08MANU SAN'ATINDA VAZOLU VE VAZ08UZ ÇİÇEK DEMETLERİ
OOlbOn ÜNVER
Osmanlı Türk'leri ince sanatların­
da, her asra göre değişik özellikler ta­
şıyan ve birer teminat rönesansumz saJİİKA
derecede çeşitli mevzularda pek
(Snernli tezhip ve minyatürler kütüpha­
ne ve müzelerimizde mevcuttur. Sadece
miı^türlerimizin sayısı 15.000'i geçer.
Tezhiplerimiz için bu kategoride henüz
bir sayun yapılmadığından takrib! bile
olsa, bir miktara yaklaşmak mümkün
değUdİr.
Bu arada tahta, duvar, taş ve çini
üıorindeki tezyini unsurlarımız da pek
çoktur ve bir yapılan bir daha görül­
meyecek derecede çeşitlidir. Osmanlı
inoe san'atlannda resim, tezhip ve süskmderin çeşitli olmalan bilhassa diğer
san'at ekollerinden ayıncı mahiyettedir.
Bütün bunlardan eserlerde, maka­
lelerde ve kongre tebliğlerinde şimdilik
mukayeselerden uzak kalmarak mahdud işloımiş malzeme takdimi şeklin­
de bahsedihniştir. Fakat tezyinatımızda
asıriar boyu pek çok sayıda bulunan
vazolu ve vazosuz buketleri aynca bir
konu halinde sunan tebliğlere az rast­
lanmaktadır. B u konumuzda vazolu
ve vazosuz çiçek demetlerimizden söz
açmak, ve pek azmi derleyebildiğimiz
örneklerden »sıUanna uygun olarak
yaptığımız çalışmaları göstermek eme­
lindeyiz.
Şimdilik asırlara
göre bir a y ı n m
yapmaksızın genel bir bakışla söyleye­
biliriz ki. Osmanlı Türk Sanatı'nda bu
kmu çok önemli ve zengin bir varlığa
tabiptir.
X V . ci asırda bilhassa Fresk süs­
lemelerde diğer asırlardaki özellikleri
göremezsek bile Bursa'da Sultan Cem
ismi verilen Fatih'in diğer oğlu Atik
Mustafa Türbesi'nde vazolu veya vazo­
suz stilize çiçeklere rast gelinmektedir.
Edirne'de. Sultan I I . Murad'm ya­
pıldıktan sonra bir süre Mevlevtlere
tahsis oilman Muradiye Camiî Fresk­
lerinde ve yine aym padişahm yaptır­
dığı Üç Şerefe>i Camii'nin avlusundaki
kubbe içi süslemelerinde üzerlerinde
durulacak örnekler vardır. İstanbul.
Bursa ve Edirne'de muasır eserierde de
bu tip süslemelerin mevcut o l a b i l e c ^
hatınmızdan uzak değildir. B u as­
ı m vazma eserlerinde, bilhassa Fati­
hin hususi kütüphanesi için sarayın na*
kışhanesinde baş üstad Baba Nakkaş'm nezaretinde yapılan tezyini eserler
de oldukça çoktur. B i r albüm içinde
İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi F .
1423 de sakh bulunan bu mühim hazi­
ne tetkik olunarak neşrolunmuştur.
Bunlar tamamen stilizedir ve tabiatten
olanları sayılacak kadar azdır.
X V I m c ı asırda tezyinatımız daha
çok muhtelif zevklerin ve görgülerin
derecesine göre inkişaflara m a n ı z kal­
m ı ş bazen ç o k tafsilatlı bazen de az de­
taylı olarak yapılmışür. Kumaşlar ve
çinilerdeki göbekler ve şemseler stilize­
dir. E n güzel örneklere mezar U ş l a n n da rastlanılmaktadır ve toplanılamayacak derecede çoktur.
X V I I . ci asırda vazolu ve vazo­
suz çiçeklerle sayılı olmakla beraber
resimli eserler yazılmağa başlanmıştır.
OÜtaÜHÜNVCft
322
Bunlann bir kaçında cidden güzel par­
çalar vardır. Tqpkapi Sarayı Haran
Dairesi de bu nadide ^knekler bakunından çok zengindir.
Konumuzun ea zengin asn X V I I I
inci yHayûda. B u asrm ortasmda rökoko teqrinat da süslemelerimize girmiş
ve bu yeni görüşle çoğunluğu stiUze
edilmiş cidden güzel örnekler vücuda
getirilmiştir.
B u kabil çiçek buketleri ve mfinferid olarak çizilenler çiçek mecmualalannda, mezar taşlannda. taş s ü s l m e lerinde, kitaplarda, levhalarm boş y e r
terinde, fermanlann üst köşelerinde ve
tuğralann etrafında, eski evler ve ko­
naklarda ve saraylann duvarlarında,
tahta pencere ve dolap kapaklarmda
çok s ı ^ gürilhnektedir. Eski Anado­
lu evleri de bu tip süslemeler bakmımdan zens^dir. Bursa'nm halen en eski
evlerinden sayılmağa d ^ « r , Abdal Mur
rad MahaUesinde 1182 (1766) tarihÜ
evde kayda d ^ ^ örnekler bulunmaktadu:.
E n güzef eserleri Ali Üsküdari
Yusüfu Mısral ve talebesi vermişlerdir.
X I X uncu asırdaki vazohı ve vazosuz buketler, görebildiklerimize naza­
ran diğer asırlarda d d u ğ u gibi hem
çok ve hem de kıymetli çalışmalardır.
Hezaıpradlı Mehmet Ataullah. Mehr
met. AU Nakşibendi ve Mücellid Salih,
Hüsnü Efendiler ve talebeleri yüksek
san'at değeri bulunan son derece gü­
zel ve ince eserier vermişlerdir.
X X . ci asrm ortalannda istan­
bul Üniversitesi Tıp Tarihi Enstitüsü'nde otuz senedir devam etmekte
olan Türk Tezyinatı seminerlerinde bu
konu üzerinde önemle durulmuş ve esas
örneklere sadık kalınarak yapılan yeni
kompozisyonlardan iyi sonuçlar elde
edilmiştir.
Türk çiçeklerinden, gerek stilize
ve gerek tabiattan örnek almarak yapı­
lan terkiplerde en önemli özelliklerden
biri de, çiçeklerin üst üste değil de yanyana dizihniş oknasıdır. Bunda simet­
riye chemnuyet verilir. Sağdakiler solda tekrarlanabildiği gibi aynı yerlerde
başka çiçeklerle değişme yapılır. T a ş .
daldler kabarık olarak hakkedilir. K i tapdakiler suluboya ile ekseriya guvaj
usulünce yapılır. Saraylarda, mabetlerde ve evlerde tahta ve fresk üzerinde­
kiler yağhboya ile işlenmiştir. Bazıların­
da ise k«»di renklerinde gölge ve i ç hat­
lara önem verilir. Çinilerde o l d u ğ u gibi
sade bir tarzda yapılanlarda
vardır.
Orijinallerindeki bu gibi a y n n t ı l a r a
dikkat edilirse aynen yapılması sırasın­
da hiçbir zorlukla karşılmaz.
Klâsik bir mahiyet alan b u stille tabiatten yeni çiçeklerle de b ö y l e kompozisytmlar yapmak her zaman m ü m k ü n ­
dür.
BUKETLER V E İ Z A H L A R I
1 — istanbul'da Takyeci Camii çini­
leri üzerinde vazo içinde karan­
filler.
2 — Üsküdar, E s k i Valide Camiinde
bulunan kaim m u m althklanndaki buketlerden biri.
XVII.
Asır (Kopye Dr. A. Süheyl Ünver).
3 — Bir tuğra üzerindeki buket, Topkapı Sarayı Müzesi Hazine Kü­
tüphanesi X V I I I . Asır (Kopye
Dr. A. Ünver).
4 — Ash Hacı Dede tarafından lâke
kap üzerine yapılmış. E d i m e tar­
zında vazolu bir buket.
Süley
maniye Kütüphanesi, E s a d Efen­
di Koleksiyonundan K . 1681
X V I . asır (Kopya Dr. A. S. Ün­
ver).
5 — Kayseri Halk K ü t ü p h a n e s i n d e
bulunan bir lâke kap üzerindeki
buket X V I I I . Asır ( K o p y a D r . A.
S. Ünver).
6 — Topkapı Sarayı Müzesi, Hazine
Kütüphanesinde bulunan bir bu-
OSMAM.I SAN'ATINCUk V A Z O U i VC VAZOSUZ ÇİCCK OeMETURt
ket X V I I I , asır. (Kopya Dr.
Ünver).
S,
f — Topkapı Müzesinde bir buket.
Z V I I I . asır. (Kopya Dr. A. S.
Onver).
l
New York, Colombia Üniversite­
si, Butler Kütüphanesindeki bir
yazma eserde bulunan buket
X I X uncu asır (Kopya Dr. A. S.
Ünver).
9 — Topkapı Sarayı Müzesi Hazine
Kütüphanesinde bulunan
2110
No:lu yazma eserin kapak tezyi­
natı X I X uncu asır. (Kopya Dr.
A. S. Ünver).
10 —
323
Sultan Mahmut'a ait bir yazı alt­
lığı üzerinde buket. Topkapı Sa­
rayı Müzesi, Hazine Kütüphanesi
No: 2264 de, X I X uncu asır.
(Kopya. Cahide Keskiner).
11 — B i r Kur'an sahifesini süsleyen
ve mücellit Salih Efendi tarafmdan yapılmış bir vazolu buket.
X I X . Asır (Kopya: Mine Balioglu).
12 —
Ali Nakşibendi'nin bir Kur'an sahifesindeki vazolu buketi. X I X
uncu asır. (Kopya: Azade Akar)
13-19 —
E s k i tarzda yeni kompozisyon­
lar (Dr. A. S. Ünver. G . Ünver
Tülay ö l c z . Sema Sıdal).
F L O W E R
B O U Q U E T S
W I T H
A N D
W I T H O U T
V A S E S
I N T H EO
H
O
M
A
N
A R T
Gülbün
A large variety of h i ^ ^ y signifi­
cant specimens of Turkish illuminati­
ons and miniature art works, a l l ref­
lecting the different characteristics of
each centuiy, are found on a large scale
i n our libraries and museums. The
miniatures alone number over 15,000.
Yet the exact quantity of the illuminati­
ons are beyond estimation since these
have not been eniunerated i n their cate­
gories.
On the other hand, the decorative
elements seen on wood, walls, plas­
ters, stones and tiles are outnumbered
and diverse enough not to be encoun­
tered again i n similar forms. This va­
riety observed i n paintings, illuminati­
ons and miniatures of the Ottoman
fine arts, maintains a distinctive cha­
racter among other art schools.
All the above have been subjects
of books, essays and congress papers
i n the nature of briefly presented ma­
terial leaving off any comparisons. Yet
little attention has been given to flo­
wer arrangements with and without
vases which have come to be highly po­
pular i n the Turkish art throughout
centuries. Therefore, our aim is to draw
a brief outline of flower bouquets i n
different centuries and to present de­
monstrative samples of same.
A general outlook on the subject
w i l l show that this decoration is
strongly existent within the Ottoman
Turkish art.
Although flower decorations of the
fifteenth century, particularly those i n
O N V E R
frescoes, do n o t bear the characteristics
of other centuries, the Mausoleum o f
Sultan Cem, son o f Mehmed the Con­
queror, presents rich samples o f styli­
zed flower bouquets i n simple arrange­
ments or i n vases. (This mausoleum
i n Bursa which is named after S u l t a n
Cem, i n fact belongs t o M e h m e d the
Conqueror's other son. A t i k Mustafa).
There are also samples o f h i g h interest
on the frescoes of the M u r a d i y e Mos­
que i n Edime, which, shortly after its
construction was reserved t o the Mev­
levi dervishes b y Sultan M u r a t I I .
Furthermore, the i n t e r i o r dome decor­
ations i n the courtyard o f the Ü ç Şerefeli Mosque also b u i l t by the same r u l e r
are w o r t h mentioning. S i m i l a r f l o w e r
decorations likewise occur o n contem­
porary monuments i n Bursa and Istan­
bul.
The manuscripts o f the fifteenth
century contain r i c h decorative w o r k s .
Namely, the flowers painted f o r the
private collection o f Mehmed the Con­
queror under the supervision o f Baba
Nakkaş, the chief artist o f the palace,
are being preserved i n the I s t a n b u l Uni­
versity Library ( K . F . 1423). T h e flo­
wers i n this a l b u m are a l l stylized and
naturalistic forms h a r d l y appear.
Flower decoration i n the sixteenth
century was more o r less exposed t o
developments of certain degrees o f tas­
tes and traditions, and were thus d r a w n
and painted w i t h either t o o m u c h o r
very little detail. The medallions and
Şemse designs appearing on fabrics and
tiles are i n stylized f o r m and natura-
FIX)WER BOUQ.^TS WITH AND WITHOUT VASES IN THE OTTOMAN ART
|i5tic samples are scarce. The most atti«ctive forms are found on tombstopes i n a very great number.
I n the seventeenth century a few
illustrated works chiefly containing
Qowers w i t h and w i t h o u t vases started
to appear. Beautiful bouquets are fo­
und i n some of these. The rare samples
on tiles of the Harem" Section of the
Topkapi Palace are also o f major i m ­
portance.
The eighteenth century presents
the richest samples to our subject Ro­
coco style first made its appearance du­
ring the middle of this century
and truly unique designs were cre­
ated. A great number of bouquets
in this style and single flowers are
found i n floral reviews, over tombsto­
nes and other stone ornaments, i n
manuscripts, around calligraphic forms
on upper corners of official decrees,
around tuğras (imperial monograms o f
the sultans) on the walls of o l d houses,
palaces, and over wooden windows and
cupboards. This fashion praticularly
held favor i n the Anatolian houses.
Namely, a house remaining from 1182
(1768) i n the Abdal M u r a d district o f
Bursa is w o r t h mentioning. Likewise,
sudi artists as A l l Ü s k ü d a r î , Yusufû
Mtsit and their students have created
tKe finest samples.
The flower bouquets observed i n
the nineteenth century are abundant
like those of the preceding centuries
and their value of art are just as high.
Mehroed AtauUah of Hazergirad, Mehmed, Ali Nakşibendî, Mücellid Salih.
Hüsnü Efendi are some of the artists
who created remarkable works, each
rdElecting fineness and h i g h artistic
ability.
This subject has been closely stu­
died for a period exceeding
thirty
years at the Turkish A r t seminars held
in the Institute o f the History of Me­
325
dicine i n the Universty of Istanbul. I m ­
portance has been attached to creating
new compositions from o l d floral forms
and good results have thereby been
achieved.
W i t h respect to the characteristic
points reflected
i n flower bouquets
w i t h and w i t h o u t vases; they never give
an impression o f depth. Floral com­
positions created f r o m either stylized
o r naturalistic forms are arranged to
appear side by side instead of one abo­
ve the other. Simmetry is the m a i n ele­
ment. The flowers on the right occur
identically on the left o r i n some cases
may be replaced b y different flowers.
Color repetitions rarely occur. Flower
bouquets over stones are i n reliefs.
Those appearing i n manuscripts
are
w o r k e d w i t h gouache colors, whereas
floral decorations adorning palaces,
mausoleums and houses are i n o i l co­
lors over w o o d and frescoes. On some
designs color shadings and inner bor­
der lines are used. Plain colorings such
as those observed on tiles are also com­
mon. I f a l l the above mentioned details
of original samples are carefully exami­
ned, no difficulties w i l l be encountered
d u r i n g their reproductions B y using
this style w h i c h assumes a classical
character, i t is always possible to create
new compositions f r o m flowers of the
nature.
T H E BOUQUETS AND T H E I R
EXPLANATIONS
1. Carnations i n a vase o n the tiles
of the Takyeci Mosque i n Istan­
b u l . Sixteenth century.
2. One of the t w o bouquets on the
the thick candle bases at the " E s k i
Valide" Mosque i n Ü s k ü d a r . Seven­
teenth century (Repr. by. D r . A.S.
Ünver)
3. One of the t w o bouquets on an of­
ficial decree bearing a t u ğ r a ( i m -
OÜLBÜN ÜNVEft
326
perial monogram of the Sultan).
A t the Topkapı Palace Museum,
Treasure Library. Seventeenth
century Repr. by I>r. A.S. Onver).
4. Bouquet in a vase in Edime style.
Original by Haci Dede on Lacque­
red book<over. I n Süleymaniye
Library, from Esad Efendi Collec­
tion. K . 1681 eighteenth century
(Repr. by Dr. A.S. Ünver)
5. A bouquet on lacquered book-cover
at the Kayseri Public Library,
eighteenth century (Repr. by Dr.
A.S. Ünver)
6. A bouquet in the Treasury Libraty
of the Topkapi Palace Museum,
eighteenth, century (Repr. by Dr.
A.S. Ünver).
7. A bouquet in the Topkapi Palace
Museum, eighteenth, oentuxy (Repr
by Dr. A.S. Onver).
8. A bouquet found in a manuscript
at the Butler Library, Columbia
University, N.Y. nineteenth century
(Repr. by Dr. A.S. Ü n v e r ) .,
9. Cover ornament of Ms. No. 2110 i n
Topkapi Palace Museum, Treasure
Library nineteenth century (Repr.
by Dr. A.S. Ü n v e r ) .
10. Bouquet over a writing-pad be­
longing to Sultan Mahmud, A t Trea­
sure Library, The T o p k a p i Palace
Museum, No. 2264
nineteenth
century (Repr. by Cahide Keskiner).
11. Bouquet i n a vase adorning a
Koran Page. By Chief book-binder
Salih Efendi nineteenth
century
(Repr. by Mine Balioglu).
12. Bouquet i n a vase by the illumina­
tor A l i Nakşibendi. O n a K o r a n
page, nineteenth century (Repr. by
Azade A k a r ) .
1>19. New compositions i n o l d style.
By Dr. A.S. Ü., G. Ü n v e r , T . ö l e z ,
S. Toran.
0^
Resim: 1
Resim : 2
4
Rcsim : 3
W:
Resim : 5
Resim
5
Resim : 7
Resim : 8
m.i
4:
$3
Resim : 10
Resim : 9
%
Resim : 11
1
Resim : 12
fit
i
Resim : 13
Resim : M
»1^7
Resim : 15
Resim : 16
« I ' " '
Pi
Ele$im : 11
Resim : 18
Resim : 19
Download

View/Open