Bilinç
ve
Bilincin Farklı
Durumları
Prof. Dr. Nesrin Hisli Şahin
Baskent Üniversitesi
Fen-Edebiyat Fakültesi
Psikoloji Bölümü
PSK 101
2014-2015
Ele alınacak konular..
•
•
•
•
•
Bilincin doğası
– Tanımı
– Bilinç ve beyin
– Farkındalık aşamaları
Uyku ve rüyalar
– Biyolojik ritmler ve uyku
– Neden uyku
– Uyanıklık ve uyku aşamaları
– Uyku ve hastalıklar
– Uyku bozuklukları
– Rüyalar
Psikoaktif maddeler (ilaçlar)
– Psikoaktif ilaçların kullanımı
– Psikoaktif ilaçların türleri
Hipnoz
– Hipnozun doğası
– Hipnozun açıklaması
– Hipnozun kullanımı
Bilinç, sağlık ve iyilik hali: Meditasyon
– Bilinçli farkındalık meditasyonu
– Meditasyon anındaki zihin durumu
– Meditasyona başlamak
Bilincin doğası
• Tanımı
• Bilinç ve beyin
• Farkındalık aşamaları
• Üst düzey bilinç
• Alt düzey bilinç
– Otomatik süreçler
– Gündüz hayalleri
• Farklı bilinç durumu
• Bilinçdışı farkındalık
– Uyanıklık halindeki bilinçdışı farkındalık
– Uykudaki ve rüyalardaki bilinçdışı farkındalık
• Bilinçsizlik
1
Bilincin doğası
• Bilinç, insan yaşantısının çok özel bir
yanı
• Bilinçli farkındalık, sadece bize ait
duygularımızı, düşüncelerimizi,
hayallerimizi, planlarımızı, dileklerimizi,
imajlarımızı, sessizce yeniden
yaşadığımız, fark ettiğimiz, içsel zihinsel
durum
• İnsanın yeniden keşfedilen ve
önemsenen yönü
• Bilinç akışı (William James)
– Bilincimizin içeriğinin hiç boş
kalmaması; sürekli, an be an değişen
duygular, düşünceler, hayaller,
duyumlarla dolu olması
Bilincin tanımı
• Bilinç, kişinin belirli bir uyarılmışlık durumu
içindeyken dışsal olaylara, içsel duyumlarına,
duygularına, kendine yönelik farkındalığı
• Bilincin iki boyutu:
• Uyarılma
– Çevreyle bağlantılı olmaya bağlı bir
fizyolojik uyarılma
– Uyuyan bir insan ile uyanık olanın bilinç
durumu, uyarılmışlığı farklıdır
• Farkındalık
– Kişinin kendinin ve yaşantılarıyla ilgili
düşüncelerinin farkına varması
– Fark ettiğini de fark edilebilmesi
– Metabiliş (Metacognition): Düşünme
üzerine düşünme
Beyin ve bilinç
• Uyarılma
– Tehlike algısında yüksek düzeyde;
güven ortamında düşük düzeyde
– Retiküler formasyon (aktive edici
sistem)
• Beyin sapı
• Medulla
• Talamus
• Farkındalık
– Beynin tümünde , aynı anda paralel
olarak çalışmaktadır
– Özellikle prefrontal korteks, anterior
cingulate (irade), birleştirme bölgeleri
2
Farkındalık Aşamaları
•
Üst düzey farkındalık
– Aktif konsantrasyon durumları; problem çözme,
basket oynama; tek bir şeye odaklanıp diğerlerini
dikkate almama
– Kontrollu süreçler
– Seçici dikkat
•
Alt düzey farkındalık
– Otomatik süreçler
• Çok az bilinçli dikkat gerektiren otomatik bilgi
işleme
• Bilinç yine de devrede
– Gündüz düşleri
• Aktif bilinç ve otomatik süreçler arasında kalan
bir durum
• Kendiliğinden ortaya çıkar
• Fantezi dünyasına gidilebilir ya da günlük
olaylarla ilgili
• Düşler kurulurken başka işler de yapılabilir;
problemler çözülebilir; yaratıcı fikirler çıkar
• Daha yavaş
• Prefrontal korteks devrede
Farkındalık Aşamaları
• Farklı bilinç durumu
– Normal bilinçli farkındalıktan çok farklı
– Kendilik farkındalığının kaybolmasından başlayıp,
halüsinasyonlara kadar gider
– Yüksek ateş, bazı ilaçlar/maddeler; Travma; Aşırı
yorgunluk/tükenme; Duyusal yoksunluk,; Hipnoz;
Psikolojik bozukluklar
• Bilinç-dışı farkındalık
– Uyanık haldeki bilinçdışı farkındalık
• Başka bir şey yaparken aniden bir problemin
çözümünün bulunması
• Bilgi işlemenin çoğunluğu bilinçdışında
– Uyku ve rüya sırasındaki bilinçdışı farkındalık
• Çok alt düzeyde ama yine de bilinç kaybı yok
• Bilinçsizlik/Bilinç kaybı
– Bilincin kabul edemeyeceği kadar olumsuz ve
anksiyete yüklü anılara yönelik farkındalığın tümüyle
kaybolması; bastırılması; koma durumu; anestezi
– Bilinçli olmayan zihinsel süreçler; bilinçdışı süreçler
Uyku ve rüyalar
•
•
•
•
•
•
Biyolojik ritmler ve uyku
• Sirkadyen ritmleri
Neden uyku
• Uyku ihtiyacı ile ilişkili kuramlar
• Kronik uykusuzluğun etkileri
Uyanıklık ve uyku aşamaları
• Uyanıklık aşamaları
• Uyku aşamaları 1-4 arası
• REM uykusu
• Gece boyu süren döngüler
• Yaşam boyu uyku
• Uyku ve beyin
Uyku ve hastalıklar
Uyku bozuklukları
• Uykusuzluk
• Uykuda yürüme ve konuşma
• Kabuslar ve gece korkuları
• Narcolepsy
Rüyalar
• Freud’un psikoanalitik kuramı
• Bilişsel kuram
• Aktivasyon-sentez kuramı
3
Biyolojik ritmler ve uyku
•
•
Bedendeki periyodik fizyolojik iniş çıkışlar
– Günlük davranışsal ya da fizyolojik döngüler,
SCN tarafından yönetilir
“Suprakiasmatik nukleus” (SCN) , retinadan gelen
gün ışığı ve karanlık bilgilerine göre yönetilir
– SCN, beden ısısı, kan şekeri, melatonin dengelerini
yönetebilmek için mesajı hipotalamus ve pineal bezine
gönderir
– Uyku/uyanıklık döngüleri için de retiküler formasyon ile
ilişki kurar
• Doğuştan kör olanlarda yaşam boyu uyku problemleri
vardır
•
Farkında olmadıklarımız
–
–
–
–
–
–
–
Hormonların iniş çıkışı
Beyin aktivitesinin hızlanması yavaşlaması
Yıllık ve mevsimlik döngüler
Uyku ve uyanıklık halleri
Beden ısısındaki iniş çıkışlar
Kan şekeri düzeyleri
Kortizol düzeyindeki iniş çıkışlar
Biyolojik saatin senkronizasyonunun
bozulması ve düzeltilmesi
• Atlantik üstü jet uçuşları ve jetlag
– Beden saati ile güneş saatinin birbirini
tutmayacak noktaya gelmesi ve
dengenin bozulması
• Düzeltilmesi için beden saatini
olabildiğince güneş saatine uyarlamak
• Gidilen yerde gündüzse, yatmak yerine
günışığında dolaşıp gecenin gelmesini
beklemek
• Vardiya işçiliği
• Uykusuzluk
4
Neden uyuyoruz?
• Uyku ihtiyacımıza yönelik kuramlar
– Korunmak
• Bir başka hayvanın avı olacak
hayvanlar (At, koyun, inek, insan, tavşan, maymun,
tilki, kedi, armadillo, yarasa) en az uyuyanlardır
– Enerjiyi korumak
– Yiyeceği daha kolay bulmak
– Beyin ve bedenin dinlenmesi,
gelişmesi, tamiratı
• Gece hücrelerde protein üretimi artar,
protein parçalanması azalır
– Beynin plastisitesi ve bellek
oluşması/yerleşmesi
• Uyku nöronlar arasındaki sinaptik
bağlantıları güçlendirir
• Uykuda korteks başka işlerle meşgul
olmadığı için bu işi yapabilir
Kronik uyku eksikliği
• Bedenimiz için en iyisi 8 saatten biraz daha fazla
uyuyabilmektir
• Uyku yetersizliği hem beden hem de beyin için
zararlıdır
• Pek çok insan yetersiz uyku uyumaktadır
• Uyku eksikliği
– Talamus ve prefrontal korteksteki aktivite
azalması
– Dikkat ve konsantrasyon bozulması
– Moral yargılamanın bozulması; kişisel ilkelere
aykırı kararlar verilmesi; davranışlarda
bulunulması
– Bağışıklık sisteminin çökmesi ve pek çok fiziksel
ve zihinsel hastalıklara zemin hazırlanması
Uyanıklık ve uyku aşamaları
•
•
•
•
Uyanıklık aşaması
1-4 arası uyku aşamaları
REM aşaması
Gece boyu uyku döngüleri
5
Uyanıklık aşamaları
• Beta dalgaları
– Çok yüksek hız (frekans)
– Düşük boy (amplitüd)
– Senkronize değil
• Alfa dalgaları
–
–
–
–
Uyanık ama rahat ve gevşemiş anlarımızda
Daha düşük hız (frekans) (yavaş)
Yüksekçe boy (amplitüd)
Senkronize
Uyku ve Rüya Süreçleri
Beta
Alfa
Teta
Teta
Delta
Alfa/Beta
Uyku aşamaları
•
•
•
•
•
1. aşama (Hafif uyku)
– İstemsiz kas hareketleri; düşüyormuşluk hissi (myoclonic jerks)
– Teta dalgaları
• Yavaş frekans; beta ve alfadan daha yüksek dalga boyu (amplitüd)
2. aşama (Hafif uyku)
– Kas hareketlerinin azalması; çevrenin bilinçli farkındalığının kaybı
– Teta dalgaları + uyku iğlerinin (aralıklı ani hızlanmalar) ortaya çıkışı
3. aşama (Derince uyku)
– Uyandırılmanın güç olduğu aşama; uykuda yürüme, altını ıslatma, uykuda konuşma;
uyandırıldığında kendine gelmede zorlanma
– Bellek ve öğrenme ile ilişkili olabilir
– Delta dalgaları
• En yavaş ve en yüksek dalga boyu (amplitüd)
4. aşama (Derin uyku)
– Üçüncü aşamayla aynı ancak daha çok delta dalgası
5. Aşama: REM aşaması
– Beta dalgaları
6
REM uykusu
• Uyku başlayıp 1-4 arası aşamalar bittikten sonra
uyanıklığa doğru 5. aşama
• Hızlı göz hareketleri başlar
• Uykunun ilk aşamalarında daha kısa, sona doğru
daha uzun sürer
• Uyandırıldığında rüya görüldüğü söylenir
• Alfa ve Beta dalgaları karışımı
• REM ne kadar uzunsa rüya belirtme ihtimali o
kadar yüksek
• Yavaş beyin dalgalarının olduğu aşamalarda da
rüyamsı yaşantılar olabilir
• REM aşamasının rüyaları daha canlı, daha
duygu yüklü, daha az gerçek hayatla ilişkili
• Bellek oluşumunda gerekli; yaratıcılıkla ilişkili
Uyku ve Rüya
•
•
•
•
REM ve REM Dışı uykular
REM Dışı Uykular: 1. - 4. Aşamalar
REM (Rapid Eye Movements)
1 gecede 4-5 uyku döngüsü yaşanır
 1 Uyku Döngüsü = 1-4 Aşamalar REM Dışı + REM= Toplam (90-100 dk)
•Uyku ilerledikçe REM süresi artar (10-60 dk)
•REM dışı uykuların süresi azalır
•Gece boyunca %60 hafif uyku; %20 derin uyku; %20 REM uykusu
Uyku Döngüsü
1. Aşama
REM
4. Aşama
2. Aşama
3. Aşama
7
Uyku döngüsü
REM uykusu
•
•
•
•
•
•
•
Rüyalar bu evrede görülür
Gözler hızlı bir harekete başlar
Solunum hızlanır
Kalp atışları hızlanır
Vücut ısısı artar
Kaslar paralize olur
Cinsel uyarılma gerçekleşir
REM ve Beyin
• Limbik Sistem aktivitesi artmıştır
(Duygular ve öğrenmeden sorumlu sistem).
• Görsel Korteks yakınındaki
çağrışım alanları aktiftir.
• Motor Korteks aktif ama
sinyaller bloke durumdadır.
• Prefrontal Korteksin aktivitesi
azalmıştır.
• REM uykusunun öğrenme ve
bellekle ilişkili olduğu
bulunmuştur.
8
Yaşam boyu uyku düzeni
• Tüm yaşam boyu yeterli uyku önemli
• Çocuklarda beden ve beyin büyümesi ve sağlığı
– Bebekler, çocuklar daha çok uyuyor
– Büyüme hormonları uykuda salınıyor
• Kafeinden uzak durma; odada TV bulundurmama; düzenli yatma saatleri;
uykudan önce kitap okuma
• Ergenlerde prefrontal korteks gelişimi
– Ergenlerde uyku düzenleri bozuluyor; geç yatıyorlar, geç kalkıyorlar; ancak
uzun uyuyorlar (9.5 saat)
– Uyuyamazlarsa “uyku borcu”nu hafta sonu ödüyorlar
– Melatonin salınımı gecikmesine bağlı uyku saatinin gecikmesi
• Yetişkinlerde beden ve beyin sağlığı
– Yetişkinlerde (orta yaş, ileri yaş) süre azalmaya başlıyor
– Erken yatıp erken kalkıyorlar; derin uyku süresi azalıyor; uyku sorunları
başlıyor
Uyku ve beyin
• Uykunun 5 aşamasında beyin sapındaki retiküler formasyon
tarafından başlatılan nörotransmitör aktivitesinde değişimler
– Retiküler formasyona hasar: koma ya da ölüm
• Uyku ile ilişkili nörotransmitörler: serotonin, norepinefrin ve
asetilkolin
• Uyku başlarken retiküler formasyon tarafından önbeyine
gönderilen serotonin azalıyor; en derin aşamada en alt
seviyeye iniyor
• REM aşaması asetilkolin yükselmesiyle birlikte başlıyor
• Asetilkolin serbral korteksi uyarırken, beynin diğer bölgelerinin
aktivitesi yavaşlıyor
• Daha sonra serotonin ve norepinefrin artınca REM bitiyor;
yeniden 1. aşama uykusu başlıyor; serotonin yavaş yavaş
azalıyor ve derin aşamalara doğru geçiliyor
• Gece uyanılırsa genellikle REM’den sonra uyanılıyor
Uyku ve hastalıklar
• Pek çok hastalık ve sorunla ilişkili
– Felçler ve astım nöbetleri gece daha sık
• Gece hormonlar ve kalp hızındaki değişimler
– Obezite ve kalp hastalıkları
• Uykuyu düzenleyen sinir hücreleri, bağışıklık sistemi hücreleriyle bağlantılı
– Enfeksiyon hastalıkları ve uyku hali
• Enfeksiyon sırasında üretilen sitokinler uyku verici maddeler
• Uyku, bedenin hastalıklarla başetmesi için gerekli enerjinin konservasyonu ile
ilişkili
– Psikolojik hastalıkları olan insanlarda uyku sorunları çıkıyor
• Depresyonda sabaha karşı uyanma ve uyuyamama; daha az derin uyku
– Diğer hastalıklarda da uyku sorunları gözleniyor
• Alzheimer, felçler, kanserler
• Bazan bu sorunlar kullanılan ilaçların yan etkileri
9
Uyku bozuklukları
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Uykusuzluk
Uykuda yürüme ve konuşma
Kabuslar ve gece korkuları
Narkolepsi
Uyku apnesi
Uykusuzluk
Uyuyamamak
Gecenin yarısı uyanmak
Çok erken uyanmak
Çok sık gözlenen bir sorun
– Kadınlarda, yaşlılarda, zayıf, stresli,
depresif kişilerde
• Kısa süreli ve hafif uykusuzluk
– İlaçlar anlık iyi gelse de çözüm değil
– İyi uyku alışkanlıkları
• Düzenlilik
• Karanlık, sessiz bir yer
• Kronik ve daha ağır
– Işık tedavisi
– Melatonin desteği
– “Şekerleme”lerden kaçınma, kafeini
kesme, çalar saat
Uykuda yürüme ve konuşma
• Somnambulism (uykuda yürüme)
– Uykunun en derin aşamasında, gecenin daha
erken saatlerinde
– Uykusuzluklara ya da alkol alımına bağlı olabilir
– Normaldir
– Uyandırılabilirler ve belki de uyandırılmalıdırlar
• Somniloquy (uykuda konuşma)
– Konuşturulup bilgi alınamaz
– Ancak konuşma sürdürülebilir; kişi farkında değildir
• Uykuda yemek yeme
– Ambien isimli bir uyku ilacı kullanımına bağlı
• Uykuda araba kullanma
– Aynı ilaçla gözlenen çok ender durumlar
10
Kabuslar ve gece korkuları
• Kabuslar
–
–
–
–
–
Korkutucu rüyalar
Tehlike içerikli
Özellikle küçük çocuklar (3-6 yaş)
Üniversite öğrencisi yılda 4-8 kez olabilir
Yaşam stresleri, yaşam kayıpları, çatışmalar
• Gece korkuları
– Derin 4. aşama uykusundan ani bir dehşet
duygusuyla uyanmak
– Bazı fizyolojik tepkilerle birlikte
• Kalp atışları, çığlık, nefes darlığı, yoğun terleme
ve hareket
– Çocuklukta özellikle okula başlarken
Narkolepsi
• Narkolepsi
– Ani ve aşırı, dayanılmaz bir uyku isteği
– Kontrol edilemez ve olur olmaz yerde ve
durumda kişi uykuya dalar
– Aniden REM aşamasına geçilir
– Gündüzleri çok yorgundurlar
– Aşırı öfke, şaşkınlık, heyecan, gülme
durumlarında tetiklenebilir
– Hipotalamus ve amigdala ile ilişkili gibi
– Yetişkinlikte çıkar ama işaretleri daha erken
Uyku apnesi
• Geç yetişkinlik döneminde (65 yaş ve üstü)
– Obez, ensesi kalın, çenesi geride olan erkeklerde
• Yüksek tansiyon, felçler, cinsel işlev bozuklukları
• Trafik kazaları, ilişki sorunları, üretkenlik sorunları
• Belirtileri
– Uykuda kısa aralıklarla nefes alamama
• Nefes borusunun açılmaması
• Solunumla ilgili beyin süreçlerinde bir sorun
– Daha iyi nefes alabilmek için sık sık uyanma
– Gündüzleri yorgunluk ve uyuklama
– Gece uyurken yüksek sesle horlama
• Tedavisi
– Kilo verme, yana dönerek uyuma, özel yastıklar,
CPAP aracı (sürekli pozitif hava yolları basıncı)
• Bir yaşından küçük bebeklerde ani bebek ölümü (SIDS)
– Uyurken nefes alışta küçük duraklamalar
– Retiküler formasyonda bir sorunla ilişkili olabilir
11
Neden Rüya Görürüz?
• Psikodinamik yaklaşım
• Bilişsel kuram
• Aktivasyon-Sentez Kuramı
Psikodinamik yaklaşım
• “Rüyalar bilinçaltına açılan kapılardır” (Freud)
• Bilinçaltındaki, bilince getirilemeyecek kadar anksiyete
yaratan arzuların sembolik olarak giderilmesidir
• Uyku sembollerini analiz ederek bu arzularımızın farkına
varabiliriz
• Sembolün analizini kişi kendisi yapar “serbest çağrışım”la
• Görünen içerik (Sembollerin kendileri)
• Gizil içerik (Sembollerin ne anlama geldiği)
• Eleştiriler:
– Rüya içerikleri genellikle çok tuhaf değil
– Gündelik yaşamdan olumsuz duygular çoğunlukta
– Bazan tuhaflıklar, ölmüş kişiler de görülebilir
– Problemler rüyalarda çözülmez
– Hatırlayanlarla hatırlamayanlar arasında psikolojik
açıdan fark yoktur
Bilişsel kuram
• Rüyaları anlamak için uyanıkken geçerli olan
bilişsel kavramlar kullanılır
• Rüyalar bilinçdışı bilgi işlemedir
• Rüya görme bilgi işleme süreçlerini ve belleği içerir
• Rüyalar sırasındaki düşünme ile uyanıkken ki
düşünme benzemektedir
• Rüyalar aslında gündelik yaşam sorunlarının
dramatize edilmiş halleridir; gündüz düşlerine
benzer
• Rüyalardaki tuhaflıklar bile kişinin gündüz
uyanıkken kafasından geçenlere benzemektedir
• Eleştiriler: Rüya sırasındaki beyin aktivitelerine ve
beyin yapılarına değinmemesidir
12
Aktivasyon-sentez kuramı
•
•
•
•
•
•
•
•
Serebral korteksin, beynin alt bölgelerinden aktive olan
sinir iletimini sentezlemeye başlamasıyla ilişkilidir
Uyku sırasındaki gelişigüzel beyin aktivitesinden bir düzen
çıkarma çabasıdır
Temel kaynağı, beyin sapındaki (retiküler formasyon)
spontan sinirsel aktivitedir; ama bazan dışarıdaki
uyarıcılardan da etkilenir
Rüya sırasında ön-beyindeki ve uyanıklık durumundaki sinir
ağları da önemli bir rol oynar
Uykunun çeşitli aşamalarında beyindeki nörotransmitörler
azalıp artarken, bazı sinir ağları aktive olur diğerleri kapanır
ve gelişigüzel bir beyin aktivitesi oluşur
Rüyalar beynin bu aktiviteyi bir düzene sokma çabasıdır
Rüyalar “bilişsel çöplük”tür
Eleştiriler:
– Beyin sapı hasarları rüyaları engellemiyor
– Gündelik yaşantıların yansımasındaki yoğunluk
açıklanamıyor
Psikoaktif maddeler (ilaçlar)
• Psikoaktif ilaçların kullanımı
• Psikoaktif ilaçların türleri
– Depresanlar/Yatıştırıcılar
• Alkol
• Barbituratlar
• Trankilizanlar
• Opiatlar
– Uyarıcılar
• Kafein
• Nikotin
• Amfetamin
• Kokain
• MDMA (Ekstasi)
– Halüsinojenler
• Mariuana
• LSD
Psikoaktif maddeler (İlaçlar)
• Bilincin sürecini, algılamayı, ruh
durumunu değiştiren maddeler
• Çok yaygın; özellikle gençlerde
– Yaygınlıkta yıllara göre iniş-çıkışlar
olabiliyor
• Yol açtığı sorunlar çok önemli
“Geleceğimizi Yönlendirme Projesi”
– Korunmasız cinsellik
– Cinsel yolla bulaşan hastalıklar
– Planlanmamış hamilelikler
– Depresyon
– Akademik başarısızlıklar
13
Psikoaktif maddelerin kullanımı
• Başetme yöntemi olarak kullanım
–
–
–
–
Gerginliği azaltmak
Yorgunluğu hafifletmek
Monotonluktan kurtulmak
Yaşamın acıtıcı gerçeklerinden kaçmak
• Merak ve arkadaş etkisiyle başlama
• Bedelleri
–
–
–
–
Sorumlulukları yerine getirememe
Hastalık riskleri
Tolerans geliştirme: Aynı etki için doz arttırma
Fiziksel bağımlılık: Yoksunluk etkisinden (ağrı ve gerginlik) kurtulmak
amacıyla kullanımı tekrarlama
– Psikolojik bağımlılık: Duygusal nedenlerle kullanımı tekrarlama
Beyin nasıl bağımlı olur?
• Psikoaktif maddeler dopamin düzeyini yükseltir
• Dopamin haz bölgelerini uyarır
• Haz bölgeleri
– Beyin sapının en ucundaki ventral tegmental
bölge
– Prefrontal bölgenin en ucundaki nucleus
accumbens
• Dopamin doğrudan beynin limbik ve prefrontal
bölgelerini aktive eder
• Her madde, aktivite mekanizması farklı da
olsa, dopamin aktarımını arttırarak haz
bölgesinin aktivitesini arttırır
Depresanlar I
• Davranışı ya da bilişsel süreçleri
yavaşlatan, merkezi sinir sistemi
üzerinde baskılayıcı etki yaratan
ilaçlar
– Alkol
– Barbitüratlar
– Yatıştırıcılar
– Opiatlar
14
Depresanlar II
• Etkileri
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Kaygıyı azaltmak
Dürtüsellik, inhibisonların kalkması; özdenetim eksikliği
Hızlı duygudurum değişimleri
Tuhaf düşünceler
Yönelim kaybı
Konuşmada bozulma
Fiziksel ve psikolojik aktivitenin zayıflaması
Koordinasyon bozukluğu
Aşırısı= Koma
• Yoksunluk belirtileri
–
–
–
–
–
–
–
–
Huzursuzluk
Mide bulantısı ve kusma
Baş ağrıları
Kabuslar
Tedirginlik
Depresif belirtiler
Akut kaygı nöbetleri
Halüsinasyonlar
Alkol ve beyin üzerindeki etkileri
•
Kişiden kişiye; tüketilen miktara göre değişir
– Kişinin kilosu, cinsiyeti (kadınlar)
• Bedendeki yağ ve mide enzimleri farkı
– Bedenin alkolü metabolize etme şekli
– Toleransın varlığı/yokluğu
• Alkol de haz bölgelerine gider
• Beynin çok çeşitli bölgelerindeki gamma aminobütrik asiti (GABA) yükseltir
• Frontal korteks daha önceki hoş alkol deneyimlerinin anısını tutar ve
tekrar içmeye katkıda bulunur
• Frontal korteksi etkilediğinde yargılama süreçleri bozulur
• Basal gangliayı etkilediğinde kompulsif davranışlar alkol alımını tekrarlamayı
tetikleyebilir
• Dikkat ve bellek süreçlerini bozar; trafik kazaları
• Saldırganlığı tetikleyebilir; cinayet, intihar
• Alkolizm
Alkolizm
• Uzun süreli, tekrarlayıcı, kontrolsüz, kompülsif, aşırı kullanım
• Sosyal ilişkilerin ve sağlığın etkilenmesi
• 14 yaşından önce başlayanlarda daha sık görülüyor; 1/9’u alkolizme
sürüklenebilir
• Biyolojik akrabalar arasında daha fazla
• Alkolizme eğilimli olanların beyinlerinde yeterli dopamin üretimi
olmayabilir; alkol bunu arttırabilir
• Akrabaları alkolik olmayan kişiler de var; öğrenmeler
• Nasıl durdurulabilir? Alkolizm’de 1/3 kuralı
– 65 yaşına gelindiğinde 1/3 ölüyor; 1/3 hala bırakmaya
uğraşıyor; 1/3 bırakmış ve belki sadece sosyal ortamlarda içiyor
– Bırakanlar
•
•
•
•
Ya ciddi bir hastalık nedeniyle
Ya yeni ve sağlıklı bir bağımlılıkla
Yeni ve olumlu bir ilişi kurmakla
Destek grubuna AAA katılmakla
15
Narkotikler I
• Bağımlılık potansiyeli yüksek bir ilaç grubu
• Yoksunlukta nöbetler yaşatabilir; hemen değil yavaş
yavaş bırakılmalıdır
• Barbituratlar (uyku ilaçları)
• Sinir sistemi aktivitesini yavaşlatanlar
• Alkolle birleşince ya da yüksek dozda ölümcül olabilir
• Tranklizanlar (Yatıştırıcılar)
– Anksiyeteyi azaltırlar
– Yüksek dozda uyku hali ve kafa karışıklığı yapabilir
– Birkaç haftada tolerans gelişir
• Opiatlar (Güçlü ağrı kesiciler)
– Afyon
– Eroin
– Morfin
– Beyinde endorfinleri etkileyen sinapsları etkiler;
ağrı ortadan kalkar; kişi yiyecek ve cinsellik ister
Narkotikler II
• Etkileri
–
–
–
–
–
Kaygının ve ağrının azaltılması
Konsantrasyon güçlüğü
İştahsızlık
Fiziksel aktivitenin azalması ve yavaşlaması
Uçma/öfori
• Yoksunluk belirtileri
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Kaygı
Kusma
İshal
Sırt ağrıları
Gözlerin sulanması
burun akıntısı
Huzursuzluk
Titreme ve kasılmalar
Panik
Sıcak basması
Terleme
Stimulanlar (Uyarıcılar) I
• Sempatik sinir sistemini
uyarak iyimserlik ve enerji
hissi uyandıran maddeler
–
–
–
–
–
Kafein
Nikotin
Amfetaminler
Kokain ve türevleri
Ekstazi (MDMA)
16
Stimulanlar (Uyarıcılar) II
•
•
Etkileri
– kendine güvende artış
– Var olan duygu durumun
kuvvetlenmesi,
– enerji hissi,
– Uyanıklık
– Kaygı
– Uykusuzluk
– iştah kaybı
Yoksunluk belirtileri
– İsteksizlik
– yorgunluk,
– Depresyon
– yönelim kaybı
– intihar düşünceleri
– motor hareketlerin
hızlanması
– huzursuzluk
Kafein
• Psikoaktif etkileri gözardı ediliyor
• Uyarıcı; doğal bitkilerden
• Olumlu etkileri
– Enerjiyi arttırmak
– Uyanıklık
• Rahatsız edici etkileri
– Gerginlik
– Tansiyon yüksekliği
• Kafeinizm
– Ruh durumu değişmeleri, anksiyete, uyku yoksunluğu ile fark ediliyor
– Günde 5 ya da daha fazla bardak (500 mlgr)
– Belirtileri: Uykusuzluk, sinirlilik, başağrısı, kulaklarda çınlama, ağız
kuruluğu, tansiyon yüksekliği, hazım problemleri
– Yoksunluk etkileri, hafif ve birkaç gün sonra geçiyor
• Başağrısı, uyuşmuşluk, apati, konsantrasyon sorunları
Nikotin
• Yüksek düzeyde bağımlılık
• Dopamini harekete geçirerek beynin
haz bölgelerini etkiler
• Davranışsal etkileri
–
–
–
–
Dikkatin artması, uyanıklık
Öfkenin azalması
Anksiyetenin azalması
Ağrının azalması
• Tolerans
•
•
Hem uzun vadeli
Hem de günlük
• Yoksunluk (Aylarca sürebilir)
•
•
•
•
•
Sinirlilik, gerginlik
Sürekli aklında olma (sigara açlığı)
Konsantrasyon güçlüğü
Uyku bozukluğu
İştah artışı
•Zararları
•Her yıl 400 000 insanın ölümü
•Toplam olarak AIDS, trafik
kazaları, alkol, cinayet, intihar,
uyuşturucudan ölenlerden fazla
•Dünyada 1 milyardan fazla;
2030’da 2 milyardan fazla olması
bekleniyor
•Ergenlerde ve üniversite
öğrencilerinde azalmaya başlamış
17
Amfetaminler
•
•
•
•
•
Kilo vermek amacıyla da kullanılan uyarıcılar
Uyanık kalmak, enerji yüklenmek amacıyla
Dopamin salınımını arttırıyorlar
Ritalin de bunlardan biri
En sinsi uyarıcı: Crystal methamphetamine (Crank, Tina)
– Dumanla, enjeksiyonla, yutarak
– Güçlü öfori duygusu, sentetik bir uyarıcı (İlk kez)
– Ev temizlik maddeleri, pil asiti, soğuk algınlığı hapları, kedi
tuvalet toprağının karışımından
– Etkisi yıkıcı
– Beyinde yoğun bir dopamin salınımına ve yoğun haz
duygusuna yol açıyor; aynı oranda iniş de yoğun bir
“düşüş” gibi oluyor
– Çok yüksek düzeyde bağımlılık yapıcı
– Dopamin reseptörlerinde kalıcı hasar yaptığı için tek
seferde bağımlılık oluşuyor; çünkü beyin artık kendisi
dopamin üretemiyor
Kokain
• Doğal koko bitkisinden geliyor; kristal ya da toz;
buruna çekiliyor ya da damara enjeksiyon
• Doğrudan kana karışıp, aniden bir öfori yaratıyor;
15-30 dakika sürüyor
• Kanın içine salındığında beynin kendi dopamin,
serotonin, norepinefrin transmitörlerini azalttığı
için, etkisi kaybolunca depresif, sinirli bir ruh
durumu geliyor
• Crack, kokainin çok güçlü bir formu: dumanla
alınıyor ve saf kokain parçalarından oluşuyor
• Bilinen en güçlü bir bağımlılık yapıcı madde
• Tedavisi çok zor; tedaviden 6 ay sonra %50 geri
dönüş oluyor
MDMA (Extasy)
• Sentetik bir madde
• Hem uyarıcı hem halüsinojen
• Diğer adı “empathogen”; güzel ve yakın kişilerarası
duyguları uyarıyor
• Sreotonin, dopamin ve norepinefrin salınımını etkiliyor
• Serotonin üzerindeki etkileri çok büyük sorunlara yol açıyor
• Beynin serotonin üretme kapasitesini bozuyor;
serotonin üreten aksonları da bozduğundan sürekli
kullanım depresyona yatkınlığa gidebiliyor
• Günlerce süren bir yerinde duramama durumuna yol açıyor
• Bellek ve bilişsel bilgi işlemeyi bozuyor
• Uzun süre kullananlarda zihin işleyişinde bozulmalar
• Bıraktıktan 2 yıl sonra bile sürebiliyor
18
Halüsinojenler
• Kişinin algısal yaşantısını
değiştiren ve gerçek olmayan
görsel imajlar üreten maddeler
• “Zihin açıcı” olarak tanınıyorlar
– Mariyuana
– LSD (Liserjik asit dietilamid)
• PCP (phencyclidine)
Halüsinojenler II
• Etkileri
– İçgörü artışı
– Huzur hissi
– Empati
– Enerji
– İşitsel ve görsel algıda bozulmalar
– Hislerin abartılması
– Paranoya
• Yoksunluk belirtileri
– Kaygı
– Aşırı hareketlilik
– İştahın azalması
– Huzursuzluk
Halüsinojenler III
• Mariyuana
– Kenevir bitkisinden doğal olarak elde
ediliyor
– Bu bitkiler haş haş içinde kurutuluyor
– Aktif maddesi (delta-9-tetrahydrocannabiol)
– Belirli bir nörotransmitörü etkilemiyor
– Onun yerine sinir hücrelerinin zarları
üzerinde bozucu bir etki yaparak
çeşitli nörotransmitörler ve
hormonların işleyişini etkiliyor
– Aşırı neşe, iyi olma hali gibi duygu-durum
değişiklikleri yaratan bir madde türü
– Halüsinojen etkileri sınırlıdır.
– Varolan duygudurumu arttırırlar.
19
Mariyuana
• Fiziksel etkileri
–
–
–
–
–
Kalp atışlarınınhızlanması
Tansiyon yükselmesi
Gözlerin kızarması
Öksürük
Ağız kuruluğu
• Psikolojik etkileri
–
–
–
–
–
–
Coşkulu, depresif, hafif halüsinojenik durumun karışımı
Aniden gelen birbiriyle hiç ilişkisi olmayan fikirler
Zaman mekan algısının çarpıtılması
Seslere, tatlara, kokulara, renklere karşı artmış duyarlılık
Tutarsız sözel davranış
Dikkat ve belleğin bozulması
• Uzun vadeli etkileri
–
–
–
–
Hamile kadınların çocuklarında zeka geriliği
Bağımlılık yaratıyor
Bırakma güçlüğü
Daha ciddi madde kullanımına kapı açıyor
LSD
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Lysergic acid diethylamide
Halüsonejen
Çarpıcı algısal değişimler
Nesnelerin, şekil, renk, parlaklık
değiştirmesi
Hoş ya da tuhaf ve ürküten imajlar
Zaman algısının çok çarpıcı şekilde
değişmesi
Kötü bir LSD deneyimi yoğun anksiyete,
paranoya, intihar ya da cinayet dürtüleri
Bedende baş dönmesi, bulantı, titremeler
Beyindeki serotonin üzerinde etkili olur;
dopamini de etkileyebilir
Duygusal ve bilişsel değişimler
duygularda yoğun iniş çıkışlara yol açabilir
Dikkat ve bellek süreçleri bozulur
Hipnoz
• Hipnozun doğası
• Diğer bilinç durumlarına benzer
• Özellikle alfa ve beta dalgaları
(Uyanık ancak gevşemiş bilinç durumu)
• Beynin pek çok bölgesi devrede
• Zihinsel imajinasyon sürecindeki gibi
• Hipnozun 4 adımı
• Dikkat dağıtıcılarda uzak rahat bir yer
• Kişinin tüm dikkatini seçilen bir şeye vermesinin
söylenmesi
• Neler yaşayacağı konusunda bilgilendirilmesi
• Komutların verilmesi; komutlar gerçekleştikçe,
hipnozcuya yönelik beklentilerin yükselmesi
20
Hipnoz
• Hipnozda bireysel farklılıklar
– Bazıları daha kolay bazıları daha zor
– Önceden bilmek pek mümkün değil
– Bir iş yaparken kendilerini “kaybederek/vererek”
yapanlar daha kolay
• Hipnozun açıklaması: Hala tam açıklanabilmiş değil
– Bölünmüş bilinç durumu
• Hipnotize edenin telkinlerine açık ve onları
gerçekleştiren bilinç
• Telkinlerle yapılan davranışları gözleyen
bilinç
– Sosyal bilişsel davranış
• Sosyal beklentilere uygun şekilde davranma;
tüm sorumluluğu hipnotize edene bırakma ve
telkinlere uyma
Hipnozun kullanımı
• Bilinç üzerine ilgiler yoğunlaştıkça , hipnoz da çok
ilgi çekmeye başlamıştır
• Bazıları hipnozu bir tedavi aracı gibi
kullanmaktadır; psikoterapi ile birlikte daha etkili
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Alkolizm
Uyku bozuklukları
Depresyon
İntihar eğilimleri
Travma sonrası stres bozukluğu
Migren
Obezite
Diyabet
Sigara bağımlılığı
• Diğerleri hipnoz ve beyin görüntüleme tekniklerini Hipnozun ağrı kesici
olarak kullanımına
birleştirerek, hipnozu ve beyni anlamaya
ilişkin çok sayıda
çalışmaktadırlar
araştırma vardır
Hipnoz ve beyin
• Elektrik şoku verilen deneklerin beyinlerinin
fMRI ile incelenmesi
• Şokların acı vermeyeceği telkiniyle
hipnotize edilmiş olan deneklerin beyin
sapındaki aktivite ile hipnoz altında
olmayanların beyin saplarındaki aktivite
aynı; bu bölgeler acı uyarıcısını alıyor
• Ancak hipnotize edilmiş olanların duyumsal
korteksi aktive olmazken, hipnotize
edilmemiş olanların duyumsal korteksi aktif
• Sonuç: Hipnoz altında acı hissedilse de acı
bilinci olmuyor
21
Bilinç, sağlık ve iyilik hali: Meditasyon
• Binlerce yıldır insanların kullanmakta olduğu bir yöntem
• Meditasyon kullanılarak da hipnozla elde edilen yararların
sağlanabileceği gözlenmekte
• Bilinçli farkındalık meditasyonu
– Nefese odaklanma ve o anda zihinden geçenlerin
peşine takılmama; etkilenmeme; pasif bir tutum içinde
sadece gözleme ve adını koyma
– Jon Kabat-Zinn: Bilinçli farkındalık temelli stres
yönetimi
• Depresyon; panik atak; anksiyete; kronik ağrılar;
stres; sedef
• Daha uzun süreli etkiler
• Bilinçli farkındalıkta beyin ve bağışıklık sistemi
– Sekiz haftalık meditasyon eğitiminden sonra
• Daha az anksiyete, olumsuz duygular, daha güçlü bağışıklık
• Beynin sol yarımküresinde hareketlilik
Meditasyon
• Meditasyon anındaki zihin durumu
– Hem uyku hem uyanıklık durumu
– Yoğun bir iyilik hali (dinginlik)
– fMRI çalışmaları, meditasyon sırasında bazal
ganglia ve prefrontal kortekste aktivite artışına
işaret ediyor (Bu bölge bilinçlilik anında da aynı
şekilde devrede)
– Bu ilk aktivasyon bir süre sonra anterior cingulate
de aktivasyon azalmasına dönüyor (Bu bölge
bilinçli farkındalık ve irade ile ilişkilidir)
– Bu değişimler meditasyon sırasındaki paradoks
durumunu açıklayabilir
– Kontrol ihtiyacından vazgeçmek amacıyla
düşünceleri kontrol etmek
Meditasyona başlamak
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Önceleri günde 10-15 dakika; daha sonra anlık meditasyonlar
olabilir
Sessiz bir yer ve rahat bir sandalye bulun
Sandalyede ayaklarınız yerde, sırtınız dik oturun
Çenenizi göğsünüze doğru eğin
Kollarınızı kucağınıza koyun
Gözlerinizi kapayın
Nefesinize odaklanın
Nefes alırken ve verirken havanın bütün bedeninizi
doldurduğunu ve çıktığını takip edin
Birkaç nefese odaklandıktan sonra kendi kendinize sessizce bir
kelimeyi tekrar edin
Çeşitli sözcükleri (bir/iki, evren, güven, sevgi, sabır, vb.) deneyin
ve en uygun olanını bulun
Zihniniz nefesten uzaklaşıp çeşitli düşüncelere takılırsa, yavaşça
geri çekip yeniden nefese ve sözcüğünüze odaklanın
22
Download

Ders 6