Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/9 Summer 2014, p. 557-569, ANKARA-TURKEY
BEKTAŞİ FIKRALARINDA YARATICI DÜŞÜNME*
Ahmet Zeki GÜVEN**
ÖZET
Fıkralar yapısında barındırdıkları mizah ve gülmece unsuru ile
özellikle ilk ve ortaokul çağındaki öğrenciler için büyük önem
taşımaktadır. Fıkranın yapısında bulunan güldürürken düşündürme
özelliği de öğrencilerin düşünme becerilerini büyük oranda
etkilemektedir. Fıkradaki kahramanın herhangi bir problem karşısında
takınmış olduğu tavır, sorunun çözümünde farklı yollar denemesi, sıra
dışı bakış açıları ortaya koyması, fıkraları okuyan öğrenciler için de
farklı neden ve sonuçların keşfinde örnek teşkil eder. Fıkra
kahramanlarının sorunlar karşısındaki sıra dışı tavır ve düşünceleri
öğrenciler için de örnek teşkil edecek, bu sayede öğrencilerin yaratıcı
düşünme becerileri de gelişecektir. Bu nedenle bu çalışmada amaç,
yaratıcı düşünme becerisinin özellikleri bakımından Bektaşi fıkralarının
incelenmesi
ve
bu
fıkraların
Türkçe
öğretiminde
nasıl
kullanılabileceğinin tespiti olarak belirlenmiştir. Araştırmada nitel veri
toplama tekniklerinden doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır.
Araştırmanın verileri Yıldırım (1999) tarafından hazırlanan Türk
Edebiyatında Bektaşi Fıkraları adlı eser içerisinde yer alan 389 adet
Bektaşi fıkrasının değerlendirilmesiyle elde edilmiştir. Araştırmada veri
toplamak amacıyla Temizkan (2011) tarafından geliştirilen “Yaratıcı
Düşünme Becerisinin Özellikleri” adlı ölçme aracı kullanılmıştır.
Araştırma sonucuna göre Bektaşi fıkralarında en çok yer verilen
yaratıcı düşünme özelliği “Olaylara herkesten farklı yönlerden bakma” (f
81); en az yer verilen yaratıcı düşünme özelliği ise “Kalıplardan
kurtulma, değişik olma ve bilinenin dışında kullanma” (f 2) olarak tespit
edilmiştir. Diğer özellikler de göz önünde bulundurulduğunda Bektaşi
fıkralarının, yaratıcı düşünmeyi geliştirme bakımından zengin metinler
olduğu tespit edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Bektaşi fıkraları, yaratıcı düşünme becerileri.
*Bu
makale Crosscheck sistemi tarafından taranmış ve bu sistem sonuçlarına göre orijinal bir makale olduğu
tespit edilmiştir.
** Yrd. Doç. Dr. Akdeniz Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türkçe Eğitimi Bölümü, El-mek: [email protected]
558
Ahmet Zeki GÜVEN
CREATIVE THINKING IN BEKTASHI JOKES
ABSTRACT
Jokes having the humor and entertainment factor have a great
importance especially for the students attending primary and secondary
schools. Jokes make children not only think but also laugh, and this
affects the children’s thinking skills to a large extent. The protagonist’s
attitude towards any problem, trial different ways for the solution of the
problem and extraordinary perspectives create a good model for the
students who read those jokes in the discovery of different reasons and
results. The extraordinary manners and thoughts of the protagonists of
the joke will be a model for the students, and their creative thinking
skills develop, as well. That’s why, the aim of this study is to examine
the Bektashi jokes in terms of creative thinking skills and to detect how
these jokes can be used in teaching Turkish. Document review which is
one of the qualitative data collection techniques was used for this
research study. The data of this research study have been gathered by
evaluating the 389 Bektashi jokes which are in the ‘Türk Edebiyatında
Bektaşi Fıkraları’ prepared by Yıldırım (1999). “Characteristics of
Creative Thinking Skills” developed by Temizkan (2011) was used as an
instrument to gather the data for the study.
According to the results of the study, “Approaching to the events
from different viewpoints unlike other people” (f 81) has been detected
as the most ranked characteristic of the creative thinking, and “Getting
free from stereotypes, being different and standing out of the known” (f
2) has been found as the least ranked characteristic of the creative
thinking. Bektashi jokes have been detected as the rich texts which can
be used in in terms of developing creative thinking skills when the other
characteristics are considered, too.
Key Words: Bektashi jokes, creative thinking skills.
Giriş
Toplumsal hayattaki gelişim ve değişimler insanları, düşünen ve düşündüklerini yaşama
geçiren bireyler olmaları noktasında yönlendirmektedir. Özellikle olaylar karşısında soran,
sorgulayan, farklı bakış açıları ortaya koyan bireyler, toplumların gelişmesinde büyük roller
üstlenmektedir. Bu sıradışı bakış açılarından biri de yaratıcılıktır. Yaratıcılık her bireyde farklı
düzeylerde bulunan bir özelliktir (Runco, 1996). Yaratıcılık, olaylara, sorunlara, düzensizliklere
karşı duyarlı davranarak bunların çözümleri noktasında denenceler geliştirebilme ve bunlara çözüm
üretebilme durumu (Torrance, 1963) olarak tanımlanmaktadır. Bu noktada Stemberg (2005),
yaratıcılık sürecinin önceden kazanılmış bilgi, beceri, deneyimlerin kullanılması, bunlara
yenilerinin eklenmesiyle ortaya çıkan yapma ve oluşturma süreci olduğunu belirtir. Yaratıcılık
kavramı, kimi zaman yaratıcı düşünme kavramının yerine kullanılabilmektedir. Ancak yaratıcılık,
yaratıcı düşünmeye göre daha genel ve geniş bir kavram olup her alan için düşünülebilir. Yaratıcı
düşünme ise, düşünme becerilerinden biri olup daha özel bir alanı kapsar. Yaratıcı düşünmeyi
öğrenen bireyler, sorunların çözümleri durumunda her zaman başkalarına ihtiyaç duymadan yapıcı
ve işlevsel kararlar alabilmekte ve bunları uygulayabilmektedir (Temizkan, 2011).
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/9 Summer 2014
Bektaşi Fıkralarında Yaratıcı Düşünme
559
Yapılan çalışmalar yaratıcı düşünmenin dört temel boyutu olduğunu ortaya koymuştur
(Fisher, 1995, akt. Doğanay, 2002). Bu boyutlar şunlardır:
Akıcılık: Bellekte saklanan bilgilerin gereksinim anında hızlı ve akıcı bir şekilde
kullanılmasıdır. Yani anlık çözümler önerme durumudur.
Esneklik: Bir sorun karşısında alışılageldik kalıplar yerine sıradışı bir şekilde düşünebilme,
olaylara farklI bakabilme durumudur.
Özgünlük: Bir probleme sıradışı ve farklı çözümler üretebilme durumudur. Önerilen çözüm
yolu daha önce kullanılmış, ancak oradaki kimseler tarafından bilinmeyen bir çözüm yolu bile olsa
özgün sayılmaz.
Ayrıntılama: Verilen sıradan bir uyarıcıya eklemeler yaparak onu geliştirme durumudur.
Yaratıcı düşünme, bireyin yaşamış olduğu çevreden etkilenmekle birlikte yetenek ve eğitim
ile de yakından ilişkilidir. Bu nedenle yaratıcı düşünme öğrenilebilmekte ve geliştirilebilmektedir
(Yıldırım, 1998). Bu noktada en büyük sorumluluk öncelikle ailelere, sonrasında da okullara
düşmektedir. Yapılan araştırmalar yaratıcı düşünme becerilerini destekleyen ebeveyn tutumlarının
çocuklar üzerinde de olumlu etkileri olduğunu ortaya koymaktadır (Gardner ve Moran, 1990).
Öztunç (1999), Güngör (2007), Gök ve Erdoğan (2011) da çalışmalarında ebeveynlerin eğitim
durumları ve ekonomik durumlarıyla çocukların yaratıcı düşünme yetenekleri arasında anlamlı bir
ilişki tespit etmişlerdir. Bu nedenle çocuklarının yaratıcı düşünebilmesini isteyen aileler, onları
özgürce düşünebilmeleri ve düşündüklerini açıklayabilmeleri noktasında onlara gerekli imkânları
sağlamalı, düşüncelerine ve yaptıklarına saygı göstermelidirler (Dökmen, 1994). Aileden sonra
çocukların yaratıcı düşünme becerileri üzerinde etkili olan kurum okullardır. Öğretmenler, çocuklar
için olumlu rol modeller olmalı, öğrencilerin kontrollü serbestlik içerisinde özgürce düşüncelerini
açıklamalarına imkân vermeli, onların sorunlar karşısında alternatif çözümler bulmalarına destek
olmalıdırlar. Ayrıca öğretmen, öğrencinin sıradışı fikirler öne sürmeleri durumunda yaşayacakları
benlik kavramını sorunlarını da olumlu hale getirerek, başkaları tarafından olumsuz görülme
endişelerini azaltarak onların yaratıcı düşünebilmelerini destekleyeceklerdir ( Tuckman, 1992).
Yaratıcı düşünme becerilerinin geliştirilmesi için dikkat edilmesi gereken belli başlı ilkeler
şunlardır:
- “Öğrencilere düşüncelerini ifade etmeleri için fırsat vermek.
- Her düşünceye saygı göstermek.
- Eleştiriye yer vermemek.
- Tek doğru cevaba kilitlenmemek.
- Öğrencilerin yanlıştan korkmalarını önlemek.
- Sürekli mantıklı cevaplar beklentisi içinde olmamak.
- Öğrencilerde yaratıcılıklarının gelişebileceği inancını yerleştirmek” (MEB, 2012: 7).
Yaratıcı düşünmenin doğasında var olan sorgulama ve merak duygusu, insanın yeni şeyler
araştırma ve yeni ürünler ortaya koyma isteğini arttırır (MEB, 2007). Bu nedenle yaratıcı düşünme
kavramına ülkemizde de öğretim programlarında yer verilmeye başlanmıştır. Yaratıcı düşünme
becerileri kavram olarak ilk kez, 2007 yılında Milli Eğitim Bakanlığınca hazırlanan “İlköğretim
Düşünme Eğitimi Dersi 6., 7. ve 8. Sınıf Öğretim Programı” içerisinde “Programın Yapısı” başlığı
altında, merak duygusunun yaratıcı düşünmenin en önemli unsuru olduğu, kimi zaman akla ve
mantığa uygun değilmiş gibi görünen durumların aslında orijinalliğin belirtileri olarak
değerlendirilebileceği şeklinde geçer. 2013 yılında ise Milli Eğitim Bakanlığınca “Yaratıcı
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/9 Summer 2014
560
Ahmet Zeki GÜVEN
Düşünme Dersi 1-8. Sınıflar Öğretim Programı” hazırlanarak yaratıcı düşünme becerileri ders
programı başlığı altında sistematize edilmiştir.
YÖNTEM
Araştırmanın Modeli
Araştırmanın modeli, nitel veri toplama tekniklerinden yararlanılarak gerçekleştirilen
tarama modelinde betimsel bir çalışmadır. Çalışmada Bektaşi fıkralarında yaratıcı düşünmeyi
destekleyen temalar belirlenmiş, bu temalar gruplandırılarak yorumlanmıştır.
Evren ve Örneklem
Araştırmanın evrenini Bektaşi fıkraları oluştururken örneklemini Yıldırım (1999)
tarafından hazırlanan “Türk Edebiyatında Bektaşi Fıkraları” adlı eser oluşturmaktadır.
Araştırmanın verileri bu eser içerisinde yer alan toplam 389 adet Bektaşi fıkrasının
değerlendirilmesiyle elde edilmiştir.
Veri Toplama Araçları
Araştırmada veri toplamak amacıyla Temizkan (2011) tarafından oluşturulan “Yaratıcı
Düşünme Becerisinin Özellikleri” adlı ölçme aracı kullanılmıştır. Yaratıcı düşünme ve yaratıcılıkla
ilgili literatür taraması yapılarak oluşturulmuş ve uzman görüşleriyle son şekli verilmiş bu ölçme
aracında toplam 8 madde yer almaktadır. Bu maddeler şu şekildedir:
1. Olaylara herkesten farklı yönlerden bakma
Yaratıcılığın en önemi özelliği sıradan olaylara ya da durumlara farklı açılardan
bakabilmektir. Dolayısıyla yaratıcı düşünen bir birey herhangi bir soruna diğer insanlardan farklı
şekillerde çözümler önerirler, farklı yaklaşımlar sergilerler.
2. Ortaya çıkan olay ya da durumları farklı bir sebebe bağlama
Yaratıcı düşüncenin temelinde, olay ve durumların oluşları ve sonuçları üzerine kimsenin
aklına gelmeyecek sebeplere bağlama vardır. Buna göre yaratıcı düşünen bir birey, olayları bilindik
sıradan düşünceler ve kalıpların ötesinde değerlendirir, bunların nedenleri olarak sıradışı
düşünceler önerir. Bu yönüyle yaratıcı düşünme analitik düşüncenin tersini ifade etmektedir
(Temizkan, 2011).
3. Problemlere pratik çözümler üretme
Yaratıcı düşünmede sorunlara pratik, kolayca uygulanabilir çözümler üretme ön plandadır.
Zaten yaratıcılığın doğasında herhangi bir problem karşısında pratik ve kalıcı çözümler üretme
bulunmaktadır. Bu noktada Torrance (1963) yaratıcılığın sorunlara, düzensizliklere, bilgisizliğe,
kayıp ögelere ve uyumsuzluğa karşı duyarlı olma süreci, bunlara çözüm arama, denenceler
geliştirme ve sonuçta da bunlara çözüm üretebilme durumu olduğunu belirtir.
4. Daha önce aralarında bağ kurulmayan olay, durum, nesne vb. arasında bağ kurma
Yaratıcı düşünen bir birey, olaylar arasında pek çok kimsenin göremediği bağlantıyı görme
ve bunlar arasında bağ kurma özelliğine sahiptir. Bu durum analojik düşünme kavramını akla
getirmektedir. Analojik düşünmede daha önceden karşılaşılan bir durumla ilgili düşünceler, sonraki
süreçte karşılaşılan başka bir duruma uygulanır. Bu sayede birey, olaylar, durumlar ve fikirler
arasında bilgi ve düşünce transferi yapabilir; bir problem durumu için geliştirilen çözüm önerisi
başka problemler için de uygulanabilir.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/9 Summer 2014
Bektaşi Fıkralarında Yaratıcı Düşünme
561
5. Ayırt edicilik, özgünlük ve üretkenlik boyutunda yeni düşünceler ortaya koyma
Yaratıcı düşünme, bireyin yeni düşünceleri üretme ve fikirler öne sürme, hipotezler
önerme, hayal gücünü kullanma ve alternatif yenilikçi sonuçlar ortaya koymasını sağlar. Bu
noktada Hançerlioğlu (2000), yaratıcı düşünmenin özgün düşüncelerin ortaya çıkmasını sağlayan
bir düşünme biçimi olduğunu vurgular. Sıradışı, özgün düşünceler sahibi olan insan, herhangi bir
durum ya da sorun karşısında yeni düşünceler ve yeni çözüm önerileri ortaya koyarlar.
6. Kalıplardan kurtulma, değişik olma ve bilinenin dışında kullanma
Yaratıcı düşünme, alışılmış kalıpların dışına çıkarak ve sıradanlıktan uzaklaşarak yenilikçi
ve farklı düşünceler üretme işidir. Bu yönüyle yaratıcı düşünmeyi bir kalıba sokmak doğru
olmayacaktır. Çünkü kalıplar her zaman bireyin özgür ve yaratıcı düşünmesini engelleyecek,
sorunlar karşısında sıra dışı çözümler bulmasına mani olacaktır.
7. Hiç kimsenin görmediklerini görme, düşünmediklerini düşünme
Yaratıcı düşünebilen bir bireyin olaylara bakış açısı, diğer bireylere göre çok daha farklıdır.
Sıradan insanlar olayları tek boyutlu görür ve değerlendirirken yaratıcı düşünen bireyler, farklı
açılardan olayları algılarlar, kimsenin göremediklerini görmeye çalışarak değişik düşünceler ortaya
koyarlar. Bu noktaya Sylvan (1997; akt. Temizkan, 2011) yaratıcılığı kimsenin görmediklerini
görme ve hiç kimsenin düşünmediklerini düşünme ve hiç kimsenin yapmaya cesaret
edemediklerini yapma olarak tanımlamaktadır.
8. Bilinmeyen yeni bir yöntem ya da teknik icat etme
Yaratıcı düşünebilen bireyler sorunların çözümünde mümkün olduğu kadar farklı yöntem
ve teknikler denerler. Bu denenen yöntem ve tekniklerin daha önce kullanılmamış, tercih
edilmemiş teknikler olması önemlidir. Zaten en genel manâda yaratıcılık olay ve durumlar
karşısında eleştirel bakma, farklı önermelerde bulunma, alışılmamış yöntem ve denencelerle sonuca
gitme işidir.
Verilerin Analizi
Çalışmada nitel veri analizi tekniklerinden doküman incelemesi kullanılmıştır. Doküman
incelemesinde elde bulunan yazılı materyallerin analizi yapılır. Bu süreçte beş aşama takip edilir: 1.
Dokümanlara ulaşma, 2. Dokümanların orijinalliği kontrol etme, 3. Dokümanları anlama, 4.
Verileri analiz etme, 5. Veriyi kullanma (Forster, 1995). Bu çalışmada bu beş aşama takip edilmiş,
Bektaşi fıkraları üzerine yayınlanmış eserlere ulaşılmış, ardından bunlar kontrol edilerek
kullanılacak veri tespit edilmiş, ardından bunlar okunarak analiz edilmiş, sonrasında da ulaşılan
bulgular yorumlanmıştır.
Geçerlik ve Güvenirlik
Araştırmanın güvenirliğini sağlamak amacıyla 389 fıkradan rastgele belirlenen 50 tanesi
başka bir araştırmacı tarafından incelenmiş, elde edilen bulgular Miles ve Huberman (1994: 64)
tarafından ortaya konulan şu güvenirlik formülüyle karşılaştırılarak hesaplanmıştır:
Güvenirlik = Görüş Birliği / (Görüş Birliği + Görüş Ayrılığı) x 100
Hesaplama sonucunda araştırmanın güvenirliği .92 olarak tespit edilmiştir. Güvenirlik
hesaplarının .70’in üzerinde çıkması, bu çalışmanın güvenilir olduğunu göstermektedir (Miles ve
Huberman, 1994:64).
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/9 Summer 2014
562
Ahmet Zeki GÜVEN
BULGULAR
389 adet Bektaşi fıkrasının incelenmesi sonucunda elde edilen bulgular şöyle
sınıflandırılmıştır:
Tablo 1. Bektaşi Fıkralarında Yaratıcı Düşünme Unsurları
Bektaşi Fıkraları
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
81
73
70
66
48
34
15
2
1. Olaylara herkesten farklı yönlerden bakma
İncelenen Bektaşi fıkralarından 81’inde Bektaşi ereni olaylara herkesten farklı yönlerden
bakarak değerlendirmede bulunmuştur. Bu duruma uygun üç örnek fıkra şöyle gösterilebilir:
“ Ahirette Nasıl Yanacaklar
Bir Ramazan akşamı, kibarlardan birinin konağında iftar varmış. Davetlilerden zayıf, cılız
imamın biri top atılıp oruç bozulduktan sonra ve karşısında oturan iki şişman Bektaşî babasını
hayretle süzdükten sonra:
- Dünyanızda orucu yer, rakıyı içer, şişmanlarsınız. Yarın âhirette bu kocaman gövdelerin
nasıl yanacağını düşünüyorum, deyince babalardan yaşlıcası:
- İmanım, düşündüğün şeye bak. Biz bu dünyada yer içer, yaşarız. Cehennemlik oluruz.
Yarın âhirette zebaniler bizi tuttukları gibi ateşe atarlar. Halbuki fazla şişman olduğumuzdan ateş
'puf' diye söner. Zebâniler 'aman ateş söndü, getirin kuruları' diye bağırışırlar. O zaman sizin gibi
kuruları getirip altımıza koyarlar. Kuru olduğunuzdan derhal alev alırsınız. Hocam, böylece sizin
narınıza biz de yanarız, demiş." (Fıkra No: 60, s.102).
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/9 Summer 2014
Bektaşi Fıkralarında Yaratıcı Düşünme
563
“Bayram Gelince Yanacakmış
Ailesinin bayram masraflarından bîzar olan bir Bektaşîye:
- Ramazan çıkıyor, demişler.
- Ramazanın çıktığına yanmam; bayramın girdiğine yanacağım, demiş.” (Fıkra No: 181,
s.153).
“Varlık Harcamakla Belli Olur
Birkaç kişi oturmuşlar, hocalardan birinin aklından, ilminden söz ederek öğerlermiş.
Hocayı iyi bilen Bektaşî babası da orada bulunuyormuş. ‘Baba efendi, sen bu zâtı nasıl bilirsin?’
diye sormuşlar. Baba ‘Evet, onun aklı var, zekâsı var, bilgisi var. O bunların hiçbirini harcamamış.
Varlık harcamakla belli olur.” (Fıkra No: 294, s.204).
2. Ortaya çıkan olay ya da durumları farklı bir sebebe bağlama
İncelenen Bektaşî fıkralarında en çok yer alan ikinci yaratıcı bakış açısı Bektaşi’nin olay ya
da durumları farklı sebebe bağlama durumudur. İncelenen fıkraların 73’ü bu sınıflandırmaya dâhil
edilmiştir. Bu duruma uygun üç örnek fıkra şöyle gösterilebilir:
“Dediklerimin Aksini Yapıyordu
Adamın biri hasta yatmakta olan çocuğuna okuyup dua etmesi için bir Bektaşî babasını
çağırmış. Bektaşî gelip çocuğun başında okuyup üfleyerek elini sürmüş:
- İnşallah bu çocuk ölür, demiş.
Buna canı sıkılan ev sahibi ses çıkarmadan Bektaşî’yi yolcu etmiş. Aradan birkaç gün
geçince hasta çocuk iyileşip ayağa kalkmış ve bir gün Bektaşî’ye rastlayan adam:
- Baba erenler, geçen günler seni götürüp hastamıza dua etmeni istemiştik. Siz aksine
beddua ettiniz. Fakat Allah’a şükür çocuk iyileşti. Senin kötülüğün yanına kaldı, diye kahırlanan
adama Bektaşî fütursuzca:
Oğlum, o sıra benim Allah ile aram yoktu. Dediklerimin hep aksini yapıyordu. Ben öyle
istedim ki çocuğa sıhhat versin, demiş.” (Fıkra No: 4, s.77-78).
“Hep Birden Yüklendiniz
Bektaşîlerden birisi ata binmek istemiş. ‘Yâ Ali’ diye hoplamış, binememiş. ‘Yâ Hasan’
demiş, binememiş. ‘Yâ Hüseyin’ diye hoplayınca eyerle birlikte atın öbür tarafına düşmüş. Canı
sıkılan baba:
- Sizi tek tek çağırdım, gelmediniz. Sonra da hep birden yüklendiniz, demiş.” (Fıkra No: 70,
s.106).
“Kırık Köprüden Geçemez
Adamın biri Ramazan içinde ve yolculuğu sırasında bir Bektaşî köyüne uğrar, dere
kenarında oturmuş sigara içerek koyunlarını otlatan ihtiyara sorar:
- Baba bu köye daha Ramazan gelmedi mi?
İhtiyar, derenin üstündeki yıkık tahta köprüyü göstererek cevap verir:
- Bu köprüden köyün davarları bile geçemiyor. Mübârek Ramazan geçebilir mi, demiş.”
(Fıkra No: 125, s.133).
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/9 Summer 2014
564
Ahmet Zeki GÜVEN
3. Ayırt edicilik, özgünlük ve üretkenlik boyutunda yeni düşünceler ortaya koyma
Yaratıcı düşünmenin önemli özelliklerinden biri de ayırt edicilik, özgünlük ve üretkenlik
boyutunda yeni düşünceler ortaya koymadır. İncelenen Bektaşî fıkraların 70’inde bu özellik dikkati
çeker. Bu durum fıkralardan şöyle örneklendirilebilir:
“Ben Her Güne Seni Taciz Etmem
Ramazan ayı, dileklerin kabul olduğu aydır. Allahtan ne istersen verilir, demişler.
Bektaşînin biri de bunu duymuş. Çoktan beri veremediği borcunu ödemek için camiye giderek
namaz kılar; duaya başlar.
- Yârabbi, evine ilk defa geldiğim gündür, ben bunlar gibi günde beş defa gelip seni tâciz
etmem. Borcumu verecek kadar para ihsan eyle. Bir daha gelmem, demiş.” (Fıkra No: 14, s.81-82).
“Hak Deyip Dururmuş
Bektaşînin biri bir Mevlevîye nasıl âyin yaptıklarını sorar. Mevlevî:
- Hak deyip döneriz, deyince Bektaşî:
- Yok azizim, der. Biz bir kere Hak, dedik mi artık dönmeyiz, dururuz.” (Fıkra No: 98,
s.121).
“Dayanırsa Tutar, Dayanamazsa Yutar
Uzun ve sıcak günlü bir yaz Ramazanında Bektaşînin birine sormuşlar:
-Oruca nasıl niyet etmeli?
Şu cevabı vermiş:
- Sahurda tıka basa yedikten sonra ‘dayanırsam tutarım, dayanamazsam yutarım’ diye
niyet edip ağzını çalkalamalı!...” (Fıkra No: 156, s.144-145).
4. Hiç kimsenin görmediklerini görme, düşünmediklerini düşünme
Yaratıcı düşünmenin en belirgin özelliklerinden biri de sıra dışı bir bakış açısı ve
düşünebilme yeteneğidir. İncelenen Bektaşi fıkralarının 66’sında hiç kimsenin görmediklerini
görme, düşünmediklerini düşünme dikkati çeker. Bu durum fıkralardan şöyle örneklendirilebilir:
Fıkra No:3
“Bir Bektaşî, yelken gemisine binip giderken birden bire fırtına zuhur etmekle gemi dalıp
çıkmağa, Bektaşî de fena halde korkmağa başlar. Yolculardan biri yanına sokulup ‘Dedem!
Korkma, Allah kerimdir’ deyince Bektaşî:
- Ben de onun için korkuyorum ya, kemâl-i kereminden balıklara ziyafet verebilir.” (Fıkra
No: 3, s. 77).
“Cehennem Lisanı
Bektaşî babalarından birine, sofulardan biri:
- Baba efendi, Fârisî lisanına cehennem lisanıdır, diyorlar. Acaba doğru mudur? diye
sorar. Baba şu cevabı verir:
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/9 Summer 2014
Bektaşi Fıkralarında Yaratıcı Düşünme
565
- Belki de öyledir. Fakat yine de öğrenmelidir. Çünkü yarın nereye gideceğini bilemezsin
ki… Şâyet cehenneme gidersen, hazır olanların dilini öğrenmiş olur, sıkıntı çekmezsin.” (Fıkra No:
66, s. 104).
“Duası Makbul Değil
Dilencinin biri, bir Bektaşî dervişine:
- On para ver, sana duâ edeyim! demesiyle, Bektaşî onluğu verip:
- Duânı istemem, der. Dilenci:
- Hayırlı duâmı neye istemiyorsun, deyince Bektaşî:
- Allahın yanında eğer duân makbul olsaydı, duâyı kendine ederdin de dilencilikten
kurtulurdun! demiş.” (Fıkra No: 80, s. 111).
5. Problemlere pratik çözümler üretme
Yaratıcı düşünmenin bir diğer özelliği herhangi bir problemle karşılaşılması halinde onlara
pratik çözümler üretilebilmesidir. İncelenen Bektaşi fıkralarından 48’inde Bektaşi ereni
problemlere pratik çözümler üretir. Bu durum şöyle örneklendirilebilir:
“Ya İğnenin Deliğini Büyütür Ya Deveyi Küçültür
Bektaşî dervişlerinden birine:
- Erenler! Cenâbı Hak herşeye kadirdir, dersiniz; bir dikiş iğnesinin gözünden bir deveyi
geçirebilir mi? demişler. Bektaşî:
- Vızır vızır, der.
- Nasıl? diye sorulunca:
- Ya dikişi iğnesinin gözünü büyütür, ya deveyi küçültür, geçirir, demiş.” (Fıkra No: 2, s.
77).
“Helâl İse İçer, Haram İse Yakar
Bir mecliste tütünün içilmesi helâl yahut haram olduğundan konuşuluyormuş. Hazır
bulunanlardan biri aralarındaki bir Bektaşîye dönerek:
- Buna sen ne dersin hazret? demesiyle Bektaşî şu cevabı verir:
- Helâl ise içiyorum, haram ise yakıyorum.” (Fıkra No: 256, s. 189).
6. Daha önce aralarında bağ kurulmayan olay, durum, nesne vb. arasında bağ kurma
Yaratıcı düşünmenin özelliklerinden biri de aralarında herhangi bir bağ kurulmayan olay,
nesne ya da durumlar arasında bağ kurma işlemidir. İncelenen fıkralardan 34’ünde bu özellik tespit
edilmiştir. Bu duruma fıkralardan şöyle örnek gösterilebilir:
“Kim Bilir Kime Verdi
Bektaşî’nin biri nasılsa camiye gitmiş. Girerken eşeğini bağlıyacak bir yer bulamıyarak
‘Allaha emanet’ diyerek avluda bırakıp içeri girmiş. Namazdan sonra çıkıp merkebi bulamayınca
kendi kendine şöyle söylenmiş:
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/9 Summer 2014
566
Ahmet Zeki GÜVEN
- Kim bilir, benim gibi nice insanlar kendisinden merkep istemişlerdir. Kim bilir kime
verdi, der.” (Fıkra No: 34, s. 91).
“Bir de Namazı Yese
Bir Ramazan günü alenen nakz-ı siyâm ederken yakaladıkları bir şahsı halk toplanıp
döğerek mahkemeye götürüyorlarmış. O sırada geçmekte olan bir Bektaşî dervişi kemâl-i hayretle
sormuş:
- Bu adamı ne için döğüyorlar?
Kalabalıktan biri cevap vermiş:
- Orucu yemiş de onun için döğüyor ve mahkemeye götürüyorlar.
Baba başını sallayarak yürümüş ve kendi kendine:
- Nu tuhaf hal! Halk bu adama ettiği hizmetten dolayı arz-ı teşekkür edeceklerine
döğüyorlar. Keşki biri çıkıp şu beş vakit namazı yese, demiş.” (Fıkra No: 119, s. 131).
“Ayık Gezdiğim Var mı?
Babalardan birine, neden namaz kılmadığını sormuşlar:
- Kur’an-ı Kerim’de, sarhoş iken namaza yaklaşmayın, buyuruluyor da ondan, demiş.
- Pekâlâ ama, o sarhoşluğa göre, sana ne? demişler. Baba cevap vermiş:
- Siz benim ayık gezdiğimi gördünüz mü hiç?” (Fıkra No: 122, s. 132).
7. Bilinmeyen yeni bir yöntem ya da teknik icat etme
Yaratıcı düşünmenin özelliklerinden biri de herhangi bir sorun karşısında yeni bir yöntemle
ya da teknikle çözebilme durumudur. İncelenen Bektaşi fıkralarından 15’inde bu konuya yer
verilmiştir. Bu durum fıkralardan şöyle örneklendirilebilir:
Sıratı Denizden Geçeceğim
Bir kurban bayramı arifesinde, herkes kurbanlık koyun götürürken meşhur Bektaşî
babalarından Nâfi Baba, kocaman bir torik almış. Evine gidiyormuş. Yolda rastladığı ahbapları
ona takılmışlar:
- Ne o erenler? Kurban yerine torik mi aldınız?
Nâfî Baba gülümseyerek cevap vermiş:
- Evet canlar, fakir bu sene sıratı denizden geçmek niyetinde olduğundan derya kuzusu
kurban edeceğim. (Fıkra No: 57, s. 101).
“Düşman
Bektaşînin birisi her gün şarap içmek âdetindeymiş. Bunu hoş görmeyenler, kendisine
sormuşlar:
- Baba erenler, içki sağlığımızın düşmanıdır, sen neden içiyorsun?
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/9 Summer 2014
Bektaşi Fıkralarında Yaratıcı Düşünme
567
Bektaşî de:
- Düşman olduğunu bildiğimden onu yok etmek için içiyorum, demiş.” (Fıkra No: 222, s.
172).
“Kefen Parası
Bir başka köyde bir eve misafir olan Bektaşî akşam olunca ev sahibine:
- Eğer ben burada ölürsem ne yaparsın? Deyince ev sahibi:
- Erenler, hürmetle kefenler, defnederim.
- Öyle ise beni ölmüş farzederek şu kefen parasını himmet etseniz fena olmaz, der. Ve
parayı alıp rakı getirip demlenir.” (Fıkra No: 280, s.198).
8. Kalıplardan kurtulma, değişik olma ve bilinenin dışında kullanma
Yaratıcı düşünmenin özelliklerinden biri de bir olay ya da durum karşısından bilindik
kalıplar yerine bilinmedik kalıpların kullanılmasıdır. İncelenen Bektaşi fıkralarından sadece 2’sinde
bu özellik dikkati çeker.
“Bektaşînin Sırrı
Bir Bektaşî dervişi bir köye gider. Oralarda dolaşırken köylülerin meydana toplanıp
harâretle konuştuklarını görür. Merak ederek bunun sebebini sorar. Köylüler yakaladıkları bir
tilkiyi dervişe göstererek:
- Sorma başımıza geleni, derler. Şu hâin tilkiyi görüyor musun? Ne kadar tavuğumuz varsa
hepsini yedi. Nihâyet kapan kurup tuttuk. Şimdi bu mendebura ne cezâ verelim diye konuşuyoruz.
Derviş hemen sırtından cübbesini çıkarıp tilkiye giydirdikten sonra salıverir. Tilki koşarken
köylüler:
- Eyvah! diye bağırırlar. Aç hayvan serbest bırakılır mı? Gene tavukları yiyecek.
Derviş pişkin bir tavırla:
- İstediği kadar aç olsun! Üzerinde benim cübbem oldukça bahtı kapanır, yiyecek bir şey
bulamaz, açlıktan ölür, gider, siz de kurtulursunuz, der. (Fıkra No: 39, s. 93).
“Sırat Köprüsü
Bektaşînin biri bir gün meyhaneye oturmuş, demleniyormuş. O sırada yanına bir hoca
yaklaşıp:
- Behey adam, demiş, yarın Tanrının huzuruna çıkıp Sırat köprüsünden geçeceksin, sende
hiç korku yok mu?
Bektaşî:
- Sırat köprüsü nasıl şeydir? diye sormuş. Hoca:
- Kıldan ince, kılıçtan keskin, demiş.
- Peki korkuluğu var mı?
- Yok.
Bektaşî başını sallamış:
- Öyleyse cumburlop, demiş.” (Fıkra No: 53, s. 99).
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/9 Summer 2014
568
Ahmet Zeki GÜVEN
SONUÇ
Gelişen ve değişen günümüz dünyasında bireylerde aranılan en önemli özellikler soran,
sorgulayan, olaylara eleştirel bir gözle sıra dışı çözümler üreten bireyler olarak kendini
yetiştirmektir. Bu sistem içerisinde bireylerin yaratıcı düşünen, okuyan, eleştiren ve sorunlar
karşısında farklı çözümler üreten bireyler olmaları amaçlanmaktadır. Bu amaçla bu çalışmada
komik ve mizahi yönüyle dikkat çeken fıkra türlerinden, Bektaşi fıkraları yaratıcı düşünme
becerileri bakımından incelenmiştir.
Çalışma sonucunda 389 fıkranın yaratıcı düşünmenin temel özellikleri olarak belirlenen; 1.
Olaylara herkesten farklı yönlerden bakma ve onları farklı yönlerden değerlendirme (81 fıkrada), 2.
Ortaya çıkan olayları, durumları farklı bir sebebe bağlama (73 fıkrada), 3. Ayırt edicilik, özgünlük
ve üretkenlik boyutunda yeni düşünceler ortaya koyma (70 fıkrada), 4. Hiç kimsenin
görmediklerini görme, düşünmediklerini düşünme (66 fıkrada), 5. Problemlere pratik çözümler
üretme (48 fıkrada), 6. Daha önce aralarında bağ kurulmayan olay, nesne vb. arasında bağ kurma
(34 fıkrada), 7. Bilinmeyen yeni bir yöntem ya da teknik icat etme (15 fıkrada), 8. Kalıplardan
kurtulma, değişik olma ve kavramları bilinenin dışında kullanma (2 fıkrada), gibi özellikleri
taşıdıkları belirlenmiştir. Buradan hareketle Bektaşi fıkralarının yaratıcı düşünme becerilerini
geliştirme bakımından zengin metinler olduğu tespit edilmiştir.
KAYNAKÇA
ARIKAN, M.; AGHDAM, G.Y.; AGHDAM, A. A. (2012). Fıkralarda Bektaşî Tipine Atfedilen
İktidar Algısının Kökenleri. Turkish Studies, International Periodical For the Languages,
Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 7/1, Winter, 233-250
DOĞANAY, A. (2002), Yaratıcı Öğrenme, (Editör: Şimşek, A.), Sınıfta Demokrasi (3.Baskı),
Ankara: Eğitim-Sen Yayınları.
DÖKMEN, Ü. (1994). İletişim Çalışmaları ve Empati Sanatta ve Günlük Yasamda. İstanbul:
Sistem Yayıncılık.
FORSTER, N. (1995), The analysis of company documentation. C. Cassell and G. Symon (Eds.),
Qualitative methods in organizational research: A practical guide. London: Sage.
GARDNER, K.G., MORAN, J.D. (1990). Family Adaptability, Cohesin, and Creativity. Creativity
Research Journal, 3(4), 281-286.
GÖK, B.; ERDOĞAN, T. (2011). Sınıf Öğretmeni Adaylarının Yaratıcı Düşünme Düzeyleri ve
Eleştirel Düşünme Eğilimlerinin İncelenmesi. Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri
Fakültesi, Dergisi, C.44, s.2, ss.29-51.
GÜNGÖR, İ. (2007). Anadolu lisesi öğrencilerinin yaratıcı düşünme düzeylerinin kişisel uyum,
sosyal uyum, genel yetenek ve akademik başarı ile ilişkisi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans
Tezi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
MEB. (2007). İlköğretim Düşünme Eğitimi Dersi (6. 7. 8. Sınıflar) Öğretim Programı. Ankara:
Devlet Kitapları Müdürlüğü.
MEB. (2012). Yaratıcı Düşünme Dersi (1- 8. Sınıflar) Öğretim Programı. Ankara: Devlet Kitapları
Müdürlüğü.
ÖZTUNÇ, M. (1999). Yaratıcı Düşünme Üzerinde Ailenin Etkisi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans
Tezi, Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/9 Summer 2014
Bektaşi Fıkralarında Yaratıcı Düşünme
569
RUNCO, M. (1996). Personel creativity: Definition and developmental issues. New Directions for
Child Development, 72.
STERNBERG R.J. (2005). Creativity or Creativities?, International Journal of Human-Computer
Studies, 63, 370–382.
TEMİZKAN, M. (2011). “Türkçe Öğretiminde Yaratıcı Düşünmeyi Geliştirme Bakımından
Nasreddin Hoca Fıkraları”. Mustafa Kemal Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi.
8 (16), 195-223.
TORRANCE, EP (1963). İçinde Vernon, PE. (1989). The natura nurture problem in creativity.
Handbook of creativity. New York: Plenum Press
TUCKMAN, BAV. (1992). Educational Psychology: From Theory to Application. New York:
Harcourt Brace Jovanovich College Publishers.
YILDIRIM, D. (1999), Türk Edebiyatında Bektaşi Fıkraları, Ankara, Akçağ Yay.
YILDIRIM A.; ŞİMŞEK, H. (2006). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri, 5.Baskı,
Ankara, Seçkin Yay.
YILDIRIM, R. (1998). Yaratıcılık ve Yenilik. İstanbul: Sistem Yayıncılık.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/9 Summer 2014
Download

Bektaşi Fıkralarında Yaratıcı Düşünme