‹slâmî ‹limler Dergisi, Y›l 1, Say› 1, Bahar 2006 (189-202)
PEYGAMBER‹M‹Z‹N E⁄‹T‹M UYGULAMALARINDA
GÖRSELLEfiT‹RME
Adem KORUKCU*
Abstract
Visualisation in Prophet Mohammad’s Educational Practices
The paper examines the efficiency and unavoidability of fact of visualisation in religious education in respect of some practices of the Prophet
Muhammed (Peace be upon him). The religion of Islam bases on the principles of belief. Both the the Prophet Muhammed and The Holy Qur’an,
while teaching these basic beliefs, used sometimes the visual tools in order to concrete some concepts. There are some hadiths about the examples that the Prophet Muhammed applied the visual tools to metaphysical
issues. By using these tools, the difficulties which are originated from the
abstract form of religious language were overcome. Our study supports the
need of efficient usage of the new techniques on religious education in the
light of new approaches in education.
Keywords: Religious Education; religious language; visualisation; concretion; diagrams; sunnah.
Girifl:
Yaflad›¤›m›z ça¤›n temel özelliklerine bak›ld›¤›nda, bilgi ve teknolojide
meydana gelen h›zl› geliflme ve ilerlemenin öne ç›kt›¤› hemen fark edilecektir.
Bilgide ortaya ç›kan bu birikim, pek çok bilim alan›nda oldu¤u gibi, din bilimleri ve ilahiyat bilimlerinde de gözle görünür bir biçimde artmaktad›r. Din
ö¤retiminin de bu geliflmeden etkilendi¤i aç›kt›r. Üstelik, dinin de¤iflen bilgi
ve kültür yap›lar› ekseninde tekrar ele al›nmas› ve din ö¤retiminin de¤iflime
aç›k bir sistemati¤e kavuflturulmas› zorunlu bir hal alm›flt›r. Din ö¤retiminde kullan›lan eski yöntemlerin olumlu yanlar›n›n yan›nda, art›k ifllevselli¤ini
yitirmifl yanlar›n›n da gözden geçirilmesi gerekir.
‹slam dininin ö¤retime konu edilmesi söz konusu oldu¤unda, iki ana bilgi kayna¤›ndan bahsetmek mümkündür. Bunlar, Kur’an ve peygamberimizin
hadisleridir. Bir baflka ifadeyle, bu iki kaynak din ö¤retiminin temel materyalini oluflturmaktad›r. Dolay›s›yla sahip oldu¤umuz din ö¤retimi literatürü-
*
Ar. Gör. Hitit Üniversitesi ‹lahiyat Fakültesi.
190
‹SLÂMÎ ‹L‹MLER DERG‹S‹
nün ana rengini veren de bu iki olgudur. Bunlar› anlay›p, günümüz din e¤itimi için de¤erlendirmeksizin bir din e¤itimi etkinli¤i gerçeklefltirmek, oldukça zor görünmektedir.1 Kur’an, vahiy oluflu itibariyle ‹slam’›n temel karakteristi¤ini bizlere sunar. Hadisler ise, gerek Kur’an’›n anlafl›lmas›nda ve gerekse hayat›n çeflitli alanlar›yla ilgili Kur’an’da aç›kça bulunmayan konulara dâir Kur’an taraf›ndan örgülenen ilkeler çerçevesinde, ç›kar›mlar ve çözümler
üretmektedir.
Günümüzde din ö¤retimi ile ilgili çal›flmalarda dinî konular›n anlat›lmas›
ve ö¤retilmesi, geleneksel anlay›fltan daha öte bir yaklafl›m› gerekli k›lmaktad›r. Bunun nedenleri aras›nda, ça¤›m›z›n gereklerinin oldukça h›zl› de¤iflim
göstermesi, kiflisel ve toplumsal ihtiyaçlar›n çeflitlenmesi gibi durumlar› saymak mümkündür. Bu do¤rultuda din ö¤retimi etkinlikleri geleneksel sözlü
anlat›m yönteminin yan› s›ra, di¤er araçlar›n kullan›lmas›n› gerektirmektedir. Bu da, e¤itimle ilgili bütün bilim dallar›ndan yararlanarak çocuklar›n ve
yetiflkinlerin his ve heyecan geliflmelerini do¤ru tespit etmek, bu tespit ve geliflmelere göre nas›l bir din e¤itimi yap›lmas› gerekti¤inin yollar›n› araflt›rmak
ve bulunan yollara göre din e¤itimi-ö¤retimini gerçeklefltirmek ile sa¤lan›r.
Nitelikli ve gerçekçi bir din e¤itimi çal›flmas›, dinin de¤erlerini dikkate alarak
ve günümüz bilimsel geliflmelerinin bizlere sundu¤u imkânlardan yararlanmak suretiyle gerçeklefltirilebilir.2
Peygamberin tecrübesinde yer alan e¤itsel ögelerin saptanmas› ve sistematize edilmesinin, din ö¤retiminin yeniden yap›lanmas› aç›s›ndan temel bir
önem tafl›d›¤›n› düflünüyoruz. Peygamberimiz, bir tebli¤ci olmas›n›n yan› s›ra ayn› zamanda bir e¤itimcidir. Hatta denebilir ki, e¤itimci kiflili¤i O’nun tebli¤ci olmas›n›n zorunlu bir aç›l›m›d›r. Zira ulaflt›r›lmas› söz konusu olan fley;
bir bilgi, bir haber, bir mesaj oldu¤una göre, bu durumda tebli¤ görevi kapsam›nda “ö¤retme” etkinli¤i de söz konusu olmaktad›r. Bu çerçevede, onun
e¤itimcili¤inin temel niteliklerini tespit etmek, günümüz din e¤itimi-ö¤retimi
uygulamalar›na ›fl›k tutmas› bak›m›ndan yararl› görünmektedir.3 Kendisini
“muallim-ö¤retmen” olarak tan›mlayan bir peygamberin4 kendine ait bir e¤itim-ö¤retim anlay›fl› ve metodunun olmas› kaç›n›lmazd›r. Gerek Kur’an’da
gerekse hadislerde de¤erlendirilmesi gereken pek çok veri bulunmaktad›r Bu
1
2
3
4
Halis Ayhan, Din E¤itimi ve Ö¤retimi (‹badet-‹man), Diyanet ‹flleri Baflkanl›¤› Yay›nlar›, Ankara 1985, 7.
Ayhan, Din E¤itimi ve Ö¤retimi (‹badet-‹man), 6,8.
Muhammed fievki Ayd›n, “Ben Ancak Muallim Olarak Gönderildim Diyen Peygamber”, ‹slam’da
‹nsan Modeli ve Hz. Peygamber Örne¤i, Türkiye Diyanet Vakf› Yay›nlar›, Ankara 1995, 181.
‹bn-i Mâce, El-Hâf›z Ebî Abdullah Muhammed bin Yezîd, Sünen-ü ‹bn-i Mâce, Mukaddime,
17/229, I.,83. Hadisin ilgili k›sm› flu flekildedir: “Ben ancak ö¤retici olarak gönderildim.”
Peygamberimizin E¤itim Uygulamalar›nda Görsellefltirme
191
çal›flmada, peygamberimizin e¤itim ö¤retime iliflkin görüfllerini kapsaml› biçimde ele al›p incelememiz mümkün de¤ildir. Biz sadece, O’nun e¤itim anlay›fl› içerisinde yer ald›¤›n› düflündü¤ümüz görsellik ve bu görsellik içerisinde
flekil ve çizgilerin kullan›m›n› ele almay› amaçlad›k. Hadis kaynaklar›nda yer
alan baz› hadislerden ve onlar›n e¤itsel imalar›ndan yola ç›karak, din ö¤retiminde görselli¤in ve somutlaflt›rman›n önemi üzerinde durduk. Bu eksende
peygamberimizin baz› metafizik konular› aç›klarken flekil ve çizgiler kulland›¤›n› aktaran rivayetleri örnekli¤inden yararland›k.
Hz. Peygamberin E¤itim Uygulamalar›nda Görsellik:
Kur’an’›n ifadesine göre âlemlere rahmet olarak gönderilmifl olan peygamberimiz,5 sahip oldu¤u insan sevgisinin de etkisiyle, insanlar›n dine ait konular› en iyi biçimde anlamalar›n› ve ö¤renmelerini sa¤lamak için çok farkl› metotlara baflvurmufltur. Bu durum, onlar›n hem dünya hem de ahirette mutlu olmalar›na yönelik, dikkate de¤er bir çaba ve gayretin ürünüydü.
‹lk dönem ‹slam e¤itim anlay›fl› ve uygulamalar›n› anlayabilmenin en
önemli gereklerinden birisi, ‹slam’›n indi¤i toplumun özelliklerini ve peygamberimizin muhatap oldu¤u insanlar›n zihinsel yap›s›n› bilmektir. Zira e¤itim
olgusuna etki eden ve onun bileflenleri aras›nda yer alan unsurlardan biri,
toplum ve o toplumu oluflturan bireylerdir.6 Bu dönemde Araplar, çöl koflullar›n›n egemen oldu¤u bir yaflam tarz›na sahiptiler. ‹nsanlar›n yaflam tarz›n›
etkileyen çöl koflullar› elbette ki e¤itim-ö¤retim biçimlerini de etkilemifltir. Ayr›ca, kentlerde yayg›n olarak ticaret ve tar›m yap›l›yordu. Bu da belirli bir
kültürel birikim sa¤lam›flt›. Buna göre, yaz›l› gelene¤e sahip olmayan bu toplum kendi bilgisini, kültürünü ve de¤erlerini sözlü-flifahi olarak yeni nesillere ö¤retmekte idi. Bu tür ö¤retim biçiminde hikmetli sözler, fliir ve deyifller gibi haf›zaya dayal› olan edebi ifade biçimleri s›kl›kla kullan›lmaktayd›.7
O günün toplumunda yaz› gelene¤i de oldukça geri düzeydeydi. Ün kazanm›fl baz› beyitlerin seçilerek Kâbe duvar›na as›lmas›, nadir yaz› örnekleri aras›nda yer almaktayd›. E¤itim-ö¤retim anlay›fl›, sözlü kültüre dayal› olan bir
toplum için bu durum asl›nda flafl›rt›c› say›lmamal›d›r. Sorulmas› gereken
öncelikli soru, böylesi bir toplumun k›sa bir sürede nas›l yaz›l› kültüre intibak etti¤i ve dini gere¤i gibi ö¤rendi¤i hususudur. Zira zamanla oluflmufl ve
bir toplumda yerleflik olan geleneksel yap› ve kal›plar, e¤itim- ö¤retimi de etkileyecektir. Geleneklerine ba¤l› toplumlarda, yenilik ve de¤iflme kolay kabul
5
6
7
Enbiyâ Suresi, 21/107.
Cevat Alkan, E¤itim Teknolojisi, Atilla Kitabevi, Ankara 1996, 5-6.
Halil Hay›t, “Hz. Peygamberin ‹lme Verdi¤i Önem ve ‹mam-Hatip Liseleri”, Din Ö¤retimi Dergisi, Kas›m-Aral›k 1992, Say›: 37, 10-11.
192
‹SLÂMÎ ‹L‹MLER DERG‹S‹
edilmez. Her türden yenili¤e flüphe ile yaklafl›l›r. As›l olana, selefe, atalar›n izledi¤i yola ba¤l›l›k; dinde, ahlakta ve sosyal yaflamda a¤›rl›¤›n› hissettiren genel bir davran›flt›r.8 Peygamberimiz dini tebli¤ etmeye bafllad›¤›nda, muhatap
oldu¤u toplum da bu say›lan özellikleri tafl›maktad›r.9
Kendisi de okuma yazma bilmeyen peygamberimize ve onun ayetleri tebli¤ etti¤i yak›n›ndakilere, Allah’tan gelen ilk emir “oku” olmufltur.10 Art›k hem
peygamber kendisi okuyacak; hem de ashab›ndan okumalar›n› isteyecektir.
Burada gözden kaçmamas› gereken bir husus da “oku” emrinde okunmas› istenen Kur’an yaz›l› bir metin halinde indirilmemifl olmas›d›r. Bu durum da
ö¤retimde vazgeçilmez olan “yaz›”y› gündeme tafl›m›flt›r.
Peygamberimiz kendisine gelen ayetleri ezberliyor, daha sonra da vahiy
kâtiplerine yazd›r›yordu. Bu yaz›lar, daha çok o günün yayg›n yaz› malzemesi olan deri ve kemik üzerine yaz›l›yordu. Böylece hem Kur’an’›n kal›c›l›¤› sa¤lanm›fl oluyor hem de, insanlar›n Kur’an’› ve dini ö¤renmeleri için bir materyal oluflturuluyordu. Di¤er taraftan peygamberimiz, okuma ve yazma becerilerinin dinin ö¤retilmesinde oynad›¤› rolün fark›na vard›¤›ndan, özellikle yaz› ö¤reniminin yayg›nlaflt›r›lmas› için her f›rsat› de¤erlendirmifltir. Bu ba¤lamda Peygamberimiz, Bedir Muharebesi (M. 624)’nde ele geçirilen yaklafl›k
70 esir içerisinden okuma-yazma bilenlerin her biri, ancak 10 Müslüman çocu¤a okuma –yazma ö¤retme kofluluyla serbest b›rak›lm›flt›r.11
Peygamberimiz “ümmî” bir peygamberdi, dolay›s›yla onun bilgisi de kendine vahyedilen Kur’an’dan müteflekkildi. Daha do¤rusu O’nun bilgisi Allah’›n kendine ö¤rettiklerinden oluflmaktayd›.12 Do¤ald›r ki onun delilleri ve
ö¤retim metotlar›n›n temelini de Kur’an oluflturmaktad›r. Kur’an, hem ‹slam
dini için temel kaynak olmufl, hem de bu dinin e¤itim-ö¤retim ilkeleri için
modeller sunmufltur.13 Bu durum Kur’an’da flu flekilde ifade edilmifltir: “‹flte
böylece sana da emrimizle Kur’an’› vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin. Fakat biz onu kullar›m›zdan diledi¤imizi kendisiyle do¤ru yola erifltirdi¤imiz bir nur k›ld›k…”14
8
9
10
11
12
13
14
Mehmet Evkuran, Sünnî Paradigmay› Anlamak, Ankara Okulu Yay›nlar›, Ankara 2005, ss.
201-203.
Yaflar Fersaho¤lu, "Kuran’a Göre Ö¤renmeyi Engelleyen Baz› Faktörler”, Din E¤itimi Araflt›rmalar› Dergisi, Y›l 1998, Say› 5, s. 133.
Alak Suresi, 96/1, Hay›t, “Hz. Peygamberin ‹lme Verdi¤i Önem ve ‹mam-Hatip Liseleri”, 11-12.
Halis Ayhan, “‹slamiyet’in E¤itime Getirdi¤i De¤erler”, Din E¤itimi Araflt›rmalar› Dergisi, Y›l
1998, Say› 5, 65., Hay›t, 13.
Cemal Tosun, “Ö¤retmen Olarak Hz. Muhammed Ya da Din E¤itimi Ö¤retiminde Hz. Muhammed’in Örnekli¤i Meselesi”, Hz. Muhammed ve Gençlik, T.D.V. Yay›nlar›, Ankara 1995, s. 86.
Abdullah Özbek, Bir E¤itimci Olarak Hz. Muhammed, 4. Bask›, Esra Yay›nlar›, Konya 1995, s.
36., Hay›t, 12.
fiûrâ Suresi, 42/52.
Peygamberimizin E¤itim Uygulamalar›nda Görsellefltirme
193
Peygamberimiz, vahiyden edindi¤i bilgi birikimi ve ö¤retim teknikleri çerçevesinde, kendi dönemi için oldukça ileri düzeyde say›labilecek e¤itim uygulamalar›nda bulunmufltur. E¤itim bilimleri aç›s›ndan bu konuya bak›ld›¤›nda, tedricilik, yaparak yaflayarak ö¤retme, flekil ve çizgileri e¤itimde kullanmak gibi uygulamalar dikkat çekici görünmektedir. Bu etkinlikler, ö¤retimi
gerçeklefltirilecek olan ak›l, zekâ ve düflünmeyi etkili bir biçimde kullanabilmeyi hedeflemekteydi. Zira din ve olaylar hakk›nda do¤ru bilgiler edinmek,
zaman› geldi¤inde bu bilgileri yerli yerince kullanarak kavramlar oluflturmak,
önermeler yapmak, mant›kl› ve ak›l yürüterek do¤ru sonuçlara ulaflmak insan›n becerebilece¤i yetilerdir. Bu ba¤lamda, peygamberimizin insanlar›n bu
niteliklerini göz önünde bulundurdu¤unu görmekteyiz.15
Peygamberimizin e¤itim anlay›fl› büyük ölçüde yetiflkinler e¤itimi üzerinden gerçekleflmifltir. Bunun en belirgin nedeni, O’nun e¤itiminin temelinde
‹slam dininin tebli¤inin yer almas›yd›. Do¤al olarak tebli¤ ifli öncelikle yetiflkinlere yönelik olarak gerçeklefltirilmifltir. Çocuklar›n e¤itim etkinlikleri içerisinde yer almas› zamanla gerçekleflmifltir.16 Bu gerçekten hareketle makalemizin konusunu teflkil eden görsellik ögeleri de daha çok yetiflkinlerle ilgili
olarak örneklenmifltir. Ayr›ca görselli¤e dair uygulamalar belli bir haz›rl›k
devresine sahip de¤ildir. Daha çok peygamberimizin o anda geliflen bir olaya,
geçen bir kavrama iliflkin an›nda oluflturdu¤u araçlard›r.
Din ve ak›l aras›ndaki iliflkinin ortaya konulmas› bak›m›ndan, A. Hamdi
Akseki’nin dinle ilgili olarak yapt›¤› tan›mlama dikkat çekicidir: “Din Allah taraf›ndan vaz’ olunmufl bir kanundur. ‹nsanlara saadet yollar›n› gösterir, onlar›n saadete eriflmelerine delâlet eder, yarat›l›fl›ndaki gaye ve hedefi, Allah’a
ne suretle ibadet edilebilece¤ini bildirir. ‹nsanlar› (kendi arzular›yla dini kabul eden ak›l sahiplerini) hayrolan ifllere sevk eder.”17 Bu tan›mda da ifade
edildi¤i gibi, ‹slam’a göre sorumlu olman›n koflullar›ndan birisi ak›ll› olmakt›r. Ak›l öncelikle sorumlulu¤un flart› olmas›n›n yan›nda, dinin do¤ru anlafl›l›p insan›n Allah’a ba¤lanmas›nda en önemli araçt›r.18 Akl›n bilgilenmedeki
bu öneminden hareketle, peygamberimiz, dinin tebli¤inde, insanlar›n anlayabilece¤i bir dilin kullan›m›, tan›d›k benzetmelerin yap›lmas›, tedricilik ve gösterim tekni¤ini s›k kullanma yoluna gitmifltir.
15 Halis Ayhan, “‹slamiyet’in E¤itime Getirdi¤i De¤erler”, 65.
16 M. fievki Ayd›n, Din Dersi Ö¤retmenlerinin Pedagojik Formasyonlar›, Erciyes Üniversitesi Yay›nlar›, Kayseri 1996, 9.
17 A. Hamdi Akseki, ‹slam Dini(‹tikat, ‹badet, Ahlak), Nur Yay›nlar›, Ankara 1993, 3.
18 Çamdibi, 42.
194
‹SLÂMÎ ‹L‹MLER DERG‹S‹
Peygamberimiz, “Kolaylaflt›r›n›z, güçlefltirmeyiniz. Müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz.”19 fieklinde ifade etti¤i yaklafl›mda, insanlar›n e¤itimlerinde onlar›n e¤itiminin de kolaylaflt›rma temelinde gerçeklefltirilmesini önermektedir.
Bu ba¤lamda o, imkânlar ölçüsünde tebli¤ini ve e¤itim metotlar›n› insanlar›n
özelliklerini göz önünde bulundurarak ve onlar›n anlamalar›na yard›m edici
materyalleri kullanarak gerçeklefltirmifltir. Sahabenin özelliklerinin göz
önünde bulundurulmas›n›n yan› s›ra, ö¤retime konu edilen soyut kavramlar›n somutlaflt›r›lmas› da peygamberimizin e¤itimde gözetti¤i hususiyetlerden
birisidir.20
Ö¤retimde tedricilik yaklafl›m›, oldukça ayr›nt›l› bir konu olmakla birlikte,
bilginin sindirilmesi ve zihinde uygun ve gerekti¤inde kullan›labilir tarzda depolamas›na imkân tan›maktad›r. Bu uygulama, bilgilerin do¤rudan ezberlenmesi yerine önceki bilgilerle iliflkilendirilmek suretiyle ö¤renilmesini hedeflemektedir. Tedricilik olgusu, bilgiyi iflleme kuram›na benzer bir tarzda çal›flmaktad›r. Yeni bilgi ile eski bilgi aras›ndaki iliflki ve etkileflim, bu kuram›n temelini oluflturmaktad›r.21 Tedricilik olgusu da, insanlar›n daha önceden gelmifl bulunan bir k›s›m Kur’an ayetlerinin iyice ö¤renilmesinden sonra yeni
ayetlerin eskilerle ba¤lant›l› bir biçimde ö¤renilmesine imkân tan›m›flt›r.
Kur’an’›n 23 senelik bir zaman dilimi içerisinde indirilmifl olmas›, tedrici
e¤itimin en bâriz uygulan›fl tarz›d›r. Hatta bilgilerin öncelik-sonral›k durumlar› ayetlerin indiriliflinde bile bu metodun etkisi hissedilmektedir. ‹lk önce
inen ayetler hem hacim ve hem de içerik bak›m›ndan oldukça kolay kavranabilir bir tarza sahiptir.22 Bu noktada ayetlerin Sahabiler taraf›ndan ezbere
okunmas›, üzerine konuflulmas› ve yorumlamalarda bulunulmas›, e¤itimde
somut ürünlerin oluflmas›na yard›mc› olmufltur. Ayr›ca, bu etkinli¤in cemaat önünde gerçeklefltirilmesi, Peygamberimizin e¤itim-ö¤retim uygulamalar›na bafll› bafl›na görsellik deste¤i sa¤lam›flt›r.
Peygamberimizin e¤itim-ö¤retim metodunun en belirgin özelliklerinden biri, söyledi¤i fleyleri bizzat kendisinin de uygulam›fl olmas›d›r. Sadece ö¤üt düzeyinde bir ö¤retim anlay›fl› yerine onun benimsemifl oldu¤u tatbik yaklafl›m›, ‹slam’›n insanlar aras›nda h›zl› bir biçimde yay›lmas›na imkân tan›m›flt›r.23
19
20
21
22
23
Buhârî, Sahîhu’l-Buhârî, Kitâbu’l-‹lm, 11/69, I-II., 31.
Ayd›n, 187.
Nuray Senemo¤lu, Geliflim Ö¤renme ve Ö¤retim, Gazi Kitabevi, Ankara 2003, 270-271.
Bayraktar Bayrakl›, ‹slam’da E¤itim, ‹fav Yay›nlar›, ‹stanbul 1989, 213.
Bakara Suresi, 2/44; Saf Suresi, 61/2-3.
Peygamberimizin E¤itim Uygulamalar›nda Görsellefltirme
195
Peygamberimizin e¤itim-ö¤retim arac› olarak kulland›¤› di¤er bir materyal
de, de¤iflik bölge ve ülkelere gönderdi¤i mektuplard›r. Bu mektuplar›n gönderildi¤i kiflilerin bafl›nda Arabistan’›n etraf›ndaki ülkelerin hükümdarlar› gelir.
Bu mektuplar gönderilirken yararlan›lan elçiler, ‹slam’›n ö¤retisine vâk›f olan
ve gitti¤i yerlerdeki insanlara ve yöneticilere bu de¤erleri ö¤retebilecek olan
kiflilerdi.24 Dolay›s›yla bu elçilerin dinin tebli¤i ve ö¤retimi ile ilgili gereksinimleri sözlü biçimde gidermeleri de mümkündü. Ancak burada peygamberimiz, söz konusu mektuplar› gerek siyasi bir vesika olarak ve gerekse din ö¤retimi aç›s›ndan bir kay›t alt›na alma, dinle ilgili bilgileri onlara kal›c› olarak
sunma gayreti göstermifltir. Bir baflka ifadeyle, peygamberimiz, onlar› dinle
ilgili görsel bir materyalle bilgilendirme yoluna gitmifltir.
Görselli¤in, daha fazla materyalin ö¤retim etkinli¤i içerisinde kullan›lmas›, ö¤rencinin ilgisini çekece¤i gibi ö¤renmeye de olumlu katk› sa¤layacakt›r.
Örne¤in, bir iflin nas›l yap›ld›¤›na iliflkin bir ö¤retim etkinli¤inde, kapsam›nda görsellik bar›nd›ran yaz› ve sözel ö¤retimden çok daha etkili bir ö¤renme
sa¤layabilecektir.25 Bir baflka ifadeyle, ö¤retme ve ö¤renme ne kadar çok duyu organ›na hitap ederse, ö¤renme olay› da o kadar iyi ve kal›c› olmakta,
unutma da o kadar geç gerçekleflmektedir. Bu ba¤lamda yap›lan bir araflt›rman›n sonuçlar›, farkl› ö¤retim tekni¤i ve materyallerinin ö¤renme hat›rlamaya iliflkin etkilerini flu flekilde tespit etmektedir: ‹nsanlar; okuduklar›n›n
%10’unu, iflittiklerinin %20’sini, gördüklerinin % 30’unu, söylediklerinin %
70’ini, görüp iflittiklerinin % 50’sini, yap›p söylediklerinin % 90’›n› hat›rlarlar.26 Bu konuda bir Çin atasözü de anlaml› görünmektedir: “‹flitirsem unuturum, görürsem belki hat›rlar›m, yaparsam ö¤renirim”27
Günümüzde e¤itim biliminde, yaparak ve yaflayarak ö¤retme tekni¤i, oldukça yayg›n bir yaklafl›md›r. Bu tekni¤in bafll›ca örnekleri aras›nda, gösteri (demonstration) tekni¤i gelmektedir. Demonstrasyon tekni¤inin çok farkl›
tan›mlar› var olmakla birlikte, genel anlamda demonstration; bilgi edinmek,
ilgi uyand›rmak ve çal›flma standard›n› gelifltirmek, göz ve kula¤a ayn› anda
24 Muhammed Hamidullah, Hz. Peygamber’in Alt› Orijinal Diplomatik Mektubu, (Trc: Mehmet
Yazgan), Beyan Yay›nlar›, ‹stanbul 1990, 13.
25 Mürüvvet Bilen, Plandan Uygulamaya Ö¤retim, An› Yay›nc›l›k, Ankara 2002,171, Görsel materyaller, ö¤renen bireylerin dikkatini çekip güdüleme, dikkatlerini canl› tutma, duygusal tepkiler vermelerini sa¤lama, kavramlar› somutlaflt›rma, anlafl›lmas› zor olan kavramlar› basitlefltirmek gibi pek çok yararl›l›¤a sahiptir. Bkz. Özcan Demirel, S. Sadi Sefero¤lu, Esed Ya¤c›, Ö¤retim Teknolojileri ve Materyal Gelifltirme, Pegema Yay›nlar›, Ankara 2001, 70.
26 Halil ‹brahim Yal›n, Ö¤retim Teknolojileri ve Materyal Gelifltirme, Nobel Yay›nlar›, Ankara 2002,
21, Özcan Demirel, S. Sadi Sefero¤lu, Esed Ya¤c›, 70.
27 Özbek, 213.
196
‹SLÂMÎ ‹L‹MLER DERG‹S‹
hitap etmek suretiyle bir iflin nas›l yap›ld›¤›n› göstermek için baflvurulan bir
gösterim tekni¤idir.28 Gerek dinin tebli¤i ve gerekse peygamberimizin ö¤retim
metoduna bakt›¤›m›zda, özellikle davran›fla yönelik, kavram ve de¤erlere yönelik ö¤retim ürünlerinin elde edilebilmesi için, peygamberimiz “yaparak yaflayarak ö¤retme” metoduna baflvurmufltur. Bu tür ö¤retme metodundan
amaç, ö¤renenlerin yap›lanlar› görmeleri ve olay›n gerçeklefltirilmesini iyice
kavramalar›n› sa¤lamakt›r.29 Bu konuya bir baflka aç›dan bakan C. Tosun’a
göre ise, Peygamberimizin ö¤retimi üç aflamal›d›r. Birinci aflamada, o bizzat
Allah’tan gelen ilahi mesajlar› ö¤reniyordu. ‹kinci aflamada bu ö¤rendiklerini
ulaflabildiklerine ö¤retiyordu. Üçüncü aflamada ise, ö¤renip de ö¤rettiklerini
bizzat tatbik ediyor ve tatbik edilmesi için gayret sarf ediyordu.30
Bu uygulamalar›n bafll›calar› aras›nda yer alan ve peygamberimizin de
niçin bu yola baflvurdu¤unu aç›klad›¤› temel örnek, namazla ilgili olan›d›r.
Sehl bin Sa’d’›n rivayetine göre Peygamberimiz bir gün minbere ç›km›fl ve namaz k›lm›flt›r. Peygamberimiz, namaz›n gereklerini yerine getirdikten sonra
arkas›na dönüp ashaba flu flekilde seslenmifltir:
“Ben bunu flunun için yapt›m (bu namaz› flunun için k›ld›m): Bana uyman›z› ve namaz›m› ö¤renmenizi sa¤lamak için.”31
Hz. Peygamberin uygulamas› bazen do¤rudan ve insanlar›n görece¤i tarzda olmufltur. Onun çocuk sevgisi, ‹slam kültüründe s›kl›kla dile getirilen bir
olgudur. Peygamberimizin kendi torunlar› ile kurmufl oldu¤u iliflkinin niteli¤i, di¤er insanlar›n, çocuklarla iliflki kurman›n formunu fark etmelerini ve bu
çerçevede çocuklar›yla iliflki kurmalar›n› sa¤lam›flt›r.32
‹nsanlara dinin ö¤retilmesinde, vahiy bafll› bafl›na bir de¤erdir. Ancak gerek vahyin anlafl›lmas›nda ve gerekse, bireylerin var olufl nedenlerini anlamalar›nda, ak›l önemli bir rol üstlenir. Ayr›ca insanlar›n birbirleriyle iyi iliflkiler
kurabilmeleri, ahlaki ve manevi geliflmiflli¤e ulaflabilmeleri de, ak›l bak›m›ndan geliflmelerine ve bunu ö¤renmelerine katabilmeleriyle iliflkilidir.33
Yukar›da da ifade edildi¤i gibi, peygamberimiz herhangi bir ibadetin, dine
ait bir etkinli¤in ö¤retiminde s›kl›kla baflvurdu¤u teknik, gösteri-demonstra-
28
29
30
31
Bilen, 171.
Özbek, 215.
Tosun, 86.
Buhârî, El-‹mam Ebî Abdillah Muhammed bin ‹smail ‹bn ‹brahim, Sahîhu’l-Buhârî, Daru’l-Kütübü’l-‹lmiyye, Beyrût-Lübnân 1992, Kitâbû’l-Cuma, 26/917, I-II., 274.
32 Buhari, Sahîhu’l-Buhârî, Kitâbû’l-Edeb, 18/5997, VII-VIII., 98-99.
33 H. Mahmut Çamdibi, Din E¤itiminde ‹nsan ve Hayat, Çaml›ca Yay›nlar›, ‹stanbul 2003, 41.
Peygamberimizin E¤itim Uygulamalar›nda Görsellefltirme
197
tion tekni¤idir. Ancak peygamberimiz, bu tür uygulamalarda yanl›fl anlafl›lmalara düflmemek için kiflisel olan ile dine ait olan uygulamalar›n aras›n›
ay›rm›flt›r. Bu nedenle, baz› uygulamalar›n dinî olarak telakki edilip âdet haline getirilmemesi için ashab› zaman zaman uyarm›flt›r.
Peygamberimiz, ö¤retim olgusunu sadece dini bilgi ve de¤erlerle s›n›rl›
tutmam›flt›r. O, günlük yaflamla ilgili durumlar›n ö¤retimini de önemsemifl ve
bunu da uygulamal› olarak göstermeye çal›flm›flt›r. Ensar’dan bir adam peygamberimize “yard›m dilemek amac›yla” geldi¤inde, peygamberimiz hem dilencili¤in kötü oldu¤unu ima etmek ve hem de güçlükten kurtulmas› için o
adama elindeki s›n›rl› imkânla keser-balta ald›rm›flt›r. Daha sonra da ormana gidip odun toplay›p satmak suretiyle r›zk›n› ç›kartmas›n› istemifl ve bu
önerilerinin yerine getirilip getirilmedi¤inin de takipçisi olmufltur. Sonuçta bu
kifli maddi durumunu düzeltmifltir.34
Peygamberimiz, tebli¤i ve ö¤retimi görsellefltirmeye yönelik olarak beden
dilini de kullanm›flt›r. Beden dili, jestler, mimikler, yürüyüfl, oturufl, durufllar… gibi farkl› bileflenleriyle kiflilerin, anlama ve anlafl›lmalar›n› kolaylaflt›ran bir iletiflim arac›d›r. Sözün yeterli olmad›¤› veya ifllevsiz kald›¤› anlarda
bir tebessümün veya çat›k bir kafl›n ifade etti¤i anlam, kiflilerin kendilerini
anlatmakta oldukça yüksek bir etkiye sahiptir. Peygamberimiz de, dini ö¤retirken sahabeyle olan iletifliminde mesajlar› do¤rudan göndermek yerine, zaman zaman mesajlar› sinyallere, beden diline yüklemeyi tercih etmifltir.35
Peygamberimizin bu uygulamas›yla ilgili olarak Veda hacc›nda geçen flu
olay örnek verilebilir. ‹bn-i Abbas’›n rivayeti flu flekildedir:
“Peygamberimize Veda hacc›nda soru soruldu. Soran kimse ‘ben tafl atmadan önce kurban kestim’ dedi. Peygamberimiz bu soruya önce (bir fley olmaz, yapt›¤›n do¤rudur) dercesine eliyle iflaret etti, sonra, günah› yoktur dedi. Soran kifli ‘kurban kesmeden önce trafl oldum’ dedi. Peygamberimiz de
günah› yoktur dercesine eliyle yine ayn› iflareti yapt›”36 Beden dilinin kullan›lmas›yla ilgili olarak peygamberimizin torunlar›yla ve di¤er çocuklarla kurdu¤u iletiflim bize ayr›nt›l› bilgiler sunmaktad›r.37
34 ‹bn-i Mâce, Sünen-ü ‹bn-i Mâce, Kitâbu’t-ticâre, 25/2198, II., ss.740-741.
35 Mahmut Kavakl›o¤lu, “Sergiledi¤i Beden Dili Aç›s›ndan Hz. Peygamber”, Gazi Üniversitesi Çorum ‹lahiyat Fakültesi Dergisi, 2004/2, c.III, say›: 6, ss.49,79.
36 Buhârî, Sahîhu’l-Buhârî, Kitâbû’l-‹lm, 24/83, I-II., 35.
37 Buhârî, Kitâbû’l-Edeb, 18/5997, VII-VIII., 98-99. Not: Ebû Hureyre’nin rivayet hadis flu flekildedir: “Allah Rasûlü (s.a.v.) Ali b. Hasan’› öptü. O’nun yan›nda da El-Ekrâ b. Hâbis et-Temîmî
oturuyordu. El-Ekrâ flöyle dedi: ‘benim on tane çocu¤um var, ben onlar›n hiç birini öpmedim.’
Allah Rasûlü (s.a.v.) ona bakt› ve dedi ki: ‘Merhamet etmeyene merhamet olunmaz.”
198
‹SLÂMÎ ‹L‹MLER DERG‹S‹
Peygamberimizin görsellefltirmede, somutlaflt›rmada kulland›¤› araçlardan birisi de flekil ve çizgilerdir. Görsel araçlar içerisinde yer alan flekil ve çizgiler, e¤itimde s›kl›kla baflvurulan materyallerdir. fiekil ve çizgileri kullanmas›, peygamberimizin genel olarak soyut olan ve insanlar›n anlamakta güçlük
çekebilece¤ini düflündü¤ü metafizik konular› izah ederken baflvurdu¤u bir
uygulama olmufltur. Din dili kendine özgü bir nitelik tafl›maktad›r. En belirgin özelli¤i de “sembolik” olufludur. Dini metinlerde benzetme, mecaz, kinayeli anlat›mlar›n kullan›lmas› nedeniyle, dini bir metindeki veya anlat›mdaki
duygu ve düflüncelerin kavrat›lmas›nda dikkatli olunmas› ve de¤iflik yöntemlerin uygulanmas› gerekmektedir. Burada ö¤renen bireylere soyut kavramlar›n anlaml› bir biçime dönüfltürülüp, kavrat›lmas› hedefi güdülmelidir.38
Çizgilerin kullan›lmas›yla oluflturulan çizimler, taslak resimler ve flekiller;
bireyleri, yerleri ve kavramlar› temsil etmek üzere kullan›lan araçlard›r. Ö¤retim etkinli¤inde çizgilerin ve flekillerin kullan›m›, ayr›nt›lar› gösterme imkân› tan›d›¤› gibi, kavramlar aras›ndaki iliflkilerin de gösterilmesinde yard›m
sa¤lamaktad›r.39
E¤itim olgusu, sadece somut kavramlarla ilgili bir ö¤retimle s›n›rl› de¤ildir. Yerine göre soyut kavramlar›n da ö¤retilmesi gerekmektedir. ‹ster somut
kavramlarda olsun isterse soyut kavramlarda olsun, bir tan›m veya soyutlaman›n sadece ezberlenmifl olmas›, onun ö¤renilmesi ve kullan›labilme gücü
yönünden pek anlam ifade etmemektedir. Kavramlar›n kendi aralar›nda s›n›fland›r›lmas›, organize edilmesi ay›rt edilmesi iliflkilerin fark edilebilmesi ve
gerekti¤inde somutlaflt›rmalara gidilmesi, gerçek ve sa¤l›kl› ö¤renmeyi sa¤layacakt›r.40
Peygamberimiz de çok girift ve anlafl›lmas› güç konular› aç›klarken somutlaflt›rma yoluna gitmifltir. Bu konuyla ilgili olarak peygamberimizin baz›
uygulamalar› flu flekildedir:
Câbir bin Abdullah taraf›ndan rivayet edilen ve Allah’›n yolu ile insanlar›
yanl›fllara düflüren yollarla ilgili ö¤ütlerin verildi¤i ve yine çizgilerin kullan›ld›¤› hadis flu flekildedir:
“Biz Peygamber(s.a.v.)’in yan›nda idik. Yere bir çizgi çizdi. O çizginin sa¤›na iki çizgi, soluna da iki çizgi çizdi. Sonra elini ortadaki çizginin üzerine koyarak dedi ki:
‘Bu Allah’›n yoludur’ Sonra da flu ayeti okudu: ‘fiüphesiz bu benim dosdo¤ru yo-
38 Mualla Selçuk, “‹lkö¤retimde Din Dili ve Sembolik Anlat›m”, Din Ö¤retimi Dergisi, Eylül-Ekim
1991, Say›: 30, 82.
39 Demirel, Sefero¤lu, Ya¤c›, 79.
40 Cevat Alkan ss. 154-155.
Peygamberimizin E¤itim Uygulamalar›nda Görsellefltirme
199
lumdur. Buna uyun. Baflka yollara uymay›n. Zira o yollar sizi Allah’›n yolundan
ay›r›r…’(Enam 153)”41
Allah’›n yolu
Baflka yollar (yan›lt›c› yollar)
‹nsan›n ömrü ve istek ve arzular›n›n anlat›ld›¤› bir baflka hadiste de Peygamberimizin çizgi ve flekilleri kulland›¤›n› görmekteyiz. Rabî bin Huseym’in
Abdullah’tan rivayet etti¤i hadis flu flekildedir:
“Nebî (s.a.v.) bir kare çizdi*. Sonra, bafllang›c› karenin ortas›ndan olmak
üzere d›fl›na do¤ru ç›kan bir çizgi daha çizdi. Sonra da, bu ortadaki çizginin
ortas›ndan itibaren, ortadaki çizgiye do¤ru küçük çizgiler çizdi. Sonra (Bu
çizgileri tarif ederek) dedi ki: Bu insand›r (ortadaki çizgiyi kastederek), fiu da
onu kuflatan ecelidir (kareyi kastederek), muhakkak ki eceli onu kuflatm›flt›r. fiu d›flar›daki (ana çizginin kare d›fl›na ç›kan k›sm›n› kastederek) ise
onun emelidir. fiu küçük çizgiler ise, onun ârâzlard›r (afetler ve musibetler).
fiimdi flu afet oku flaflar da insana dokunmazsa, di¤er bir ok isabet eder. O
ok da flafl›r›p dokunmazsa ecel ona dokunur (yakalar).42
Bu hadiste peygamberimizin çizmifl oldu¤u flekillerle ilgili iki farkl› çizim
örne¤i-yaklafl›m› söz konusudur. Bunlardan birincisi, Özbek taraf›ndan yap›lan çizimdir43:
41 ‹bn-i Mâce, Sünen-ü ‹bn-i Mâce, Mukaddime 1/11, I., 6.
*
Peygamberimizin bu tür flekilleri toprak ve kum üzerine de¤nekle çizdi¤i ifade edilmektedir.
Zeynü’d-dîn Ahmed b. Ahmed b. Abdi’l-Latîfi’-Zebîdî, Sahiîh-i Buhâri MuhtasarTecrîd-i Sarîh
Tercümesi ve fierhi, Tercüme: Kâmil Miras, 12. cilt, Diyanet ‹flleri Baflkanl›¤› Yay›nlar›, Ankara
1988, 359.
42 Buhârî, Sahîhu’l-Buhârî, Kitâbû’r-Rikak, 4/6417, VII-VIII., ss. 220-221.
43 Özbek, 218.
200
‹SLÂMÎ ‹L‹MLER DERG‹S‹
Bu hadisle ilgili yap›lan di¤er bir çizim örne¤i ise, Buhâri Muhtasar Tecrîd-i Sarîh Tercümesi ve fierhi adl› çal›flmada yer almaktad›r44:
Bu hadisle ilgili olarak verilen her iki çizim aras›nda tek fark çizimin ârâzlar (âfet ve musibetler) ile ilgili olan bölümündedir. Birinci çizimde bu küçük
çizgilere insan› temsil eden çizginin ecelin içerisinde kalan k›sm›nda ve ondan ba¤›ms›z olarak yer verilirken, ikinci çizimde ise ana çizginin karenin d›fl›nda kalan k›sm›nda ve onu dik kesen bir biçimde yer verilmifltir.
Bu hadise yak›n baflka bir rivayet de Enes b. Mâlik taraf›ndan rivâyet olunmufltur: “Nebi (s.a.v.) çizgiler çizdi. Sonra dedi ki: Bu insand›r ve bu
da onun ecelidir. Ve o (insan) bu haldeyken (emelini beklerken) kendine en
yak›n olan çizgi (ecel) ans›z›n geliverir.”45
44 Zeynü’d-dîn Ahmed b. Ahmed b. Abdi’l-Latîfi’-Zebîdî, Sahiîh-i Buhâri MuhtasarTecrîd-i Sarîh
Tercümesi ve fierhi, Tercüme: Kâmil Miras, 12. cilt, Diyanet ‹flleri Baflkanl›¤› Yay›nlar›, Ankara
1988, 359.
45 Buhârî, Sahîhu’l-Buhârî, Kitâbû’r-Rikak, 4/6418, VII-VIII, 221.
Peygamberimizin E¤itim Uygulamalar›nda Görsellefltirme
201
Çizgilerin kullan›lmas›yla ilgili olarak bir baflka rivayet de flu flekildedir:
Peygamberimiz bir gün bir birine paralel dört çizgi çizer. Sonra da ashab›na
“bunlar nedir, biliyor musunuz? Diye sorar. Yan›ndakiler de “Allah ve Resulü daha iyi bilir” diye cevap vermeleri üzerine bu çizgilerin ne anlama geldi¤ini flöyle aç›klad›:
“Bunlar cennet ehlinin en faziletli kad›nlar› olan Hatice bnt. Huveylid, Fât›ma bnt. Muhammed, Asiye bnt. Müzâhim, Meryem bnt. ‹mran’d›r.”46
Peygamberimizin bu uygulamas›nda da görüldü¤ü gibi, önemli olan, çizgiler de¤ildir. Çizgiler insanlar›n dikkatini çekmek, onlara konuyu daha aç›k
bir biçimde aç›klayabilmek ve ö¤renmelerini sa¤layabilmek için bir araç niteli¤indedir. O günün koflul ve imkânlar› göz önünde bulunduruldu¤unda, peygamberimiz bu çizgileri çölün kumlar› üzerine çizmifltir.
SONUÇ:
Günümüz e¤itim anlay›fllar›nda s›kl›kla baflvurulmakta olunan görsellefltirme, daha fazla materyal kullanma, uygulamal› e¤itim gibi pek çok e¤itim
etkinli¤inin öncelikli amac› daha iyi bir ö¤renme gerçeklefltirmektir. Bu çerçevede, e¤itim-ö¤retimde bize en güzel örnek olan peygamberimiz de, kendi
yaflad›¤› dönemin koflullar› içerisinde yukar›da belirtilen baz› araç ve teknikleri tebli¤de ve kendi ö¤retim çevresinde yer alan insanlara bilgi, de¤er ve
davran›fllar› ö¤retmek amac›yla kullanm›flt›r.
Elbette peygamberimizin kulland›¤› tekniklerin günümüz için yeterli olmas› söz konusu de¤ildir. Ancak onun örneklemlerinden hareketle, günümüzde gerçeklefltirece¤imiz örgün ve yayg›n e¤itim etkinliklerini düzenlememiz mümkündür. Burada din bilimleri ve ilahiyat bilimlerinin verilerini
ö¤retime konu ederken, bizlere katk› sa¤layacak olan e¤itim bilimlerinde
ulafl›lan yenilikleri, din e¤itimi biliminin de yard›m›yla etkili bir biçimde kullanmal›y›z.
46 Özbek, 216.
202
‹SLÂMÎ ‹L‹MLER DERG‹S‹
Günümüz yaflam›n›n üretti¤i koflullar ve sorunlar, bilgi oluflturma ve yaymadaki h›z, bizim din e¤itimi ö¤retimi çal›flmalar›n› gerek teorik ve gerekse
pratik boyutta yeni aç›l›mlar yapmam›z› zorunlu k›lmaktad›r. Ayr›ca, ö¤rencilerin dini anlayarak ö¤renmelerini sa¤layacak yöntem ve teknikleri din
e¤itimi ve ö¤retiminde kullanmam›z, kaç›n›lmaz görünmektedir.
Din olgusunun kapsam›nda metafizik konular›n bulunmas› ve soyut kavramlar›n da dinin ö¤retiminde derslere konu edilmesi gerçe¤inden hareketle,
ö¤rencilerin zihinsel geliflim basama¤›na uygun görsellefltirmeye elveriflli
araçlar›n din ö¤retiminde kullan›lmas›, yararl› görünmektedir.
Download

Adalet Bakanlığı Yatırım Bütçelerinin Yıllara Göre Dağılımı