205
* Erkan TURAL
II. MEŞRUTİYET DÖNEMİ'NDE EVKAF-I HÜMAYUN
NEZARETİ'NDE BÜROKRATİK REFORM
, MEŞRUTİYET DÖNEMmPF R ^ K A F ^ ^ j M A Y Û N N E Z A R ^ ^
ÖZET
BÜROKPATİ. . . . . . . .
mevzuatların yenilenmesi, uzmanlık
1 QOS
okulunun
başlayan yeni dönemin en can
açılışı, yurtdışına öğrenci gönderilmesi, ücretler
sorunu "devleti kurtarmak"tı.
arasında yaşanan uçurumların kapatılması ve
'
Devrimi gerçekleştirenler muhalif yılları boyunca
belki de hepsinden önemlisi
bu söylemi işlemişler ancak bunu detaylandırma
Nizamnamesi'nin
ve içeriğini zenginleştirme ihtiyacı hissetmemiş­
kararlara
lerdi. Örneğin imparatorluğu sarsan milliyetçi
Nezareti'ndeki yenilikçiler hem Osmanlı insanı
çıkarılması
imza
attılar.
1 9 1 2 Teşkilat
gibi
hayati
Kısaca
Evkaf
hareketlere karşı anayasayı yürürlüğe koymak
hem de kurumları için etkili bir idari mekanizma
ve parlamentoyu açmak yeterli olacaktı. Benzer
yaratmaya çalıştılar.
şekilde kamu harcamalarının kısılması ve nitelikli
istihdam şartlarının yaratılması ile de etkili bir
devlet mekanizması yaratılmış olacaktı.
Ancak İttihatçılar
iktidarlarının
daha
ilk
gönlerinde bir takım yalın gerçeklerle yüzleştiler.
Anahtar Kelimeler:
Evkaf-ı
Hümâyûn
Nezareti, ittihat ve Terakki Cemiyeti, Osmanlı
bürokrasisi, II. Meşrutiyet Dönemi, Memurlar,
Reform.
Evet, Osmanlı tebaası yönetime katılmak ve eşit
Abstract
temsil edilmek istiyordu. Ancak hepsi bu değildi.
Bureaucratic Reform in the Ministry of Pious
Uluslararası protokoll ere kadar giren bir takım
Foundations
temel kamu yatırımlarının yaşam
alanlarına
çekilmesi öncelikli beklentileriydi. Yol, okul ve
hastane talepleri
siyasi
isteklerinin
yanında Babıali yöneticilerine
hemen
sunuluyordu.
Milliyetçi sarsıntıların altında yatan iktisadi ve
sosyal
katmanlar
da
devletin
yüzyıllarca
öncesine giden ve dış gelişmelerle daha d a
derinleşen bir takım açmazlarıyla birleşiyordu.
Devlet savaş ve modernleşme sancıları içerisinde
bayındırlık
projelerine
beklenen
verememiş,
bu ise reformların
ağırlığı
finansmanı
sorununu tam bir krize dönüştürmüştür. Söz
konusu süreçte evkaf bürokratlarının
diğer
nezaretlerdeki
konumu
bürokratlardan
farklı
olmamıştır. Reformlar için kaynak bulma sorunu
II. Meşrutiyet ile beraber yeni bir ivme kazandı.
Artan
askeri
kürsülerinden
dile
ihtiyaçlar,
getirilen
parlamento
sosyal
hizmet
talepleri ve bürokrasinin yenilenmesi, harcama
kalemlerinin genişlemesine yol açtı.
diğerlerinden farklı değildi. Yine de kurumlarını
yenileştirmek adına ellerinden geleni yapmaya
çalıştılar. Ancak durum Evkaf Nazırı Mehmet
Şemsettin Bey'in de bir meclis konuşmasında
ettiği
üzere
"perişanlık"tı.
makalede de görüleceği
üzere
This paper opens a discussion about how
an institution could modernize itself in the midst
of a fundamental financial crisis and of riots and
wars. Even more complicating the things, rtiis
process was conducted by super-idealist but
naive administrators. The most crucial question
of the Second Constitutional Era was "how to
save the state". Activists of the revolution used
this slogan during their years in opposition but
they did not need to put it into a theoretical
frame or to broaden its content. For them, the reproclamation of the constitution and setting up
the Chamber would be enough. Similarly, for
them, reducing the budget deficit and improving
the conditions of civil services would create a
more sophisticated administrative apparatus.
The Unionists faced the grim truth in the first
days of the new era. Ottoman subjects from dif­
Evkaf Nezareti'ndeki bürokratların durumu
itiraf
In the Second Constitutional Era
Yine
de
bürokratlar.
ferent ethnicities demanded equal rights with the
Turks. But their demands were not limited only
by that. Their primary expectations were to see
the basic public expenditures of the Empire,
mentioned even in international accords, drawn
to their own daily lives. Besides social and eco* D r . , Türkiye ve Orta
[email protected]
Doğu Amme
idaresi Enstitüsü,
Enver ÇAKAR
nomic investments like roads, schools and hospi­
Paşa, ömrünü hariciye koridorlarında geçirmiş,
tals, many other political requests were submit­
sarayla kurduğu yakın ilişkiler sayesinde kariyer
ted to the bureaucrats of the Sublime Porte.
basamaklarını hızlı bir şekilde tırmanmış ve
Some financial and social disturbances giving
sahip
olduğu
mevkiiyi
korumayı
başarmış
rise to nationalist and separatist movements
başarısız
were deepened by stalemates going on for cen­
başarısızlığının
turies and affected by foreign interventions.
nazırlığa
Rising military expenditures, demands for social
İngiltere büyükelçisine hayret cümleleri kurdurso
services by deputies in the Chamber and rejuve­
da, dönemin idare anlayışına yerleşmiş hamilik
nation of the bureaucracy had started to widen
ilişkilerinin alışılmış yansımalarından birisiydi.^
the budget deficit.
Nezaret
The situation of bureaucrats in the Ministry
of Pious Foundations was not different than the
other bureaucrats. Despite all the difficulties they
tried to do their best. They took some radical
decisions to modernize their institution. But as
confessed by the Minister, Mehmet Şemsettin
Bey, the point that had been reached was mis­
bir
bürokrattı.
Ancak
arkasından
her
taltif
idari
edilerek
kadar yükseltilmesi, her ne
üzerine
monografi
oldukça
hazırlayan
kadar
kapsamlı
Barnes,
bir
kurumun
Tanzimat döneminde bir türlü ıslah edilemeyen
yanlışlıklarının
Abdülhamid
döneminde
de
devam ettiğini belirtmişti.^ Yine de söz konusu
dönemin en önemli kazanımlarından birisinin
hazırlanan teşkilat nizamnamesi olduğu
ileri
sürülebilir."*
ery for the Ministry. Reforming and empowering
9 Safer 1297 tarihinde yayınlanan teşkilat
the institution could be achieved only by capa­
nizamnamesi kurum departmanlarını; Varidat-ı
ble rulers and a large budget. However, as seen
umumiye Dairesi, Mesanfat-ı umumiye Dairesi,
in
Muhasebe Dairesi, Mektubi Dairesi, Tahsilat
the
following
years
of
the
Second
Constitutional Era, none of these means were
Dairesi, Teftiş Dairesi ve Memurin-i
available for the Ministry. Whereas some dras­
Encümeni
olarak
belirlerken,
her
hazine
ünitenin
tic changes like the innovation of legislation,
işlevlerine dair ayrıntılı açıklamalar getirmişti.
foundation of a specialized school, sending stu­
Meşrutiyet ilan edildiğinde kurumun personel
dents abroad, abolishing the existing differences
sayısı her ne kadar önceki dönemin özensiz
in the salaries and, finally and maybe the most
istihdam
important one, enacting the paramount regula­
ulaşmışsa da ihdas edilen "imtihan Komisyonu"
tion of 1912 opened wide the institutionaliza­
veya
politikaları
"Intihab
ile abartılı
Komisyonu"
gibi
bir
rakama
oluşumlar,
tion of the Ministry. In short, bureaucrats in the
Ministry of Pious Foundation would make efforts
to create a functional institution both for their
Ministry and all the Ottoman subjects.
Key
Words:
The
Ministry
of
Pious
Foundations, The Committee of Union
Progress,
Ottoman
bureaucracy,
and
Second
Constitutional Period, civil servants, reform.
Giriş
Kanûn-i Esasi yürürlüğe konduğunda Evkaf-ı
Hümâyûn Nezareti, 1826 tarihinden itibaren
geçirdiği
kurumsal
dönüşümünü
tamamlaya­
mamış tipik bir mutlakiyet kurumuydu.'
Dört
yıldan beri nazırlık görevini yürüten Turhan
' Kanun-i Esasi'nin ilan edildiği haberinin yanında Evkaf
Nazırı Turhan Paşa'nın Lahey Sulh Konferansı'na imza
atmak için bu kente varmak üzere olduğu haberini veren
gazeteler, bürokratik ayrışmanın henüz ne kadar belirsiz
olduğunu do göstermekteydi. Tercüman-t Hakikat, "Turhan
Paşa Hazretleri", n. 9 8 1 3 , 2 4 Cemaziülahir 1 3 2 6 - 10
Temmuz 1 3 2 4 .
' İngiltere Büyükelçisi G . Barclay, Sadrazam Said Paşa'nın
Turhan Paşa hakkında, "the greatest booby he had
encountered in forty years of the public service" dediğini
raporuna eklemiştir. Bkz. Extracts from the Annual Report
for Turkey for the Year 1906, Enclosure in Despatch from
Mr. G . Borclay, N o : 4 8 of January, 1 9 0 7 , F.O 3 7 1 /
345.
^ John Robert Barnes, An Introduction to
Religious
Foundations in the Ottoman Empire, EJ. Brill, Leiden,
1 9 8 6 , s. 1 5 2 .
•* "Evkaf Nezoreti'ni teşkil eden devairin vezaifi hakkında
nizamnamedir". Düstur, Tertib I, C. IV, ss. 6 9 0 ^ 5 9 2 .
^^^'^''^'^miSAimmmsmımmmm^
II. MEŞRUTİYE
nezaret bürokratlarının daha profesyonel
bir
örgüt olma yolunda kaygılar taşıdıklarını
da
göstermişti.^
1908
Esasi'nin yeniden
Temmuzunda
ilanının
hemen
Kanun-i
ardından
uygulamaya konulan personel tensikatını en ağır
yaşayan kurumlardan birisi de Evkaf-ı Hümayun
Nezareti olmuştu.* 1.5 ay içerisinde üç nazır
değiştiren kurum/ ağustos sonuna gelindiğinde
yabancı
temsilcilik
kapsamda
bir
raporlarına
kadro
geçecek
eksiltmesine
adını
Viiayat
Meclis-i Idare'de gerçekleştirilen
çalışmalarla
dairenin personel sayısı bir reis ve dört üyeye
indirilirken, nazır muavini ve mektupçu maaşları
gözden
geçirilmişti."
Evkaf
bürokratları çalışmalarında son derece ilginç bir
şekilde Mısır'daki
göz
Evkaf
İdaresi'nin
önünde
teşkilat
bulundurmuş'"
ve
departman yapılanmalarını kesin kaideler altına
almıştı. Her kalemin başına bir müdür tayin eden
başladıklarını ve bununla ilgili olarak taşra evkaf
memurlarının
statüsü
ile
ilgili
gözden
geçirmelerin yapılmasını talep etmekteydi.
Evkaf
Nizamnamesi'ne
göndermede
bulunan nezaret yetkilileri, vilayet merkezlerinde
Evkaf Muhasebecileri, liva merkezlerinde Evkaf
Müdürleri ve lüzumu görülen
korunması
ile
kazalarda
da
bulunacağını belirtmişti.
sorumlu
' KORU i!e
ilgili ayrıntılı
AAeşr'jfiyet Dönemi'nde
içinde
Erkan
Tural,
İt.
Bağlamında
Turhon PoşG, her ne kadar Birinci Said Paşa kabinesinde
koituCL'nu
r.crumoyı
başardıysa
Kob'^esinde Evkcf Nazırlığını
bu-ck-c'
K C rr
c:or,
Mehmet
Alı
da
ikinci
Said
yine bir Hariciye
Pasoya bırakmak
Poşo
kökenli
zorunda
, A.^cc^ Said Poşa kobinesi'nin aniden görevden
E.ecî K o z -iiC!
disiplin
bilgi için; Bkz.
Devletin Restorasyonu
' '-09 Teşkilat ve Tensikat Kanunu, Dokuz Eylül (üniversitesi
;€•-• ~e5>v,^ crdii^don
bir
kiraların
A ı . İ . İ . E . , İzmir, 2 0 0 6 (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
yeteri kadar katip ataması do yapmışlardı.'
büyük
tutulurken,
Evkaî-ı hümayun Nezareti'nin 1908 yılı (eşl^ilot yapısı için
bkz. Saname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, 6 4 . sene, Dersaadel, Matboa-yı Ahmed ihsan, 1 3 2 3 , ss. 4 5 6 - 4 6 5 .
bürokratlar, ayrıca her daireye bir mümeyyiz ve
Daire tensikatını
hazırlıklarına
evkafa ait tüm binaların bokım, yeniden inşa ve
Önceki dönemin büyük istişare organı olan
yeniden
Kanunu
Söz konusu memurlar yeni düzenlemeye göre
1908 Tensikatı
planlarını
bürokratları,
Evkaf Memurlan'nın
yazdırmıştı.^
da
daha da artmıştır.'* Söz konusu yazıda Dahiliye
kurulon Kamil Paşa
Bo-; •_- 'evcih edilmişti.
göı-evini
hükümetinde
öu sefer Mülkiye mezunu Mahmut
değiştirmek
Ekrem
Bey'in bir
istemesi,
9
Eylül
Ekrem
oy
içerisinde
1908
tarihinde
gerçekleştiren nezaret tensik komisyonu, eylül
Menmet Şemsettin Paşa nın Evkaf Nazırlığına getirilmesine
sonuna gelindiğinde Sicil, İstatistik, Mahlulat ve
Mahrrut
Kemai
inal),
Tarihce-i
Te^kilct
ve Nüzzann
Cehat idareleri'nin
lamıştı.'^ Nezaret
düzenlemelerini
ricali, daire
tamam­
tensikatlarını
tamamladığında hazırlanan defterleri Sadaret'e
sunduğu gibi'^
haklarında
takibat
göndermişti.''' Nazır değişimi konusunda Maarif
Nezareti ile yarışan Evkaf Nezareti'nde, yine de
bir
adım
gelmeden
mevcut
atılarak
evkaf
sene
sonu
kanunlarının
güncellenmesi amacıyla bir komisyon kurularak
incelemelere
Dönemi'nde
başlanmıştı."^
kanunsuz
bir
olmuştu.
Bkz
Hüseyin
EvLaf-ı
Isbmive Matbaası, Şehzodeboşı,
Hüsomeddin
(ibnülemin
Hümâyûn
Nezareti'nin
Teracim-i
Ahvali,
• S - G. lov.ıher ;o Sir Edward Grey. August
Ccrespcndence
- Constitutional
Evkal-ı
1335, ss. 2 0 1 - 2 1 6
Movement
18,
1908,
in Turkey, ss
açılacak
memurlarla ilgili dosyaları da Şura-yı Devlet'e
çok önemli
neden
Abdülhamid
şekilde
vakıf
arazilerini kendi mülkiyetlerine çeviren ekobirin
tespiti ve mirasçısı olmaması sebebiyle devlete
Mec is-i idore Pveisi maaşı 5 0 0 0 , üye maaşları da 4 0 0 0
i;uru;- olorak belirlenmişti. Yeni dönemde nazır muavinine
öOOC
kuruş
verilmesi
kararlaştırılırken
nezaret
me'.;:upçusuna 5 0 0 0 kuruş verilecekti. Bkz B O A. M.V
1 19 106
ro.ıı.n - Evkaf Islahı", n. 35, 10 Sabon 1 3 2 6 - 24 Ağustos
1 3 2 4 - 6 Eylül 1908
Tanın. "Evkaf Tensikatı", n. 4 6 , 19 Şaban 1 3 2 6 - 2 Eylül
1324 - 1 8 Eylül 1 9 0 8 .
• Tanın, "Evkaf Tensik Komisyonu", n. 5 9 , 2 Ramazan 1 3 2 6
- 15 Eylül 1324 - 28 Eylül 1908.
Tanin, "Evkaf Nezareti", n. 7 7 , 2 0 Ramozan 1326 - 3
Teşrin-i evvel 1324 - 16 Ekim 1908
kolan mülklerin envanterin çıkarılması amacıyla
'B.O.A.
do birer komisyon kuran Evkaf bürokratlarının
• 6 . O . A . N . G . G . (Evkaf Giden) 141 /
telaşı. Dahiliye Nezareti'nden gelen bir yazı ile
'Toshih-i
N . G . G . (Evkaf Giden) 141 / 2 5 3 3 3 1
Efkar,
253329.
"İstirdad ı mohlul Komisyonu",
Zilkode 1 3 2 6 - 2 4 Teşrin-ı sani 1324 - 7 Aralık
n
1,
1908
13
209
ulaştırılması
beğenmeyerek, vakıflar harap durumdayken işe
anlamında daha sıkı tedbirler getirilmişti. Taşra
yaramayan memurlara avuç dolusu paraların
memurları üzerindeki denetim yetkilerine doha
verilmesini
toplanması
ve
bunun
merkez
sert bir
şekilde
eleştirmişlerdi.
fazla vurgu yapan yeni düzenleme, benzer
Mebuslara göre nezareti ilaçla ayakta tutma
şekilde
dönemi
vakıf
hakkında
mütevellileri
daha
ve
disipline
tahsildarları
edici
ifadeler
çoktan
geçmişti
ve
daha
keskin
adımların atılmasının zamanı gelmişti. N a z ı r ı ,
içermekteydi. Düzenleme son ohrak taşra evkaf
bürokratlarını suçlayarak dört aylık
memurlarının tayinleri ve vilayet ricali ile olan
temize çıkartmakla suçlayan mebuslar, daha da
ast-üst ilişkisine dair açıklamalarda bulunmak­
ileri giderek beğenmediği bu memurları yenileri
taydı.'^
ile değiştirmek ve bunları seçmek için imtihan
yapma gereği duyup duymadığını
Evkaf bürokratları her ne kadar evlerine
öğrenmek
istemişlerdi. Mebusların bir diğer eleştirisi de
çeki düzen vermek için çaba sarf ediyorlarsa da
evkaf
nazırdan sokaktaki vatandaşa kadar herkes
yükseltilmesi
için
başvurmadıkları
reform
kalmadığını
dile
getiren
adı
altında
şikayetçiydi.
gazeteye
1909
verdiği
gerçekleştirilenlerden
Ocak
bir
ayının
demeçte
sonunda
dört
aylık
nazırlığını değerlendiren Mehmet Şemsettin
Paşa,
içinde
bulunulan
imkansızlıklardan
yakınarak bunların mevcut bürokrat kadro ile
aşılamayacağını itiraf etmişti.'* Evkafta yaşanan
karışıklığı meclis gündemine taşıyan mebuslar
Şemsettin
Paşa
hakkında
gensoru
vermesi
üzerine. Evkaf Nazın aynı cümleleri bu sefer
meclis
kürsüsünden
tekrarlamak
zorunda
kalmıştı. Reformun herşeyden önce memur ıslahı
demek olduğunu belirten nazır, bunun ise
"mesoil-i mucize"den olduğunu ifade etmişti.
Nazıra göre hazırlanon yosolar ve kanunlar ne
kadar kusursuz olursa olsun onu işletmeye vakıf
olmayan
kişilerin
parçalarına
darlığına
elinde
dönüşmeye
atıfta
değersiz
kağıt
mahkumdu.
Bütçe
Şemsettin
Paşa,
bulunan
tensikatta istenen başarının elde edilememesini
ve Maliye
Nezoreti'ndeki
gibi
geri
adım
atılmasını tecrübesizliğe ve içinde bulunulan
mali yetersizliklere
bağlamıştı. Son olarak
mebusların vilayet vakıf yönetimi konusundaki
eleştirilerine katıldığını belirten Evkaf Nazırı,
vilayetlerdeki
olarak
vakıfların
nitelemiş ancak,
kalemlerine
göndermede
halini
"perişanlık"
bütçedeki
harcama
bulunarak
içinde
bulunulan durumda nezaret planlarının kamu
çıkarlarına feda edildiğini vurgulamıştı."
Mebuslar
ise
nazırın
açıklamalarını
icraatını
memurları
ile
ilgiliydi.
Maaşlarının
makam
mebuslar,
sıra
çalışmaya geldiğinde toplanan vakıf gelirlerinin
memurların performansını ortaya
koyduğunu
dile getirmişlerdi.'"
Eleştirileri yanıtlamak üzere kürsüye gelen
Şemsettin Paşa, mebuslann tespitine katıldığını
ancak memurların neredeyse
hepsinin
aynı
donanımda olması nedeniyle halihazırda
bir
eleme yapılmasının anlamsızlığını dile getirmişti.
Hatta
nazır,
mebusları
uyararak
memurlara yol verildiği takdirde
ziyade
müşkilafa
dûçar"
niteliksiz
"belki
vurgulamıştı. Konuyla ilgili uzmanlığı
İstanbul mebusu Mustafa Asım
vakıfların idare edilmesi
daha
olunabileceğini
bilinen
Efendi
sorunun
ise;
nezaretin
seksen yıllık sorunu olmadığını, vakıf işlerinin
mütevellilere bırakıldığı tarihten itibaren sorunun
başladığını ifade etmişti. İstanbul
mebusuna
göre başına buyruk heyetler, evkaf memurlarını
"Ceride-i Vakfiyye, 23 Zilkade 1326 - 4 Kanun-ı evvel
1 3 2 4 - 17 Aralık 1908.
'Tan/n, "Evkaf ıslahatına dair mülahaza", n, 1 7 5 , 3
Muharrem 1327 - 13 Kanun-i sani 1 3 2 4 - 2 6 O c a k
1909.
"Söz konusu gensoru Bolu mebusu Mustafa Zeki Efendi
tarafından verilmişti. Gensoru içerik olarak d a " . . . umur-ı
vakfiyenin hüsn-ü suretle ifa edilmemesinden
dolayı hal-i
harabide bulunduğu ..."şeklinde ifadeler barındırıyordu.
Bkz. M.M.Z.C. I: 17 10 Kanun-i sani 1 3 2 4 (23 O c a k
1909) C: l , s s . 297-299.
'"Mustafa Zeki Bey (Bolu), Ömer Fevzi Efendi (Bursa) ve
Abdülvahap Efendi'nin (Bolu) konuşmaları için; Bkz.
M.M.Z.C. 1: 17 10 Kanun-i sani 1 3 2 4 (23 O c a k 1 9 0 9 )
C; ), ss. 2 9 9 - 3 0 1 .
ıl_MESRUTİYET DÖNEMİ'NDE EVKAF-I HÜMÂYÛN NEZARETİ'NDE BÜROKRATİK REFORM
yanılttığı gibi nezaret denetiminin olmayışı bu
Divan-ı Muhasebat mümeyyizlerinden Fuat Bey
kişileri dalna da pervasızca davranmaya sevk
ve son olarak
etmişti. Hüseyin Cahit Bey ise nazıra tavsiyede
Müdürü
bulunarak, öncelikle nezaret içindeki karışıklığın
gerekçesinde nezaretin "cidden
giderilmesini
yönünde
olduğunu belirten evkaf bürokratları, komisyon
adımlar atılmasını istemişti. Mesaisini aksatan ve
çalışmaları için dokuz maddelik bir program
başvuru
belirlemiş, özellikle
daha
sonra
sahiplerine
reform
kötü
davranan
memurlarını şiddetle eleştiren
evkaf
mebuslar,
sıkı
tasarruf tedbirleri ile de nazırın sözünü ettiği
Bağdat eski Defter-i
Nafiz
memurların
Efendi
Karar
muhtac-i
de kadro
hakları
Hakani
seçilmişti.
harici
konusunda
\slah"
kalan
ayrıntılı
açıklamalarda bulunmuştu.^''
kaynağın yaratılabileceğini savunmuşlardı.^'
Parlamento ise Hammade Paşa ile girilen
Meclisin muhafazakar sesi ismail Paşa ise
yeni
reform
sürecini
görmeyi
reddederek
mebusların özel ellere geçen vakıf arazilerinin
hakkında gensoru önergeleri vermeye,^* hatta
kamulaştırılması
kurumun
taleplerine
karşı
çıkarak,
vakıfların özde sultan mülkü olduğunu, nezaret
tamamen
ilga
edilmesini
istemeye
kadar giden tekliflerde bulunmuştu. Kurumun
ismindeki "hümâyûn" kelimesinin de bunu ifade
kaldırılmasını isteyenler vakıfların bakımsızlığını
ettiğini ve söz konusu mülklerin sahibinin zaten
ve
belli olduğunu belirtmişti. Mevcut karışıklığın bu
örnek
çerçevede düşünülerek ele alınmasını
görevinin
Gümülcine
mebusu,
son
olarak
isteyen
nezaret
memurlarını eleştirerek, taşrada ortaya
çıkan
memur
maaşlarına
yapılan
göstermişlerdi.
önerge
Nezaret
müsteşarlığa
sahipleri,
harcamaları
muavinliği
çevrildiğini
evkaf
hatırlatan
işlerinin
"cemaat-i
islamiye meclislerine terki"r\\n en mantıklı çözüm
fersude yapıda en büyük pay sahibinin onlar ve
yolu
onlarla işbirliği yapan belde kadıları olduğunu
görüşmelerinde
ileri sürmüştü. Son olarak ismail Paşa, nezaret
işlerinin Meşihat ile paylaştırılabileceği fikrini
bürokratlarına düşen en büyük görevin denetim
ortaya
evkaf
memurların
mekanizmasının
sorumsuzluğu ve evkaf mütevelli
heyetlerinin
sıkılaştırılması
olduğunu
olduğunu
kanun
belirterek konuşmasını tamamlamıştı.^^
dışı
1909 şubatında Kamil Paşa'nın parlamento
üzerine
sadaret
makamına Hüseyin Hilmi Paşa getirilmişti. Hilmi
Paşa kabinesini kurarken Mısır eski Evkaf Nazırı
Hammade
etmişti.
Paşa'ya
Halil
Evkaf
Hamdi
çalışmaları Osmanlı
Nazırlığını
Hammade
kamuoyu
teklif
Paşa'nın
tarahndan
takdir edilmekteydi ve uygulanan
da
modellerin
aynen Osmanlı ülkesinde de hayata geçirilmesi
isteniyordu.^^ Hammade Paşa'nın ilk icraatı tüm
nezaret birimlerini reforma tabi tutmak için bir
komisyon toplamak olmuştu. Komisyon reisliğine
Adliye
müsteşarı
Şükrü
Efendi
Evkaf
hareketlerine
Yine
de
Önerge
Nezareti
özellikle
yapılan
dikkat
konuşmalar
sonucunda, nezareti ilga için ileri sürülenlerin
Halil Hommode Paşa ve Reformları
düşürülmesi
sürmüşlerdi.^*
mebuslar.
atarken, çoğunluk
çekmişlerdi.
tarafından
ileri
getirilirken,
üyeliklerine Musul eski valisi Hacı Reşit Paşa,
Şura-yı Devlet eski üyesi Mardinli Arif
Bey,
Hazine-i celile Müdürlüğünden Ali Emiri Efendi,
bir
mazeret
olamayacağı,
önemli
olanın
"'Mustafa Asım Efendi (İstanbul), Hüseyin C a h i d Bey
(istanbul), İsmail Mahir Efendi (Kastamonu), Mustafa Arif
Bey (Kırkkilise) ve Abdullah Azmi Efendi'nin (Kütahya)
konuşmaları için; Bkz. M.M.Z.C. I; 17 10 Kanun-i Sani
1 3 2 4 (23 Ocak 1909) C: 1, ss. 2 9 7 - 2 9 9 .
"'ismail Bey (Gümülcine), konuşmasmdo nezaretin kısa bir
tarihçesini de aktarmıştı. Bkz. M.M.Z.C. I: 17 10 Kanun-i
sani 1 3 2 4 (23 Ocak 1909) C: 1, ss. 3 0 6 - 3 0 7 .
'^Örneğin Sivas mebusu Nazaret Dogavoryan'nın konu ile
ilgili uzun bir yazısı için; Bkz. Tanin, "Evkaf Islahatı", n.
1 7 5 , 3 Muharrem 1 3 2 7 - 13 Kanun-i sani 1 3 2 4 - 2 6
Ocak 1 9 0 9 .
"B.O.A.
M.V.
124 4 0 . \kdam, 16 Muharrem 1 3 2 7 - 25
Kanun-i sani 1 3 2 4 - 7 Şubat 1 9 0 9 .
Erzincan mebusu Ömer Fevzi Efendi tarafından verilen
takrir için; Bkz. M.M.Z.C.
1909) C: 2, ss.
I: 33 9 Şubat 1324 (21 Şubat
772-773.
Zor mebusu Hızır Lütfi Bey tarafından verilen önerge için;
Bkz. M.M.Z.C. I: 3 9 25 Şubat 1324 (10 Mart 1909) C:
3, ss. 2 3 1 - 2 3 2 .
Enver ÇAKAR
kurumlara son verilmesi değil reforma tabi
tutulması olduğu ifade eden meclis çoğunluğu,
önergeyi reddetmişti.'' Evkaf Nezareti hakkında
olumsuz düşüncelere sahip mebuslar, kurumun
faaliyetlerini artırması için bir hafta içinde ikinci
bir önerge sunmuşlardı. Bununla
mebuslar,
nezaret bürokratlarına bir an önce teşkilat
nizamnamelerini hazırlamaları ve parlamentoya
iletmeleri yönünde Sadaret üzerinden baskı
yapmaya çalışmışlardı.'°
suçlamalar içeren bir gensoruyu
ölçüde
mebusların
Parlamentonun verdiği ev ödevlerini yerine
yakınlarını stratejik mevkilere getirdiğini
gensoru, daha da ileri giderek
Kamil
Paşc
çevresine yakın isimlerin de bu orada
Evkc
Nezareti'ne
yuvalandıkları
bulunmuştu.
Ancak
başarıları
ve
çok ciddi
Memurların devam çizelgelerini imzaladıktan
müfettişlerin
yetkilerini genişletmekte bulmuştu. Müfettişlerin
daire
baskınları
gerçekleştirip
yapmaya
başlaması
memurlar
hakkında
uygulaması
kısa
ve
yerinde
cezai
sürede
aylık
hizme
suçlamalara
meclise
rağmen
çağrılarak
Tensikat Kanunu'nun
Hommad,
sorgulamay,
haziran
sonund
kabul edilmesiyle oyan ve mebusandon seçile
üyeler, nezaret tensikatlarını yapmak için b
komisyon oluşturmuşlardı. Komisyon üyeleri 1
yoklama
Ağustos'ta
olmayan
komisyonlar nezaretlere giderek çalışmaların'
müeyyideler
olumlu
altı
Paşa'nır
süresince yapılanlar ortadaydı ve mebuslar b;
denetim
eden nezaret yetkilileri, çareyi
iddiasındc
Hammade
Paşa'nın
sonra daireyi terk ettikleri gerçeğinden hareket
iler;
sürmekteydi. Yapılan otamaları isim isim belirten
olınmosını istememişlerdi."
yönelmişlerdi.
hedei
almıştı ve paşanın altı aylık hizmet süresince tüm
yanda daire disiplinini sağlamak adına farklı
uygulamalarına
kazanmıştı.
Gensoru doğrudan Hammade Paşayı
Mısır'daki
getirmeye çalışan evkaf bürokratları, diğer
takdirini
reddedecek
sonuçlar
belli
başlamıştı.
olmuş
Evkaf
gerçekleştirecek
ve
ay
sonund
Nezareti
tensikotıt
komisyona
Meclis
vermişti.'' Hommade'nin diğer icraatı, başkentte
Mebusan'dan Vasfi Efendi seçilmişti.^" Evkc
nezarete bağlı şubeler açmasıydı. Nezaretteki
Komisyonu Hammade ile yaptığı kısa bir toplan
sıkışıklığın engellenmesi ve tahsilat işinin daha
sonrasında hemen memurların sicil dosyaları::
disiplinli ve eşzamanlı bir şekilde yürütülmesi
inceleyerek görevlerine başlamıştı.Komisy^_i-
için açılan şubelere nezaret memurlarının tayini
çalışmalarını
gönüllülük esası üzerinden yapılmıştı. Her evkaf
dairesine ellişer bin kuruş kefaletle müdür ve
müdür-i sani tayinlerini süratle tamamlayan
nezaret
bürokratları,
dairelerin
en
Nezareti'ndeki
bu
canlanma
kamuoyunun
M.M.Z.C.
"
fazla
nasibini
olan
kurum
olarak
"
Evkaf-ı
Hümâyûn'u gösteren bir gazete yazısı, bu
yavaş
yavaş
kırılmaya
başladığından
bahsetmişti."
Evkaf bürokratlarının teşkilat düzenlemele­
rine hız vermesi ve bütçe hesaplamalarını
tamamlayarak vaktinde parlamentoya sunması,
Hammade Paşa aleyhine verilen ve çok ağır
i: 4 4
9 Mart 1325 (21 M a r t 1 9 0 9 ) C: 1 .
Tanin, "Evkaf Müfettişleri", n. 2 8 5 , 2 9 Cemazielevvc
1 3 2 7 - 5 Haziran 1 3 2 5 - 18 Haziran 1 9 0 9 .
Tanin, "Evkaf Nezareti m u a m e l a t ı " , n. 2 9 8 , 1 ^
Cemazielahir 1327 - 18 Haziran 1 3 2 5 - 1 Temmu
1909.
''M.M.Z.C.
olumsuz izlenimin Hommade'nin son faaliyetleri
ile
şekilde
Tanin, "Evkaf Daireleri", n. 2 9 0 , 5 Cemazielahir 1 3 2 7
10 Haziran 1325 - 2 3 Haziran 1 9 0 9 .
kısa sürede gazetelerde yer almaya başlamıştı.
en
bir
387.
gözünden de kaçmamış ve övgü dolu yazılar
"Devr-i sabık erkânının yağmagirliği"n6er\
tempolu
" Özellilcle Tokat mebusu İsmail Paşa'nın uzun konuşma
için; Bkz, M.M.Z.C. I: 41 2 Mart 1 3 2 5 (15 M a r t 1 9 0 ^
C: 2, ss. 298-303.
kısa
zamanda işe koyulmalarını sağlamıştı.^" Evkaf
oldukça
i: 110 29 Haziran 1 3 2 5 (11 Haziran 1 9 0 9
C: 1, ss. 318-319.
" Önerge sahibi Karahisar-ı sahip mebusu Rıza Paşa'ydı
Önerge içeriği için; Bkz. M.M.Z.C.
I; 111 3 0 H o z i r a r
1325 (13 Temmuz 1909) C: 1 , ss. 3 4 2 - 3 4 3 .
"
Tanin, "Tensikat Komisyonlan'nda reis-i sani sıfatıyla
bulunacak mebusanın esamisi", n. 3 4 2 , 2 9 Receb 1 3 2 7 2 Ağustos 1325 - 1 5 Ağustos 1 9 0 9 .
Tanin, "Nezaretler tensikatı", n. 3 5 1 , 8 Şaban 1 3 2 7 - 1 1
Ağustos 1325 - 2 4 Ağustos 1 9 0 9 .
ILMEŞRUTİYET DÖNEMİ'NDE EVKAF-I HÜMÂYÛN NFZARPTİ'NDE
sürdürmüş
ve
gelindiğinde,
kadroları
ağustosun
bir
kaç
son
gün
açıklayacaklarını
Tensik komisyonu
haftasına
içerisinde
kesin
belirtmişlerdi.^^
çalışmalarını
sürdürürken,
evkaf bürokratları kendi teşkilat düzenlemelerine
devam etmiş ve bu kapsamda "Orman ve Arazii Vakfiye Müdüriyeti"ni ihdas etmişti. Söz konusu
departmana alınacak personel için
gazeteye
ilanlar veren bürokratlar, özellikle Halkalı Ziraat
Mektebi mezunlarının
bu
fırsatı
değerlendir­
getirdiği ve nazırlığının ilk günlerini anlattığı
kitapçık. Evkaf Nezoreti'nin dönüşümü hakkında
önemli
ipuçları
layihada
serbesfi-i
vermektedir."^
reformların
özünü
Söz
"Vakit,
konusu
nakit
ve
icraat" olarak özetleyen Paşa, nazırlık
günlerinin zor geçeceğini nezarete adımını attığı
gün anladığını ve sadece kendisini karşılayan
müstahdemlerin sayısının 8 0 0 0 ' i aştığını ifade
etmişti. Yeni Evkaf Nazırı'nın
nezaret
mesini istemişlerdi.^'
BÜROKRATİK
binasının
diğer
sağlıksızlığı ve
izlenimi
küçüklüğü
olmuştu. Katiplerin ve diğer kalem personelinin
Meclis Tensik
eylülün
ilk
Komisyonu,
haftası
çalışmalarını
beyan
tamamlamış ve kadro
ettikleri
listelerini
gibi
gazetelerde
rahatça
iş yapmasına
olanak tanımayan
bu
olumsuzluk arşivlenmesi gereken belgelerin toz
toprak
altında
kalmasına
neden olmaktaydı.
yayınlamıştı. Tensikat sonucunda seksen memur
Paşa, bu noktada, Şehremoneti'nin dahi
kadro haricine çıkarılırken, yeni alınanların da
şubesi varken Evkaf Nezoreti'nin bir
görevlerine başlatıldığı duyurulmuştu.^^ Nezaret
sıkıştırılmış olmasını anlamsız bulmuş ve daha
bürokratları, kadrolarını kaybeden bu kişilere
sonra da uygulamaya koyacağı gibi, nezarete
nakit tazminat ödemek için kaynak arayışına
bağlı
girmişler ve Maliye bürokratları ile yaptıkları
"Tefrik-i vezaif" kaidesine uyulmaması yüzünden
şubeler
açmanın
önemine
20
binaya
değinmişti.
görüşme sonrasında tazminatları toksitlendirerek
bazı kişilerde dosyaların doğ gibi
biriktiğine
bu sorunu da çözüme kavuşturmuşlardı.^' 1 9 0 9
dikkat çeken Hammade Paşa, bu
bağlamda
sonbaharında kadrolarını koruyanlar için terfii
uzmanlığın
sınavları açan evkaf bürokratları, diğer tarafta iş
bulunmuştu.
yoğunlu fazla
hafifletmek
olan
için
Nezaretlerin
departmanların
kadro
elindeki
gelirleri, her zaman
ilanları
vakıflar
vermişti.""
ve
için Evkaf
yükünü
bunların
Nezareti
ile
yapılan uzun yazışmalar ve anlaşmazlığa neden
olmaktaydı. Bu sorunu da ortadan kaldırmak
isteyen evkaf yetkilileri,
riyasetinde bir
isimli
bir
dosyaları
Hammade
"Islahat-ı vakfiye
komisyon
kurmuşlar
incelemeye
Poşa'nm
Komisyonu"
ve
sorunlu
almışlardı.'*'
Tahmin
edileceği üzere anlaşmazlığa düşülen kurumlar
birbirleriyle
yakın
Meşihat ve
Defter-i
bağlantıları
Hakani
olan
Nezareti
Bab-ı
gibi
Sadrazam
Hammade
belirleyen
de
Paşa'nın
diğer
bir
önemli
göndermede
hareket
planını
kavram
"teftiş"
olmuştu. Nezarete gelir gelmez altı kişilik bir
uzmanlar heyeti kurduğunu ifade eden Paşa,
zamanla
bu
sayının
artırılmasına
çalıştığını
belirtmişti. Göreve başladığında evrak akışının
da çok yavaş ve çok dolambaçlı olmasına dikkat
=' Tanin, "Evlcaf Nezareti", n. 3 5 7 , 14 Şaban 1 3 2 7 - 17
Ağustos 1 3 2 5 - 3 0 Ağustos 1 9 0 9 .
Tanin, n. 3 5 9 , 16 Şaban 1 3 2 7 - 1 9 Ağustos 1325 - 1
Eylül 1 9 0 9 .
Tanin, "Evkaf Nezareti tensikatı", n. 3 6 5 , 2 2 Şaban 1327
- 25 Ağustos 1325 - 7 Eylül 1 9 0 9 .
B.O.A. DH. M U İ . 6-1
kurumlardı."^
Komisyon
önemine
18.
"~ Kadroların aylık karşılığı 8 0 0 , 6 0 0 ve 4 0 0 kuruştu. Bkz.
çalışmalarını
Hüseyin
vermesi, Hammade
Hilmi
sürdürürken.
Paşa'nın
Paşa'nın
da
istifasını
nazırlığının
sona erdiği anlamına gelmişti. Halil Hammade
Paşa bir yıla yaklaşan
nazırlık
döneminde
kurumsal açıdan önemli başarılara imza atmıştı.
Nazırılığı sırasında "layiha" adı ile bir oraya
Tanin, "Evkaf Nezareti", n. 3 7 6 , 3 Ramazan 1 3 2 7 - 5
Eylül 1325 - 1 8 Eylül 1 9 0 9 .
Tanin, "Evkaf Komisyonu", n. 4 3 9 , 9 Zilhicce 1327 - 9
Teşrin-i sani 1 3 2 5 - 2 2 Kasım 1 9 0 9 .
Tanin, "Islafiat-ı Vakfiye Komisyonu", n 4 5 6 , 2 6 Zilhicce
1 3 2 7 - 2 6 Teşrin-i sani 1325 - 9 Aralık 1 9 0 9 .
-- Evkaf Nazırı Hammodezade Halil Hamdi Paşa tarafından
evkaf hakkında sadarete takdim edilen layiha suretidir, 3
Cemazielevvel 1 3 2 7 - 10 Mayıs 1 3 2 5 (23 Mayıs 1909).
Enver ÇAKAR
çeken Paşa, "umur-\ bedihiden
vezaifin
olduğu
üzere
en mühimi muamelat ve nizamaf ve
talimata
tevfikan
tesri
ve teşkili
maddesi"
Demiryolu Nezareti'nde görev alan
Bey,
meşrutiyetin
sonra
Ayan
üyeliğine seçilmişti. Hakkında yapılan çok ağır
olduğuna
dikkat çekerek bu yönde hareket
ithamlara
edildiğini
belirtmişti." Paşa'nm en dikkatini
becerisiyle olanında
çeken konu ise vakıf kayıtlarmm tutulmaması
ilanından
Haydar
karşı
Hammade
kendini
Paşa,
bilgi
ve
kanıtlamış
ve
çalışma süresince nezareti belli bir
noktaya
veya bir kenara atılması nedeniyle toplam vakıf
getirmiş bir devlet odamı olarak görülmüştü.
envanterinin
Ancak Ali Bey'in tayininde tamamen
bilinmemesi olmuştur.
Buradan
hareketle Evkaf Nezareti kendine ait mülklerden
habersizken, tahsildarların
ne kadar
gelir
topladığı da aynı derecede bir başka bilinmezi
oluşturmuştu. Paşa tahsildarların bu denetimsiz,
başıboş haline kısa sürede çeki düzen verirken,
evkaf envanterinin çıkarılması için girişimlerde
bulunduğunu belirtmişti."*^
karar organı Meclis-i idare-i Evkafı ilga eden
Hammade Paşa, bu kurumun yerine nezaretin
en üst düzey bürokratlarının
katıldığı yeni
istişare organı Encümen-i Mahsus'u kurmuştu.
Paşa'nm teşkilat içindeki diğer bir yeniliği ise
Muhasebe ve Mesarıf İdaresi ile Mahluliyet
Müdüriyeti'ni kaldırarak yerine Muhasebe ve
Emlak ve Vakfiye Idareleri'ni kurmak olmuştu.
Vakıfların inşa ve restorasyonunu bir departman
üzerinden daha düzenli bir şekilde yopabilmek
için de İnşaat ve Tamirat Müdüriyeti'ni ihdas
edilmişti. Özellikle bütçenin parlamento onayı
almasından sonra teşkilat çalışmalarına daha da
hız veren Paşa, kaldırılan Muhasebe idoresi'nin
yerine Murakabe Kalemi'ni kurarken, Cehal
İdoresi'nin ismini Kuyud-u Kodime-i Vakfiyye
olarak değiştirmişti.
Şerif Ali Haydar Bey ve Evkaf Nezareti
Paşa'nm
yıl
sonunda
Sadaret
makamından çekilmesi üzerine yeni hükümeti
kurma görevi, Roma Büyükelçisi Hakkı Bey'e
verilmişti. Paşalığa terfi ettirilen Hakkı Bey, kısa
sürede hazırladığı
kabine
listesini
Saray'ın
onayına sunmuştu. Söz konusu listede Meclis-i
ayan üyesi Şerif Ali Haydar Bey, Hakkı Paşa
Kabinesi'ne yeni
edilmişti.
Evkaf Nazırı olarak
Abdülhamid
düşüncelerin rol oynadığı anlaşılmaktadır.
nedenledir ki bütçe tartışmaları gibi
Bu
nezaret
gelirlerinin tescil edildiği bir oturuma katılmamış,
kendisi yerine Tahrirat Müdürü'nü göndermeyi
tercih etmiştir.
Nezaret bütçesini gözden geçiren Meclis
Evkafın Abdülhamid Dönemi'ndeki önemli
Hilmi
siyasi
Dönemi'nde
tayin
Hicaz
Bütçe Komisyonu adına söz olan Ömer Fevzi
Efendi (Bursa), Evkaf Nezoreti'nin kendi gelirleri
üzerinde duran istisnai bir nezaret olduğunu,
Hammade'ye göre nezaret kapısından giren evrak dört
aşamalı bir süreç izleyecekti: 1- Departman tarafından
kaleme alınan cevap yazısının bir kere d a h a M e k t u b i
Kalemi'nde
temize
çekilmesine
veya
eklemeler
yapılmasına gerek yoktur. 2- Her idare şubesi gönderilen
evrakı en iyi şekilde muhafaza etmekle sorumlu olduğu
gibi ivedi olarak işleme koymakla da aynı şekilde
sorumluydu. 3- Her şube kaleme alacağı tezkere veya
müzekkerenin iyi anlaşılmasını sağlamak için mübeyyiz
tarafından evraka bir hulasa (özet) eklenecektir. 4- Şube
idare müdürünce muharrerat veya tezkerenin doğruluğu
sabit olduğu takdirde hulasa ile metin uygunluğu g ö z d e n
geçirilir ve evrakın son satırının sağ tarafına imzalar atılır.
Bkz. Evkaf Nazırı Hammadezade Halil H a m d i Paşa
tarafından evkaf hakkında sadarete takdim edilen layiha
suretidir, 3 Cemazielevvel 1 3 2 7 - 10 Mayıs 1 3 2 5 (23
Mayıs 1909), ss. 4-5.
"Gelirleri tahsil ettikten sonra, 2-3 ay elinde tutan ve şahsi
menfaatleri için kullanan veznedarlara karşı a l ı n a n
önlemlerden bir kaçı şu şekildeydi: 1-Tahsildarlar, her gün
vezneye gelerek topladıkları parayı teslim ettikleri g i b i
gelir koçanlarını amirlerine göstererek günübirlik raporlar
verecekti. 2- Veznedar, koçanların üzerine tahsildarın
ismini, gelir teslim tarihini ve kendi adını ekleyecekti. 3Beyanlovın doğruluğunu tespit etmek için de a y r ı c a
Muhasebe Kalemi'nden iki veya daha fazla memur tayin
edilecekti. Bkz. Evkaf Nazırı Hammadezade Halil H a m d i
Paşa tarafından evkaf hakkında sadarete takdim edilen
layiha suretidir, 3 Cemazielevvel 1 3 2 7 - 10 Mayıs 1 3 2 5
(23 Mayıs 1909), ss. 21-22.
"Ibnülemin'in, Hammade Paşa'ya bağladığı bazı teşkilot
çabalarının, Abdülhamid Dönemi'nde d e y a p ı l d ı ğ ı
görülmektedir. Bu nedenle karşılaştırmalı okunmasında
fayda vardır. Bkz. Hüseyin Hüsameddin (Ibnülemin
Mahmut Kemal İnal), Evkaf-\ hümayun
Nezoreti'nin
Tarihçe-i Teşkilat ve Nüzzann Teracim-i Ahvali, Evkaf- ı
Islamiye Matbaası, Şehzadebaşı, 1 3 3 5 , ss. 2 1 6 - 2 1 7 .
II MEŞRUTİYET DÖNEMİ'NDE EVKAF-I HÜMÂYÛN NEZARETİ'NDE BÜROKRATİK REFORM
ile
süreç içerisinde her iki kalemin birleştirilmesine
yaşadığı gelir paylaşımı sorunları yüzünden her
bunun yanında
özellikle
gerek duyulduğunu dile getirmişti. Mebuslar ise
iki kurum bürokratlarının zor durumda kaldığını
böylesi kapsamlı bir düzenleme için öncellikle
belirtmişti. Komisyonun temasları sonucunda bu
nezaret
anlaşmazlıkların giderilmesi için yeni bir kurul
istemişlerdi.''*
oluşturulmasının
Bursa
Bab-ı
Meşihat
kabul edildiğini
mebusu,
ayrıca
vurgulayan
Hommade
Paşa
zamanında ilga edilen Eytam idaresi ile Nukudu Mevkufe İdareleri'nin ihtiyaç nedeniyle tekrar
ihdasına karar verildiğini belirtmişti. Teşkilatın
yeni kurumlarından
olan
Evkaf-ı
muhasebe
Heyeti'nin verimli çalışmalarına da göndermede
bulunan Ömer Fevzi Efendi, ancak departman
istihdamının
artırılması
yönünde
nezaret
bürokratlarından gelen teklifin bütçe kısıntıları
nedeniyle geri çevrildiğini itiraf etmişti.''^
Evkaf
Nezareti
yapılmasını
temsilcisinin teşkilatla
ilgili
bir
diğer teklifi, Terekot ve Evkof-ı nukud Kalemi ile
ilgiliydi.
Söz
konusu
kalemin
devr-i
sabık
zamanında atıl bir konuma itildiğini, bu nedenle
de tüm kayıt defterlerinin zamanla yıprandığı
gibi kalem gelirlerinin de çok fazla düştüğü
belirtilmişti, ismail Hakkı Bey bu nedenle kalem
tahsisatlarının artırılması ile gelirlerin iki katına
çıkacağını ifade etmişti. Ali Cenani Bey (Halep)
ise istenen 1 1 8.000 kuruşluk rakamın çok yüksel
olduğunu ve bu kalem idaresinin Ziraat Bankası
veya Emniyet Sandığı'na bırakılması durumunda
Hakkı Bey ise parlamentoya sunulan nezaret
çok daha kârlı bir şekilde işletilebileceğinin altını
bütçesini savunmak için söz almış ve özellikle
çizerek, önerinin geri çevrilmesini istemişti. Söz
Meclis-i idare'nin yeniden ihdası için gerekli
alan
Meşrutiyet'in
Müdürü
Nezaret
kanunun
ismail
kaynakların
Tahrirat
teşkilat
onaylanmasını
ilanından
önce
istemişti.
nezaret
karar
diğer
mebuslar
do
kalem
idaresinin
neredeyse tek başına 9 0 yaşındaki bir kassama
emanet
edildiğini,
benzer
şekilde
Eytam
organı olan Meclis-i Evkafın ilga olunması ile
Müdürü'nün de sorumluluk almaktan kaçınan bir
kurulan; bir reis, dört üyeli Meclis-i idare'nin Ali
idareci
Haydar Bey döneminde kaldırıldığını ve bütçe
kaderine terk edildiğini
çalışmalarının
nezaret teklifine
da
bu
nedenle
aksatıldığına
değinerek, söz konusu kurulun tekrar
hayata
geçirilmesini istemişti. Mebuslar teklifi
uygun
bulmuşlar, ancak Meclis-i İdare'nin, Sadaret ve
Bcb-ı
Meşihat
gibi
birimlerinden
bürokrasinin
seçilecek
oluşturulmasını
tavsiye
diğer
bürokratlardan
etmişlerdi.
Tahirat
olması
nedeniyle
sıcak
kalem
idaresinin
söz konusu
ederek,
bakmadıklarını
ifade
etmişlerdi."'
Nezaret
Levozımot
bütçesinin
Dairesi
ile
diğer
Hukuk
bölümlerinde
Müşavirliği
kalemlerinin tahsisat isteklerine olumlu cevaplar
veren mebuslar. Evkaf Mahkemeleri'nin ilgası
Müdürü'nün diğer bir önerisi. Muhasebe ve
yönünde
Murakabe Kalemleri'nin birleştirilmesi yönünde
çevirmişlerdi.
olmuştu. Divan-ı Muhosebat'ın mali konulardaki
mahkemelerin Meşihat'e bağlı kodılorco idare
pozisyonunu hesaba katmadan atılan bir adım
edildiğine değinen mebuslar, bu nedenle bu
sonucu Hammade Paşa tarafından Murakabe
kişilere nezaretin maaş ödemesi yapmadığını,
Kclemi'nin kurulduğunu ancak
ayrıca
" ...
taşradan
nezaretten
gelen
Öncelikli
dosyaların
teklifi
olarak
çokluğu
söz
göz
ise
geri
konusu
önüne
hesap almak, pek muhtelif ve her vakte göre ayn
getirildiğinde bunun için her halükârda ayrı bir
ayn surette zapt
kurumsal yapılanmanın şort olduğunu, bunun ise
ve tescil etmek,
o
hesabat\
yürütmek ve mesanfatı ayn ayn tarh etmek
hesabat\ tetkik etmek ve buna
hesabat\
olan
muamelat\
say-i
müteferri
rey
Meclis-i âliniz için laz\m gelen hesaplan
vakit ve zamamyla
ihzar
edebilmek
gibi
olan
yapmak,
kezalik
..."
için
''SAM.Z.C. I: 102
19 Mayıs 1326 (31 Mayıs 1910) C: 1,
ss. 6 3 7 - 6 3 8 .
'^MM.Z.C.V
102
19 Mayıs 1 3 2 6 ( 3 1 Mayıs 1910) C: 1,
102
19 Mayıs 1 3 2 6 ( 3 1 Mayıs 1910) C: 1,
ss. 6 3 8 - 6 4 2 .
hA.tA.l.C.V.
ss. 6 4 2 - 6 4 4 .
Enver ÇAKAR
daha çok masrafa
neden olccağmı vurgu­
Bütçesi görüşmelerinde verecekti.
lamışlardı. Özellikle taşra mahkemelerindeki iş
yükünü Tahrirat Müdürü'ne hatırlatan mebuslar,
Önceki sene olduğu gibi Meclis
Bütçe
Komisyonu adına söz alan Ömer Fevzi Efendi
bunlara ayrıca evkaf işlerinin sorumluluğunun
(Bursa), nezaretin kısa bir tarihçesini çıkarmıştı.
verilemeyeceğini
Meşrutiyetin ilk günlerinde "devletin her
birinde
teklifin reddedilmesinden sonra diğer bölümleri
görülen
mesanf
gözden geçirip onaylayan parlamento, genel
beynindeki
olarak
Nezareti'nde de olduğunu ifade eden Bursa
nezaret
belirtmişlerdi. Söz konusu
bütçesini
oylayarak kabul
etmişti.
fezebzüb
ve
adem-i
varidat
ve
tevazün"ün
Evkaf
mebusu, "varidat-t vakfiyenin lüzunf)suz
Evkaf
bürokratları
açısından
bütçe
görüşmeleri, tam anlamıyla bir boşonsızlık
olarak değerlendirilmişti. Nezaret projelerine
icazet alınamadığı gibi, mevcut gelirlerinin bir
kısmına da veda edilmişti. Bütçe sonrası yapılan
incelemelerde bazı nezaret departmanlarında
yapılması gereken küçültme yüzünden 40-50
memurun kadro haricine çıkarılacağı anlaşılmış
ve bu kişilerin
bırakılmaması"
"zaruret
için
çerçevesinde
maaş
bulunmuştu."
Diğer
çerçevesinde
çekmelerine mahal
Tensikat
Kanunu
bağlanması
tarafta
gensoru
listelerini gazetelerde de yayınlamışlardı."
hakkında
nezaret işlerinin düzeltilmesi amacıyla nazırın,
cemaat meclislerinin kurulmasını vaat
ancak
geçen
bürokratlarının
süre
bu
ettiğini
zarfında
yönde
tek
nezaret
bir
adım
atmadığını, bu nedenle de yeni nazırın özellikle
bu konuya
eğilmesini
beklediklerini
ifade
etmişti."
Abdülhamid
sonucunda kadro
Bey
verilmesine kadar gittiğini belirtmişti. O zaman
Yapılan
merkez ve taşra kadrolarını
düzenlemeler
dönemin
Şemsettin
bütçe
yeniden gözden geçiren nezaret yetkilileri,
yaptıkları
ve meşrutun hilaf\na sarf edilmesi"r\'m
nazırı
uygun
yeni
yerlere
genel
görüşmede
vakıf
mallarına
kanunsuzca el koyan üst düzey
bürokratlar
hakkında
Dönemi'nde
mebuslar,
hâlâ
hukuki
başlatılmadığını, bu nedenle
bir
sürecin
nezaret
dava
vekilleri tahsisatının yükseltilerek bu hukuk dışı
durumun giderilmesi yönünde adımların bir C :
Ürgüplü Hayri Bey ve Evkaf Nezareti
1910
Sonbaharında
tansiyonunun
yükselmesi
önce atılmasını istemişlerdi. Görüşmelerde söz
Nezareti'nin
ası!
muhalefet-iktidar
görevinin, " . . . selafin-i izam hazerafıyla
sair
ve
müteallikat-ı seniyeleri vakıfin-i kiramı
muhalefetin
alan
mebuslar.
kamuoyunu kendi yanına çekmesi, kabine içinde
vakfolunan
revizyon
yapılmasını
zorunlu
kılmıştı. Bu
Evkaf
mesacit
ve
tarafından
cevamiin
varidat-ı
vakfiyelerini hüsn-ü cibayet ile meşrutun
lehlerine
anlamda Hakkı Paşa, ittihat ve Terakki Cemiyeti
sarf ma ve bunlara ihyalarına bakmaktan"
ibaret
(İTC) ile bağlarını pekiştirecek şekilde Haydar
olduğunu,
diğer
Bey'i görevden alarak. Evkaf Nazırlığına İTC
yükümlülükler nedeniyle hükümetin kuruma daha
üyesi Hayri Bey'i getirmişti (21 Aralık 1910).
çok destek vermesi gerektiğini ileri sürnüşlerdi.
Ürgüplü Hayri Bey, Mekteb-i Hukuk'u dereceyle
bitirmiş ve Adliye Nezareti kariyerini son derece
parlak
bir
şekilde
sürdürmüş başarılı bir
memurdu. Meşrutiyetten sonra Niğde mebusu
olarak parlamentoya girmiş ve İTC içinde
kendisine seçkin bir yer edinmişti, ismi daha
öncesinde Adliye Nazırlığı için geçmişse de
yaşanan parti çekişmeleri buna engel olmuştu.
Hayri Bey nazırlığmdaki ilk sınavını 1911 Evkaf
ancak
zamanla
eklenen
Dönemin parti çekişmeleri bir anda Evkaf
bütçesinde de kendini göstermiş ve bir mebusun
'"MM-I.C. i: 104 22 Mayıs 1326 (3 Haziran 1910) C: 1,
ss. 701-728.
"B.O.A.M.V.
140 99.
"Tanin, "Evkaf Nezareti'nde", n. 6 6 6 , 2 Receb 1 3 2 8 - 2 6
Haziran 1326 - 9 Temmuz 1 9 1 0 .
"M.M.Z.C. i; 3 6 24 Kanun-i sani 1 3 2 6 (6 Şubat 191 1) C:
1,559-561.
II MFSRUTİYET DÖNEMİ'NDE EVKAF-I HIJMAYÛN NEZARETİ'NDE BÜROKRATİK REFORM
İTC'nin
medaris" karşıtı bir politika takip
"IS/O/IH
alarak mezun olanlar, 7 5 0 kuruş aylıkla vilayet
etmesi yüzünden nezaret gelirlerinin bu yöne
Evkaf Müdürlüklerinde görevlendirilecekti.*'
aktarılmadığını iddia etmesi, tartışmaların bir
anda bu noktaya
Personel
koymasına
maaşlarının
Evkaf
yol açmıştı/^
tartışıldığı
kadar
masraflar
sonrasında
kısmında Artas Yorgaki Efendi (İstanbul), nazır
yardımcılarının
diğer
nezaretlerde
işlerin
yürütüldüğünü, bu
muavin
nedenle
bu
statünün
karşılayarak
şu
anki
korunmasını
istediğini
maaş
statüsünün
aktarmıştı."
Bütçenin
diğer tartışma yaratan konuları müfettişler ile
Vezne Müdüriyeti üzerine yapılmıştı. Hayri Bey
ısrarla önceki dönemlerde
teftiş
teşkilat
şartlarına
göre
yazılarda
sürdürülen
bahsederek,
elde
edilen
disiplin içinde sürdürerek, nisan sonunda genel
anlayışla
ve
Nezaret
bütçe
istemişti.'" Bürokratlar çalışmalarını büyük bir
bu konunun nezaret içinde de görüşüldüğünü
durumu
Mektebi
de
tecrübelere binaen bu projeye destek verilmesini
Bey, bütçe sorunlarına göndermede bulunarak
Bey'in
Evkaf
projeye
devrin
çalışmalardan
artırılmasını tavsiye etmişti. Evkaf Nazırı Hayri
Evliya
başlamıştı.
gönderdikleri
değiştirilerek maaşın da ona uygun bir şekilde
ancak
diğer
güncellemek isteyen Evkaf bürokratları, taşraya
tarafından
de
bir
nizamnamesini
müsteşar
olduğunu, ancak Evkaf Nezareti gibi önemli bir
kurumda
memurları, en az
önemli
sisteminden
çerçeveyi
tamamlamayı
başarmıştı.
Evkaf
memurların tayin, terfi ve diğer özlük hakları ile
ilgili kesin hükümler getiren talimatname, nazırın
onayının
alınması
ve
akabinde
daha
do
geliştirilmesi amacıyla Hayri Bey'e sunulmuştu.'''
Ancak önce Arnavutluk isyanı ve ardından
gelen
Troblusgorb
Savaşı
sadece
Evkaf
istenen verimin alınmadığını, bu nedenle de
Nezoreti'nin
ihdasının düşünülmediğini örneklerle açıklarken.
gündeminin değişmesine yol açmıştı. Gittikçe
Vezne
güç kazanan muhalefet karşısında ömrü pamuk
Müdüriyeti'nin
döneminde
ilga
Ali
Haydar
edilmesinin
Bey
Divan-ı
muhasebatla olan ilişkilere zarar verdiğini, bu
ipliğine
değil,
bağlanan
gelişmeler
tüm
imparatorluk
Hakkı Paşa Kabinesi,
ertesinde
görevden
bu
çekildiğinde,
nedenle de tekrar ihdası için
parlamentonun
hükümeti kurma görevi devlet hizmetinde yarım
destek
Hayri
Bey'in
yüzyılı geride bırakan Said Paşo'ya verilmişti.
konuşması üzerine oluşan olumlu hava, özelde
Ürgüplü Hayri Bey'in nazırlığını koruduğu yeni
bu bölümlerin genel olarak tüm Evkaf Bütçesi'nin
kabinede
vermesini
istemişti.
Evkaf
Nezareti,
göreceli
istikrar
onaylanarak yürürlüğe konmasını sağlamıştı.^*
Bütçe sonrasında
Evkaf
bürokratlarının
''M.M.Z.C.
I: 3 6 2 4 Kanun-i sani 1 3 2 6 (6 Şubat 1911) C:
1, 5 6 1 - 5 7 3 .
tahsisatla finanse edilmesi düşünülen okulda,
"'Meclis Bütçe Komisyonu sözcüsü Ömer Fevzi Bey ise söz
alarak, Ali Haydar Bey döneminde teslim edilen hükümet
teklifinde muavinliğin müsteşarlığa çevrilmesi ve maaşmm
do 6 0 0 0 kuruşa yükseltilmesi yönünde bir teklif geldiğini
liatırlatmıştır. Bkz. M.M.Z.C. 1: 3 6 2 4 Kanun-i sani 1 3 2 6
(6 Şubat 1911) C: 1, s. 5 8 1 .
her gün ikişer saat ohkam-ı evkaf,
''M.M.Z.C.
önlerine aldıkları
en önemli
proje,
nezaret
mensuplarının donanımlarını artırmak amacıyla
bir Evkaf Mektebi'nin açılmasıydı. 4 0 0 kuruş
nizamat-ı
evkaf, iktisat, kitabet ve usul-i defter derslerinden
oluşan bir
maktaydı.*^
müfredat
hazırlanması
Çalışmalarını
hızlı
planlan­
bir
şekilde
tamamlayan nezaret yetkilileri, onay için kanun
teklifini Meclis-i Mebusan'a
Parlamentodan
bürokratları,
gerekli
okulun
göndermişlerdi.*'
onayı
açılış
alan
tarihi
Evkaf
olarak
1
Haziran tarihini tespit etmişlerdi. Okulun eğitim
süresi bir yıl üzerinden olacak ve şahadetname
i; 3 6 2 4 Kanun-i sani 1 3 2 6 (6 Şubat 191 1) C:
1, ss. 5 8 1 - 5 8 3 .
"Tanin,
"Evkaf Mektebi", n. 9 2 4 , 28 Rebiülevvel 1329 -
17 Mart 1 3 2 7 - 3 0 Mart 1 9 1 1 .
''M.M.Z.C.
348.
I: 81 4 Nisan 1 3 2 7 (17 Nisan 19111 C: 1, s.
- T a n m , "Evkof-ı hümayun Nezareti'nden", n. 9 7 7 , 23
Cemazielevvel 1 3 2 9 - 9 Mayıs 1327 - 2 2 Mayıs 1 9 1 1 .
''•'Janin,
"Evkaf teşkilatı münasebetiyle", n. 9 2 4 ,
Rebiülevvel 1 3 2 9 - 1 7 M o r t 1 3 2 7 - 3 0 Mart 1 9 1 1 .
28
" Tanin, "Memurinin terfii için", n. 9 5 5 , 2 9 Rebiülahir 1329
- 17 Nisan 1 3 2 7 - 3 0 Nisan 191 1.
vadeden bir ortam içerisinde çalışmalarma
gösterenlere
devam
nizamnamesi
verilmesinin kararlaştırıldığını dile getirmiş,
üzerindeki incelemelerini tamamlayarak layihayı
böylelikle memurun çalışma azminin teşvik
Şura-yı Devlet'e
edileceğini ileri sürmüştü. Bu ve diğer fasıllar
edebilmiş
olaylarına
ve
teşkilat
sunmuştu. Savaş ve isyan
rağmen evkaftaki
bu hareketliliği
haber yapan gazeteler, nizamnamenin eskinin
maaş
üzerinden
mükafat
önceki seneden farklı olarak parlamentonun tam
onayını olarak yürürlüğe konmuştur."
tadilinden daha çok kurumu "yeniden tesis"
etmeyi amaçladığını bildirmişlerdi."
Mayıs sonunda görüşmelerine başlanılan
Teşkilat N i z a m n a m e s i Ç ı k ı y o r . . .
evkaf bütçesi, nezaret içindeki dönüşümlerin de
Evkaf Nazırı Ürgüplü Hayri Bey, nazırlık
habercisi olmuştur. Meclis-i idore-i Evkafın
süresinin belki de en önemli icraatını hükümetin
teşkilat içinde istenilen uyumu sağlayamadığını
dağılmasından
dile getiren
gerçekleştirmiş ve uzun süreden beri evkaf
nezaret yetkilileri, bu nedenle
bir
hafta
kurulun ilga edilerek yerine Evkaf Encümeni'nin
bürokratları nca
kurulmasını
Nezareti Idare-i Merkeziyesi Teşkilat ve Vezaifi
talep
etmişlerdi.
Encümen,
üzerinde
öncesinde
çalışılan
şube
Hakkında
müdürlerinden oluşacak ve nezaret şubelerinin
yürürlüğe
doğrudan doğruya sorumluluğunu alamayacağı
Nizamname hemen ilk maddesinde nezaretin
hazırlanan
ihale
layihaya
veya
göre;
müzayede
sonuçlandırmakla
mükellef
daire
gibi
işleri
olacaktı." Vakıf
Nizamname"yi
"Evkaf
koymuştu
(20
yasolaştırarak
Temmuz
1912).*'
"kaffe-i evkaf" üzerindeki yetkilerinin
çizerken (Md.
altını
1), merkez departmanlarını şu
gelirlerinin artması nedeniyle Ahval-i Vakfiyye
şekilde
sıralamıştı;
1-
Şura-yı
Evkaf
2-
Kalemi'nin personel sayısının çoğaltılmasını
Müsteşarlık 3- Muhasebe Müdüriyet-i Umumisi 4-
isteyen nezaret yetkilileri, her şeyden önce daire
Inşaat ve Tamirat Müdüriyet-i Umumiyesi 5-
tahsisatlarına yapılan zammın kabul edilmesini
Hukuk Müşavirliği 6- Mektupçuluk 7- Emlak ve
istemişti. Nezaret tarahndan sunulan bir başka
Emval-i Vakfiyye Kalemi 8- Orman ve Arazi-i
yenilik ise medrese ve okulların ıslahı için
Vakfiyye
Kalemi
çalışacak Müessesat-ı llmiyye-i Vakfiye isimli
Vakfiyye
Müdüriyeti
departmanın
Müdüriyeti 11- Memurin Kalemi Müdüriyeti 12-
kurulmasıydı.
maaşlarının artırılması veya
Nezaret
memur
Hukuk-ı Deavi
Vekillerinin maaşlarının düzeltilmesi yönündeki
istekler de parlamento tarafından kabul edilen
diğer nezaret teklifleriydi."
Müessesat-ı
10-
Kuyud-ı
Evrak Müdüriyeti ve son olarak
Ilmiyye-i
Vakfiyye
13- Vezne
Müdüriyeti (Md. 2).
Nizamname
getirilmesi
Evkaf Nazırı Hayri Bey son olarak nezaret
9-
meşrutiyetin başından
düşünülen
müsteşar
beri
makamını
tescilleyip nazırla olan ilişkisini düzenlerken
taşra teşkilatında yaşanan kaynak problemlerine
(Md. 3), bir reis, iki üye ve katiplerden oluşan
dikkat çekerek, özellikle kaza ve liva bazında
Şura-yı Evkafın nezaret içindeki kritik konumu
kayıt sisteminin iyi bir şekilde işletilemediğini,
bunun ise önemli gelir kayıplarına yol açtığını
vurgulamıştı. Örnek olarak da Şam ile Bitlis
vilayetleri arasındaki gelir kaçaklarını veren
nazır, söz konusu gelir farklarını
ortadan
kaldırmanın tek yolunun taşra teşkilatlarının bir
an önce yaygınlaştırılmasmdan geçtiğini dile
getirmişti. Hayri Bey'in son teklifi evkaf personeli
ile ilgili olmuş ve görevlerinde üstün gayret
"Tanin,
"Evkaf Nezareti Teşkilatı", n.
1337,
4
Cemozielahir 1 3 3 0 - 8 Mayıs 1 3 2 8 - 2 1 Mayıs 1 9 1 2 .
'•'M.M.Z.C. I: 10 23 Mayıs 1328 (4 Haziran 1912) C : 1,
55. 194-197.
''M.M.Z.C.
i: 10 23 Mayıs 1328 (4 Haziran 1912) C : 1,
55. 197-202.
'^t^M.Z.C.
I: 10 23 Mayıs 1328 (4 Haziran 1912) C : 1,
55. 202-206.
" N o : 218- "Evkaf Nezareti (dare-i Merkeziyesi Teşkilat ve
Vezaifi Hakkında Nizamname", Düstvr, Tertib II, C . IV, ss.
569-579.
II MEŞRUTİYET DONEMİ'NDE EVKAF-1 HÜMÂYÛN NEZARETİ'NDE BÜROKRATİK REFORM
ve
"istişare"
fonlcsiyonları
üzerinde
oluşturmuştu (Md. 13). Nezaret yazışmalarının
açıklamalarda bulunmuştu (Md. 4 , 5, 6, 7).
yürütülmesi, Şuro-yı
Nizamname,
alınacak resmi evrakların düzenlenmesi, Kuyud-ı
Umumiye
nezaret
bütçesini
Müdüriyeti'ne
Muhasebe-i
tahvil
ettiği
gibi
Evkaf kararıyla
Evkaf veya Mahkeme-i
Evkaf
kaleme
idarelerinden
departmandaki sıkışıklığı da düşünerek üç alt
gönderilen ilam ve tezkerelerle ilgili yazışmalara
kalem
da yine bir muavin ve yeteri kadar
kalem
personelinden
Mektupçuluk
şubesi
bağışlanan
hayır
ihdas
etmişti.
Bunlardan
Bütçe
Havalename ve Hesab-ı kat'i Kalemi, nezaretin
senelik
bütçesini
Muhasebat'tan
hazırlama,
gerekli
onayları
Divan-ı
alma
ve
Evkaf
tahsisatları ilgili şubelere paylaştırma gibi işleri
Muhasebe ile ilgili yazışmalarla Muamelat
ilgilenirken,
evkaf
idarelerinin
tüm
harcama ve gelir kalemlerinin hesabını tutma ve
bunlarla
Nezaretine
kurumlarının denetlenmesi, defterlerinin tutulması
üstlenmişti.
Kalemi
kurulan
bakacaktı (Md. 14).
ilgili
ayrıntılı
cetveller
hazırlama
Hesabat Kalemi'nin sorumluluğuna bırakılmıştı.
Muhasebat Umum Müdüriyeti 'nin son alt kalemi
Maliye Nezareti'nden Evkafa devredilen hayrat
ve müberratın işletilmesi ve personel defterlerinin
tutulması gibi işlere bakan Tahsisat-ı Hayriye
ve eksiklerinin giderilmesi gibi işler Emlak ve
Emval-i Vakfiyye Müdüriyet'in
terk
edilmişti.
Nizamname
sorumluluğuna
söz
konusu
departmanı bir müdür, bir muavin ve yeteri
kadar kalem personelinden oluşturmuştu (Md.
15). Nizamname belki de en atılımcı kararlarını
vakıf binalarmdaki eski eserlerin bir müzede
toplanması projesini organize edecek, Evkaf-ı
islomiyye Müzesi Müdüriyetini kurmak ve evkaf
ormanlarının
ıslahı ve veriminin
artırılması
Kalemi'ydi. Muhasebat Müdüriyeti'ne bağlı alt
işlerine bakacak Orman ve Arazi-i
kalemler dışında iki de müdüriyet bulunuyordu.
Müdüriyeti'ni
Bunlardan ilki istanbul'daki tüm vakıflar
için
daireye de bir müdür ve yeteri kadar katip ve
ilgilenen
müfettiş ataması yapan nizamname, eski vakıf
Levazım Müdüriyeti (Md. 9), diğeri ise vakıf
belge ve evraklarının derlenmesi ve bunların bir
gelirlerinin ilgili kişi veya kurumlara dağıtımı
araya getirilmesi için ihtiyacı hissedilen arşivin
veya mirasçısı olmayan mülklerin ederini tespit
oluşturulması için ayrıca bir Kuyud-ı Vakfiyye
ederek
Müdüriyeti ihdas etmişti (Md. 16-19).
gerekli mefruşatın satın alınmasıyla
kamulaştıran
Terekat
ve
Nukud-ı
Merkume Müdüriyeti'ydi (Md. 10).
oluşturmakla
vakfiyye
yapmıştı. Her
iki
Tüm evkaf personeli ile ilgili tercüme-i hal ve
inşaat ve Tamirat Müdüriyeti'nin başında
özlük
dosyalarının
Sermimar unvanlı bir memur bulunacaktı ve bu
tayin,
becayiş,
departman nezaretin yetki sahasına giren her
izinlerinin bu dosyalara eklenmesi; ve memur
türlü binanın
hizmet cetvellerinin
bakım, onarım ve
teftişinden,
hazırlanması;
mezuniyet,
taltif,
hazırlanması.
memurun
azil
ve
Memurin
ayrıca yeni projelerin hazırlanması, istanbul ve
Müdüriyeti'ne bırakılırken, nezaret içindeki tüm
taşra fen heyetlerince hazırlanan keşif raporları
evrak
ve diğer resmi evrakların kontrol edilmesi ve
Müdüriyeti'nin yetki kapsamına terk edilmişti
akışı ve bunların
muhafazası,
Evrak
denetlenmesinden sorumlu olacaktı (Md. 11).
(Md. 20-21). Harcama kalemlerinin ödemelerini
istanbul'da nezarete ait, bent ve çeşme gibi
takip
yapıların gözetimi Miyoh-ı vakfiye Idaresi'nin
defterlerinin denetimini yapmak ve makbuzlarını
etmek,
taşradan
gönderilen
gelir
sorumluluğuna bırakılırken (Md. 12), nezaretin
kesmek, ve nezaretin bankalarla olan hesabını
her türlü hukuki sorunlarına Hukuk Müşavirliği
tutmak, bir müdür ve lüzumu kadar ketebeden
ünitesi bakacaktı. N i z a m n a m e
oluşan Vezne Müdüriyeti'nin
söz
konusu
üniteyi; bir müşavir, bir muavin ve katiplerden
22).
göreviydi
(Md.
Enver ÇAKAR
Müdüriyetleri
nizamname,
bu
söz
şekilde
konusu
sıralayan
departmanlarda
Mehmet
Şemsettin
Bey'in
ilk
meclis
konuşmasında kullandığı "perişanlık" açıklaması
personel ihtiyacı belirdiğinde diğer ünitelerden
aslında
takviye edileceğini ve katip ile müstahdemlerin
özetlemekteydi.
dört sınıfa ayrıldığı ancak iç yönetmeliğin ileride
yeniden ayağa kaldırılması köklü bir reform
yayınlanacağını da bu bağlamda eklemişti (Md.
hareketini gerektiriyordu, bu ise ancak yetenekli
23). Nezaretin reform, kanuname veya büyük
ölçekli satın almalar gibi önemli kararları,
nazırın başkanlık ettiği Evkaf
kararlaştırılacakken,
ayda
Encümenince
bir
toplanacağı
belirtilen encümenin kalem işleri, mektupçu
muavinince
yürütülecekti
(Md.
24-25).
Nezaretin diğer komisyonu, Memurin-i Encümen
tam
idareciler
olarak
Kurumun
ve
çerçevesinde
da
geniş
bu
durumu
iyileştirilmesi
maddi
başarıya
ve
kaynaklar
ulaştırılabilirdi.
Meşrutiyet şartları göz önüne
getirildiğinde
ikisinin de mevcut olmadığı anlaşılacaktır. Bab-ı
âli, bu anlamda kendisinde olmayanı Mısır'dan
getirdi, ve Hammade Paşa'yı nazırlığa tayin etti.
ise memurların tayin, terfii, becayiş, izin, tenzil-i
Ancak aynı başarıyı, alt kadro yaratma ve
maaş
dokunacak
finansal sorunları aşmada gösteremedi. Yine de
müsteşar
Homamde Paşa zamanında nezaret, bir yandan
gibi
özlük
kararlarına
imza
haklarına
atmak
için
başkanlığında toplanacak ve kararlarını
1/3
mevzuat anlamında
çoğunluk üzerinden alacaktı |Md. 26-28).
Nizamname
Hastanesi'nin
olduğunun
son
doğrudan
altını
olarak
Gureba
nezarete
çizerken,
daha büyük bir mekana taşınırken, diğer tarafta
bağlı
İstanbul'daki
hızla gelişme kaydetti.
Evkaf memurlarının donanımını artırmak için
uzmanlık okulu kurma fikri ortaya atıldı ve
geliştirildi. Okulun kuruluşu kısa bir süre sonra
imaretleri ilga etmiş ve yerine ihdas ettiği
gerçekleşecekti. Benzer atılımlar ittihatçı nazır
Üsküdar ve Şehzade semtlerindeki imaretleri.
Hayri Bey zamanında da sürdürüldü ve bu
Levazım Müdüriyeti'ne bağlamıştı (Md. 29-30).
kapsamda
Mekteb-i Evkafı Müessesat-ı llmiyye-i Vakfiyye
arasındaki maaş farkları ortadan kaldırıldı ve
departmanına
bağlayan
nizamname,
taşra
ve
merkez
memurları
benzer
yüzyıllarca devam eden mevzuat sorunları yeni
şekilde dini konularda uzman yetiştirmek için
çıkarılan yönetmeliklerle çözülmeye çalışıldı. En
kurulan "Medrese'tül-vaizin" idaresini de yine
son 1912 yılında çıkarılan teşkilat nizamnamesi
aynı daire ile ilişkilendirmişti (Md. 31-32).
ile kurumsal başarılar taçlandırıldı ve kurumun
teşkilat anlamında gelişmesi için sağlam bir
yasal zemin yaratılmış oldu.
Sonuç
bürokratları,
Meşrutiyet,
Osmanlı
eldeki
imkanlar
Kısaca
evkaf
çerçevesinde
Imparotorluğu'ndo
yapabileceklerinin en iyisini yapmaya çalıştılar,
ikinci defa ilan edildiğinde Evkaf Nezareti,
ve çökme aşamasına gelmiş ve kapasitesinin çok
sadece mekan, personel ve mevzuat değil, diğer
nezaretlerle ortak yaşadığı sorunlar haricinde,
yıllar boyunca daha do katmanloşan ve kamu
gelirlerini
de
kemiren,
asırlık
hukuk
dışı
uygulamalar nedeniyle tam anlamıyla tıkanmıştı.
üzerinde savaşlara girmiş bir
hem
teşkilatları,
vatandaşları
hem
de
için işlevsel bir
koymaya çalıştılar.
imparatorlukta
tüm
kurum
Osmanlı
ortaya
ı?>o'X^.,->> ey^y^.yt:A*^^^lx>
.'j^i*^^-vl^^^e^A.^^'Jj
^^^^'U^,
(J^i>^-^^
221
5'
Enver ÇAKAR
_
_
_
j
1
'"^^-'--İ^rt:^
" " c : - ^ " - ^
B.O.A. MV. 124 40. Evkaf-ı Hümâyûn Nezareti'nin büHin şubelerinin ıslahı ve
vakıf işlerinin tanzimi için bir komisyon teşkiline dair belge.
II MFŞRUTİYET DÖNEMİ'NDE EVKAF-I HÜMÂYÛN NEZARETİ'NDE BÜROKRATİK REFORM
99
"İL
223
B.O.A, MV.
1 4 0 9 9 . Tensikat s o n u c u n d a nezaret personelinden
4 0 - 5 0 kişinin k a d r o harici k a l a c a ğ ı n a dair belge.
Enver ÇAKAR
3S
•tur
£->•
'•^-'-'^-^^L:^
-r
.,
.-
ir'
B . O . A . MV. 1 1 9 1 0 6 . Hazine-i Evkaf-ı Hümayun'un ıslahı ile Meclis-i Idare-i Evkafın
yeniden ihdasına dair belge.
II MEŞRUTİYET DÖNEMİ'NDE EVKAF-I HÜMÂYÛN NEZARFTİ'NDE BÜROKRATİK REFORM
KAYNAKÇA
III. Gazeteler
I. Arşiv Kaynakları (B.O.A. Başbakanlık Osmanlı
Arşivi)
Tanin
Tashih-i Efkar
B.O.A. M.V.
(Meclis-i Vükela Mazbataları)
Tercüman^
B.O.A. N.G.G.
(Nezaret Gelen Giden)
B.O.A. DH. MLÂ.
(Dahiliye
Muhaberat-ı
Hakikat
IV. Kaynak Eserler
Umumiye)
Barnes, John Robert (1986), An Introduction to
Religious
II. Resmi Yayınlar
1. M.M.Z.C.
(Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi)
2. Düstur
Osmaniye
Kemal
4. Evkaf Nazırı Hammadezade Halil Hamdi
Paşa tarafından
evkaf
hakkında
sadarete
takdim edilen layiha suretidir, 3 Cemazielewel
in the Ottoman
Empire,
E.J. Brill, Leiden.
Hüseyin
3. Salname-i devlef-i aliyye-i
Foundations
Hüsameddin
İnal)
(1335),
Nezareti'nin
Teracim-i
Tarihçe-i
Ahvali,
(İbnülemin
Mahmut
Evkaf-t
Hijmayûn
Teşkilat ve
Nüzzarm
Evkaf-ı İslamiye Matbaası,
Şehzadebaşı
1327 (23 Mayıs 1909).
5. British Documents on Foreign
David
Gillard,
University
America
6. Ceride-i
Affairs,
Publications
Ed.
of
Tural, Erkan (2006), //. Meşrutiyet
Devletin
Teşkilat
Restorasyonu
ve
Tensikat
Bağlamında
Kanunu,
Üniversitesi A.İ.İ.T.E., izmir,
Vakfiye
Doktora Tezi).
Dönemi'nde
Dokuz
1909
Eylül
(Yayımlanmamış
Download

View/Open