Degerlendirme Formu
Naldöken Saðlýk Ocaðý Bölgesinde 0-11 Aylýk Bebeði Olan Annelerin
Doðum Öncesi Dönem ve Bebek Bakýmýnda Geleneksel Uygulamalarý
Dr. Öznur Biltekin*, Dr. Özlem Deniz Boran*,
Dr. Melek Didem Denkli*, Dr. Selçuk Yalçýnkaya*
Giriþ
Ýnsanlýk tarihi kadar eski olan halk hekimliði
ve geleneksel uygulamalar günümüzün yaþayan
tarihinin bir örneðidir. Modernleþen týp
tekniklerine karþýn kökleþmiþ olan halk
hekimliði, günümüze kadar canlýlýðýný
korumuþtur. Bu uygulamalarýn günümüzde
halen güncelliðini korumasý; kazanýlan
deneyimler yanýnda modern týp hizmetlerinin
gereken etkinlikte bölgeye gelememiþ olmasý,
halkýn alýþkanlýklarýna uygun iletiþimin
kurulamamasý, bölgenin geleneksel yapýsýnýn
sürmekte olmasý gibi etkenler ile açýklanabilir.
Konu ile ilgili Türkiye genelini kapsayan
geniþ bir çalýþma bulunmamaktadýr. Ancak
yöresel halk hekimliði uygulamalarýný inceleyen
çeþitli bölgelerde yapýlmýþ çalýþmalar vardýr (1).
Bu çalýþmalar insan saðlýðýný tehlikeye
sokabilecek geleneksel uygulamalarýn
günümüzde de halen uygulanmakta olduðunu
göstermiþtir. Örnek vermek gerekirse; açýk
yaraya toprak ve tütün basýlmasý, baþ aðrýsýný
geçirmek için küçük kurbaðanýn canlý olarak
* Ýnt. Dr.; Ege Ü. Týp Fak. Ýzmir
baþa sarýlmasý, istenmeyen gebeliðin
sonlandýrýlmasý için rahmin inceltilmiþ çýra ile
kurcalanmasý, yanýk yarasý üzerine eþek kaný
sürülmesi gibi uygulamalardan söz edilebilir. Bu
örnekleri çoðaltmak olanaklý; ancak bu kadarý
bile, konunun insan saðlýðý için bir tehdit
oluþturduðunu göstermek için yeterlidir (1).
Amaç
Bu çalýþma, Bornova Naldöken Saðlýk
Ocaðý'na baðlý tek ebe bölgesindeki 0-11 aylýk
bebeði olan annelerin doðum öncesi dönem ve
bebek bakýmýyla ilgili, bildiði ve uyguladýðý
geleneksel yöntemleri, uygulama sýklýðýný ve
bunlarý etkileyebilecek sosyodemografik
etmenleri saptamak amacýyla yapýlmýþtýr.
Gereç ve Yöntem
Son sýnýf týp fakültesi öðrencilerinin kýrsal
hekimlik stajý sýrasýnda yürütülen bu araþtýrma
kesitsel tipte bir araþtýrma olarak planlanmýþtýr.
Uygulamalarýn anýmsanabilmesi ile ilgili
olabilecek hafýza etmeni göz önünde
bulundurularak 0-11 aylýk bebeði olan tüm
anneler (68) araþtýrma evreni olarak
saptanmýþtýr. Saðlýk ocaðýndaki bebek izlem
formlarýndan 0-11 aylýk bebeði olan annelerle
görüþme yapýlmasý planlanmýþtýr.
Saptanan adreslere gidilerek toplam 35
sorudan oluþan anket Naldöken Saðlýk
Ocaðý’nda staj yapan intörn hekimler
tarafýndan yüz yüze görüþme tekniðiyle
uygulanmýþtýr.
Anket; kapalý uçlu 11 sorunun bulunduðu
sosyodemografik bölüm ve açýk uçlu 24
sorunun olduðu geleneksel uygulamalarla ilgili
sorulardan oluþmaktadýr. Anketin pilot çalýþmasý
yapýlmýþtýr. Analiz aþamasýnda anne ve çocuk
saðlýðýna zarar verebilecek uygulamalar "yanlýþ
uygulamalar" olarak belirlenmiþtir.
Bulgular
Atmýþ sekiz annenin 61'ine ulaþýlmýþtýr.
Ulaþýlamama nedenleri; adres deðiþiklikleri,
kayýt eksiklikleri ve adreste bulunamamadýr.
Kapsayýcýlýk oraný %89.7'dir.
Annelerin yaþ ortalamasý 25.3, %54.1 Ege
Bölgesi dýþýndan gelmiþ, %65.5’i kendi gelir
durumlarýný orta olarak deðerlendirmiþ,
%98.4’ü ev kadýný, %54.1’i ilkokul mezunu,
• 2004 • cilt 13 • sayý 5 • 166
%50.8'i SSK'lý, %44'ü 11 yýl ve üzeri süredir
bölgede yaþamaktadýr. Annelerin %93.4’ü son
doðumlarýný hastanede yapmýþtýr ve %31.2'si
evde herhangi bir aile büyüðü ile birlikte
yaþamaktadýr.
Aþaðýda geleneksel uygulamalarla ilgili ilginç
örnekler sunulmuþtur:
- Çocuk kýz ya da erkek olsun diye bir þey
yapýlýr mý?
Birbirine sarýlý iki kaþýk minder altýna konur,
gebe üstüne oturur, kaþýklar birbirinden ayrýlýrsa
erkek olur, biber kýzartmasý yenirse erkek olur,
iliþkiden sonra sola dönülürse erkek, saða
dönülürse kýz olur, koyun kafasý piþmiþ kellesi
aðzýndan ayrýlýr, yalnýzca kemik çýkarsa erkek,
etli çýkarsa kýz olur.
Bu soruya yanýt veren annelerin %16’sý bu
yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor. En sýk uygulanan yöntem ise tatlý,
ekþi uygulamasýdýr.
- Doðumun kolay olmasý için ne yapýlýr?
- Gebenin, doðumunu kolay yapmýþ birinin
bacaklarý arasýndan geçirilmesi, vulvaya
zeytinyaðý sürülmesi.
Bu soruya yanýt veren annelerin %15.3'ü bu
yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor.
- Göbek düþmesi ve bakýmý için ne
yapýlýr?
- Çaput yakýlýp üstüne konulur, kahve
sürülür.
Bu soruya yanýt veren annelerin %31'i bu
yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor. En sýk uygulanan yöntem ise çaput
uygulamasý ve kahve tozu uygulamasýdýr
(%40).
- Al basmasýndan korunmak için ne
yapýlýr?
- Yastýk altýna býçak, iðne, Kuran konulur,
kýrmýzý bez baðlanýr.
Bu soruya yanýt veren annelerin %72.3'ü,
bu yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor. En sýk uygulanan yöntem ise kýrmýzý
bez baðlamadýr (%64.7).
- Doðum sonu aðrýsýný geçirmek için ne
yapýlýr?
- Kaçýncý çocuðuysa o kadar gün acý çekmesi
gerektiðine inanýlarak aðrý kesici verilmez.
- Aðýz sütü ne yapýlýr?
- Atýlýr, bir kýsmý atýp kalaný bebeðe verilir.
Bu soruya yanýt veren annelerin %50'si bu
yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor. En sýk uygulanan yöntem ise aðýz
sütünün atýlmasýdýr.
Bebeðin ilk beslenmesinde ne verilir?
- Þekerli su, inek sütü.
Bu soruya yanýt veren annelerin %11'i bu
yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor. Bu annelerin tamamý ise þekerli su
verildiðini söyledi.
Bebek ilk ne zaman beslenir?
- Birkaç saat sonra, ezan beklenerek.
Bu soruya yanýt veren annelerin %69'u bu
yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor. En sýk uygulanan yöntem ise birkaç
saat sonra beslemektir.
- Bebek kundaklanýr mý?
- Annelerin %79'u kundak uyguladýklarýný,
çoðu bebeðin bacaklarý düzgün olsun diye bu
uygulamayý yaptýklarýný belirtmiþtir.
- Bebek kokmasýn diye ne yapýlýr?
Tuzlanýr yanýtýný veren 60 annenin 52’si
bunu uygulamýþ.
- Bebeðe nazar deðmesin diye ne yapýlýr?
- Ýðde dalý kýyafetlerine iliþtirilir, nazar
boncuðu takýlýr, suyun içine köz atýp buharýna
tutulur.
Bu soruya yanýt veren annelerin %16'sý bu
yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor. En sýk uygulanan yöntem ise nazar
boncuðu takýlmasýdýr .
- Bebek güzel olsun diye bir þey yapýlýr
mý?
- Göbek kordonu kaný yanaða sürülür,
burun sýkýlýr (büyük olmasýn diye), kulaklarý bez
ile baðlanýr (kepçe olmasýn diye).
Bu soruya yanýt veren annelerin %24'ü bu
yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor. En sýk uygulanan yöntem ise göze
sürme uygulamasýdýr.
- Kýrk basmasýn diye bir þey yapýlýr mý?
- Kapý arkasýna süpürge konulur, kýrk taþ ve
bir altýn atýlan suyla yýkanýr, yalnýz býrakýlmaz,
bebeðin dýþkýsý kapý eþiðine konulur, kýrký
çýkmamýþ iki bebek annesi karþýlaþýrsa,
aralarýnda taký deðiþtirirler.
Bu soruya yanýt veren annelerin %80'i bu
yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor. En sýk uygulanan yöntemler bebeðin
yalnýz býrakýlmamasý, ilk kýrk gün dýþarý
çýkarýlmamasý, beþiðe Kuran, býçak vb.
iliþtirilmesidir
- Sarýlýk olmasýn diye bir þey yapýlýr mý?
- Altýn suyu ile yýkanýr, sarý renkli kýyafetleri
giydirilmez.
Bu soruya yanýt veren annelerin %67'si bu
yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor. En sýk uygulanan yöntem ise sarý
bez baðlanmasýdýr .
- Sarýlýðý geçsin diye bir þey yapýlýr mý?
• 2004 • cilt 13 • sayý 5 • 167
- Ýki kaþý arasý jiletle kesilir, gelincik suyu ile
yýkanýr, sarý bez baðlanýr.
Bu soruya yanýt veren annelerin %35'i bu
yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor. En sýk uygulanan yöntem ise sarý
bez baðlanmasýdýr.
- Pamukçuðu geçirmek için bir þey yapýlýr
mý?
- Yaþlý bir kadýnýn ya da ikiz çocuða gebe
kalmýþ kadýnýn saçý bebeðin aðzýna sürülür, soda
sürülür.
Bu soruya yanýt veren annelerin %52'si bu
yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor. En sýk uygulanan yöntem ise soda
uygulamasýdýr.
- Piþiði geçsin diye bir þey yapýlýr mý?
- Katý yað sürülür, zeytinyaðý sürülür.
Bu soruya yanýt veren annelerin %76'sý bu
yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor. En sýk uygulanan yöntem ise
zeytinyaðý sürülmesidir (%56).
- Ýsiliði geçsin diye bir þey yapýlýr mý?
- Adetli kadýn bebeðe yaklaþtýrýlmaz.
Bu soruya yanýt veren annelerin %42'si bu
yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor. En sýk uygulanan yöntemler
zeytinyaðý ve pudra sürülmesidir.
- Ateþi düþsün diye bir þey yapýlýr mý?
- Sirkeli su ve aspirin karýþtýrýlýp, vücudu
silinir.
Bu soruya yanýt veren annelerin %75'i bu
yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor. En sýk uygulanan yöntem ise sirkeli
suyla silmedir.
- Öksürüðü olan bebeðe bir þey yapýlýr
mý?
- Sýrta ya da göðse çeþitli karýþýmlar (bal,
pekmez, aspirin, zeytinyaðý, kolonya...)
sürülmüþ gazete konulmasý.
- Bu soruya yanýt veren annelerin %34'ü bu
yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor. Gazeteye sürülen uygulamalar
azýnlýktadýr.
- Ýshali olan bebeðe bir þey yapýlýr mý?
- Kahve ile yoðurt karýþtýrýlarak verilir, sütten
kesilir.
Bu soruya yanýt veren annelerin %75'i bu
yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor. En sýk uygulanan yöntem ise anne
sütünden kesmedir.
- Sürekli aðlayan, huysuz bebeðe bir þey
yapýlýr mý?
- Üç yol aðzýna götürülen çocuðun aðzýna
babasýnýn ayakkabýsý ile vurulur, dua okunur.
Bu soruya yanýt veren annelerin %40'ý bu
yöntemlerden herhangi birini ya da birkaçýný
uyguluyor. En sýk uygulanan yöntem ise dua
okunmasýdýr (%64).
Annelerin %59'unun doðum öncesi dönem
ve bebek bakýmýna iliþkin en az bir yanlýþ
uygulamasý bulunmaktadýr. Yapýlan yanlýþ
uygulamalar ile annelerin yaþý, memleketi,
öðrenim ve gelir durumlarý, sosyal güvencesi,
Naldöken'de yaþadýðý süre, sahip olduklarý
çocuk sayýsý ve doðumda saðlýk personeli olup
olmamasý arasýnda anlamlý bir iliþki
saptanamamýþtýr. Yapýlan yanlýþ uygulamalar ile
evde aile büyüðü olup olmamasý arasýnda
anlamlý bir iliþki saptanmýþtýr. Bu anlamlýlýk evde
aile büyüðü olanlarda bu tip uygulamalarýn
fazla olmasýndan kaynaklanmaktadýr.
Sonuç ve Öneriler
Araþtýrma bölgesinde yaygýn bir halk
hekimliði uygulamasý vardýr. Bu uygulamalar
varlýklarýný sürdürmektedir.
Bölgenin sosyoekonomik düzeyi, göç alan
bir yerleþim yeri olmasý geleneksel
uygulamalarýn zenginliðini açýklamaktadýr.
Yapýlan çalýþmada insan saðlýðýna zararlý
birtakým uygulamalarýn bu bölgede kýsmen de
olsa yapýlmakta olduðu görülmüþtür. Gün ve
Polat’ýn yaptýðý çalýþmalarda benzer geleneksel
uygulamalarýn olduðu görülmektedir (1,2).
Halkýn saðlýk düzeyini yükseltmek ve saðlýk
hizmetlerine katkýsýný saðlamak için bu
konudaki anlayýþýný ve inançlarýný bilmek
gerekir. Eðer bunlar bilinirse eðitim çalýþmalarý
ile olasý saðlýk sorunlarý önlenebilir. Saðlýk ocaðý
çalýþanlarýnýn halk ile iletiþimi sürekli kurmasý
gebe ve bebek izlemleri sýrasýnda geleneksel
uygulamalarýn sorgulanmasý; bunlarýn saðlýða
olumsuz etkilerini önlemede önemli bir etmen
olarak deðerlendirilebilir.
Teþekkür: Kýrsal Hekimlik Stajý süresince
yürüttüðümüz bu araþtýrmanýn her
aþamasýnda danýþmanlýk veren ve desteklerini
esirgemeyen Yrd. Doç. Dr. Hatice Þahin ve
Dr. Iþýl Ergin'e teþekkür ederiz.
Kaynaklar
1- Polat H H. Sivas Ulaþ'ta Halk Hekimliði
Uygulamalarý; Ürün yayýnlarý, 1995.
2- Gün Ý, Balcý E, Öztürk A, Öztürk Y., Kayseri Ýl
Merkezi’nde Ana ve Çocuk Saðlýðý’nda Bazý
Geleneksel Uygulamalarýn Yaygýnlýðý; 8. Halk Saðlýðý
Günleri Bildiri Özetleri.
• 2004 • cilt 13 • sayý 5 • 168
Download

Naldöken Sağlık Ocağı Bölgesinde