ESAD FEYZİ
1874 - 1901
1896
İstanbul Demirkapıda Askeri Tıp mektebi
Tıbbiyeden yeni mezun olmuş bir asistan Röntgen’in buluşunu
heyecanla okur.
24 yaşında yüzbaşı Dr Esad Feyzi
Fizik ve elektriğe büyük ilgisi olan Dr Feyzi okuduğu buluşun
tesiriyle hemen harekete geçerek laboratuvarda bulunan bir
Crookes tüpü ve Ruhmkorff bobini ile bir aygıt kurar.
Ülkemizde tıbbi ortamda ilk X – ışını.
Yakın arkadaşı Rifat Osman da deneylere katılır.
Esad Feyzi
Rifat Osman
Esad Fevzi fizik elektrik, kimya ve jeolojiye ilgi göstermektedir.
İlk eserini 1895 senesinde neşretti. “İlm-i Arz ve İlm-i Maadin”
Askeri Tıbbiye’de son sınıfta iken Semaine Médicale dergisindeki Prof. C.M. Garielin’in
“Les Recherches du Prof. Roentgen et la photographie à travers les corps opaques”
“Prof Röntgen ve opak organlar aracılığıyla fotoğraf araĢtırmaları”
baĢlıklı makalesini okumuĢtu.
Okuduklarını pratiğe geçirmek için Askeri Tıbbiye Fizik
Laboratuvarındaki Crookes tüpü, Ruhmkorff bobini ve kuvvetli bir
batarya kullandılar.
Bu iki araştırmacı hekim Gülhane Askeri Tıp okulunun fizik
laboratuarında deney yapmak ve X-ışını elde etmek için kimyacı
Vasil Nahum ve Ali Rıza Bey'den teknik işbirliği ve yardım istemişler,
Elde ettikleri Crookes katod ışın tüpünü ve Ruhmkorff yüksek voltaj
bobini ve Fransız Hava Gazı Fabrikasından getirdikleri kuru pil
bataryasını başarılı bir şekilde Röntgen Aygıtı haline getirerek bir cam
fotoğraf plağı üzerine X-ışınlarını uygulamışlardır.
Crookes Tüpü
Ruhmkorff
Bobini
Hocaları Cemil Beyden izin alarak
kendilerinden iki yıl küçük olan
Dr. Akil Muhtar Özden’in elinin röntgenini
çekmişlerdir.
1896 da Askeri Tıp Mektebinin kimya laboratuvarında
asistan olarak çalışıyordum. Benden iki sınıf yukarıda olan Esad Feyzi
de fizik laboratovarında asistan idi. Bir gün bu zeki arkadaş elinde
Fransızca bir dergi ile yanımıza geldi. Dergide Röntgen’in buluşunu
nasıl yaptığı yazıyordu.
Esad Feyzi “Fizik laboratuvarında iyi bir Crookes tüpü ile
Ruhmkoff bobini duruyor. Sizde de kuvvetli bir elektrik bataryası var.
İzin verirseniz bu deneyi burada gerçekleştirelim” dedi
Ertesi gün Esad Feyzi, düzenini kurmuş ve bizi çağırmıştı.
Ancak bizde baryum platinosiyanür ekranı yoktu. Onun yerine bir
fotoğraf camına benim elim konularak ışın elde edildi. Uzun bir zaman
elim camın üzerinde kalmıştı. Bobin tam olarak çalışmıyordu. Durmak,
yeniden düzenlemek gerekiyordu. Sonunda süre yeterli görüldü ve
filmi hemen banyo ettik. Türkiyede ilk radyografi filmi yapılmıştı.
Elimin kemikleri fark ediliyordu. Benim o anda uzun boylu, sevimli
yüzlü, zeki gözlü Esad Feyzi için hissettiğim sevgi ve hayranlığı tasvir
edemem. Sonra başka ellerin de resimleri alındı.
Prof Dr Akil Muhtar ÖZDEN (1877-1949)
1897 senesinde patlak veren Osmanlı-Yunan savaşında,
Teselya’dan İstanbul’a nakledilen ağır yaralılar geçici olarak
Yıldızdaki Askeri Hastaneye yatırılırlar.
Son sınıf öğrencileri Esad Feyzi ve arkadaşı Rıfat Osman bu
ilk denemeden sonra uygulamayı yaygınlaştırmak amacı ile
Yıldız Hamidiye Sultan İmparatorluk Hastanesi baş cerrahı
Prof.Dr.Cemil Topuzlu Paşaya başvururlar
Cemil Paşa’ya verdikleri dilekçede şunlar yazılıdır:
Yıldız Haseki Hastanesi’nin başhekimi Cemil Topuzlu Paşa’ya
“Yaralı Osmanlı gazilerinin yüce Yıldız Hastanesinde tedavi altına
alınacakları gazetelerde minnet ve şükranla okunduğundan, Tıp
okulunun fizik laboratuvarında bulunan ve az noksanı olan,
bilinmeyen şualar cihazının adı geçen yüce hastaneye nakli ile
bedenin derinliklerinde yeri bilinmeyen kurşun ve mermi
parçaları ile çeşitli durumlarda meydana gelen kemik kırıklarının
mahiyyetlerini tayin için adı geçen cihazın tarafımızdan
kullanılmasına ve bu suretle arz edilen x-ışınları uygulaması
şerefinin uygarlık dünyasında Osmanlı Tıbbı’na verilmesine ve
yaralıların uzun acılardan kurtarılmalarına lütfen zat-ı ali-i
üstadenelerinin tavassut buyurmasını arz ve istirham ederiz.”
Esad Feyzi – Rifat Osman
Cemil Topuzlu Paşa, Bu yazı sonucunda ikilinin başarılı deneyelerini de dikkate
alarak Esad Feyzi’yi 1897 yılında Osmanlı – Yunan savaşında görevlendirmiştir.
Dr.Esat Fevzi ve Dr.Rıfat Osman ve Padişah’ın izinleri ile
röntgen aygıtını hastanenin cerrahi kliniğine kurmuşlardır.
Sarayın Bahçesinde kurulan içinde röntgen cihazı bulunan seyyar hastane
Esad Feyzi ve Rifat Osman bu dönemde beraber çalışmış
1897'de Osmanlı-Yunan savaşı sürerken
Selanik, Edirne ve İstanbul hastanelerinde bu aygıtlar tanı
amacı ile kullanılmıştır.
Dünya tıp tarihinde ilk kez yaralı askerlerdeki kurşunlar
radyografi ile tespit edilmiştir.
Osmanlı Yunan savaşında Eselya’da
yararlanan ve istanbula Yıldız askeri
hastanesinde ilk olarak bilek kemiğine
şarapnel saplanmış olan Boyabatlı er
Mehmet efendinin kolundaki kurşunun
yerini tespit edebilmek için radyografi
alınırken.
Esad Feyzi – Rifat Osman 1897
Cemil Paşa bu röntgene göre şarapneli çıkarmıştır.
Bu röntgen filmi, daha sonra Cemil Paşa tarafından
Sultan Abdülhamid Han’a takdim edilmiştir.
Esad Feyzi savaş sonrasında x-ışını ile ilgili çalışmalarını bir
kitapta topladı.
Röntgen Şu’â’âtı ve Tatbikât-ı
Tıbbiye ve Cerrahiyesi
1898 yılı el yazması
tek nüsha, 76 sayfa
Kitabın Bölümleri
Elektrik bilgisi,
Röntgen çekim tüpleri ve çekimin nasıl yapılacağı,
Film banyosu,
X-ışınlarının tıptaki çeşitli uygulamaları
Çizimler
Kitabın sonunda birisi kendi sağ eline ait olan 12
röntgen filminin fotoğrafları bulunmaktadır.
Prof Dr Aytekin BESİM
Prof Dr Metin ÜNSAL
1897 senesinde yüzbaşı rütbesiyle Tıbbiye’den mezun olan
Esad Feyzi, burada Röntgen ışınlarını tanıtarak Tıbbiye’nin
ders programına dahil olmasını sağladı.
Ayrıca Baş Cerrah Cemil Topuzlu Paşa’ya ricada bulunarak
cerrahi bölümünde “Röntgen Şu’a’atı il Muayene Şubesi”
adında bir şubenin açılmasını sağlamıştır.
“Röntgen Şu’â’âtının suret-i istihsali, havassı, mahiyeti,
tatbikat-ı tıb-biyesi” *
Nevsal-i Afiyet 1899
(*) X- ışınları konusunda ülkemizde yayınlanan ilk bilimsel makale
Esad Feyzi Mekteb-i Tıbbiye-i şahane den mezun
olduktan 4 yıl sonra 1901 yılında 28 yaşında ve 3 aylık
evli iken en verimli çağında yüzünde çıkan bir yaranın
(erisipel) menenjite çevirmesi nedeniyle yaşamını
kaybeder.
Kısacık ömrüne sığdırdığı başarıları takdirlerin ötesinde
Öğrenciliğinden itibaren fiziki bilimlere özel ilgi ve
hakimiyeti mevcuttu.
Çalışkan, yetenekli, dirayetli, öğrencilerini çağdaş
bilgilerle donatmaya çalışan bu hocanın zamansız ölümü
hocalarını meslaktaşlarını ve öğrencilerini büyük bir yasa
boğar.
“Fizik dersinin bir muallimi vardı Esad Feyzi Bey. Biz tıbbiyeye
girdiğimiz yıl o yüzbaşı olarak mezun olmuştu. Sarışın, güleryüzlü,
son derece zeki ve şakacı, sempatik bir insandı. Bize fiziğin
anlayamadığımız bahislerini gayet açık, basit bir tarzda anlatırdı.
Tam araştırıcı ruhlu ve parlak bir geleceğe namzet kıymetli bir
gençti.
Henüz pek genç yaşında kaybettik. Aziz hocamızı gözyaşları içinde
Karacaahmet’in selvileri arasında toprağa tevdi ettik”
Tevfik Salim Sağlam
(1882 – 1963)
KAYNAKLAR ve TEŞEKKÜR
Prof Dr Aytekin BESĠM
Prof Dr Metin ÜNSAL
GiRİŞİMSEL RADYOLOJİDE
RADYASYONDAN KORUNMA
Dr Tamer KAYA
X - Işınının Oluşumu
Elektrik ışığı
X - ışını
Radyasyon Birimleri
RAD (Radyasyon Absorbsiyon Dozu):
Canlılardaki karĢıtı REM dir.
(1 RAD = 1 REM)
X - IĢını (1 RAD)
100 erg/gr
X - Işınının Kantitesi
1 RAD = 10 mGy
1 REM = 10 mSv
Radyasyonun Biyolojik Etkileri
X - IġINI
Radyasyonun Biyolojik Etkileri
e
X - IġINI
ĠYONĠZASYON
Ġyonizasyon
Radyasyonun Biyolojik Etkileri
DOĞRUDAN ETKĠ
Radyasyonun Biyolojik Etkileri
X - IġINI
DOĞRUDAN ETKĠ
Enzim
DNA
Protein
Hücre Ölümü, Malignite, Mutasyon
Radyasyonun Biyolojik Etkileri
DOLAYLI ETKĠ
Radyasyonun Biyolojik Etkileri
X - IġINI
H2O
H2O
DOLAYLI ETKĠ
Radyasyonun Biyolojik Etkileri
DOLAYLI ETKĠ
X - IġINI
H
OH
H
OH
Radyasyonun Biyolojik Etkileri
X - IġINI
H2O2
HO2
DOLAYLI ETKĠ
DNA
GUANİN
SİTOZİN
ADENİN
TİMİN
ŞEKER FOSFAT
OMURGA
Mutasyonlar
DNA Kopyalama
Hataları
Kromozomlarda mutasyon tipleri
Silinme
Çift olma
Ters Dönme
Kromozomlarda mutasyon tipleri
Araya
girme
A
Çapraz yer değiştirme
B
A
B
KROMOZOMAL MUTASYONLAR
DNA Kopyalama
Hataları
Radyasyonun Biyolojik Etkileri
• Radyasyonun etkilerinin oluĢması için bir alt
sınır yoktur (Stokastik etki)
• Radyasyonun etkileri doza bağımlı olarak artar
(Non stokastik etki)
Hücrelerin Radyasyona Duyarlılık Derecesi
• DUYARLI HÜCRELER
– Hızlı çoğalan ve bölünme fazındaki hücreler
(Kemik iliği, Barsak mukozası, Üreme hücreleri)
• DĠRENÇLĠ HÜCRELER
– Kemik, Kıkırdak, Kas, Sinir, Bağ dokusu
Çalışanın Radyasyona Maruz Kalma
Şekilleri
• PRĠMER RADYASYON
– Direkt Radyasyon
• SEKONDER RADYASYON
– Sızıntı Radyasyon
– Saçılan Radyasyon
Çalışanın Radyasyona Maruz Kalma
Şekilleri
DĠREKT
RADYASYON
PRĠMER
RADYASYON
SAÇILAN
RADYASYON
SEKONDER
RADYASYON
SIZINTI
RADYASYON
Transmisyon Absorbsiyon Saçılma
Absorbsiyon
Saçılma
Transmisyon
Saçılma
IĢınların vücudu geçerken yön
değiĢtirmeleridir.
• Çevreye radyasyon
yayılımına neden olur.
• Görüntüyü bozan etkiler
oluĢturur
Çalışanın Radyasyona Maruz Kalma Şekilleri
IġIN DOZU
Çalışanın Radyasyona Maruz Kalma Şekilleri
VÜCUT KALINLIĞI
Çalışanın Radyasyona Maruz Kalma Şekilleri
IġIN VERĠLEN ALAN
(Kolimasyon)
(Kolimasyon)
Kolimasyon kullanmadan çekim
Hasta
dozu
Kolimasyon kullanmadan çekim
Çalışan
dozu
Kolimasyon kullanmadan çekim
Görüntü
kalitesi
Çalışanın Aldığı Doz
70 kVp 100 mAs
1 m sızıntı 0,0001 mREM
Cilt dozu 500 mREM
1 m saçılma 0,5 mREM
1m
Geşiç dozu 2 mREM
2m
Abdomen
0,5 mREM
RADYASYONDAN KORUNMADA
TEMEL PRENSİPLER
RADYASYONDAN KORUNMADA
TEMEL PRENSİPLER
• ZAMAN
RADYASYONDAN KORUNMADA
TEMEL PRENSİPLER
• ZAMAN
• UZAKLIK
RADYASYONDAN KORUNMADA
TEMEL PRENSİPLER
• ZAMAN
• BARİYER
• UZAKLIK
ZAMAN
• Görüntü için gereksiz skopi süresinden
kaçınmak
• Ayak pedalları (ayak çekilince radyasyonu kesecek
Ģekilde olmalı)
• 5 dk lık sesli ikaz cihazları
UZAKLIK
d2
I2
d1 I1
I1/I2 =(d1/d2)2
• Nokta kaynaktan uzaklaĢtıkça alınan radyasyon,
uzaklığın karesi kadar azalır.
UZAKLIK
• ĠĢlem sırasında gerekmiyorsa odada ya da hastaya çok
yakın durulmamalıdır.
• 50 cm uzakta duran bir kiĢi 150 cm uzakta duran bir
kiĢiye göre 9 kat fazla radyasyon alır
BARİYER
PRĠMER
RADYASYON
BARĠYERĠ
SEKONDER
RADYASYON
BARĠYERĠ
BARİYER
• Duvarlara konulan kurĢun koruyucular ve kurĢun
camlı paravanalar
• ÇalıĢanın kullandığı malzeme (kurĢun önlük,
boyunluk, gözlük, … eldiven, .....)
BARİYER
• Primer radyasyonda bariyerin etkisi
mm Pb 50 kVp 75 kVp 100 kVp
0,25
0,50
1,00
97
99,9
99,9
66
88
99
51
75
94
Bariyer
Ġsoekspojur çizgileri mREM / saat
Radyasyondan Korunmada Dikkat
Edilecek Konular
• Koruyucu engeller ve giysilerden uygun Ģekilde
yararlanmak
• Dozimetreyi her zaman taĢımak
• IĢını sadece gerekli alana ve en az dozda vermek
• ALARA (As low as reasonably achievable)
Prensibine dikkat etmek
Primer ıĢına maruz kalmamak
Radyasyondan Korunmada Cihaz
Kullanımında Dikkat Edilecek Konular
Radyasyondan Korunmada Cihaz
Kullanımında Dikkat Edilecek Konular
Yüksek kalitede anjiografi cihazlarının kullanımı
(yüksek frekans, trifaze jeneratörler, puls
floroskopi, düĢük miliamper, düĢük masa
absorbsiyon değeri)
Hastanın Korunması
• Hastaya mümkün olduğunca az tetkik yapmak
• Hastaya verilen ıĢın demeti mümkün
olduğunca küçültülmeli
• Skopi zamanı azaltılmalıdır.
en iyi korunma hiç tetkik yapmamaktır.
FLOROSKOPĠ
30 Frame / sn
10 Frame / sn
2 Frame / sn
LAST ĠMAGE
HOLD YOK
LAST ĠMAGE
HOLD VAR
LAST - LOOP
mAs
YÜKSEK
mAs
DÜġÜK
Radyasyondan Korunmada Cihaz
Kullanımında Dikkat Edilecek Konular
Radyasyondan Korunmada Cihaz
Kullanımında Dikkat Edilecek Konular
ÖNERİLEN KAYNAK KİTAPLAR
1.
Sherer MA, Visconti PJ, Ritenour ER: Radiation
Protection in Medical Radiography
2.
Kaya T, Adapınar B, Özkan R: Temel Radyoloji
Tekniği
3
Bushong SC: Radiologic Science for Technologists:
Phyysics, Biology and Protection
ESAD FEYZİ
1874 - 1901
ilm ül arz vel maadin
Esat Feyzi
Download

15 Ekim 2014 Kıbrıs Konuşma