TAF Preventive Medicine Bulletin, 2014:13(4)
Derleme / Review
TAF Prev Med Bull 2014;13(4):321- 326
Sağlık Okur-Yazarlığı
[Health Literacy]
ÖZET
Günümüz bilgi çağı olup, bu çağda bireylerin kendi hastalıklarını tanıyabilmeleri, bulguları
belirleyebilmeleri ve kendileri için iyi olduğunu düşündükleri kararları alabilmeleri beklenmektedir.
Sağlık hizmetlerinin etkinliği, etkililiği ve kalitesi de, sağlık hizmetini alan bireylerin kendi sağlıkları
konusunda verdikleri bu kararlara bağlı kalmaktadır. Uygun sağlık kararlarının alınması ise, bireylerin
sağlıkla ilgili temel bilgilere erişme, bu bilgileri işleme ve anlama kapasitesinin derecesi anlamına gelen
sağlık okur-yazarlığı seviyeleri tarafından belirlenmektedir. Sağlık okur-yazarlığının fonksiyonel sağlık
okur-yazarlığı (sağlık bilgilerini anlamak ve kullanmaya yönelik okuma ve yazma becerilerine sahip
olma), iletişimsel sağlık okur-yazarlığı (sağlık sunucuları ile iletişim kurabilme konusunda bilişsel
becerilere sahip olma) ve eleştirel sağlık okur-yazarlığı (ileri düzeyde bilişsel, sosyal becerilere ve eleştirel
düşünebilme kabiliyetine sahip olma) olmak üzere üç önemi boyutu bulunmaktadır. Tüm bu becerilerin
düşük olması durumunda, bireylerin sağlık durumları kötüleşmekte, hastalar koruyucu sağlık hizmetlerini
daha az, tıbbi hizmetleri daha fazla kullanmakta, tedavilerini daha az anlamakta ve tedaviye uyumları daha
düşük düzeyde olmaktadır. Düşük sağlık okur-yazarlığı sadece bireyler için değil, aynı zamanda sağlık
yöneticileri ve politika yapıcılar açısından da, maliyetleri ve sağlık hizmeti kullanımını arttırdığından
dolayı, sağlık hizmetlerinin yeniden organize edilebilmesi ve yapılandırılmasında büyük önem
taşımaktadır. Ancak sağlık okur-yazarlığı 1970’li yıllardan beri uluslararası literatürde tartışılmasına ve
geçen son on yıldan beri konu üzerindeki araştırmaların yapımı hız kazanmasına rağmen, Türkiye’de bu
konuda yeterince çalışma yapılmadığı görülmektedir. Bu nedenle bu çalışmanın amacı sağlık okuryazarlığı konusunda genel bir değerlendirme yaparak, konu ile ilgili ulusal literatüre katkıda bulunmaktır.
SUMMARY
Today is knowledge age and in this era, individuals are expected to interpret their disease, determine
symptoms and make decisions on their health that is good for themselves. The efficiancy, effectiveness
and quality of health care depends on health care services users decisions. These decisions are determined
by health literacy level which is defined as the degree to which individuals have the capacity to obtain,
process, and understand the basic health information to make appropriate health decisions. There are three
types of health literacy: functional health literacy (reading and writing skills to understand and use health
information), interactive health literacy (cognitive skills to interact with health-care providers) and critical
health literacy (advanced cognitive, social skills and ability to critically thinking). If all of these skills are
low, people are poorer overall health, they are use less preventive health care services and more medical
services for their diseases, they have a poorer understand of treatment and a lower level of adherence to
medical regimes. Limited health literacy is not only an individual problem, it is also important for health
care manager and policy makers to organise and structure of health care services because of the increasing
health services utilization and huge cost. Although the term ‘health literacy’ has discussed since 1970’s,
and has grown tremendously in the past decade, there are not enough researchs on this subject in Türkiye.
The aim of the study is to make an overall assessment about health literacy and is to contribute to the
national literature on subject.
1
Pınar Yalçın Balçık ,
2
Serap Taşkaya ,
1
Bayram Şahin
1
Hacettepe Üniversitesi,
İktisadi ve İdari Bilimler
Fakültesi, Sağlık İdaresi
Bölümü, Ankara
2
Aksaray Üniversitesi Sağlık
Yüksekokulu, Sağlık
Kurumları Yöneticiliği
Bölümü, Aksaray
Anahtar Kelimeler:
Sağlık Okur-Yazarlığı, Sağlık
Okur-Yazarlığı Boyutları,
Sağlık Okur-Yazarlığı Ölçüm
Yöntemleri, Sağlık OkurYazarlığı İyileştirme
Faaliyetleri.
Key Words:
Health Literacy, Dimensions
of Health Literacy,
Measurement Methods of
Health Literacy, Health
Literacy İmprovement
Actions.
Sorumlu yazar/
Corresponding author:
Serap Taşkaya,
Hacettepe Üniversitesi,
İktisadi ve İdari Bilimler
Fakültesi, Sağlık İdaresi
Bölümü, Ankara
[email protected]
Gönderme Tarihi/Date of Submission: 10.06.2014 , Kabul Tarihi/Date of Acceptance: 10.07.2014 DOI: 10.5455/pmb1-1402386162
GİRİŞ
Hastalar sağlık sisteminin ana parçasını
oluşturmakta olup, bireylerin hastalıkları hakkında
aldıkları kararlar, sağlık sonuçları ile verilen sağlık
hizmetinin etkinliğini, etkililiğini ve kalitesini anlamlı
şekilde etkilemektedir. Hastalar tarafından alınan
kararlar ise daha çok sağlıkla ilgili becerileri,
kapasiteleri ve bilgileri neticesinde oluşmaktadır. Bu
durum literatürde “sağlık okur-yazarlığı” olarak
adlandırılmaktadır (1).
Sağlık okur-yazarlığı bir terim olarak ilk kez Scott
Simonds tarafından 1974 yılında “Sağlık Eğitimi ve
www.korhek.org
Sosyal Politika” başlıklı makalede yer almıştır.
Ancak literatürde yaygın şekilde kullanımı,
Amerika’da 2003 yılında gerçekleştirilen Yetişkin
Okur-Yazarlığının Ulusal Değerlendirilmesi (NAAL)
isimli çalışmadan sonra başlamıştır. Kavram
günümüzde halen, sağlık hizmetleri ile halk sağlığı
alanlarındaki sağlık araştırmacılarının, kanun
yapıcıların ve klinisyenlerin ciddi anlamda dikkatini
çeken önemli bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır
(2).
Sağlık araştırmacıları ve klinisyenler tarafından
yapılan çalışmalar neticesinde, öncelikle sağlık okuryazarlığının tanımı geliştirilmiş ve ardından “tıbbi
321
TAF Preventive Medicine Bulletin, 2014:13(4)
okur-yazarlık”, “hasta sağlık okur-yazarlığı” ve
“klinik sağlık okur-yazarlığı” gibi alternatif terimler
de eklenerek kavramın kapsamı genişletilmiştir.
Ancak konu üzerinde yapılan çalışma sayısı hala
yeterli düzeyde değildir (3).
Söz konusu sorun nedeniyle yapılan bu
çalışmanın amacı da sağlık okur-yazarlığı hakkında
genel bir değerlendirme yaparak, konu ile ilgili ulusal
literatüre katkıda bulunmaktır. Bu amaçla yapılan
araştırmada, sağlık okur-yazarlığının tanımı, önemi,
boyutları, ölçüm yöntemleri, sağlık okur-yazarlığını
etkileyen faktörler ve sonuçları ile sağlık okuryazarlığı düzeyini arttırmaya yönelik iyileştirme
çabaları gibi konulara değinilmiştir.
SAĞLIK OKUR-YAZARLIĞI:
ÖNEMİ
TANIMI VE
Sağlık okur-yazarlığının anlaşılabilirliği için
öncelikle okur-yazarlığın ne anlama geldiğinin
bilinmesinde fayda vardır. Okur-yazarlık; bireylerin
diğer kişileri anlamak ve onlarla iletişim kurmak için
yeterli düzeyde okuma ve yazma becerisine sahip
olması anlamına gelmektedir (4). Türk Dil Kurumu
okur-yazarlığı, kişinin okuma yazması olması ve
öğrenim görmesi şeklinde tanımlamaktadır (5). Çoğu
sözlükte de benzer şekilde yer alan bu tanım, dar
anlamda yapılmış olup, kavramın sadece çatısı
hakkında bilgi vermektedir.
Geniş anlamda okur-yazarlık ise bireyin okuma,
yazma ve sayıları kullanma, bilgiyi elde etme, fikir ve
düşüncelerini ortaya koyma ile karar verme ve
problem çözme becerisi olarak tanımlanmaktadır (6).
UNESCO’ya göre de okur-yazarlık; farklı türdeki
yazılı ve basılı kaynakları, kayıtları kullanarak
tanımlama, anlama, yorumlama, oluşturma, iletişim
kurma ve işleme yeteneğidir ve bu yetenek bireylerin
topluma tamamen katılımını sağlamakta, bilgisini ve
gücünü geliştirerek kişisel hedeflerine ulaşmasına
olanak vermekte ve sürekli öğrenmeyi içermektedir
(7). Her iki tanımdan da anlaşılacağı üzere okuryazarlık, sadece okuma-yazma becerisi değil,
okuduğuna anlama, işleme ve hayata geçirme
yeteneğini de kapsayan kompleks bir olgudur.
Sağlık okur-yazarlığı ise, Dünya Sağlık Örgütü’ne
(WHO) göre, sağlıkta iyilik halini korumak ve
geliştirmek için, bireylerin sağlık bilgisine erişim,
bilgiyi anlama ve kullanma kabiliyetleri ile istekleri
konusundaki bilişsel ve sosyal becerileridir (8). Tıp
Enstitüsü (IOM) sağlık okur-yazarlığını, bireylerin
uygun sağlık kararlarını almada ihtiyaç duydukları
sağlıkla
ilgili
temel
bilgileri
okuyabilme,
anlayabilme, işleme ve davranışa geçirebilme
322
yeteneği olarak tanımlanmaktadır (9). Amerikan Tıp
Birliği (AMA) ise kavramı; sağlık hizmetleri
çevresindeki işlevler için temel okuma ve gerekli
sayısal görevleri yerine getirebilmeyi kapsayan beceri
kümesi şeklinde açıklamıştır. Bu beceriler, bireylerin
reçete edilen ilaçları, randevu fişlerini ve diğer
sağlıkla ilgili materyalleri okuma ve anlama
kabiliyetlerini de içermektedir (10).
Görüldüğü üzere her ne kadar üzerinde çokta uzun
olmayan bir süredir incelemeler yapılmakta olsa da
sağlık okur-yazarlığı, farklı kuruluşlarca farklı
şekillerde tanımlanmaya çalışılmıştır. Ancak yine de
söz konusu bu kuruluşlar ortak bir düşünce ile sağlık
okur-yazarlığını; kişilerin yeni bilgi edinmeleri ve
kullanmalarına izin veren, zaman içinde stabil olan,
ancak eğitim programları ile iyileşen ve yaşlanma ya
da patolojik süreçlerle kötüleşen bir dizi bireysel
beceri olarak ele almaktadırlar (11). Genel anlamda
sağlık okur-yazarlığı; okur-yazarlığa bağlı olan ve
bireylerin hayatları boyunca yaşam kalitelerini
iyileştirmeleri, hastalıkları önlemeleri ve sağlıklarını
geliştirmeleri
konusunda
gereken
kararları
alabilmeleri ve yargıda bulunabilmeleri için gereken
sağlık bilgilerine erişmeleri, bu bilgileri anlamaları,
değerlendirmeleri ve uygulamaları hakkında kişilerin
bilgisini, motivasyonunu ve becerisini gerektiren bir
olgu olarak karşımıza çıkmaktadır (12).
Sağlık okur-yazarlığı, sağlık hizmeti sunucuları
ile sağlık hizmetini alan hastalar arasındaki
sorumlulukların paylaşılmasına ve her iki tarafın
iletişim esnasında birbirini daha iyi anlamalarına
sebebiyet vermektedir. Bunun yanı sıra hekim ile
hastanın yüz yüze birlikte geçirdikleri süre kısıtlıdır
ve bu süre zarfında hastanın hekiminden aldığı
bilgileri anlaması gerekmektedir. Söz konusu bilgileri
bazen sadece anlamak değil, bilgilerin doğruluğunu
ve güvenilirliğini başka kaynaklardan da sınamak
gerekmektedir. Ayrıca hastalar artık günümüzde pasif
değil aktif tüketici rolü oynamakta ve tedavi ve bakım
kararlarına katılmak istemektedir (13). Tüm bu
etmenler ise ancak bireylerin sağlık okur-yazarlığı
seviyelerinin yüksek olması ile gerçekleşebilmekte ve
sağlık okur-yazarlığının ne kadar önemli olduğunu
ortaya koymaktadır.
SAĞLIK OKUR-YAZARLIĞININ BOYUTLARI
Sağlık
okur-yazarlığı
kavramının
tanımlanmasında yaşanılan karışıklık, aynı zamanda
bu kavramın boyutlandırılmasında da ortaya
çıkmaktadır. Sağlık okur-yazarlığı konusunda çalışan
araştırmacılar farklı kriterleri dikkate alarak, sağlık
www.korhek.org
TAF Preventive Medicine Bulletin, 2014:13(4)
okur-yazarlığının boyutlarını ortaya koymada farklı
sınıflandırmalar önermişlerdir (12).
Bu sınıflandırmalar arasında en yaygın olanı
sağlık okur-yazarlığını fonksiyonel, iletişimsel
(interaktif) ve eleştirel olmak üzere üç önemi boyutta
incelemektedir (14). Fonksiyonel sağlık okuryazarlığı, temel okuma ve yazma becerilerine
dayanmaktadır ve bu düzeyde kişiler sağlık eğitim
materyallerini
okuyabilmektedirler.
İletişimsel
(interaktif) sağlık okur-yazarlığı, kişilerin sağlık
sunucuları ile iletişiminde sosyal ve bilişsel becerilere
de sahip olması anlamına gelmektedir. Bu düzeydeki
bireyler
farklı
sağlık
aktivitelerinden
yararlanabilmekte ve değişen sağlık koşullarında
sahip
oldukları
bilgilerini
rahatlıkla
kullanabilmektedir (15). Eleştirel sağlık okuryazarlığı, ileri düzeyde bilişsel, sosyal becerilere ve
eleştirel düşünebilme kabiliyetine sahip olmayı
gerektirmektedir. Böylece kişiler sağlık bilgilerini
eleştirel düzeyde değerlendirebilmekte, kapasitelerini
geliştirebilmekte, sağlığın sosyal, politik ve
ekonomik
boyutlarını
anlayabilmekte
ve
yorumlayabilmektedir (16).
Sağlık okur-yazarlığı ile ilgili diğer bir
sınıflandırma Amerikan Tıp Birliği tarafından
yapılmıştır. Bu sınıflandırmaya göre sağlık okuryazarlığı; sağlıkla ilgili yazılı okur-yazarlık ve
sağlıkla ilgili sözel okur-yazarlık olmak üzere ikiye
ayrılmaktadır (11). Söz konusu sınıflandırmaya daha
sonra sayısal okur-yazarlık boyutu da eklenmiştir.
Yazılı okur-yazarlık; sağlıkla ilgili bilgileri rahatlıkla
okuma ve yazma, sözel okur-yazarlık; sağlıkla
konularını dinleme ve konuşma, sayısal okur-yazarlık
ise sayıları kullanabilme becerilerini içermektedir
(17).
Zarcadoolas ve diğ. (2012) de, sağlık okuryazarlığını temel okur-yazarlık, bilimsel okuryazarlık, vatandaş okur-yazarlığı ve kültürel okuryazarlık olarak dört boyutta incelemektedir. Temel
okur-yazarlık; sağlıkla ilgili bilgileri okuma, yazma,
konuşma
ve
sayıları
anlama
anlamında
kullanılmaktadır. Bilimsel sağlık okur-yazarlığı
sağlık ile ilgili bilim ve teknolojileri kullanabilme
kabiliyetlerini içermektedir. Vatandaşlık okuryazarlığı, ülke bireylerinin sağlıkla ilgili kamusal
konularda farkında olması, bu konulardaki eleştirel
tartışmalara ve karar verme süreçlerine katılabilmesi
anlamına gelmektedir. Kültürel okur-yazarlık ise
toplumun sağlık ile ilgili inançlarının, geleneklerinin,
dünya bakışının ve kimliğinin hem bireyler hem de
sağlık hizmetini sunanlar tarafından tanınması,
anlaşılması ve kullanılmasıdır (18).
www.korhek.org
Özetle, sağlık okur-yazarlığı konusundaki mevcut
tanımlar, sağlık okur-yazarlığının temel okuma ve
yazma becerilerine dayalı olan fonksiyonel sağlık
okur-yazarlığından
daha
fazlası
olduğunu
göstermektedir.
Ancak
sağlık
okur-yazarlığı
tanımlanmasında yaşanan farklılıklar nedeniyle,
kavramın boyutlandırılmasında da bir uzlaşma
sağlanamamıştır. Bu uzlaşma eksikliği ise neticede
sağlık okur-yazarlığını çok boyutlu olarak
yansıtabilen, geçerliliği sağlanmış sağlık okuryazarlığı
ölçüm
araçlarının
geliştirilmesini
engellemektedir (19).
SAĞLIK
OKUR-YAZARLIĞI
YÖNTEMLERİ
ÖLÇÜM
Sağlık sistemi için çok önemli olan sağlık okuryazarlığı düzeyini belirlemek ve değerlendirmek için
birtakım araçlar geliştirilmiştir. Bu araçlar gelişim,
yapı, ölçüm, kapsam ve ölçüm özellikleri konusunda
farklılıklar göstermektedir (20). Söz konusu
farklılıklar dikkate alınarak tüm bu ölçüm araçları;
kelime tanıma, okuduğunu anlama, fonksiyonel
sağlık okur-yazarlığı ve informal testler olmak üzere
dört ana boyutta değerlendirilmektedir (21):
1-Kelime Tanıma Testleri: Bu tip testlerde,
bireylere sağlık ve hastalık ile ilgili birtakım
kelimeler verilerek, kişilerin bu kelimeleri bilip
bilmediğine ve okuma düzeyine bakılır. Tıpta
Yetişkin Okur-Yazarlığını Hızlı Değerlendirme Testi
(Rapid Estimate of Adult Literacy in MedicineREALM), Tıbbi Terimleri Tanıma Testi (Medical
TermRecognition Test- METER) ve Geniş Çaplı
Başarı Testi (Wide Range Achievement TestWRAT) birer kelime tanıma testleridir (21,22).
2-Okuduğunu Anlama Testleri; Sağlık eğitimi
alanında kullanılan ölçüm araçları ile kişilerin
okuduğu pasajı anlayıp anlamadığı kontrol edilerek,
sağlık okur-yazarlığı düzeyleri belirlenmektedir (21).
Fonksiyonel Sağlık Okur-Yazarlığı Testi’nin (Test of
Functional Health Literacy in Adults-TOFHLA)
okuma pasajları, okuduğunu anlama testlerine örnek
olarak verilebilmektedir (22).
3-Fonksiyonel Sağlık Okur-Yazarlığı Testleri:
Yetişkinlerde Fonksiyonel Sağlık Okur-Yazarlığı
Testi (Test of Functional Health Literacy in AdultsTOFHLA) ve En Yeni Vital Bulgu (Newest Vital
Sign) testleri fonksiyonel sağlık okur-yazarlığını
ölçmek üzere geliştirilmiştir (21). Yetişkinlerde
Fonksiyonel Sağlık Okur-yazarlığı Testi iki okuma
parçası ile dört sayısal maddeden oluşmakta olup,
kısa formu da bulunmaktadır. En Yeni Vital Bulgu
testi ise altı maddeden oluşmakta ve hem fonksiyonel
323
TAF Preventive Medicine Bulletin, 2014:13(4)
hem de sayısal sağlık okur-yazarlığını ölçmektedir
(22).
4-İnformal Testler: Morris ve diğ. (2006)
tarafından oluşturulan tek maddelik, Chew ve diğ.
(2008) ile Ishikawa ve (2008) tarafından oluşturulan
üçer maddelik ve Haun ve diğ. (2009) tarafından
geliştirilen dört maddelik sağlık okur-yazarlığı tarama
testleri, sağlık okur-yazarlığı düzeylerini belirlemeye
yarayan ve klinik ortamlarda rahatlıkla kullanılabilen
informal testlerdendir (21,22).
Bu testler haricinde, Diyabette Okur-yazarlık
Değerlendirme (Literacy Assessment in Diabetes
LAD), ve Diyabet Sayısal Testi (Diabetes Numeracy
Test-DNT) gibi kronik hastalıklara özgü ölçüm
araçları da bulunmaktadır (22).
Yukarıda bahsedilen ölçüm yöntemlerinin
hangisinin kullanılacağı ise daha çok bireysel ya da
sistem amaçlı ölçüm düzeylerine bağlı kalmaktadır.
Bu kadar sağlık okur-yazarlığı ölçüm aracı
geliştirilmiş olmasına rağmen, henüz altın standart
olarak adlandırabilecek bir ölçek bulunamamıştır ve
yukarıda bahsedilen tüm bu ölçekler hastanın sağlık
bilgisini ölçmeye odaklanmaktadır (3). Sağlık
kuruluşlarında zaman çok önemli bir kısıt olduğundan
dolayı, genellikle sağlık okur-yazarlığı ölçümlerinde
informal testler tercih edilmektedir (21).
SAĞLIK OKUR-YAZARLIĞININ ETKİLEYEN
FAKTÖRLER VE SONUÇLARI
Sağlık okur-yazarlığı kavramını daha iyi anlamak
için sağlık okur-yazarlığı düzeyini etkileyen faktörler
ile sağlık okur-yazarlığının sonuçlarının bilinmesi
gerekmektedir. Sağlık okur-yazarlığı genel olarak
demografik, kültürel ve psikososyal faktörlerden,
genel
okur-yazarlık
düzeyinden,
bireysel
özelliklerden, hastalıkla ilgili deneyimlerden ve
sağlık hizmeti sistemi ile ilgili etmenlerden
etkilenmektedir (12).
Sağlık okur-yazarlığını etkileyen demografik
faktörler; yaş, ırk, cinsiyet, medeni durum, gelir,
eğitim ve çalışma durumudur. Genel olarak ileri
yaşlarda, siyah ırkta, kadınlarda, evli olmayanlarda,
eğitim durumu ve gelir durumu düşük olanlarda
sağlık okur-yazarlığı da daha düşüktür (23,24,25 )
Kültürel faktörler; etnik grup, göçmenlik ve dil
farklılığı gibi etmenleri içermekte olup bu tip
özellikler sağlık ile ilgili bilgileri okumayı, yazmayı
ve anlamayı güçleştirebilmektedir (26).
Sağlık okur-yazarlığı üzerine etkisi olan
psikosoyal faktörler; öz yeterlilik davranışı, sosyal
destek, sağlık problemleri bilgisi ile hastalığı anlamak
324
gibi konuları kapsamaktadır. (27). Bireylerin sağlık
ile ilgili inanç algılarının düşük olması, bu inançları
davranışa geçirememesi, aileden ve çevreden edinilen
sosyal desteğin azlığı ile sağlık ve hastalıklar
konusundaki bilgisizlik, sağlık okur-yazarlığının da
düşük olmasına sebebiyet vermektedir.
Genel okur-yazarlık düzeyi de sağlık okuryazarlığı ile bağlantılıdır ancak, yüksek okur-yazarlık
düzeyi yüksek sağlık okur-yazarlığına sahip olmak
anlamına gelmemektedir. Yapılan araştırmalar her ne
kadar düşük okur-yazarlık düzeyindeki kişilerin
sağlık ile bilgilerini anlamada zorluk çektiğini
bulgulasa da, yüksek düzeyde okur-yazarlığı olan
bireylerin
sağlık
okur-yazarlığının
düşük
olabileceğini göstermektedir (1).
Sağlık okur-yazarlığını etkileyen bireysel
özellikler; görme, işitme ve konuşma yetenekleri,
hafıza ve anlamlandırma ile fiziksel, sosyal ve bilişsel
becerileri kapsamaktadır (12). Tüm bu beceri ve
yeteneklerin azalması ise düşük sağlık okuryazarlığına sebebiyet vermektedir.
Hastalıkla ilgili deneyimler; hastalığın süresi,
hastalığın tipi, tedavinin karmaşıklığı, hastalığın
şiddeti, komplikasyon ve başka hastalığının varlığı
olarak sıralanabilir (15,17). Buna göre hastalığın
süresi arttıkça, tedavi karmaşıklaştıkça ve başka
hastalıklar baş gösterdikçe, hastaların sağlık okuryazarlığı seviyeleri de etkilenmektedir (15).
Son olarak sağlık okur-yazarlığını etkileyen sağlık
sistemi ile ilgili faktörler ise; sağlık hizmetine erişim
düzeyi, sağlık sisteminin karmaşıklığı, sağlık
güvencesi kapsamı ve hekim hasta ilişkisidir (4). Söz
konusu bu faktörler ise kişilerin hem sağlığını hem de
sağlık bilgisini etkileyen faktörler arasında
sıralanabilmektedir.
Sağlık okur-yazarlığı literatüründe, sağlık okuryazarlığının nelerden etkilendiğini anlamaya çalışan
araştırmaların yanı sıra, bu okuryazarlık düzeyini
nelerin etkilediğini belirlemeye yönelik çalışmalarda
bulunmaktadır. Sağlık okur-yazarlığının bireysel ve
sistem düzeyinde olmak üzere iki tür sonuçları
mevcuttur. Bireysel düzeydeki düşük sağlık
okuryazarlığının sonuçları; hastalığın kontrol
edilememesi, komplikasyon oluşumunda artma,
yaşam kalitesinde azalma, tedaviye uyumsuzluk ve
hizmetten memnuniyetsizliktir (20). Ayrıca sağlık
okur-yazarlığı düşük olan kişilerin daha fazla
hastaneye yattığı ve acil servisi kullandığı, daha az
tarama programlarına katıldığı, koruyucu sağlık
hizmetlerinden daha az yararlandığı, hastalıkları ve
tedavileri hakkında daha az bilgileri olduğu ve hatta
ölüm risklerinin yükseldiği bilinmektedir (1). Sistem
düzeyli sonuçlar ise, maliyetler, kaynak ayrımı ve
www.korhek.org
TAF Preventive Medicine Bulletin, 2014:13(4)
yeni program ve müdahalelerin oluşturulmasıdır (20).
Söz konusu sonuçlar ise sağlık sisteminin işleyişini
ve dengesini ciddi anlamda olumsuz bir şekilde
etkileyebilmektedir. Bu nedenle bireylerin sağlık
okur-yazarlığının önemli sonuçlarını ortaya koymaya
ve sağlık okur-yazarlığını olumlu ya da olumsuz
etkileyen faktörleri belirlemeye yönelik yapılan
çalışmaların artmasının, sağlık okur-yazarlığı ile ilgili
atılacak adımlar ve yapılacak düzenlemeler açısından
gerekli olduğu düşünülmektedir.
SAĞLIK OKUR-YAZARLIĞINI İYİLEŞTİRME
ÇABALARI
Sağlık okur-yazarlığının düşük olmasının
yukarıda bahsedilen negatif etkilerinden dolayı,
bireysel ve toplumsal açıdan ülkelerin sağlık okuryazarlık düzeylerinin arttırılması gerekmektedir.
Sağlık okur-yazarlığını iyileştirmeye
yönelik
faaliyetlerde, özellikle sağlık çalışanlarına ve politika
yapıcılara büyük görevler düşmektedir.
Sağlık çalışanlarının hastaları ile iletişimlerini
arttırmaları ve hastalıkları ile ilgili yazılı ya da sözlü
iletişimlerinde basit bir dil kullanmaları hastalarının
sağlık okur-yazarlık düzeyini yükseltmektedir. Ayrıca
hastaları bilgilendirmede, hastaların en iyi şekilde
anladıkları yöntemi (görsel-işitsel) tercih etmeleri ve
geri bildirimler ile hastaların anlayıp anlamadıklarını
sorgulamaları da, hastalık konusundaki bilgilerde
iyileşmelere neden olmaktadır. Bunun yanı sıra,
hastaların
sağlık
okur-yazarlık
seviyesinin
arttırılması, kendilerine verilecek diyet ve egzersiz
eğitimlerinin varlığına da bağlıdır (28).
Sağlık okur-yazarlığının arttırılmasında, ülkelerin
sağlık sistemlerinin de görevleri bulunmaktadır.
Sağlık okur-yazarlığı sistem içerisinde, sağlığın
geliştirilmesi ile ilgili hizmetler arasında yer
almaktadır ve ülkelerin vatandaşlarının sağlık okuryazarlık seviyesini belirleme ve iyileştirme
konularında çalışmalar yapması beklenmektedir.
Sağlık okur-yazarlığının iyileşmesine sebebiyet veren
uygun ve etkin eğitim materyallerinin oluşturulması,
hastalar ile farklı disiplinlerdeki sağlık çalışanlarını
(hekim, hemşire, diyetisyen vs.) bir araya getiren yüz
yüze görüşme olanaklarının sağlanması, yetersiz
sağlık okur-yazarlığına sebebiyet veren durumların
araştırılıp gerekli müdahalelerin uygulanması ve
değerlendirilmesi bu çabalar arasında sayılabilir (29).
Sağlık okur-yazarlığında iyileşme, sonuçta daha
sağlıklı insan, daha sağlıklı toplum ve daha sağlıklı
dünya anlamına gelmektedir. Sağlık okuryazarlığı
yüksek olan birey, kendi sağlığı ile ilgili daha iyi
kararlar alır, daha sağlıklı bir yaşam tarzını benimser
ve sağlığın kültürel, sosyal, ekonomik ve çevresel
www.korhek.org
belirleyicilerinin farkında olur. Sağlık okuryazarlığı
yüksek bireylerin sayılarının arttırılması ise önce
toplumsal iyileşmelere ve ardından dünyada iyi sağlık
sonuçlarına ulaşmaya sebebiyet verecektir (30). Bu
nedenle iyileştirme çalışmaları ulusal ve uluslar arası
düzeyde gittikçe artmaktadır.
SONUÇ
Günümüz bilgi çağı olup, bu çağda bireylerin
kendi hastalıklarını tanımaları, belirleyebilmeleri ve
sağlıkları için kendilerine iyi olduğunu düşündükleri
kararları almaları beklenmektedir. Bu kararları doğru
alabilmeleri ise sağlık okur-yazarlığı düzeylerine
bağlıdır.
Sağlık okur-yazarlığı; kişilerin sağlıkla ilgili
bilgileri
ve
teknolojileri
anlamalarına
ve
kullanmalarına izin veren, sağlıkla ilgili konularda
sağlık
çalışanları
ile
problemsiz
iletişim
kurabilmelerini sağlayan ve ayrıca edindikleri tüm bu
bilgileri eleştirebilmeye de olanak tanıyan bilgi ve
becerilere sahip olmak anlamına gelmektedir.
Sağlık okur-yazarlığının fonksiyonel sağlık okuryazarlığı, iletişimsel sağlık okur-yazarlığı ve eleştirel
sağlık okur-yazarlığı olmak üzere üç önemi boyutu
bulunmaktadır. Her ne kadar tüm bu boyutları ortaya
koyamasa da, sağlık okur-yazarlığını ölçmeye yönelik
bir takım testler geliştirilmiştir. Bu testler bireysel ve
sistem
düzeyinde
sağlık
okur-yazarlığını
ölçebilmektedir. Ancak hala altın standart olarak
kabul edilebilecek bir ölçüm aracı bulunamamıştır.
Ülkemizde de konu ile ilgili geliştirilmiş bir ölçek
mevcut değildir.
Sağlık okur-yazarlığının düşük düzeyde olmasının
bireysel ve sağlık sistemi açısından bir takım etkileri
bulunmaktadır.
Bu
etkiler;
sağlık
hizmeti
kullanımında ve maliyetlerde artma, komplikasyonlar
ve ölümler, tedaviye uyumsuzluk, yaşam kalitesinde
azalma ve hizmetten memnuniyetsizliktir.
Sağlık okur-yazarlığı toplumun sağlığı ve sağlık
kararları açısından ciddi anlamda önemli olduğundan
dolayı, sağlık çalışanlarına ve sağlık politika
yapıcılarına, iyileştirme faaliyetlerinde büyük
görevler düşmektedir. Daha sağlıklı bir toplum ancak
iyileştirilmiş sağlık okur-yazarlığı düzeyi ile
gerçekleşebilmektedir.
KAYNAKLAR
1. Australian Commission on Safety and Quality in
Health Care. Consumers, The Health System and
Health Literacy: Taking Action to Improve Safety And
Quality. Consultation Paper. Sydney, 2013.
325
TAF Preventive Medicine Bulletin, 2014:13(4)
2. Egbert N, Nanna KM. Health Literacy: Challenges
and Strategies. OJIN: The Online Journal of Issues in
Nursing. 2009; 14(3): 1-9.
3. Peerson A, Saunders M. Health Literacy Revisited:
What Do We Mean and Why Does It Matter? Health
Promotion International. 2009; 24(3):285-296.
4. Kanj M, Mitic W. Promoting Health and Development:
Closing the Implementation Gap. 7.Global
Conference on Health Promotion Nairobi, Kenya:
Conferance Book;2009.
5. Türk Dil Kurumu. Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil
Kurumu Yayınları;2011.
6. Young S, Macrae C, Cairns G, Pia A. Adult Literacy
and Numeracy in Scotland. Scotland:The Scottish
Government Publications;2001.
7. United Nations Educational, Scientific and Cultural
Organization. The Plurality of Literacy and its
Implications for Policies and Programs. Paris:
UNESCO Education Sector;2004.
8. Nutbeam D. Health Promotion Glossary. Health
Promotion International. 1998; 13, 349–364.
9. Nielsen-Bohlman l., Panzer AM, Kinding, DA. Health
Literacy: A Prescription to End Confusion.
Washington, DC: National Academies Press; 2004.
10. American Medical Association. Health Literacy:
Report of the Council on Scientific Affairs. Ad Hoc
Committee on Health Literacy for the Council on
Scientific Affairs. Journal of the American Medical
Association, 1999;281(6): 552-557.
11. Baker DW. The Meaning and Measure of Health
Literacy. Journal of General Internal Medicine.
2006;21: 878–883.
12. Sørensen K, Van den Broucke S, Fullam J, Doyle G,
Pelikan J, Slonsk, Z, Brand H. Health Literacy and
Public Health: A Systematic Review and Integration
of Definitions and Models. BMC Public Health. 2012;
12(80): 1-13.
13. 13.Osborne H. Health Literacy. From A to Z. 2th
Edition.Burlington: Jones & Bartlett; 2013.
14. Nutbeam D. Health Literacy As A Public Health Goal:
A Challenge For Contemporary Health Education
And Communication Strategies into The 21st
Century.
Health
Promotion
International.
2000;15(3):259–267.
15. Inoue M,
Takahashi M, Kai I. Impact Of
Communicative And Critical Health Literacy On
Understanding Of Diabetes Care And Self-Efficacy in
Diabetes Management: Across-Sectional Study Of
Primary Care in Japan, BMC Family Practice.
2013;14(40);1-9.
16. Sykes S, Wills J, Rowland, G, Popple K.
Understanding Critical Health Literacy: A Concept
Analysis. BMC Public Health. 2013;13(150): 1-10.
17. Agency for Healthcare Research and Quality Health
Literacy Interventions and Outcomes: An Updated
Systematic Review. Rockville; AHRQ Publication;
2011.
326
18. Zarcadoolas C, Pleasant AF and Greer DS.
Advancing Health Literacy: A Framework for
Understanding and Action. San Francisco: John
Wiley & Sons; 2012.
19. Mancuso JM. Assessment and Measurement of
Health Literacy: An Integrative Review of the
Literature. Nursing and Health Sciences. 2009; 11:
77–89.
20. Sayah FA, Williams B. An Integrated Model of Health
Literacy Using Diabetes as An Example. Canadian
Journal of Diabetes. 2012; 36: 27-31.
21. Peiravian F, Rasekh HR, Hashemi HJ, Mohammadi
N, Jafari N and Fardi K. Drug Literacy in Iran: The
Experience of Using “The Single Item Health Literacy
Screening (SILS) Tool”. Iranian Journal of
Pharmaceutical Research. 2014;13:217-224.
22. Sayah, FA. Williams B. Johnson JA. Measuring
Health Literacy in Individuals With Diabetes: A
Systematic Review and Evaluation of Available
Measures.
Health
Education
&
Behavior.
2012;20(10): 1–14.
23. Paasche-Orlow MK, Parker RM, Gazmararian JA,
Nielsen-Bohlman LT,
Rudd RR. MS. The
Prevalence of Limited Health Literacy. Journal of
General Internal Medicine. 2005;20:175-184.
24. Cho YI, Lee SYD, Arozullah AM, Crittenden KS.
Effects of Health Literacy on Health Status and
Health Service Utilization Amongst The Elderly.
Social Science & Medicine. 2008; 66: 1809-1816.
25. Morris NS, MacLean CD, Littenberg B. Change in
Health Literacy Over 2 Years in Older Adults with
Diabetes. The Diabetes Educator. 2013; 39(5): 638646.
26. Chiarelli L.The Impact of Low Health Literacy on
Chronic Disease Prevention and Control. Canadian
Public Health Association Publication; 2006.
27. Ussher M, Ibrahim S, Reid F, Shaw A and Rowlands
G. Psychosocial Correlates of Health Literacy Among
Older Patients with Coronary Heart Disease. Journal
of Health Communication: International Perspective.
2010; 15(7): 788-804.
28. Stiles E. Promoting Health Literacy in Patients with
Diabetes. Nursing Standard. 2012; 26(8): 35-40.
29. Shue CK, OûHara, LLS, Marini D, McKenzie J
Schreiner M. Diabetes and Low-Health Literacy: A
Preliminary Outcome Report of A Mediated
Intervention
to
Enhance
Patientphysician
Communication. Communication Education. 2010;
59(3): 360-373.
30. Pleasant A. In Improving Health, Health Systems,
and Health Policy Around the World: Workshop
Summary. in Lyla M. Hernandez, Rapporteur;
Roundtable on Health Literacy; Board on Population
Health and Public Health Practice. USA: National
Academy of Science Publications;2013.
www.korhek.org
Download

Sağlık Okur-Yazarlığı