koordinat sistemini NAD-27 UTM/MGRS koordinat sistemine
dönüştürmek için (harita kenar bilgilerinde belirtilir) 33m doğu, 217m kuzey değeri eklemek
zorundasınız.
Bu harita datumları hakkında kısa karşılaştırmamızı bazı gerçekleri sıralayarak devam
edersek.
*
*
*
*
*
*
*
GPS de kullanılan harita datumları yatay harita datumlarıdır.
GPS alıcılarının hemen-hemen hepsinde WGS-84 datumu kullanılır.
ABD büyük bir çoğunluğunda hala NAD-27 datumu kullanılmaktadır.
GPS navigasyon ve kartografik işler için GRS-80 NAD-83 ve GRS84 datumları aynıdır.
ABD yönetimi WGS-84 datumlu haritalar üretmeye başlamıştır.
Yanlış yatay datum kullandığımızda GPS alıcınızla konum belirleme önemli hatalara
sebep olursunuz.
NAD-27 ve WGS-84 ile dünyadaki diğer harita datumları arasında toplam hata 300m
üzerinde olabilir, hatta açısal hata 1 km geçebilir.
25
3. İyi Bir Harita Seçimi
İyi bir harita karışık olmayan ve okuması kolay olan, iyi rehberlik edebilecek yararlı
bilgileri içermelidir. Bir haritayı seçerken şunlara dikkat etmelisiniz : (1)Ölçek, (2)Gösterilen
detay miktarı, (3)Haritanın doğruluğu ve okunabilirliği, (4)Yayıncının ismi, (5)Bütünleme
tarihi ve (6)Koordinat sistemini sizin bilmeniz ve GPS aletlerimizle uyumlu olması
Harita ölçeğinin büyüklüğü yapacağınız işin niteliğine göre olmalıdır. Hatırlayacaksınız,
harita ölçekleri kesin yada bölüm olarak ifade edilir. (1/50000 yada 1:50000). Pay, harita
üzeride birimlerin değerini; payda ise aynı birimlerin dünya üzerindeki değerini belirtir. 1:
250.000 ölçekli bir harita 1:100.000 ölçekli bir haritadan daha büyüktür. (1/2 dilim, ¼
dilimden daha fazladır.) 1:50.000 ölçekli bir harita daha fazla detay gösterir ama dünya
üzerinde daha az yer kaplar.
ŞEKİL 3-32 (1:25.000)
ŞEKİL 3-34 (1:100.000)
ŞEKİL 3-33 (1:50.000)
ŞEKİL 3-35 (1:250.000)
Araçsız navigasyon yapanlar büyük ölçekli topografik haritaları (1:25.000 ya da 1:50.000
gibi) (şekil 3-32 ve 3-33) araçla bindirilmiş olarak daha fazla mesafe kat edecek olanlar ise
daha küçük ölçekli haritaları seçerler. Buda 1:75.000 yada 1:100.000 ölçekli bir topografik ya
da yol haritası olabilir. (Şekil 3-34) Uzun mesafe kat edecek otoban veya serbest yol
sürücüleri 1.250.000 ölçekli topografik harita (Şekil 3-35) ya da 1:1.000.000 ölçekli otoyol
haritası (Şekil 3-36) seçebilirlerler. Çünkü onlar için bulunduğu noktayı yüksek bir doğrulukla
26
bilmek çok da önemli değildir. Hatta ölçek o kadar küçülebilir ki (Şekil 3-37) navigasyon
yapan için çok az önemi ve değeri kalır.
ŞEKİL 3-37 (1:1.700.000)
ŞEKİL 3-36
Haritanızda ne kadar fazla navigasyonla ilgili detay ve işaret varsa, yönünüzü bulmanız ve
hareket etmenize o kadar fazla yardımcı olur. Karşı ülkede navigasyon yapanların arazi, su,
bitki örtüsü ve kültürel (insan yapımı) özellikleri hakkında bilgi sahibi olması gerekir. Bu tür
bilgilerden patika ve yol ağları da fayda sağlar. Bununla birlikte saatte 55-65 mil yada 90-100
km ile bilinen işlek caddelerden yol alırsanız daha az detaya ihtiyaç duyarsınız. Yine de
haritada ne kadar fazla detay varsa rotanızı tayin ve takip etmeniz o kadar kolaylaşır.
Yeryüzündeki detayların haritadaki gösteriminin kalitesi, haritanın okunabilirliği ve
doğruluğu ile ilgilidir. Çok fazla bilgi detayların içeriği, renklerin ve sembollerinin kullanımın
zayıflığı harita okumayı zorlaştıran nedenlerdendir. Haritanın doğruluğu karar vermesi zor bir
konudur. Fakat çabucak kontrol edebileceğiniz bazı maddeler mevcuttur.
Haritanın ölçeği büyüdükçe yollar, çaylar, kıyı şeritleri, ormanlık bölgeler gibi detayların
gösterimi fazlalaşır. Hatta kavis, viraj gibi detayları da gösterir. Dağa düz çizgiler ya da genel
eğriler üretir. Diğer bir yandan detayların görünümü genleştirilmiş değil de nispeten daha
keskin olmalıdır. Detayların net bir şekilde ve uygu boşluklarda olup olamadığını anlamak
için haritaya yakından bakın geniş açık araziler haritanın ayrıntılı olmadığını gösteren açık
delillerdir. Son olarak da bildiğimiz bir araziyi kendi bilgilerimiz doğrultusunda harita ile
karşılaştıralım. Eğer bu hızlı testler hep olumlu sonuç verdiyse, doğruluğu size rehberlik
yapabilecek derecede doğrudur.
Kuşkusuz harita üreticisi adı kartograf çalışmasın kalitesi ve haritanın doğruluğu hakkında
size fikir verir. Bugün devlet kurumları tarafından üretilen haritaların doğruluğu yüksektir.
27
Kenarında bar kodu olmayan haritalara güvenmeyin. Eğer yapımcı, çalışmayı kimin yaptığını
belirtmiyorsa o haritaya güvenmemelisiniz.
Haritanın basım tarihi, yapılan işin kalitesi yada doğruluğu ile ilgili değildir. Bu daha çok
binalar yollar gibi insan yapımı detaylar ile ilgilidir. Hem insan yapımı detaylar hem de bitki
örtüsü zaman içinde çabuk değişkenlik gösterir. Diğer yandan arazi ve su özellikleri
(hidrografi) gibi detaylar uzun zaman dilimlerinde değişiklik gösterir.
4. GPS İle Kullanılmak Üzere Harita Hazırlamak
Devlet üretimi ya da askeri topografik haritalarda (özellikle USGS yada DNA/NIMA
tarafından üretilir.) genellikle MGRS/UTM çizgileri kullanılarak üretilir (şekil 3-38). Fakat,
eğer haritanın kenarında kitabenin dışında, kalın mavi çizgilerle hazırlanırsa, şekil 3-39’ da
USGS 1:24.000 ve 1:62.500 ölçekli haritalarda oklarla gösterildiği gibi, düz bir kenarı ona
karşılık gelen kalın çizgiyle, benzer grid şablonu oluşturmak için kolayca birleştirebilirsin. Bu
grid çizgilerinin değerlerini daha okunabilir olabilmesi için, daha büyük bir şekilde
yazabilirsiniz.
ŞEKİL 3-38 (1:100.000)
ŞEKİL 3-39
Sınırlı bir arazi, cadde yada diğer tip haritaları GPS ile kullanmak üzere hazırlamak için
büyük ölçekli haritalara başvurulmalıdır. Bu haritalar USGS yada NIMA haritaları olabilir.
Diğer referans olan büyük ölçekli haritadan kopya ederek MGRS/UTM grid çizgilerini her
kilometreden geçirirsiniz. Bu grid çizgilerini kendi yol haritanızda ve referans haritanızda
bulunan ortak detayları kullanarak rahatlıkla yapabilirsiniz. Örneğin enerji hatları, dere
yatakları, kıyı şeritleri, yol kesişimleri, köprüler ortak nokta olarak kullanılabilir. (Şekil 3-40).
28
Eğer MGRS/UTM çizgileri yerine coğrafi koordinatları kullanmak isterseniz, enlem ve
boylamlar aynı şekilde haritaya eklenebilir.
ŞEKİL 3-40
Bir eyaleti yada mahalli bölgeyi kapsayan yol haritası veya gezi haritası hazırlamak için
referans olarak daha küçük devlet haritalarını (Örn: USGS 1:100.000, 1:250.000 ölçekli
haritalar) kullanabilirsiniz. UTM/MGRS grid çizgilerini yukarıda anlatıldığı gibi ortak
noktaları kullanarak her 10 km’den geçirin (Şekil 3-41). Bu çizgilerin doğruluğunun yüksek
olması için olabildiğince dikkatli olmalısınız. Ama sonuçta biz bunları yasal ölçümler için
kullanmayacağız. Bizim amacımız bize yolumuzu bulmamızda yardımcı olmasıdır. Yinede
Alexis’in yol haritasını kullanmak daha kolay ve doğru olur. Çünkü bu grid çizgileri haritada
gösteriliyor.
ŞEKİL 3-41 (1:710.000) NEWYORK yol haritası
Belediye ve il cadde ve yol haritaları devlete ait ve gönüllü güvenlik ve ilkyardım
organizasyonları tarafından aynı yöntemle hazırlanabilir.
Gerekli ana referans haritasını bölgesel kitap ve harita satan yerlerden yada ilgili devlet
kurumlarından elde edebilirsiniz. Örneğin büyük – orta ve küçük ölçekli topografik haritaları
serbest harita indeksleri ve katalogları, numaraları, askeri haritaların indeksleri NIMA
29
tarafından Amerika’nın her eyaleti için sivil kullanımına uygun olarak hazırlanmıştır. Çoğu
eyaletin harita üretim ve bilgi birimleri vardır. Amerika’da bazı kütüphaneler USGS’nin
yayımlanan haritaları için harita deposu kütüphanesi olarak düzenlenmiş ve her biri her
eyalette yayımlanan haritalar kataloğunda listelenmiştir.
Harita üzerinde yeni detayları GPS kullanarak konumlandırabilir yada yanlışları
düzeltebilirsiniz. Örneğin yeni bir patika ya da otoyolu yol boyunca çeşitli noktalarda ölçüm
yapıp bu noktaları harita üzerinde birleştirerek detayı harita üzerine geçirmiş oluruz.
Gerekli bütün hazırlıklar tamamlandıktan sonra, seçtiğimiz haritaya GPS ile kullanılmaya
hazırdır.
5. Haritanın Dili :
Haritalarda iki tip detay gösterilir.
1. Doğal detaylar (su kaynakları, bitki örtüsü gibi)
2. İnsan yapımı detaylar (Haritanın ölçeğine ve amacına bağlı olarak bu insan yapımı
detaylar cadde, sokak, köprü, yol, tren yolu, enerji hattı bina gibi yapıları içerebilir.)
Haritalarda okumanıza yardımcı olacak 4 tane yol vardır.
1.
2.
3.
4.
Kenar bilgileri
Renkler
Semboller
Açıklayıcı bilgiler
a. Kenar Bilgileri :
Kenar bilgileri üç kategoride sınıflandırılır.
Harita Tanımlama Bilgileri
Pafta ismi, basım numarası, seri numarası, grid referans kutusu, ölçek, stok numarası komşu
paftaları gösteren bilgileri içerir.
Kullanım ve Açıklama bilgileri
Renk ve sembolleri gösteren tablo, kuzey ve yön bilgileri diyagramı, ve kullanıcıların haritayı
kolayca okuyup anlayacağı bilgileri içerir.
Diğer Çeşitli Bilgiler
Harita datumları sınır çizgileri, şehirler arasındaki mesafeleri gösteren tablolar gibi yardımcı
bilgileri içerir.
Fakat bu demek değildir ki harita bütün bu kenar bilgilerinin tamamını içerir. Askeri
Topografik haritalar bu bilgilerin büyük bir bölümüne sahiptir.
b. Renkler ve Semboller :
15. Yüzyıldan itibaren bir çok Avrupa ülkesinde haritalarda semboller ve renkler kullan ıma
başlanmıştır.
30
Dağlar ve tepeler kahverengi, nehirler ve göller mavi, bitki örtüsü yeşil, yollar sarı ve
siyah, önemli açıklamalar kırmızı renkle gösterilmiştir. Görüldüğü gibi o tarihten beri
kullanılan renklerde fazla bir değişiklik yoktur.
Belki bir fark ABD topografik haritalarında otoyollar kırmızıya yakın kahverengi bir
renkle gösterilmektedir.
Diğer bir anlamda Avrupa Michelin yol haritasında yollar için önemlerine göre kırmızı,
sarı, ve siyah renkler kullanılır.
Haritanın, topografik, askeri, ticari gibi kullanım amacına göre sembol ve renkleri de
farklılıklar gösterebilir. Ölçek sınırlaması ve okunaklı olma durumuna göre gerçek
boyutundan daha abartılı büyük semboller kullanılabilir. Örneğin 20m genişliğindeki bir
otoyol 1:50.000 ölçekli bir haritada bir çizgi şeklinde (fakat ölçeğe göre ölçtüğünüzde 60m
genişliğinde) gözükebilir. Bazen de bulundukları yerden biraz farklı yerde resmedilebilir.
Mesele nehir kenarından gidilen yol, caddeye çok yakın binalar abartılı sembollerle
gösterilebilir. Bu yüzden kullanıcı haritayı sadece okumamalı aynı zamanda da
yorumlamalıdır.
Eğer fiziksel bir haritanız varsa pafta yükseklikleri açıklamak için renk tonları (çeşitli
renkler veya siyah-beyaz tonlamalar) kullanılabilir (Şekil 3-42) veya çizgisel semboller
31
(eşyükselti eğrisi veya münhani) kullanılabilir. Eşyükselti eğrilerinin kullanımı ilk olarak
1749 yılında yapıldı. Bu çizgilerin sıklığı ve şekli arazinin durumu ve yüksekliğine göre
değişmektedir.
ŞEKİL 3-42 (1:1.000.000)
Düşey yükseklik farklarının gösterildiği münhanilerin değerleri kenar bilgisi olarak
haritada belirtilir. Genellikle dağlık bölgelerden geçen münhani sıklığı düz araziye göre daha
fazladır.
Günümüzdeki topografik haritalarda kullanılan münhani çizgileri 4 değişik kahverengi
tonda gösterilir.
Ana Münhani : Her beş münhanide bir, diğer aradaki 4 münhaniden daha kalın ve koyu
çizilen münhanidir. Bu münhanilerin belli aralıklarla kesilerek temsil ettikleri yükseklik
değerleri yazılır.(şekil 3-43)
Ara Münhani : İki ana münhani arasındaki 4 tane ince ve daha açık bir renkle çizilen
eşyükselti eğrilerine ara münhani denir. Yükseklik değerleri üzerinde yazılı değildir.
(Yardımcı) Kesikli Münhani : Bazı haritalarda, yüksekliğin çok az değiştiği bölgesel yerleri
gösteren daha ince ve açık renkli kesik-kesik çizilen eşyükselti eğrilerine (yardımcı) kesikli
münhani denir. Münhanilerin seyrek geçtiği yerle de, yüksekliği ve arazinin şeklini tam olarak
32
göstermek için kullanılır. Genellikle ara münhani değerlerinin yarısı kadar bir yüksekliği
temsil eder ama çoğunlukla yükseklik değerleri üzerinde yazılıdır.(şekil 3-44)
Çukur Münhaniler : Kum çukuru, yol yapımı için kazılan yerler ve doğal çöküntüler sonucu
oluşan bölgeleri göstermek için kullanılan münhanilerdir. Çukur olan bölge tarafına doğru
ince taranmış çizgileri vardır. (Şekil 3-45)
ŞEKİL 3-43
ŞEKİL 3-44
ŞEKİL 3-45
ŞEKİL 3-46 (muntazam eğim)
Haritanızın üzerindeki münhanilerin her bir kıvrımı size arazinin şekli hakkında bilgi verir.
Münhaniler arasındaki boşluk, düz veya az eğimli arazide daha fazladır. Tepelerde aralıkları
sık, eteklerde daha geniş olan bölgeye dışbükey (Konveks) arazi denir(şekil 3-48). Bunun tam
tersi tepelerde münhani aralıkları geniş eteklerde daha sık ve yakın ise içbükey (konkav) arazi
denir(şekil 3-47). Eğer münhani aralıkları çok fazla değişmiyorsa da muntazam eğimli arazi
denir(şekil 3-46). Sonuç olarak münhani aralıkları sizlere arazinin eğimi ve şeklini
anlamanıza yardımcı olmaktadır.
33
ŞEKİL 3-47
İç bükey arazi
(Konkav)
ŞEKİL 3-48
Dış bükey arazi
(konveks)
Jeolog ve coğrafya uzmanları dünyadaki yeryüzü şekillerini ayırmak ve gösterimini
sağlamak için bir çok arazi şekli ortaya çıkarmışlardı. Fakat biz intikalimize rehberlik ve
yardımcı olacak arazi detaylarını tanımlamayı, yorumlamayı ve bulmayı deneyeceğiz.
Yeryüzü şekillerini 5 temel arazi detayı, 2 alt arazi detayı, 3 ek (yardımcı) arazi detayı ve
karışık arazi detayları olarak sınıflandırabiliriz.
ŞEKİL 3-49
(1)tepe, (2)sırt, (3)boyun
(4)vadi, (5)kokurdan(çukur), (6)sağrı
(7)küçük vadi, (8)uçurum, (9)yarma
(10)dolgu
34
Beş Büyük Arazi Detayı;
1. Tepe : Etrafına göre daha yüksek olan ve her yöne eğimli olan arazi parçasıdır.
2. Sırt : Yüksek tepelerin uzantısı şeklinde devam eden yeryüzü şeklidir.
3. Boyun : İki tepe arasında veya sırt boyunca geniş veya dar, derin veya sığ arazi
parçasıdır.
4. Vadi : yükseklikler arasında ve akarsu boyunca devam eden düzlüklerdir.
5. Çukurluklar : Doğal veya yapay oyuklardır.
İki Küçük Arazi Detayı;
1. Sağrı (Küçük sırtlar)
2. Küçük vadiler.
Üç Ek Yardımcı Detayı;
1. Uçurumlar: Haritada münhanilerin çok sık veya tek bir çizgi ile gösterilir, hemenhemen dik bir arazi parçasıdır.
2. Yarma ve dolgular : İnsanlar tarafından yapılan genellikle yol yapımlarında çukur
yerlerinin doldurulması ve yüksek yerlerin kazılması sonucu oluşur
c. Açıklayıcı Bilgiler Ve Yazılar :
Renkler ve semboller detaylar hakkında bilgi vermek için temel araçtır. Fakat şehirlerin,
kasabaların, yolların, dağların isimlerinin yazılması gerekir. Özellikle belirtmesi gereken
petrol tankerleri, posta hane binası, yangın kulesi, pirinç tarlası gibi yerlerin açıklayıcı
bilgileri haritada yazılarak belirtilir.
6. İyi Bir Yol (Rota) Seçmek
Büyük başarılarınız yada hatalarınızın ilk adımını atmadan yada 1 km veya 1 mil yol
almadan önce tespit edilebilir. Bir çok çalışmada da olduğu gibi navigasyon yaparken de
başarının temeli başlamadan önce yaptığınız plana bağlıdır.
Yolunuzu belirlerken GPS ile bulunduğunuz noktayı, kontrol noktalarını, varacağınız
noktayı doğru olarak belirleyebilirsiniz. Bir çok sorunu GPS sayesinde kısa sürede
çözebilirsiniz. Fakat bu yaklaşım, intikaliniz ne kadar süre alacağı, arazinin yağışlı havalarda
nasıl olacağı gibi ilerlemenizi etkileyecek faktörleri göz önüne almaz. Bunun için haritayı
okumayı da iyi bilmeniz gerekmektedir.
7. Belirlenen Rotadan (Yoldan) Sapmamak
İntikale başlamadan önce iyi bir yol belirledikten sonra bu yolda sapmamakta en az onun
kadar önemlidir. Periyodik olarak haritadan ve arazideki
detaylardan yararlanarak
konumunuzu kontrol etmeniz gerekir. Haritadan ve araziden detayları iyi tanımlayıp,
haritanızdaki çizili olan detayları kafanızda canlandırmanız gerekir.
Araziyi tanımlayıp kafanızda canlandırmanız için daha önce sınıflandırdığımız detaylarını
iyi öğrenmelisiniz. Tepe, sırt, boyun, vadi, çukurluk, uçurum, yamaç ve dolguları hem
araziden hem haritadan tanımlayabilmelisiniz. Bunun için 5 fiziksel karakter analizi yapılır.
35
1.
2.
3.
4.
5.
Şekil
Yönlendirme
Büyüklük
Yükseklik
Eğim
Şekil : Detay tanımlamanın temelidir. Genellikle uzunlamasına yada oval (yuvarlak) olabilir.
Yönlendirme : Detaylar sizin baktığınız yerden (1)Sıra halde, (2)Karşılıklı çapraz veya
(3)belli bir açı ile görülebilir.
Büyüklük : Detayın yatay uzunluğu ve genişliğinin belirlenmesidir. Etrafındaki diğer
detaylara göre daha büyük veya daha küçük olabilir.
Yükseklik : Bu sizin kendi bulunduğunuz yere veya etrafındaki diğer detaylara göre
belirlenebilir. Buna göre daha yüksek, alçak, daha derin, daha sığ olabilir.
Eğim : (1)Muntazam eğim (2)Dışbükey eğimli (3)İçbükey eğimli veya dik, hafif eğimli
şeklinde ifade edilebilir.
8. Haritanın Yorumlanması Ve Arazinin Zihinde Canlandırılması (MITAC)
İleride vereceğimiz beş örnek topografik haritalarda münhanileri ve detayları kullanarak
Haritanın yorumlanması ve arazinin zihinde canlandırılması (MITAC) stratejisini nasıl
kullanacağınızı anlamanıza yardımcı olacak. Konunun ana hatlarını kavradığınızda biraz
pratik yaparak bunu geliştirebilirsiniz.
Birbirine benzeyen yeryüzü şekilleri olabilir. Fakat bu parmak izi ve DNA gibi bir şeydir.
İkisi de aynı değildir. Yeteneğiniz tam olarak geliştirdiğinizde yazılı kağıtlara (ilk üç örnekte
olduğu gibi) ihtiyacınız olmayacaktır. Prosedürleri tamamen beyninizde yapacaksınız.
Sonunda göreceksiniz ki bu beş arazi karakterleri her zaman size araziyi değerlendirmenizde
yararlı olacak.
Örnek 1 :
ŞEKİL 3-50
Şekil 3-50’de resimlenen arazi karakteristiği haritada gösterilen C ya da D’ ye uyuyor
mu?. Bu örneklerde siyah üçgen kameranın fotoğraf çekildiği andaki konumunu temsil eder.
36
MITAC Çalışma Kağıdı (Örnek 1)
(Şekil 3-50 için)
İsim
Şekil
Yöneltme
Büyüklük
Yükseklik
Gerçek Yeryüzü Şekli
Tepe
Uzunlamasına
Çapraz
?
?
Arazi Karakteristiği C
Tepe
Yuvarlak
Uygulanamaz
?
?
Eğim
Muntazam eğimli/Konveks
Konkav (içbükey)
Arazi Karakteristiği D
Tepe
Uzunlamasına
Çapraz
?
?
Muntazam eğimli/Konveks
(Dışbükey)
Resimlenen yeryüzü şekli açıkça görüldüğü gibi önümüzde uzunlamasına bir tepedir. Kapalı
merkezleri aynı olan C ve D’de ki münhanilerin ikisi de tepeyi temsil ediyor. Fakat sadece D
uzunlamasına ve çapraz olarak yönlenmiştir.. C ve D arasında seçim yaparsak D bu örnek için
doğru seçim olacaktır.
Gerçek navigasyon yaparken ikiden daha fazla alternatifle karşılaşacaksınız. Bu durumda
sonuca varabilmek için analizlerimizi daha da ilerletmeniz gerekir. Bu örnekte iki tepenin
büyüklüğü ve yüksekliği yaklaşık olarak aynı idi. Fotoğrafı çekilmiş tepe muntazam eğimli
sol taraf dışbükey olup merkezi sola yakındır. Bu da D tepesiyle uyuşan bir özellik. Bunun
yanında C tepesi sol ve sağdan içbükey ve merkezi ortadadır. C tepesinin münhanileri daha
sık olduğundan daha yüksek bir tepe olduğu anlaşılmaktadır. Özet olarak fotoğrafı çekilmiş
tepe D tepesidir.
Örnek 2 :
ŞEKİL 3-51
Şekil 3-51’de resimlenen yer yüzü şekli haritadaki G şekline mi, yoksa H şekline mi
uymaktadır?
MITAC Çalışma Kağıdı (Örnek 2)
(Şekil 3-51 için)
İsim
Şekil
Yöneltme
Büyüklük
Yükseklik
Eğim
Gerçek Yeryüzü Şekli
Boyun
Uzunlamasına
Çapraz
Büyük/geniş
Derin
İçbükey/içbükey
Arazi Karakteristiği G
Boyun
Uzunlamasına
Çapraz
800m
Derin
İçbükey/içbükey
37
Arazi Karakteristiği H
Boyun
Uzunlamasına
Çapraz
250m
Sığ
?/Muntazam eğimli
Haritada G ve H şekillerinde de olduğu gibi resimdeki yeryüzü şekli açıkça çapraz yönlenmiş
bir boyun. Ayrıca fotoğrafta ki boyun geniş ve derin bir boyun. Kuşkusuz sonuçları
eşleştirdiğimizde fotoğrafta ki yeryüzü şeklilinin haritada ki G ile gösterilmiş şekli olduğu
ortaya çıkıyor. H ile gösterilmiş boyun münhani çizgileri daha dar ve daha sığ olduğunu
gösteriyor. Fotoğraftaki boyunun sağ ve sol kesimi konkavdır. Bu özelliği ile G’de ki boyunla
tam olarak örtüşüyor. H ile gösterilen boyunun sol tarafında bir münhani çizgisi var, sağ taraf
da muntazam eğimli. Bu da H ile gösterilen boyunun fotoğraftaki boyun olmadığını
kanıtlıyor. Sonuç olarak fotoğraftaki haritada G ile gösterilen boyundur.
Örnek 3 :
ŞEKİL 3-52
(Şekil 3-52)Fotoğrafta gösterilen yeryüzü şekli haritada K ile gösterilen mi yoksa L ile
gösterilen şekil ile mi örtüşüyor?
MITAC Çalışma Kağıdı(Örnek 3)
(Şekil 3-52)
İsim
Şekil
Yöneltme
Büyüklük
Yükseklik
Eğim
Gerçek Yeryüzü Şekli
Sırt
Uzunlamasına
Açı yapmış
?
?
İçbükey
Arazi Karakteristiği K
Sırt
Uzunlamasına
Düz/Dik
500m
?
Muntazam eğimli
Arazi Karakteristiği L
Sırt
Uzunlamasına
Açı yapmış
200m
?
İçbükey
Fotoğrafı çekilen yeryüzü şekli haritada K ve L ile gösterilen yeryüzü şekli sırttır. Bazıları
bunun sırtların tepesinde inen büyük sağrılar olduğunu savunur. Hatırlayacağınız gibi sağrılar
küçük sırtlardır. Kullanılan isim ne olursa olsun bu yeryüzü şekli görüşünüze açı yapar.
Şekilde konumlanıp tepe altı boyunca çizgi çekilirse, fotoğrafın soluna doğru uzar. Bu da
haritada L ile gösterilen sırta eşleşir. Fakat K ile gösterilen sırtın tepe hattı kameranın
yerleştirildiği yere dik oluyor. Fotoğraftan büyüklüğü tahmin etmek zor. Fakat L daha küçük
ve 200m genişliktedir. Fotoğraflanan sırtın tepe kısmı alt kısımdan daha diktir. Çünkü
içbükey eğimlidir. Haritada L ile gösterilen sırt ta tepeye doğru münhaniler şıklaştığı için
içbükeydir. Diğer yandan aynı şekilde K’yı incelediğimizde muntazam eğimli olduğunu
görüyoruz. Sonuç olarak fotoğrafta gösterilen sırt, haritadaki K sırtıdır. L’nin sağ tarafını
incelediğimizde de fotoğraftaki sırtla uyuştuğunu göreceksiniz. Sağ tarafı daha büyük yüksek
ve biraz dışbükey eğimlidir. Sonuç olarak fotoğraftaki sırt haritadaki L sırtıdır.
38
Bazı yeryüzü şekilleri çok büyük ve karışık olduğundan analiz etmek çok zor olur. (Şekil
3-53 ve 3-54). Bu durumda bu nokta resimlemek ve ek kavramlarla incelemek gerekir.
Örnek 4 :
ŞEKİL 3-53
39
Şekil 3–53 da karmaşık yeryüzü şekli olan AL JUMUM köyünün güney batısındaki Jabal
Sidr dağının kuzey batı bölümü gördüğümüzü düşünüyoruz. İki sebepten dolayı Sidr dağı
olduğunu düşünüyoruz ilk olarak güneydoğumuzdan aşağı doğru giden patika yol haritada
görüldüğü gibi Fajj ar Rimayth vadisine doğru ilerlemektedir. İkincisi de etrafımızdaki en
belirgin en yüksek detay Sidr dağı. O zaman haritayı yönümüze uygun bir şekilde çevirip
yolumuza devam edebiliriz.
Şunu kabul edelim ki sol tarafımızda gördüğümüz bu büyük yeryüzü şekli gerçekten Jabal
Sidr dağı. Biz bunun sadece resimde de görüldüğü gibi zirvesini görebiliyoruz. Biraz daha
dikkatli ve yakından bakarsak iki tane büyük zirve ve birkaç tane küçük tepeden oluştuğu
görülür. İlk olarak 556 metre rakımlı Jabal Sidr dağı (6987 grid karesindeki ) bizim
bulunduğumuz yerden görülemez. Çünkü 650 m rakımlı zirve (6888 grid karesindeki ) daha
yüksek olduğundan Jabal Sidr dağının önünü kapatmaktadır.
Bizim görüş açımızdan yaklaşık 5.5 km kuzey batıda dağın zirvesinin sağ tarafında
dışbükey ( top şeklinde ) bir uç görünmektedir. Harita da belirtilen münhani çizgilerine daha
dikkatli bakarsak görebiliriz. Sonucu olarak bu büyük dağ Jabal Sidr dağı ve kuru dere yatağı
ile kesişen toprak yoldan yararlanarak bulunduğumuz konumu tespit ettik. Haritadaki
koordinatlar ise 37 Q ED 654 930 . Elbette ki GPS ile kısa bir sürede bulunduğumuz yeri
tespit edebilirdik.Eğer güneydoğuda vadi boyunca ilerlersek GPS ile konumumuzu daha
kolay bir şekilde tespit eder araziyi ona göre tanımlayabiliriz. İstediğimiz bir zaman da
konumumuzdan emin olmak için GPS deki grafik ekrandan yararlanarak rotamızı kontrol
edebiliriz.
Örnek 5
ŞEKİL 3-54
40
Son örneğimizde de oldukça geniş fakat düz bir arazide belirgin duran yeryüzü şeklini
inceleyeceğiz. Her yönden rahatça görülebilen Mekke Medine arasındaki en büyük otoyolun
batısındaki Jabal AL Q URAYN dağını inceleyeceğiz. Şekil 3–54’ de tespit edebildiniz mi?
Bundan önceki örneklerimizden farlı olarak burada arazi şekillerinin etrafına göre daha
belirgin olduğu görülür. Kolay bir şekilde araziden ve sağ tarafındaki küçük tepeyi fark
edebilirsiniz. Biraz daha ilerleyip yaklaştığımızda sol tarafta bir çok vadi ve tepecik olduğu
görülür. Sağ tarafın ise tamamen farklı olarak daha dik ve içbükey bir arazi olduğu belirir.
Haritadaki münhani çizgileri de bu bilgileri doğrulamaktadır.
Sonuçta bu kısa açıklamalar sizlere harita yorumlama ve araziyi tanımlama olanağı
sağlayacaktır.
Araziyi tanımlama ve gözünüzde canlandırmanıza etki eden 5 faktör vardır.
1.
2.
3.
4.
5.
Harita ölçeği
Münhani aralıkları
Haritanın basım tarihi
Farklı bölgeler
Zaman
Harita çizimi yapan kişilerinde haritayı yorumlamayı kolaylaştırmak için 4 kuralı yerine
getirmesi gerekir.
1. Seçim : Hangi detayların gösterilip gösterilmeyeceği
2. Sınıflandırma : Hangi tip detaylar sınıflandırılarak aynı işaret ve sembolle
gösterileceğinin belirlenmesi
3. Basitleştirme: Detayların çok fazla olduğu aynı tür detayların (Örneğin; bina, cadde,
nehir gibi) genelleştirilerek çizilmesi
4. Büyüklük : Detayların daha okunaklı olabilmesi için işaret ve sembollerin büyüklüğü
Yolunuzu kolayca bulmanıza yarayan diğer bir araziden faydalanma tekniği ise;
1. Detayları Takip Etmek : Lineer arazi detaylarında (nehir, sırt hattı, enerji nakil hattı yo
gibi) takip ederek yolumuzu belirleme tekniğidir.
2. Detay Yakalama : Takip edeceğiniz detay yada ilerleme istikametinizdeki kontrol
noktalarının belirlenmesidir. GPS size bu noktalara geldiğiniz bilgi verecektir.
3. Navigasyona Başlama Noktası : Navigasyona başlama noktasının belirgin bir arazi
detayı olması gerekir.
41
PUSULA İLE VEYA PUSULASIZ GPS NAVİGASYONU
1. Kaç Tane Kuzey Var?
Harita ve yeryüzünde yön saptama konusuna başlamadan önce şunu bilmelisiniz de harita
kuzeyi ve pusula kuzeyi genelde aynı değildir. İkisi arasında fark meydana getiren durum
manyetik sapma (Pusula sapması) olarak adlandırılır.
Gerçekte her haritada üç tane kuzey (Gerçek kuzey, Grid kuzeyi ve Manyetik kuzey)
vardır. Gerçek kuzey, kuzey kutbunu gösterir, grid kuzeyi haritada bulunan dik grid
çizgilerinin gösterdiği yön, manyetik kuzey ise pusulanın gösterdiği yöndür. Karada
navigasyon yapanlar küre şeklindeki yeryüzünün bir bölümünün düz bir kağıda
geçirilmesinden kaynaklanan gerçek ve grid kuzeyleri arasındaki farkı çok
önemsememelidirler. Fakat grid kuzeyi (harita kuzeyi) ve manyetik kuzeyi arasındaki farkı
bilmek gerekir. Aradaki bu farkla Grid-Manyetik açısı denir.
Manyetik sapma, pusula ibresinin,
kuzey yarım küre de yer alan kuzey
Kanada da Barthurst adası yakınında
birleşen
manyetik
kuvvetten
etkilenmesinden kaynaklanır. (Şekil4-4).
Amerika’nın Maine bölgesinde GridManyetik açısı grid kuzeyinden 20o
batıda, Washington’da 20 o doğudadır.
Tabi i dünyada çok az sapma olan yada
hiç sapma olmayan yerlerde vardır.
Örneğin Amerika’da Agonic çizgi adı
verilen ve manyetik sapma olmayan bir
grid çizgisi vardır. Bu çizgi Florida’nın
batı kıyısından, Georgia, Tenesse ve
Kentucky Michiga Gölü’nün batı
kıyısından ve Kanada’nın içinden
geçmektedir. Orta Doğu da az manyetik
sapma gösteren bir bölgedir.
ŞEKİL 4-1
Manyetik sapma miktarı
GPS alıcıları dönüştürülmüş manyetik açıları rapor edebilecek şekilde ayarlanabilir. Harita
üzerinde iletki ile açısal ölçüm yaparken grid ve manyetik açılar arasındaki matematiksel
dönüşümü bilmek zorundasınız.
2. Haritayı Yönüne Koymak
Kara naigasyonu için kuralı unutmayın: Daima doğru yönüne konulmuş harita ile
navigasyon yapılır. Bunu yapmak için en hızlı ve kolay yol pusula kullanmaktır. Fakat
pusulanın yokluğunda araziyi değerlendirerek de yönüne koyabilirsiniz.
42
a. Haritayı Pusula İle Yönüne Koymak
Sadece şu iki metodu takip ediniz.
1. Haritayı düz bir yere açın. Pusulayı Kuzey-Güney UTM/MGRS grid çizgisine paralel
olacak şekilde haritanın üstüne yerleştirin.
2. Haritayı pusulanızdaki siyah çizgi ve kuzey ok ile çakışıncaya kadar çevirin. Harita
şimdi yönüne konuldu.(şekil 4-2)
ŞEKİL 4-2
Manyetik okun doğru tarafta (sağda yada solda) olduğundan emin olun. Sapma diyagramı
ile karşılaştırılması için haritanın kenarında olabilir. Bunu 3 o’lik bir doğrulukla yapmalısınız.
Fakat kesin karışıklığı önlemek için 30o den fazla yanlışlık yapmamalısınız.
Haritanızda veya manyetik sapmayı açıklayan kenar bilgisi yoksa, herhangi bir uygun
coğrafi bölgenin büyük yada orta ölçekli topografik haritasından elde edebilirsiniz. (USGS
haritaları gibi) Bunu uygulama olanağınız yoksa haritanın grid kuzeyini, pusulanın manyetik
43
kuzeyi ile çakıştırmanız size 50o den daha iyi bir doğrulukla haritayı yönüne koymanızı
sağlayacaktır.eğer daha fazla doğruluk istiyorsa haritada yerini bildiğiniz lineer bir detaydan
(yol gibi) yararlanabilirsiniz.
b. Araziyi Değerlendirerek Haritayı yönüne Koymak
Haritayı yönüne koymak için şu üç aşamayı takip edin.
1. GPS kullanarak konumunuzu belirleyin
2. Arazi değerlendirme tekniklerini kullanarak haritada ve arazide bulunan tepe, sırt,
boyun, vadi, nehir, yol, bina, köprü gibi 3 ya da 4 detay belirleyin.
3. Haritayı bu detaylara aynı anda paralel olacak şekilde yerleştiriniz (Şekil 4-3)
ŞEKİL 4-3
3. Haritadaki İki Nokta Arasındaki İstikamet Açısını Hesaplamak
Noktalar arasındaki mesafeyi ve açıyı belirlemek için en iyi metot daha önceden kontrol
noktalarının yükseklik ve koordinat değerlerini haritadan bulup GPS’inize kaydetmektir. GPS
size semt açılarını ve mesafelerini size rapor edecektir.
Semt açısı (azimut) kuzey (0 o) referans değerinden saat istikameti yönünde okunan
doğrusal bir açısal değeridir. Örneğin kuzey 0o veya 360o azimut, doğu 90 o azimut, güney,
180o ve batı 270o’dir.
Haritadan istikamet açısı okumanın en iyi yolu 0o çizgisi kuzey grid çizgisine tatbik
edilmiş 360 o’lik bir minkale kullanmaktır. Şekil 4-4’ de doğru şekli gösterilmektedir.
44
ŞEKİL 4-4
Minkale ile grid istikamet açısı ölçtüğünüzde pusulanızı kullanmadan önce bulduğunuz açı
değerini dönüştürmeniz gerekir. Topografik haritaların çoğunda dönüşüm bilgileri haritanın
kenar bilgisinde yer alır.
GK
(1990 M-G 20o ) ( 360 mil)
MK
0,5 '
4. Arazide İstikamet Açısı Ölçmek
Arazide ilerlerken istikamet açısı ölçmenin en iyi yolu pusula kullanmaktır. Pusula içindeki
göstergedeki kırmızı rakamlar dereceyi gösterir.
Pusulanın gündüz kullanırken iki tutma şekli vardır;
45
1. Merkezinden tutma tekniği(Şekil 4-5)
2. Nişan alma tekniği (Şekil 4-6)
ŞEKİL 4-5
ŞEKİL 4-6
Gece kullanımında ise ışıklı çizgi, çentikli çember çok büyük önem taşır. Başlamadan önce
ışıklı çizgi ile siyah gösterge çizgisi üst üste çakıştırılır. Bilezik çember üzerindeki saat yönde
dönüşlerde her bir çıt 3 o’ye tekabül eder. Örneğin, gece 30 o’lik bir istikamet açısına
bağlayacaksınız siyah gösterge çizgisi üzerinde çakıştırılan ışıklı (fosforlu) çizgiyi 10 çıt
(30/3=10) çevirmeniz gerekir. Sağa döndürdüğünüzde istikamet açısı küçülür.
Pusulanızı kullanmadan önce bütün parçalarının tam olduğuna dikkat etmelisiniz. Aynı
zamanda yüksek gelirim hatlarından 55m, araçlardan 20m. Telefon ve elektrik hatlarından
10m, silah ve teçhizattan 0,5m uzakta durmalısınız. Hatta metal gözlükleriniz bile pusulanın
doğruluğunu etkilemektedir. (Nişan alma tekniği ile kullanıldığında)
Pusulayı araçta kullanabilir ve navigasyon yapabilirsiniz. Bunun için 5 basamaklı bir metot
vardır (şekil 4-7 ve 4-8).
1.
2.
3.
4.
Araçta inin ve en az 25m ilerleyin.
İlerde bir hedef belirleyin ve istikamet açısını pusuladan okuyun.
Sonra tekrar araca bibin ve belirlediğiniz hedefin istikamet açısını bir kez daha ölçün.
İki ölçüm arasındaki sapma araç içindeki elektrik aksam ve metal parçalardan
kaynaklanmaktadır. Bu sapma değeri m 10 o’yi geçmemesi gerekir.
5. Bundan sonra araç içinden yaptığınız her ölçümde bu sapma değerini ekleyecek yada
çıkartarak doğru bir ölçü almış olursunuz.
46
ŞEKİL 4-7
ŞEKİL 4-8
Özet olarak arazide navigasyon yaparken pusulanızı GPS ve haritanızla birlikte
kullanmanız gerekir. GPS ile bulduğunuz noktanın koordinatını hesaplar., harita ile bunu
tespit eder ve etrafınızdaki detaylarda doğrularsanız ve pusula ile hem harita hem de arazide
görülen detaylara olan açılarınızı hesap edebilirsiniz. Arazi navigasyonu için ilk adım nerede
olduğunun belirlenmesidir. Bu da (1) Harita üzerinde (2) Arazide (3) Diğer detaylara olan
ilişkinin bilinmesi demektir.
Pusulanız olmadığı zaman doğrultunuzu ve yönünüzü bulmak için birkaç teknik vardır.
a. GPS Kullanmak
Doğrultunuzu hesaplamak için grafik ekran olan GPS’i kullanabilirsiniz. Veya daha
önceden kontrol noktaları varış ve çıkış noktalarının koordinatlarını GPS’iniz kaydedip
istediğiniz zaman doğrultunuzu ve sapma miktarınızı GPS’den kontrol edebilirsiniz.
b. Gündüz Yararlanılan Teknikler
1. Güneş kuzey yarım küre için hemen hemen güneyden, güney yarım küre için
kuzeyden ilerler.
2. Kuzey yarım küre için güneş dağların güney tarafındaki karları daha çabuk eritir.
Güney yarım küre için kuzey tarafındaki karlar daha çabuk erir. Bu kesinlikle kışın
kullanılan bir özelliktir. Arazinin çıplak olduğu yerlerde yazında kullanılabilir. Çünkü
güneşin etkilediği yüzlerde kışın kar sularından dolayı erozyon oluşumu daha fazladır.
3. Ayçiçeği yüzleri doğuya dönüktür.
4. Büyük su kütleleri üzerinde ki mavi gökyüzü, arazi üzerindekinden daha koyu mavi
şeklinde görülür. Zaman zaman bu kıyı şeridinden ilerlerken bu koyu gökyüzü sizin
hareketlerinize yön verebilir.
5. Belirli bölgelerde rüzgarlar belirli yönden eserler. Mesela ABD’de sürekli batıdan
esen rüzgarlar görülmektedir. İntikale başlamadan önce bölgedeki esen rüzgarları
kontrol ederseniz size karar vermenizde yardımcı olacaktır.
6. Haritadan gördüğünüz tepeler, sırt hatları,sıra dağların uzantısı size yönünüz hakkında
bilgi verebilir. Bunun mümkün olabilmesi için önceden harita çalışması yapmanız
gerekir.
47
b. Gece Yararlanılan Teknikler
(1) Yıldızlardan Yararlanma Tekniği
(a) Kuzey yarım küre için gökyüzünde Büyük Ayı Takımı yıldızını bulursanız, kepçe
şeklindeki yıldız kümesinin ön tarafındaki iki yıldızın doğrultusunda yaklaşık aralarındaki
mesafenin 5 katı uzaklıktaki görülen yıldız kutup yıldızıdır. Yüzümüzü bu yıldıza
çevirdiğimizde kuzey istikametine çevirmiş olursunuz.
ŞEKİL 4-9
(b) Güney yarım küre için Güney Haçı takım yıldızı kullanılır. Bu yıldız kümesinin
boynun 4 ½ katı kadar ileride ve altındaki bir detay tespit edilir. Bu belirlene yeryüzü detayı
size güney istikametini gösterir.
ŞEKİL 4-10
48
(2) Ay’ın hareketini incelediğimizde de size yön bulmada yardımcı olacaktır. Ay hilal
şeklindeyken yaklaşık olarak kuzey güney istikametinde hareket eder.
(3) Kırsal bölgelerde ve köylerde gök yüzü karanlıktır.fakat şehir hayatında bir çok ışık
vardır. Bu ışıklar kilometrelerce mesafeden bile görülebilir. Bu parlak ışıklara dikkat
ettiğimizde de gideceğimiz bölgeye yönelmemizde yardımcı olacaktır.
(4) Koku ve ses gece çok daha kolay fark edilebilir. Şehirlerin gürültüsü, otoyolun
gürültüsü size yardımcı olacaktır.
c. Doğrultuyu (İstikamet Açısını) Tahmin Etmek
GPS veya yıldızlardan yararlanılarak yönümüzü belirledikten sonra saat metodu ile
doğrultunu tahmine hesaplayabilirsiniz. Kuzey noktası 0o olarak kabul edilirse saatin içinde
12 eşit bölmenin her biri 30o tekabül eder. Tam gelen ölçüleri bulmak elbette kolayd ır. Fakat
aradaki açı değerini tahmin ederek hesaplayabilirsiniz.
ŞEKİL 4-11
d. Mesafenin Belirlenmesi
GPS’in hafızasına kayıt edilmiş
iki noktanın arasındaki mesafeyi
GPS size istediğiniz zaman
verebilir.
Bu
mesafe
harita
üzerinden de çizgisel ölçekteki
değerler
kullanılarak
kağıt
yardımıyla da bulunabilir (şekil 412)
ŞEKİL 4-12
49
GPS size sadece doğrusal mesafeyi verir. Doğrusal olmayan yol, nehir gibi detaylar için
ufak bir parça kağıt kullanılır. Bu kağıt ölçülecek detayın başlangıç noktasına çakıştırılır, ve
işaretlenir. Yol boyunca doğruya yakın yerler kağıdı çevirerek işaretlenir. Bu varış noktasına
kadar tekrarlanır. Sonunda da grafik ölçekten yararlanılarak mesafe ölçülmüş olur.
GPS teknolojisi gelişmeden önce mesafe ölçmek için değişik teknikler kullanılırdı.
Adımlama yöntemi her 120 adım 100 metre olarak kabul edilirdi. Veya km sayacı kullanılır
yada zaman sayacı ile zaman yol formülü kullanılarak hesap edilirdi. GPS sayesinde yol
boyunca istediğiniz zaman size mesafenizi rapor edebilir.
Dikkat edilmelidir ki ölçülen bu mesafe düz bir yüzey olarak değerlendirilmiştir. Gerçekte
yeryüzü dümdüz değildir. Yatay ölçülen bu mesafe ile gerçek arazi arasında farklılıklar
vardır. Bu nedenle haritadan ölçülen değerlere bazı ilaveler yapmak gerekir.
Düz Çalılık Bölge..........................................% 10
İnişli Çıkışlı Ağaçlık Bölge...........................% 20
Gevşek Yüzey Yada Karlı.............................% 20
Balta Girmemiş Orman Yada Tepeler...........% 30
Kum, Çöl.......................................................% 30
Dağlık Bölge.................................................% 40
50
GPS’İN KULLANIMI
1.Giriş
Şu ana kadar harita ve pusulayı kullanmayı ve GPS’in uygulama alanları ve avantajlarını
öğrendiniz. Şimdide bir yerden bir yere hareket ederken GPS’i nasıl kullanacağınızı
öğreneceksiniz.
1989’dan itibaren, Macellan Sistemleri Ortaklığı dünyanın ilk el GPS alıcısını ürettikten
sonra bir çok imalatçı ve model bu pazara girdi ve çıktı. Aslında 1991’de Mecallan GPS NAV
1000MTM Teddah’da Royal Savdi Hava Savunma Kuvvetleri’ndeki askerlere karada
navigasyon eğitimi amacıyla Alexis tarafından satın alındı (Şekil 5-1). Bu çok kısımlı alıcının
o zamanki fiyatı $5000’in üzerindeydi.
O günlerde rekabet içinde olan iki ana imalatçı vardı; Trimble ve Macellan (Şekil 5-2 ve 53). Bugün iki firmada GPS endüstrisinde aktif, fakat Trimble genel tüketici piyasasından
çekilme kararı aldı ve daha çok bu teknolojinin teknik profesyonel uygulamalarına ağırlık
verdi. Günümüzde Magellan ve Trimble’in eski modelleri hala kullanımda ve bizim
anlayacağımız bu bölüm daha çok bu eski modellere sahip olanlara yarayacakt ır.
GPS’in özellikleri karakteristikleri ve kapasiteleri değişiyor ve gelişiyor. Daha hızlı hafif
ve basit GPS’ler üretiliyor, daha kullanışlı grafiklerle destekleniyor; daha çeşitli ve yararlı
raporlar sunuyor, ve daha az güce ihtiyaç duyuyor.
Bugün genel tüketici pazarında başlıca üç imalatçı var. Bunlarda insanların bu ürünlere
olan ilgisinin artmasıyla büyük bir hızla gelişiyor. (Şekil 5-4, 5-5, 5-6 ve 5-7)
Bize sıkça gelen sorulardan biri de hangi GPS’in daha iyi olduğudur. Bu soruyu
cevaplamadaki en büyük sorun ise kullanıcının ihtiyacını ve önceliklerini bilmememizdir.
Satın almaya karar vermeden önce bu bölümü okumanız size yardımcı olacaktır. İşte birkaç
örnek. Konum belirlemede hız mı yoksa değer mi daha önemli? Elde ettiğiniz dataları diğer
GPS birimleri lap top yada PC’de paylaşacak mısınız? Alxis Road ve diğer haritalarla MGRS
koordinatı sisteminin kullanılabilir olmasını ister misiniz? Gördüğünüz gibi ne bütün
GPS’lerin özellikleri ve kapasiteleri aynı ne de kullanıcıların istekleri ve ihtiyaçları aynı.
Öncelikle ne istediğinizi belirlemeli sonra da aradığınız özellikleri göz önünde bulundurarak
en uygun fiyatlı olanı seçmelisiniz.
Diğer taraftan elimizdeki cihazın size çok yararlı olduğunu düşünüyorsunuz ama
maksimum fayda sağlayarak nasıl kullanacağınızı bilmiyorsunuz. İşte bu bölümde bunu
öğrenebilirsiniz. Bu bölüm bir GPS’i navigasyonla ilgili çalışmalarınızda minimum eforla
maksimum faydayı nasıl sağlayacağınızı anlatıyor. Günümüz cihazlarının bütün özelliklerini
ve kapasitelerini ne yapabileceklerini ve sizin ihtiyaçlarınızı doğrultusunda nasıl
kullanacağınızı açıklamaya çalıştık .
Bir çok yeni modeli birebir karşılaştırabileceğiniz bir kitap bulunmamaktadır. Bunu en iyi
aylık GPS WORLD gibi dergilerde bulabilirsiniz. Bu karşılaştırmaları “alıcı rehberi” başlığı
altında yayınlarlar. Örneğinde “Outdeer Life” dergisinde yazar Charles Plveddevan beş GPS
‘in özelliklerini karşılaştırmış. EAGLE EXPLORERİTM (Lowrance), MACELLAN
2000XLTM, LOWRANCE GLOBALNAV 200 TM , GARMİN GPS12TM VE PIONEERTM
(Macellan), ağırlıkları, güç kaynakları, batarya ömürleri, alıcı tipleri (12 paralel-multipleks),
51
kontrol noktası hafızası, rota hafızası, hata başına kontrol noktası ve fiyat bakımından
karşılaştırılmıştır.
Yazar, kullanma sistemi kolay olan ve ihtiyaçları yüksek derecede karşılayan Rockwell 12kanal alıcısı bulunan EAGLE EXPLORERTM ve Lowrence GLOBALNAV 200 TM’ i uygun
bulduğunu açıklamıştır. Macellan 2000 XLTM, altı navigasyon ekranı ve batarya ömrü, 12
paralel kanallı alıcısı ile; Germin GPS 12TM daha küçük yapısı ve ergonomik dizaynı, 12
paralel kanal alıcısı ile; Macellan PIONEERTM düşük fiyatı, boyutu, batarya ömrü ve
multiplex alıcısı gibi özellikleri ile ön plana çıkmaktadır. Lowrance Global Map 100 TM,
Macellan ColorTRAKTM ve Germin GPS 48TM gibi daha pahalı alıcılarda incelenmiştir. Çoğu
imalatçı bugün hareketinize genel anlamda yön verebilecek elektronik “intikal haritaları”
içeren cihazlar üretiyor. Fakat bunlar sınırlı görüşe sahip ve büyük ölçekli topografik
haritalarda bulabileceğiniz detaylı bilgileri hatta küçük ölçekli yol haritalarındaki bilgileri bile
içermiyor.
Bu kitabın iki basımdan sonra üç yıl içinde portatif GPS donatımları geliştirildi. Bu
gelişmelerde 8 ve 12 paralel kenarlı alıcılar yeni özellikler yeni grafik özellikler ağırlık
büyüklük ve fiyatta azalma uzun batarya ömrü ; daha anlaşılır ve kullanımı kolay GPS’ler
tanıtıldı.
İlk dört bölümde genel navigasyon yöntemini okudunuz ve şimdi elinizdeki GPS alıcısının
avantajlarından en iyi şekilde kullanarak adım adım ilerleyeceksiniz. GPS’in bütün
özelliklerini karakteristiklerini ve kabiliyetlerini göstermemiz mümkün değildir. Bu nedenle
size birkaç çeşit ekran, görüntü ve model göstereceğiz.
Konunun daha iyi anlaşılır olması için dört bölüme ayırdık. (1)GPS alıcısının özellikleri
(2)Başlangıç ve ayarlama prosedürü (3)Dört GPS fonksiyonu ve ilgili özellikleri (4)Diğer
özellikleri ve aksesuarları
Bu bölümü bitirdiğimizde, GPS’in bütün fonksiyonlarını etkili bir şekilde kullanmayı
öğreneceksiniz.
2. GPS’in Karakteristik Özellikleri
Günümüzde taşınabilir GPS’lerin çoğu toz ve suya karşı dayanıklılığı, avuç içine
uygunluğu, çok hafif olması nedeniyle çok daha uygundur. Buna ek olarak kötü hava
koşullarında ve yüksek sıcakta bile çalışabilir. Navigasyon bilgilerini kelime, numara ve
yenilikler ile kombinasyon kurarak size rapor eder; grafik ekranı ile kolay anlaşılması
sağlanır.
Doğruluğu fiyatı ile ilgili değildir. Fiyatı yerine kapasitesi özelliği ve numara dönüşümleri
direk olarak GPS ile ilgilidir. Bazıları daha pahalı olan 12 paralel kanaldan alıcısı olanların
ucuz, aynı anda her iki tarafa da bir çok bilgi gönderebilen sisteme sahip (multiplex) olanlara
göre daha çok doğruluğu olduğunu söyleyebilirler. 8 veya 12 paralel kanal alıcı daha fazla
uydu takip edebilir, konumu çok daha hızlı hesaplayabilir, bulunan koordinatı sık sık açık bir
şekilde rapor edebilir. Çok yönlü GPS’de her saniye bilgiler yenilenir.
Paralel kanal kullanan GPS’ler aynı zamanda bir çok uyduyu izleyebilir. Doğruluğu ve
hassasiyet konusundaki son bir önemli nokta hükümet ve yönteminin sivil kurumlara hangi
frekansları serbest bıraktığı ve kullanımına izin verdiğiyle ilgili olmasıdır.
52
Özelliğine göre pahalı bir GPS aldığınızda şu özellikleri bulmayı beklersiniz. 12 – paralel
kanalı alıcısı, dışarıdaki güç kaynaklarını da kabul edebilen, aktif anten sistemleri, bir çok
çıktı ve rapor verme özelliği, grafik ekran, elektronik harita kullanımı büyük numara ve
koordinatları, kontrol noktalarını kayıt edebilme, rota belirleme, bilgisayar destekli veya diğer
navigasyon aletleri ile birlikte kullanılabilmesi gerekir.
GPS’ iniz size kulanım ve doğruluklar ilgili olarak bilgi alınan yolun güvenirliğini ve
sayısını belirtir. Ayrıca diğer bazı özel durumlarda da sizi uyarır
*
*
*
*
*
2 Boyutlu hesaplama yapılan konum bilgilerini,
Batarya miktarını ve batarya bittiğinde yenilenmesi gerektiği,
Varış veya kontrol noktası gibi noktalara varıldığında,
Rotadan çıktığınızda,
Sağ sol yukarı aşağı gibi uyarılarla da menülere ulaşmanızda yardımcı olur.
Son bir genel özellikle GPS’lerde kullanılan tuş takımları (Şekil 5-9 5-10) ve (5-11 ).
(Açma kapama, ışıklı Navigasyon, menü, giriş, sil ve 4 yönlü ok). Bu dört yönlü ok
menülerde ve ekranda görülen bilgiler üzerinde hareket etmeyi yardım eder. Herhangi bir
bilgi veya bir menü seçtiğimizde girmek için ENTER tuşu kullanılır. Tam tersi olarak bilgileri
silmek içinde CLEAR tuşuna basılır. Şekil (5-9, 5-10, 5-11)’de üç tip tuş takımı
görüyorsunuz.
MENÜ tuşu istediğimiz ve ihtiyaç duyduğumuz işleme uygun fonksiyona ulaşmanızı
sağlar. Örneğin SETUP menüsün de koordinat sistemi hız/ mesafe (metre veya ingiliz ölçü
birimleri ) yön (Gerçek, manyetik) gibi fonksiyonları önerir. Navigasyon işlemleri için NAV
veya GO TO tuşları kullanılır. Fakat diğerleri için PAGES veya MODE tuşları kullanılır. Her
türlü bilgi giriş için her defasında ENTER tuşuna basılır. Menülerden çıkmak için EXIT tuşu
kullanılınır.
Son olarak ta ZIN (zoom in ) ve ZOUT (zoom out) ölçeği veya görüntünün büyüklüğünü
değiştirmek istediğimizde kullanılır.
3. Başlangıç ve Ayarları
GPS ‘in konum belirlemesi ve size rehberlik edebilmesi için bazı aşamalardan geçmesi
gerekir. Önce başlatmalı daha sonra setup ayarlarını ihtiyaçlarınız dahilinde ayarlamalısınız.
a. Başlangıç
İlk konumda raporu alırken zaman kazanmak için dünyanın neresinde olduğunuzu
görmeniz yararlı olur. Bunu her kapatıp açtığınızda, eğer son ölçtüğünüz nokta 300 mil/482
km mesafe içinde ise yapmanız gerekmez.
Başlangıç konumunuz “Setup fonksiyonu” nun bir parçası olarak, LAT/LON yada diğer
koordinat sistemi (UTM ya da MGRS) olarak girilebilir. Eğer USGS topografik haritası ile
kara navigasyonuna en uygun koordinat sistemini kullanmayı planlıyorsanız, başlangıç
konumunu LAT/LON koordinatları ile girmeniz size kolaylık sağlar. Bu bilgi çoğu haritaların
kesiminde yer almaktadır. Örnek olarak, Şekil 5-12 de Easton’un kuzey batısında PA,NJ
Amerika 1/24.000 ölçekli USGS 7,5-dakika Serisi kullanarak navigasyon yapmayı
planlıyorsanız başlangıç noktasını á 40o 45' N Lat, ENTER, 075 o 07, 50' W Lon, Enter, 680
(feet) ENTER ñ olarak girmelisiniz. (Bu setup menüsündeki maddeler kullanılarak yapılır.).
53
Navigasyon yapacaksanız, başlangıç noktasını eski MGRS (MGRS-1 yada ALT MGRS)
olarak daha sonrada haritada bulunan bütün konumları başlangıç konumu olarak girmelisiniz.
(Örnek; 18TWA 000 000)
GPS’i ilk aldığınızda SVs’den uygun sinyalleri alamazsa ülkeyi seçmenizi ve girmenizi
konumunuzu belirlemenizi ister. Eğer bu “ kolay başlangıç” özelliği yoksa yada buna benzer
bir şeyle karşılaşmadıysanız otomatik olarak “cold start” işlemi başlatır. Böylece GPS
otomatik olarak çeşitli GPS uydularından sinyal arar, saati ve almanak, günceller ve sonra
konumunu belirler. Multipleks alıcılarda 5 dakikadan fazla zaman alır. Set up menüsünden
manuel olarak “cold start” işlemi yaptırabilirsiniz. Ayarlarınız altı aydan daha fazla zaman
içerisinde kullanılmadıysa, bu iyi olur çünkü SVs’den zamanı ve sinyal alım bilgisini
günceller.
b. GPS’in Ayarları
Şimdi GPS alıcınızı ihtiyacınız doğrulusunda Easton’un haritasına göre belirli bölümlerini
düzenleyelim. GPS’inizi başlattıktan sonra aşağıdaki seçenekleri pratik yapmalısınız. Bunu
yaparken kullanım kılavuzunu da yanınızda bulundurunuz.
Harita koordinat sistemi seçenekleri size konumunuza gören çeşitli seçenekler sunar.
Örneğin en azından eski cihazlar LAT/LON, UTM ve MGRS seçeneklerini sunar. Ayrıca
dünyada çeşitli haritalarla eşlenen koordinat sistemlerini de içerir. İngiltere, İrlanda ve İsviçre
gridlerini, Finlandiya’yı Avustralya ve Yeni Zelanda’yı içerir.
GPS set up işlemlerini yaparken seçtiğiniz koordinat sistemi harita ile uyumlu olmalıdır.
Eğer harita hem LAT/LON hem de UTM ile uyumlu ise UTM’yi seçmek daha iyi olur. Çünkü
ayarlarında LAT/LON kayıtlıdır. Çünkü USGS topografik haritaların köşesinde bulunan
gerçek coğrafi koordinatları başlangıç konumu olarak kolayca girebilirsiniz.
Eğer LAT/LON kullanmanız gerekiyorsa konum raporlarını derece, dakika, saniye yada
derece, dakika ve dakikanın yüzde biri olarak alma imkanınız var. UTM koordinatları her
zaman batıya doğru altı basamak, kuzeye doğru yedi basamaklı değerlerle rapor edilir. MGRS
koordinatları ise genel olarak iki basamaklı (10.000m yakınlık) dört basamaklı (1000m
yakınlık), altı basamaklı (100m yakınlık), sekiz basamaklı (10m yakınlık) ve on basamaklı
(1m yakınlık) şeklinde rapor edilir. Bazı GPS’lerde batı ve doğu değerlerinin basamak sayıları
ayarlamanıza izin verir. (Eagle ve Lowrance), değerleri ise beş basamak batı, beş basamak
kuzey değeri verir.
Şu bir gerçek ki devlet GPS’in doğruluğunun 100 metreden daha iyi olmasına izin
vermiyor. Muhtemelen dört ve altı basamaklı koordinatları seçmeniz, navigasyonla ilgili
amaçlar için yeterli olacaktır (dört basamaklı MGRS koordinatlar küçük ölçekli haritalar
10km yada daha fazla grid aralıklarıyla, altı basamaklı MGRS koordinatları da 1km grid
aralıklarıyla).
UTM grid çizgilerini içeren büyük ölçekli topografik haritaları kullanırken altı basamak
MGRS koordinatlarını kullanırsınız. Çünkü okunması ve kullanılması daha kolaydır. Bir yada
daha fazla bitişik haritayı kaplayan arazide grid alan numarası (bölge) ve 100.000 metre
karelik belirliği ihmal edebilirsiniz ve konumunuzdaki grid değerleri okumaya konsantre
olabilirsiniz. Haritaları birleştirmek için hangi MGRS formunu ve datumunu kullanacağınızı
daha iyi anlamak için, daha geniş açıklamayı 3’üncü bölgedeki başlıklar altında bulabilirsiniz.
54
Kuşkusuz bu ülkede UTM’nin MGRS formatı hızla tercih edilen koordinat sistemi haline
geliyor. Bu arada Kanada topografik haritaları UTM grid sistemine ve NAD- 27 datumuna
bağlı MGRS koordinatları kullanılıyor. Bugün çoğu GPS alıcıları LAT/LON ve WGS-84
yatay harita datumlarını sabit ayarlar olarak kullanıyor. Karada navigasyon yapanlar için
ikisini de kullanılmamaları tavsiye ediliyor. NAD-27 CONUS yatay datumuna bağlı
UTM’nin MGRS formatı daha uzun yıllar Amerika’da GPS ile navigasyon yapanlar için en
uygun tercih olacak.
GPS alıcıları konum raporunu, bir ekranda bir “birincil” koordinat formatında ve başka bir
ekranda bir “ikincil” koordinat formatında iletirler. Lowrance Global/Nav 212, örneğin iki
koordinat formatını tek bir ekranda gösterir. Siz kullanıcı olarak birincil ve ikincil koordinat
formatını belirleme olanağına sahipsiniz. Tabi ki bunu istediğiniz gibi değiştirebilirsiniz.
Bir harita ya da tablo ile kullanmak için en iyi harita datumunu seçmelisiniz. Bugün GPS
bu konuda dünyanın her yerinden bir çok seçenek sunuyor. Bunu kullanma kılavuzundan
görebilirsiniz. Hangi datumu kullanacağınızı belirlemek için, haritanın hangi yatay datumla
birleştirildiğini istenen kenar bilgilerine bakınız. Eğer belirtilmişse ve ticari harita ise NAD27 CONUS’u kullanabilirsiniz. Çoğu ticari harita NAD-27 Conus datumu kullanarak
üretiliyor.
Eğer hangi datumu kullanacağınız hakkında hiçbir fikriniz yok veya kullandığınız datum
GPS alıcınıza uymadı ise, hem haritada hem yeryüzünde konumu bilinen bir noktaya gidin
(köprü, yol kesişimi vs. gibi) ve deneme yanılma yöntemiyle çeşitli datumları kullanarak
konum raporunu alın. Daha sonra konumunuzu en doğru gösteren datumu seçin. Neredeyse
bütün GPS imalatçıları WGS-84 datumunu sabit ayar olarak kayıt ederler, fakat bu iyi bir
seçim değildir. Çünkü WGS-84 datumu en iyi (en doğru) jeoit boyutları ve dünya şekline
uyarlanmıştır. Problem ise çok az harita bu datumu kullanılarak üretilmiştir. Fakat uzun yıllar
sonra bu haritalar. Çok üretildiğinde bu datum uygun bir seçim olacak.
Kuzey Referans Seçeneği :Manyetik kuzey mi yoksa gerçek kuzey yönü mü kullanacağınız
konusunda size seçim olanağı sunar. Pusula ve harita ile yapılan navigasyon çalışmalarda
GPS otomatik olarak manyetik kuzeyi ölçer ve düzeltme değerini bölgelere göre hesaplar.
Çoğu GPS’de eğer siz değişiklik yapmazsanız manyetik kuzey değerini kullanır.
Zaman Görüntüsünün Ayarları: İki seçenek sunar. (1) Evrensel saat (Üniversal Time-UT)
Greenwich’den geçen koordinata göre (2) Yerel saat. Çoğu kez yerel saat kullanılır. Bunun
dışında 24 saat veya AM ve PM görünüm özelliği de seçenekler arasındadır.
Nokta Yükseklik Seçeneği: Bu özellik üç farklı seçenek sunar. 2-D, 3-D ve otomatik seçme
hakkı verildiğinde yükseklik için 3-Boyut (3-D) seçeneğini seçmeniz daha uygun olacaktır.
Mesafe / Hız Ayarları: Mil, mil/saat (miles/MPH); deniz mili; ve km,km/h seçenekleri
arasında birini kullanma imkanı sağlar. Topografik veya UTM/MGRS grid çizgilerine sahip
herhangi bir harita kullanıyorsanız mesafe ve hız bilgilerinde metrik sistem kullanmanız daha
uygundur. Çünkü grid çizgileri 1 veya 10 km aralıkla geçer. Yinede mil ve mil/h kullanmak
daha rahat geliyorsa elbette bu seçeneği kullanabilirsiniz. Unutulmamalıdır ki 1 km 0,6 mile
ve 1 milde 1,6 km’ye eşittir.
Yükseklik ayarları seçeneği: Size fit ve metre arasından birini seçmenizi ister. Şekil 5-13
de görülen EASTON haritası gibi değerler fit biriminde olabilir.
55
Uyarı fonksiyonu: Çoğu GPS’de saat alarmı fonksiyonu da vardır. GPS’inizi rotadan
çıktığınızda, kontrol noktasına geldiğinizde veya bitiş noktasına geldiğinizde sizi uyaracak bir
uyarı sistemi bulunmaktadır. Bunun için gerekli bilgileri önceden ayarlamanız gerekir. Uyarı
sesli yada ekranda yanıp sönen işaretler ile de yapabilirsiniz. Bunu için (sound on/off) sesin
açık olup olmadığını duruma göre ayarlayabilirsiniz.
Ekran ışığı: Çoğu GPS’de belli bir süre geçtikten sonra otomatik kapanma özelliği ve tuş
takımına dokunduğunuzda ekran ışığı yanma özelliği bulunur. Bazı GPS’lerde de LIGHT
(ışık) düğmesine basarak bu işlemi yapabilirsiniz.
Ekran Renk Ayarı : Dış yüzeydeki sıcaklık görüntüyü etkilemektedir. Bu nedenle duruma
göre ekran renk ayarını değiştirmeniz gerekebilir.
Son olarak ta yabancı dil seçme olanağı sunar.
3. GPS’in Dört Fonksiyonu
Bütün GPS çeşitlerinde bulunan dört başlangıç fonksiyonunu ve uygulamalarını
detaylı bir şekilde inceleyeceğiz. (1) Nokta belirleme, (2) Kontrol noktası adı ve koordinatını
kayıt edebilme, (3) Tek veya çok yolla rota planlama ve kayıt etme, (4) Navigasyon özelliği
(Belirlenen rotayı takip etme)
a. Nokta Belirleme Fonksiyonu
GPS daha önceden belirlenmiş harita koordinat sistemine göre nokta koordinatlarını size
rapor eder. Şekil 5-14 de aynı noktanın 3 koordinat sistemine göre gösterimini görüyorsunuz.
((a) Enlem Boylam (b) UTM (c) UTM ve MGRS-1 koordinat sistemi)
Şekil 5-15 de ise EAGLE (Lowrence ) model GPS’de MGRS sistemindeki koordinat değerini
okuyabilirsiniz.
b. Kontrol Noktası Fonksiyonu
GPS üreticileri GPS’in arazide de kullanılmasına uygun bir şekilde üretimini
yapmaktadırlar. GPS üzerindeki kontrol noktasının amacı otomatik veya tek tek konum
bilgilerini hafızaya almak ve kontrol etmektir. Bu bilgilerin sınıflandırılması ve rapor edilmesi
için birçok çeşit yol vardır fakat amaç aynıdır. Böylece bu bilgilere istediğimiz zaman
ulaşabilir ve rota belirlemede kullanabilirsiniz.
Her hangi bir zamanda belirlediğimiz bir nokta için GPS’inize kayıt ederken yatay ve
dikey koordinat değerleri, zaman – tarih, bilgi edinilen uydu numaraları, sinyal gücü gibi
bilgilerde otomatik olarak kayıt edilir. Daha da fazlası bu noktaları 001 den başlayarak
kronolojik sıraya göre sıralar. Daha önceden kayıt edilen rotayı değiştirmemek şartıyla bu
kontrol noktalarından istediğinizi silebilir ve istediğinizin üzerinde de değişiklik
yapabilirsiniz.
Bunlara ek olarak GPS otomatik olarak bir önceki tespit ettiğimiz noktaların
koordinatlarını da kayıt eder. (Son nokta, LAST POINT). Bunu kontrol noktalarının
bulunduğu yere de kaydedebilirsiniz.
56
Kontrol noktalarının bulunduğu kütüğü alfabetik sıraya göre düzenler ve numaralandırılır.
Böylece istediğiniz kontrol noktası bilgisine kısa bir zamanda ulaşabilirsiniz.
Kullandığınız GPS modeline göre değişiklik olsa da genellikle belirlediğin noktanın
koordinatı ENTER veya LANDMARK kısmına iki defa bastığınızda otomatik olarak kayıt
edilir. Kayıt edilen bu kontrol noktası bilgileri daha sonradan üzerlerinde değişiklik
yapılabilir.
Bazı GPS modellerinde bu kontrol noktalarını tanımlamak için küçük semboller
kullanılabilir (Şekil 5-16).
c. Rota Belirleme Fonksiyonu
Bu fonksiyon navigasyon çalışmalarında kullanılmak üzere yol ve rotaların seçilmesi
olanağı sağlar. İlk olarak kullanılacak kontrol noktalarını (önceden kayıt edilmiş) bağlantı
kurarak navigasyon için belirlenecek rotayı oluşturmanıza olanak sağlar. Örneğin KAMP
bölgesinden köprüye, 6’ncı kontrol noktasına gitmek isteyebilirsiniz. GPS birkaç tane yol
belirleyerek rotayı planlamanıza yardımcı olur. İstediğiniz zaman herhangi birini seçerek
takip edebilir, ve istediğinizi silebilirsiniz.
Başka bir planlama fonksiyonu da “GO TO” tuşuyla tek bir yol belirleme olanağı sunar.
d. Navigasyon Fonksiyonu
Navigasyon fonksiyonu kullanmak size bir veya daha fazla koldan oluşan bir rota
belirleme, kontrol noktaları seçmenize ve tekrar geldiğiniz yolu kayıp etmeden geriye
dönmenizde yardımcı olacaktır. Şekil 5-17 de KAMP bölgesine bir navigasyon çalışması için
Macellan model için GPS’in POINTER ekran görüntüsü görülmektedir. Alttaki bölümde
KAMP bölgesine olan manyetik istikamet açısının 86o ve mesafenin 5,37 mil olduğu
belirtilmiştir. Tahmini varış süresi (TTG) 1 saat 49 dakika olarak hesaplanmıştır. Ekranda
görülen yuvarlak içinde “X” işareti kamp bölgesinin yönünü, N (North) kuzey istikametini, ok
işareti de ilerleme istikametini gösterir.
Şekil 5-18 ve 5-19 da birbirine benzeyen Eagle ve Garmin model GPS’in ekran görüntüleri
gösterilmiştir.
Ormanlık bir yerde veya arabayla otoyolda daha önceden herhangi bir rota belirlemeden
ilerleyebilirsiniz. GPS size bulunduğunuz yerin koordinatlarını vererek konumunuzu
haritadan da kolayca bulmanıza yardım edecektir. Ayrıca varacağınız noktaya veya başlangıç
noktasına dönüş yoluna gitmeniz için uygun rotayı da gösterecektir. Şekil 5-21 de Macellan
model GPS’in konum belirtmede kullanılan iki tip ekran görüntüsünü görmektesiniz.
Şekil 5-22, 5-23 ve 5-24 de farklı bilgileri gösteren üç tip Eagle model GPS ekran
görüntüsü gösterilmiştir. Şekil 5-22 de görüldüğü gibi önceden belirlenmiş bir rota yoktur.
Bulunduğunuz konumu ortadaki ok işareti ile göstermektedir. Minkale şeklindeki yuvarlak
ölçeğin dışındaki ok da ilerleme yönünüzü ve (TRK) de yönünüzün açısal değerini (355o)
olarak belirtir.
Şekil 5-23 bir çok bilgi sınmaktadır. Çünkü birkaç koldan oluşan rota izlenmektedir. Siyah
yuvarlak ölçeğin içindeki diğer üçgen bir sonra ara kontrol notasının veya en son varılacak
noktanın yönünü gösterir. Diğer küçük kutular içindeki bilgilerde ise (CRS) bulunan nokta ile
57
kontrol noktası arasındaki istikamet açısı 22 o yoldan sapma miktarınız XTE olarak
belirtilmiştir.
Eagle Lowrance model GPS’lerde navigasyon ekranında yol şekli bulunmaktadır. Bu
yolun tam ortasındaki ok bulunduğunuz noktayı gösterir. Eğer (XTE) sapma miktarınız çok
büyük olursa ekranda yol şeklini göremeyebilirsiniz.
Şekil 5-24 ise kontrol noktasına veya varılacak son noktaya çok yaklaştığınızı gösteren bir
ekran görüntüsünü görmektesiniz. Esasında 0,21 mil uzaktasınız. Eğer GPS’inizin mesafe
birimini mil olarak ayarlarsanız 100 milden üzeri değerlerde tam olarak, 100’den az 10’dan
büyük değerlerde ondalık, 10 milden daha aşağıdaki değerlerde ise yüzdelik cinsinden belirtir.
Elbette diğer metrik ve fit birim sistemlerinde de aynıdır. Kontrol noktasını belirlerken küçük
yuvarlak tamamen orta kesime geldiğinde kontrol noktasına geldiğiniz anlamına gelir. Eğer
bir ara kontrol noktası ise bir sonraki kontrol noktası için gerekli bilgiler otomatik olarak
gelir.
Yeni GPS’ler siz belirlediğiniz noktaya geldiğinizde veya rotadan saptığınızda sesli ve
görsel uyarı sistemiyle size yardımcı olur.
(1) EAGLE / LOWRANCE Ekranı
İlk önce (STATUS) durum ekranı Şekil 5-26 da gösterilmiştir. Bu ekran size GPS’inizin
hangi uydularla bağlantı kurduğunu ve sayısını gösterir. Sizin kuzey yönünde doğru
olduğunuzu farz eder. Görülen iki çemberin merkezi tam yukarıyı, icerdeki küçük çember
yataydan 45o yukarıyı, dıştaki çemberde yatay olarak gösterilmiştir. Sinyal gelen uyduların
numaraları siyah kutular içinde yazılıdır. Bu uyduların sinyal güçleri de altta grafik bar ile
gösterilmiştir. Buna göre en zayıf sinyal 17 numaralı uydudan, en güçlü sinyal de 1 numaralı
uydudan gelmektedir. Sol üst köşede de FIX numarası (1) olarak görülmektedir. Bağlı olan
noktanın doğrulu değerini 9 (en iyi), (en kötü) olarak değerlendirilir. Nokta koordinat değeri
için 3 den az bir güvenilirlik tercih edilmektedir.
2’nci ekran NAVİGASYON ekranı Şekil 5-27 de gösterilmiştir.
NAV 1 : Pusula gibi kullanımı olan bu ekranda üçgen şeklindeki ok gideceğiniz yönü gösterir.
300o istikamet açısını (bulunduğunuz nokta ile kontrol noktası arasındaki azimut değeri)
NAV 2 : Bütün navigasyon bilgilerini dijital fromda gösterir.
BRG : Bulunan nokta ile kontrol noktası arasındaki azimut değeri
DIS : Bulunan nokta ile kontrol noktası arasındaki mesafe (Distance)
TRK : İlerlediğiniz istikamet açısı
GS : Arazide ilerleme hızı ( Ground Speed)
ETE : Tahmini alacağı zaman (estimated time)
CRS : Navigasyonun başlangıç noktasından kontrol noktasına olan istikamet açısı
XTK : İlerleyeceğiniz yönde meydana getirdiğiniz gerçek sapma mesafesini gösterir.
(Croos-Trak Error)
CDI : Sapma göstergesi (Course deviation indicator) Sapma miktarınızı grafiksel olarak
gösterir. Her aralık 0,25 mildir. Gösterge ortada olduğu zaman belirlenen rota üzerinde
olduğunuz anlamına gelir.
58
Plotter ekran ise size izlediğiniz güzergahı şekil 5-28 de görüldüğü gibi çizerek gösterir.
1’nci şekilde izlediğiniz yol ve bulunduğunu nokta kutu içinde belirlenmiştir. 2’nci şekilde
ekranın altına gerekli bazı bilgiler eklenmiştir. 3’ncü şekilde ise varılacak kontrol noktasına
ait bilgiler bulunmaktadır.
Sonuç olarak navigasyon çalışmalımda GPS kullanıcısı Plotter ekran sayesinde başlangıç
noktasına gelip gelmediğini ekrandan kontrol edebilir.
ETA
UT
VMG
POSITION
UPTIMER
DOWNTIMER
:
:
:
:
:
:
Tahmini varış süresi (estimated time of arrival)
Evrensel saat (Üniversal time)
Varış noktasına olan yaklaşma oranı
Bulundu ğunuz nokta
Geçen süre
Kalan süre
(2) MACELLAN Ekranı
Macellan model GPS’lerin çoğunda navigasyon amacına göre birbirini takip eden altı
ekran bulunur. İlk olarak konumu hesapladığı anda otomatik olarak gelen konum ekranı
(POSITION SCREEN) görünür. MENU tuşu yardımıyla uydu durum ekranını da
görebilirsiniz. (Şekil 5-30). Diğer bütün navigasyon ekranları görmek için NAV tuşu
kullanılır. Yukarı aşağı oklar yardımıyla da görüntüleri değiştirebilirsiniz.
Konum ekranında en üstte kullanılan koordinat sistemi görülür. Şekil 5-31’de
Enlem/Boylam ve UTM koordinat sistemine göre olan ekranlar görülmektedir. Macellan
model GPS’lerde UTM, MGRS ve Enlem/Boylam koordinat sistemleri kullanılabilmektedir.
Ancak önceden uygun yatay harita datumunu seçmelisiniz. Örneğin siz NAD-27 CONUS
harita datumunu seçtiğinizde Macellan model GPS’de otomatik olarak MGRS koordinat
sistemi kullanılabilir.
NAV 1 ekranında (Şekil 5-32) daha önceden gerekli bilgileri girilmiş rota üzerinde sizin
konumunuza göre bilgiler verir. Varılacak yerin ismi, ilerleme istikametiniz, mesafe, sapma
miktarınız, yönünüz gibi bilgileri gösterir. Alt bölümde de yönünüzdeki sapma miktarınızı
düzeltmek için küçük bir ok işareti bulunur.
NAV 2 ekranında (Şekil 5-33)
(POINTER) Gösterge ekranı şekil 5-34 GOTO fonksiyonunu aktif olduğu durumda görülür.
PLOTTER ekran diğer GPS’lerde olduğu gibi intikalinizi grafik ekranda çizili olarak
gösterir. En son olarak ta Macellan GPS’lerde bulunan yol ekranı Şekil 5-36 da gösterilmiştir.
İlerleme istikametine basit bir yol resmi üzerinde gösterilir.
(3) GARMIN Ekranı
Garmin 2 Plus model GPS’ lerin en önemli özelliklerinden bir tanesi araçlarda ve elde
kullanıma uygun ekran yapısının olmasıdır. GPS’i açtığınızda ilk olarak uydu sayfa görüntüsü
çıkar (şekil 5-38 ) Bu ekranda batarya miktarı uydulardan gelen sinyal güçleri, tahmini
komun hatası(EPE )gibi bilgiler yer alır.
Daha sonra ilk noktanın koordinatını belirlediğinize komun ekranı görüntülenir (Şekil 539 ). Bu ekran size nerede bulunduğunuzu ilerlediğiniz yönün istikamet açısı, ilerleme hızınızı
59
belirtir. Eğer daha önceden navigasyon için bir rota belirlememiş iseniz en kullanışlı ekran
budur.
TRIP
: İntikal mesafesi
TTIME (Trip timer)
: İntikal süresi
ELPSD (elapsed time)
: Geçen zaman
AVSPD (average speed)
: Ortalama hız
MXSPD ( maximum Speed) : En yüksek hız
ALT (altitude)
: Yükseklik
Harita sayfası ekranı ( Şekil 5-40 ) , Eagle ve Magellan model GPS’ lerdeki PLOTTER
ekranı yapısına çok benzemektedir. Ekranın dört köşesinde navigasyon ile ilgili gerekli
bilgiler gösterilmektedir. Aynı zamanda ekranın ölçeğini büyütme imkanı da vardır.
Garmin GPS modelinde grafik gösterimde size yardımcı olacak iki ekran şekli daha vardır.
Bunlar Şekil 5- 41’de görülen pusula ekranı ve Şekil 5-42 ‘ deki otoyol sayfa ekranıdır. Bu iki
ekran diğer GPS modellerinde de bulunmaktadır.
(4) Elektronik Harita Gösterimi
GPS üreticilerinin çoğu artık el GPS‘ leri içinde harita kullanım özelliğini de
getirmişlerdir. Eagle ve Megelion model GPS ‘ lerde elektronik harita için küçük kartuşlar
kullanılmaktadır.
Bu haritaların ölçeklerin ZIN (zoom in) ZOUT (zoom out) tuşları ile değiştirebilirsiniz.
Bulunduğumuz nokta harita üzerinde yatay ve dikey şeklinde çizgi ile veya çizgisiz gösterilir
(şekil 5-47 ). Bu yardımcı cizginin kullanımı açık olduğunda bulunduğumuz yerin koordinatı
da ekranda görülür. Ok işaretleri yardımıyla harita isteğiniz herhangi bir noktayı gelip
koordinat değeri alabilirsiniz ve bu noktayı kayıt edip kontrol noktası olarak kullanabilirsiniz.
İçindeki detay miktarının az olması, ekranın küçük olması ve biraz da pahalı olmasına
rağmen; kullanıcılar için GPS’de harita gösterimi çok önemli bir avantajdır.
4. Diğer özelikleri
· Bir çok koordinat sistemi kullanabilme (özellikle MGRS ve UTM)
· Bir çok çeşit yatay harita datumlarını kullanabilme (NAD-27 CONUS)
· Batarya ömrü ve batarya çeşidinin uygunluğu (Alkalin / Nikel şarj edilebilir batarya)
· Seçenek silme özelliği ( kontrol noktası, rota, son bulunulan nokta)
· Hafızayı temizleme (Hafızadaki bütün bilgileri silerek fabrika ayarlarına dönme
özelliği)
· Alarm kurma özelliği (varış noktasına gelindiğinde veya sapma miktarı belli bir miktarı
geçtiğinde)
· Kontrol noktalarını kayıt etme ve bunları alfabetik ve kronolojik sıraya göre
sıralayabilme
· Kayıt edilen kontrol noktalarını isimlendirebilme ve üzerinde istediğiniz değişikliği
yapabilme
· Kontrol noktasına olan mesafe ve istikamet açısını hesaplama özelliği
· Bulunduğumuz nokta ile ilgili ortalama değerlerinin alınması ve hız hesaplaması
(hareket halindeyken)
· Uydu durum raporları ve koordinatları belirlenen noktanın doğruluk raporu ve uygun
olup olmadığını gösteren bilgiler vermesi
60
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
Zaman, saat, ilerlenen mesafeyi gösteren özel ekranların bulunması
Görsel ve işitsel uyarı sistemi
İntikal sonuç raporu (nerede, ne zaman, ne kadar hızla, ortalama vb)
Elektronik hareketli harita gösterimi
Tarih ve bulunduğumuz yere göre ayın ve güneşin durumunu gösterebilme
Otomatik ışık ve kendiliğinden kapanma özelliği (Bataryadan tasarruf etmek amacıyla)
Kontrol noktası yardımıyla tota belirleme ve kayıt edebilme özelliği
Belirlenen noktayı belli zaman aralıklarında güncelleme özelliği
Gece kullanabilme özelliği
Ekranı döndürebilme özelliği
Kolay okunabilir renkli ekran kullanımı
Bilgisayarla birlikte kullanabilme
Su ve toz gibi dış etkenlere karşı dayanıklı olması
Boyut, ve ağırlık ve uygun tasarım özelliği
Kolay anlaşılır ve kullanılır olması
Uzun süre garantili olması
Aksesuarları
·
·
·
·
·
·
·
İnce taşıma ipi, omuz askısı ve taşıma çantası
Aktif harici anten
Harici güç kaynağı, anten kablosu
Harici güç birimleri
Araba çakmağına uygun adaptör
Plastik kaplamalı kontrol paneli tutacağı
Elektronik harita kartuşu
GPS İLE OTO YOLDA SEYAHAT
otoyol Navigasyonuna Genel bir bakış
GPS kullanarak harita üzerine çizilmiş yol, sokak, patika üzerinde araç ile ilerlerken
gideceğin yolu bulmak, temelde diğer kara navigasyon çeşitleriyle aynıdır. Aralarındaki en
büyük fark araçla yapılan navigasyonda çok daha hızlı ilerlediğiniz ve sadece önemli detayları
gösteren küçük ölçekli (daha fazla alanı gösteren) harita kullanmanız gerektiğidir. Şu kesindir
ki asla pusuladaki azimut değerine göre dümdüz çizilen bir yol üzerinde ilerleyemezsiniz.
Araçla ilerlerseniz dahi doğrultudan sapmak ve mesafe kavramları hala önemini taşımaktadır.
Diğer taraftan ilerlerken dik dağlık, sık ormanlık arazi, bataklık gibi bölgelerle
61
karşılaşacaksınız. Bu yüzdende uzun bir mesafeyi dümdüz ilerleyerek geçemezsiniz. Diğer
navigasyon çalışmalarında olduğu gibi otoyol navigasyonunda da 4 basamak vardır.
1. Nerede olduğunuzu bulmak
2. Gideceğiniz yönü (rotayı) belirlemek
3. Belirlediğiniz yön (rota) üzerinden sapmamak
4. Varış noktasını tanımlamak.
Birde esas kuralımızı hatırlatalım. Yönüne koyulmuş bir harita ile çalışma yapmamız gerekir.
GPS ekranından istediğiniz zaman bulunduğunuz konumun koordinatlarını okuyabilir ve
harita üzerinden kolayca bulabilirsiniz. Belirli bir yol üzerinde ilerlediğiniz için GPS’inizin
konum belirlemedeki meydana gelen hataları otoyol navigasyonu için çok büyük önem
taşımaz. Belirli bir yol üzerinde ilerlediğiniz için intikale başlamadan önce haritada nereden
yolculuğa başlayacağınızı, hangi yöne ilerleyeceğinizi ve geçeceğiniz arazi detaylarını ve
yolları belirlemeniz gerekir.
(2.basamak rotayı belirlemek)Yön ve rotayı belirlemede düşüncelerinize etki eden faktörler
zamanı da katmanız gerekir. Çünkü manzara izleyerek yada direk çok hızlı bir yolculuk
yapmanız, durup bir yerde yemek yemeniz, dinlenmeniz, uyumanız veya kötü yol
koşullarından (çamurlu, karlı, buzlu inşaat halindeki yollardan ilerlemek çok daha zordur)
kaçınmanız belirlediğiniz rotayı etkileyecektir.
Belirlediğiniz rota üzerinden sapmamak, otoyolda ilerlerken doğru yerde dönüş yapmanız
ve doğru bir yönde ilerlemenize bağlıdır. Sık sık GPS’inizle bulunduğunuz noktanın doğru
olup olmadığını kontrol edebilirsiniz. Yol üzerinde genelde yol kavşakları ve kesişimlerini
kontrol noktası olarak kullanmanız size yardımcı olacaktır. Eğer yanlış yöne döndüğünüzü
hissederseniz GPS’inizi ve haritanızı kullanarak konumunuzu kontrol edebilirsiniz. Hatta
GPS’inizi yanlış yola girdiğinizde sizi uyaracak veya yaklaştığınızı haber verecek şekilde
ayarlayabilirsiniz.
Otoyolda ilerlerken varış noktasını belirlemek çok daha kolaydır.Eğer varış noktasını daha
önceden hiç görmemiş olsanız bile GPS sayesinde bulunduğunuz yeri hem haritadan hem de
arazideki detaylardan kontrol edebilirsiniz veya GPS’inizi sizi varış noktasına geldiğinizde
uyaracak şekilde ayarlayabilirsiniz.
Navigasyon için uygun harita seçmek
Hiçbir haritanın mükemmel olmamasına rağmen, bir yol haritası seçerken şu soruları
kendi kendinize sormanız gerekir.
* Yolculuk yapacağım bölgenin tamamını kapsıyor mu ve ölçeği uygun mu?
* GPS ‘de kullanacağım kolay okunabilen grid koordinat değerlerini gösteriyor mu ?
* Haritada kullanılan renkler ve semboller kolay anlaşılır şekilde mi ?
* Yol ve sokak numaraları, yerleşim yerlerinin isimleri bulunuyor mu?
* Son revizyon tarihi ne zaman ?
* Yön ve ölçek bilgileri verilmiş mi ?
* Harita kim tarafından üretilmiş ve basılmış ?
GPS haritalardan hangi özel ihtiyaçları talep eder
62
Bütün haritalar, yeryüzündeki detayları tanımlamak için renkler, semboller etiketler ve
kenar bilgilerini kullanırlar. Fakat GPS ile çalışma yaparken haritanız uygun koordinat
sistemini de belirtmesi gerekir. Bu konum koordinatları, coğrafik mevcut özellikleri grafiksel
olarak bütün haritalarda gösterebilen gridler ilgilidir. Diğer bir ifadeyle bu koordinatlarla
bulunduğunuz yeri bilmeniz yeterli değildir. Bunun yerine hangi yol üzerinde hangi noktada
olduğunuzu, yol kesişimine ne kadar yaklaştığınızı, yol boyunca hangi iki yerleşim bölgesi
arasında olduğunuzu da bilmeniz gerekir. Bunun için kesinlikle GPS alıcısı ile uyumlu uygun
bir haritaya ihtiyacınız vardır.
* Herkesin kullanabileceği şekilde kolay kullanılabilir ve sade olmalı
* Bir çok GPS ünitesi tarafından anlaşılabilir olmalıdır.
* Karada kullanımı için maksimun fayda sağlamalı
Hiç şüphesiz UTM grid koordinat sistemi bu üç kritere uygunluk sağlamaktadır.
Navigasyon çalışması yapan tecrübeli sahibi kişiler, otoyol navigasyonu için neden Coğrafi
koordinat sistemini (entem / boylam ) kullanılmadığını sorabilirler. Bunun iki önemli sebebi
vardır. (1)Bütün enlem çizgilerini arasında eşit uzaklıklarla kesen boylam çizgilerinden
oluşan uyumlu bir kare grid alanı oluşmamaktadır. (2)60’lık sistem (derece, dakika, saniye)
üzerine kurulu olan koordinat değerlerinde kesirli veya ondalık kısmı tahmin etmek çok
zordur. Onluk sistem üzerine kurulmuş metrik ölçü birimi kullanılan birbirine dik grid
kareleriyle çalışmak çok daha pratik ve doğruluğu yüksektir.
Coğrafi koordinat sistemi (enlem /boylam) genellikle açısal yön kullanılan, uzun mesafeli
uçuşlarda ve okyonus üzerinden yapılan yolculuklarda kullanılmaktadır. Fakat karada yapılan
yolculuklarda böyle havada ve denizdeki gibi dümdüz çizgi şeklinde basit bir hareket
planlayamadığınız veya uygulayamadığınız için karada navigasyon yapanlar deniz ve havada
çalışanlara göre çok daha farklı ve büyük sorunlarla karşı karşıyadırlar.
Harita ile yolculuk planı yapmak
Şimdiye kadar nasıl bir harita seçmeniz gerektiğini tartıştık şimdi de bu seçtiğimiz haritayı
yolculuk yaparken nasıl kullanacağımıza karar vereceğiz. Eğer en az hata ve en yüksek yarar
sağlayacak şekilde ilerlemek, zamanında varmak istiyorsanız, o zaman harita üzerinde iyi bir
çalışma yapmanız, ihtiyaçlarınızı ve isteklerinizi en iyi şekilde karşılayacak güzergahı
seçmeniz gerekir.
63
Download

GPS ve Uygulamaları