ERZURUM KÜMBET KÖYÜ'NDE
YER ALAN İKİ YAPI
Yrd.Doç.Dr.Haşim K A R P U Z
V
anıtmaya
çalışacağımız
ikiyapı
E r z u r u m ' u n Ilıca Bucağına b a ğ l ı
K ü m b e t K ö y ü ' n ü n merkezinde bu­
l u n m a k t a d ı r . K ü m b e t K ö y ü ' n e Erzur u m - Ç a t karayolunun 20.kilometresin­
den 3 km. l i k bir t a l i yolla u l a ş ı l m a k ­
tadır.
K ü m b e t K ö y ü vc çevresinin Eski
T u n ç Ç a ğ ı , U r a r t u ve Bizans d ö n e m ­
lerinde iskân gördüğü yüzey buluntu­
larından
anlaşılmaktadır.Nitekim
bu
köy ve çevresi Şclçuklu, Osmanlı dö­
nemlerinde de önemli yerleşmelere sah­
ne o l m u ş t u r (1). Burada inceleyeceğimiz
i k i y a p ı 14.yüzyıldan kalma bir k ü m b e t
ile 1793 y ı l ı n d a yapılmış bir Osmanlı
d ö n e m i c â m i s i d i r (Şekil:l, Rcs.:l).
D ı ş t a k i dokuz sıra kesme taşın a r a s ı
sonradan yapıldığı belli olan kabartma
derzle d e r z l e n d i r i l m i ş t i r . K a p ı sivri ke­
merli bir kavsara i ç e r i s i n d e olup, por­
tal üç kademeli bir silme ile çevrelen­
miştir. Bu silmenin içinde köşelerde i k i
rozet yer a l m a k t a d ı r (Res.:2).
Son y ı l l a r d a k i o n a r ı m l a r l a k ü m b e ­
t i n üst yapısı tamamen değişmiştir. Ör­
t ü d e y a r ı m k ü r e ş e k l i n d e bir kubbe
mevcuttur. Dışta Ö r t ü y e geçişte basit
p r o f i l l i bir silme b u l u n m a k t a d ı r . Bu
silme y a p ı n ı n içten kubbfe, d ı ş t a n ise
konik bir k ü l a h l a ö r t ü l ü o l d u ğ u n u or­
taya k o y m a k t a d ı r . Bölgede bu k ü m b e ­
t i n benzeri olan y a p ı l a r ı n örtüsü de
böyledir.
Erzurum Müzesi'nde görevli iken
1977 yılıjıda t a r a f ı m ı z d a n tescili y a p ı ­
lan bu i k i y a p ı d a n k ü m b e t halen mev­
cut b u l u n m a k t a d ı r . C â m i n i n ölçüleri
1978 y ı l ı n d a a l ı n m ı ş ve resimleri çekil­
miştir. A y n ı yıl Erzurum'dan a y r ı l d ı k ­
tan sonra 1980 yılı içerisinde koruma
k a r a r ı n a r a ğ m e n maalesef mahalli der­
nek t a r a f ı n d a n y ı k t ı r ı l a r a k yerine be­
tonarme bir c â m i y a p t ı r ı l m ı ş t ı r (2).
S i l i n d i r i k gövdeli, konik
külahlı
k ü m b e t l e r i n 13.yüzyılın i k i n c i y a n s ı n ­
dan sonra Doğu Anadolu Bölgesinde
y a y g ı n l a ş t ı ğ ı bilinmektedir (3). Bu yapı
ile plân benzerliği gösteren k ü m b e t l e r ;
O l t u M i s r i Z i n n u n , Horasan K ı z l a r
K ü m b e t i ile K a r a y a z ı Söylemez Ana ve
Söylemez Baba k ü m b e t l e r i 14-15. Y ü z ­
y ı l l a r a tarihlenirler (4). Erzurum'daki
1.ANONİM K Ü M B E T :
C â m i i n batı y a k ı n ı n d a , moloz taş
duvarlarla ç e v r i l m i ş d ö r t g e n bir avlu­
nun i ç i n d e yer a l m a k t a d ı r (Res.:l). İç­
ten 3.85 m . ç a p ı n d a ve içten d ı ş t a n dai­
revi p l â n l ı d ı r (Şekil:2,Res.:2). K ü m b e t i n
k a p ı s ı kuzey d o ğ u d a n olup üç basamak­
lı bir merdivene sahiptir. Y a p ı içten ta­
mamen k i r e ç l e s ı v a n m ı ş , sadece i s t i r i d ­
ye m o t i f i d o l d u r u l m u ş taş mihrap nişi
o r i j i n a l k a l a b i l m i ş t i r (Res.:3).
1. A . Ş . B e y g u , E r a u r u m , İ s t a n b u l , 1963,8.170-179.
2. C&miin ve k ü m b e t i n ölçülerinin a l ı n m a s ı n d a ,
pl&nlannın
çitimindeki
yardımlanndan
dolayı
D o ç . D r . H a k k ı Önkal'a, a n l a t ı m d a k i yardımları için de
D o ç . D r . Y ı I m a c Onge'ye tefekkürlerimi s u n a r ı m .
S. M.Olu? A n k , E r k e n Devir Anadolu T ü r k M i ­
marisinde T ü r b e Biçimleri. Anadolu, C . X I (1967), s.
80-82.
Aynca
bkc.
N.
Tabak,
Ahlat,
İstanbul,
1972,s.56.
4. R.H.İjnal, Bilinmeyen D o f u Anadolu KUnbetleri H a k k ı n d a Notlar, Vakıflar DergUi, C . X I (1976),
S.128-1S0
6
Y H _ n n . r>r HASİM K A R P U Z
Cimcime Sultan, Kemah-Togay Hatun
Kümbetleri, kapısının kuzey doğudan
oluşu ve süsleme özellikleri ile IlıcaK a n d i l l i yakınlarındaki Evrent Küm­
beti, bu kümbet ile yakın benzerlikler
göstermektedir.
Kümbetin içerisinde bugün Binamaz
Ahmet Baba diye anılan bir yatır
bulunmaktadır. Bu kişinin yapı ile
ilişkisi bilinmemektedir. Bu bakımdan
yapının bir kısmının mevcut olduğu i h ­
timalini kabul edebiliriz. Köylülerce
yapılan onarımlar sırasında mumyalık
toprak altında bırakılmış olmalıdır.
Yapıyı gören A.Ş.Beygu, kitabesini
vakfiyesi yüzünden sipahilerin kırdı­
ğını belirterek 14. yüzyıla tarihlcndirilebileccğini teklif
etmektedir (5).
Kümbet bölgedeki benzerlerinden hare­
ketle 14. yüzyıla tarihlendirilebilir.
2.0SMAN EFENDİ CAMİİ:
Yapı dikdörtgen plânlı olup bir son
cemaat yeri ve bir harim kısmından
meydana gelmektedir. Cephede köşe­
lerde düzgün kesme taş diğer kısım­
larda ise moloz taş duvarlara sahiptir.
Duvarlar muhtelif seviyelerde ahşap
hatıllarla bağlanmıştır. Örtüde orta
kısımda küresel bir yükselme görülmek­
tedir. Çelen d u v a r l a r ı n d a her cephede
ikişer olmak üzere taş çörtenler bulun­
maktadır (Şekil:3, Res.:4-5).
Kuzeydeki son cemaat bölümünün
örtüsünü altı ahşap ayak taşımaktadır.
Bu ayaklar arasında kafesli ahşap pa­
nolar vardır. Orta açıklıkta da ahşap
kafes şeklinde bir çift kapı kanadı bu­
l u n m a k t a d ı r . Son cemaat mahallinin
cephesi ahşap direklere oturtulmuş ah­
şap eliböğründelerle taşınan ahşap bir
saçakla muhafaza altına
alınmıştır
(Res:6). Üstü saç örtülüdür. Son cemaat
mahallinin kuzey batı köşesine kaidesi
içeriye doğru bir çıkıntı yapan minare
inşa edilmiştir.
Son cemaat mahallinden üstü sade
bir profille süslenmiş taş çerçeveli
dikdörtgen bir kapı ile harime geçil­
mektedir. K a p ı n ı n üstünde içeri rumt
dolgulu geometrik örgü kompozisyonla­
rı ihtiva eden taşlarla çerçevelenmiş
bir inşa kitâbesi göze çarpar. Kitâbenin
yukarısına gelen k ı s ı m d a s i v r i k e m e r l i
bir alınlık b i ç i m i n d e d ü z e n l e n m i ş b i t ­
kisel motifler g ö r ü l m e k t e d i r .
İçten içe 9.20 x 9.50 m. ö l ç ü l e r i n d e
olan kare ş e k l i n d e k i h a r i m , s i m e t r i k b i r
biçimde ikisi kuzey cephede, d i ğ e r i k i s i
güneyde bulunan d i k d ö r t g e n d ö r t a l t
pencere, yanlarda da ü ç e r f e v k â n î maz­
gal pencere ile a y d ı n l a t ı l m ı ş t ı r . K ı b l e
yönünde de i k i f e v k â n î mazgal pence­
resi vardır (Res.:7). G i r i ş eksenine rast­
layan kıble d u v a r ı n d a k i m i h r a p sade
bir şekilde süslenmiş y a r ı m d a i r e p l â n l ı
bir niş halindedir.
Ortada h a r i m i n ö r t ü s ü n ü d ö r t s ü t u n
desteklemektedir. D ö r t s ü t u n u n s ı n ı r ­
landırdığı orta m e k â n , ç e v r e d e k i d ü z
ahşap kaplama t a v a n d a n f a r k l ı o l a r a k
ahşap kirişlerle y a p ı l m ı ş b i r k ı r l a n g ı ç
kubbe ile y ü k s e l t i l m i ş t i r (Res:8) (6).
Sütunları b i r b i r i n e b a ğ l a y a n a h ş a p
kirişler, yüzleri m u k a r n a s l ı ve p r o f i l l i
silmelerle süslenmiş y a s t ı k a ğ a ç l a r ı ile
sütunlara o t u r t u l m u ş t u r
(Res:9). Bu
parçalar ve s ü t u n b a ş l ı k l a r ı basit ge­
ometrik oyma m o t i f l e r l e
bezenmiştir
(7).
Harimin kuzey d u v a r ı boyunca uza­
nan f e v k â n î mahfel y a n l a r d a d u v a r l a r a
bitişik ahşap s ü t u n l a r a , ortada ise k ı r ­
langıç t a v a n ı t a ş ı y a n s ü t u n l a r d a n i k i s i ­
ne o t u r t u l m u ş t u r . Bu mahfele, g i r i ş i n
sağ t a r a f ı n d a yer alan a h ş a p b i r m e r d i ­
venle ç ı k ı l m a k t a d ı r . M a h f e l i n h a r i m e
bakan yüzü sade b i r k o r k u l u k l a ç e v r i l ­
miştir.Mahfel döşemesi seviyesinde k ı r ­
langıç t a v a n ı t a ş ı y a n s ü t u n l a r ı n g ö v d e ­
si m u k a r n a s l ı ve p r o f i l l i
silmelerle
süslenmiştir (Resim:10). S ü t u n l a r , y a s t ı k
a ğ a ç l a n , mahfel
korkulukları
yağlı
boya ile b o y a n m ı ş t ı r .
5. A . Ş . Beygu, E r z u r u m , İ s t a n b u l , 1936, s.173.
6. Kırlangıç kubbe, E r z u r u m evlerinin
tandırevi
örtülerinde kullanılmıştır. A y r ı c a U l u C a m i i n
önü kubbesi, bazı hanların ö r t ü s ü de a y n ı
mihrap
tarzdadır.
B u örtüye E r z u r u m d ı ş ı n d a , K ı r ş e h i r Çarşı C a m i i ' n d e
ve Hacı B e k t a ş Tekkesi gibi y a p ı l a r d a d a r a s t l a n m a k ­
tadır.
7. A h ş a p y a s t ı k l a r ı n mukarnasla s ü s l ü ö r n e k l e r i n i
Merzifon II.Sultan M u r a d Camii'nde de g ö r ü r ü z . B k z .
E . H . A y v e r d i , OsmanU Mimarisinde Ç e l e b i ve I I . S u l t a n
Murad Devri, C . I I , İ s t a n b u l , 1972, s.525
Yapıda ahşap sütunların
profilli
b a ş l ı k l a r ı , mahfel k o r k u l u k l a r ı , m i n b e r
ve ortadaki k ı r l a n g ı ç kubbe bölgenin
a h ş a p işçiliğinin önemli ö r n e k l e r i d i r .
Erzurum
ayn-ı cûd
Mele e'i
fühul
Eyleyüp
karyesin
Müflisi
yenbu'i
erbâb-ı
dâniş
ihya
bu camile
semahat
mesned-tirt-vı
bu
Künbet
Men bena li'llah tebşirinden agâh ol­
du ol
Geldi bir hatif dua güne dedi tarihini
Câmiin
kabül
Osman Efendi
ey leye
Yezdan
K a p ı ü z e r i n d e k i altı s a t ı r l ı k inşa
kitâbesi bu c â m i i n , H.1207/M.1793 yı­
l ı n d a Erzurum Müftüsü Osman Efendi
t a r a f ı n d a n ihya yoluyla y a p t ı r ı l d ı ğ ı n ı
g ö s t e r m e k t e d i r (Res: 11) (8).
Bu k i t â b e d e , c â m i i n ihya yoluyla
inşa e d i l d i ğ i n i n belirtilmesi muhteme­
len a y n ı yerde ve y a k ı n ı n d a k i k ü m b e t
ile b i r l i k t e inşa edilmiş eski bir c â m i i n
mevcudiyetini d ü ş ü n d ü r m e k t e d i r . Nite­
k i m b u g ü n k ü câmtin k a p ı s ı n d a , kitabe­
sinin çevresinde ve bazı yerlerinde k u l ­
lanılmış olan m o t i f l i ve p r o f i l l i t a ş l a r ı n
eski c â m i y e ait o l d u ğ u n u tahmin edebi­
liriz.
8.
Sene 1207
Kitabe
metnini
okuyan
Y ü n g ü l ' ü rahmetle a n ı y o r u m .
REStM -1 : Erzuıum, Kümbet Köyü'ndeki kümbet ile camiin genel görünüşü.
merhum
Prof.Naci
RESİM - 2 : Kümbetin kapısı.
RESÎM - 3 : Kümbetin mihrabı.
RESİM - 4 : Caminin genel görünüşü (şimdi yıkılmıştır.)
RESİM - 5 ; Caminin batı duvan.
9
ERZURUM KÜMBET K Ö Y Ü N D E YER A L A N İKİ YAPI
lillltll
mtniı
nıuııı
nıııııı
««nıı
««ıın
IMIIIH
nıııııı
»mıiM
"Hiın
""İH,
îî'mı,
"Mill,
ııifrri9iı
MM
RESÎM - 6 : Caminin son cemaat mahalli.
RESİM - 9 : Caminin örtüsünü destekleyen sütunlardan birisinin m u k a m a s l ı yastıklan.
1
7^
RESİM - 1 1 : Camiin kitabesi.
RESİM - 7 : Caminin harim kısımnı aydınlatan ş e v l e
pencerelerden birisi.
RESİM - 1 0 : Örtüyü destekleyen ahşap sütunlardan btrisinin mahfel hizasındaki s ü s l e m e s i .
E R Z U R U M K Ü M B E T K Ö Y Ü N D E Y E R A L A N İKİ Y A P I
" "* 'fil "
'
R E S t M - 8 : Caminin örtüsünde yer alan kırlangıç
kubbe.
1
î
3iT
ŞEKİL - 2 : Kümbet Köyü Kümbetinin plâm.
ŞEKlL -1 : Kümbet^Köyü'nde yer alan iki yapının va a y e t plânı.
mm//,
'/I////.','/;!
KUM3ET
CAMI
\
K
0
b
1 2
I
I
I
3
i
1 |V1
11
Y r d . Doc. Dr HASÎM K A R P U Z
12
-
Î7T
M
/
/
/-
\
/}•
•
\
1^
I ^
• 1 ;
I
—L_
Ol
\
— - - - - -
_
_
_
_
_
_
O
050
y
3fl
1
SEKİL - 3 : Kümbet Köyü Hacı Osman Efendi Camü plânı.
H.ONKAL-H.KARPUZ _
1978
Download

View/Open