Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/3 Winter 2014, p. 133-143, ANKARA-TURKEY
TOPLUM TARAFINDAN DİVAN EDEBİYATININ ALGILANMASI
ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA*
Ali AKSİT**
Mustafa ARSLAN***
ÖZET
Bir toplumun geleceğinin şekillenmesinde geçmişten getirdiği
bilgi, tecrübe, sanat, edebiyat vb. unsurları kullanabilmesi önemlidir.
Toplumda dilsel becerileri geliştirmek ve dil zevki oluşturmak için ses
yapısı (müziği) çok güçlü olan edebi ürünlerin kullanılması söz
konusudur. Bu bağlamda Türk edebiyatı içerisinde bu özelliği ile öne
çıkan divan edebiyatından maksimum derecede faydalanmak gerekir.
Divan edebiyatı metinleri muhakeme yoluyla bireylerin zihinsel
becerilerini geliştirir ve onlarda estetik duygusu oluşturur. Daha da
önemlisi bu muazzam örgünün içinde yatan düşüncenin, duygunun
ortaya
çıkarılması
ve
güncellenerek
topluma
kazandırılması
gerekmektedir. Ancak günümüzde Divan edebiyatı ve gelenekleri çeşitli
sebeplerden dolayı değerini yitirmekte ve toplum tarafından bu
edebiyatın diline, terminolojisine, şekil özelliklerine ve ifade biçimlerine
yabancılaşma durumu vardır. Aruz vezni, nazım şekilleri ve edebi
sanatların temelinde kurulan Divan edebiyatı öğretimi anlaşılırlığı güç
bir alan halini almaktadır. Bu araştırmada, Divan edebiyatı hakkında
toplumun zihninde oluşmuş olan algı saptanmaya çalışılmıştır. Bu
aşamada sorunun belirlenmesi adına Divan edebiyatının algılanışı ile
ilgili varsayımlar üzerinden likert ölçeğine dayalı bir anket
hazırlanmıştır. Divan edebiyatı öğrenimi görmüş en az lise mezunu
bireylere divan edebiyatı ile ilgili sorular yöneltilerek veriler
toplanmıştır. Elde edilen veriler SPSS programında analiz edilerek
frekans dağılımları ve yüzdelikleri hesaplanmıştır. Çalışma sonunda
ulaşılan bulgulara göre, Divan edebiyatının toplum tarafından olumsuz
algılanmasına tesir eden en önemli faktörün dilinin anlaşılamaması
olduğu belirlenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Divan edebiyatı, toplum algısı, araştırma
*Bu
makale Crosscheck sistemi tarafından taranmış ve bu sistem sonuçlarına göre orijinal bir makale olduğu
tespit edilmiştir.
** Doktora Öğrencisi, International Burch University, Türk Dili ve Edebiyat Öğretmenliği Bölümü, Sarajevo-Bosnia
and Herzegovina, El-mek: [email protected]
*** Doç. Dr., International Burch University, Türk Dili ve Edebiyat Öğretmenliği Bölümü, Sarajevo-Bosnia and
Herzegovina,El-mek: [email protected]
134
Ali AKSİT – Mustafa ARSLAN
A RESEARCH ON PERCEPTION OF THE DIVAN LITERATURE
BY THE SOCIETY
ABSTRACT
It is important for a society to be able to use elements such as
knowledge, experience, art, and literature etc that it has brought from
the past in shaping its future. The use of literary products with very
strong sound structure (music) is discussed in order to develop
linguistic skills and to create appreciation of language in the
community. In this context, Divan literature, which becomes promiment
with this property of its within Turkish literature, should be benefited at
maximum level. Divan literature texts develop the mental skills of
individuals through reasoning and create in them a sense of aesthetics.
More importantly, thought or emotion, which lies in this enormous
texture, should be uncovered and be transfered to society. However,
nowadays Divan literature and its traditions are losing their value due
to various reasons and the society has been alienating itself from its
language, terminology, form and characteristics. Based on aruz, nazim
forms and literary arts, Divan Literature teaching has become difficult
field to comprehend. This study attempted to determine the perception
that is formed in the mind of society. Thus, a Likert scale based
questionnaire was prepared with the aim of determining the problem on
the assumptions related to the perception of Divan Literature. Data
collected by asking questions regarding Divan literature to individuals
who were at least high school graduates and studied Divan literature.
The collected data were analyzed in SPSS software program and their
distributions of frequencies and percentages were calculated. The
results of the study showed that the most important factor preventing
the society from understanding Divan Literature centers upon the
difficulty of understanding its language.
Key Words: Divan literature, society’s perception, research
Giriş
Türk edebiyatının önemli dönemlerinden biri de Divan edebiyatıdır. Bir dönem Türk
edebiyatına damgasını vuran Divan Edebiyatı üzerine yapılmış farklı tanımlamalar bulunmaktadır.
Bu tanımlardan en geniş olanı Türkiye Diyanet Vakfı’nın hazırladığı İslam Ansiklopedisi’nin 9.
cildinde Divan edebiyatı maddesidir ve şu şekildedir;
Türk edebiyatının umumi gelişimi içinde, nazari ve estetik esaslarını İslam
kültüründen alarak meydana gelen ve özellikle örnek kabul ettiği Fars edebiyatının her
yönden kuvvetli ve sürekli tesiri altında şekillenip belirgin örneklerini vermeye başladığı
XIII. yüzyıl sonlarından, XIX. yüzyılın ikinci yarısına kadar, bünyesini sarsıcı ve zayıflatıcı
bir tepki ve değişikliğe uğramadan Arapça-Farsça kelimelerin geniş ölçüde yer aldığı bir
dille varlığını altı asır sürdürmüş bir edebiyat geleneğidir (Akün, 1994:389).
Divan edebiyatı üzerine önemli çalışmaları bulunan Pala (2004a) ise Divan edebiyatını
şöyle açıklar; ‘‘Türklerin Müslümanlığı kabul etmelerinden sonra İslam medeniyetinin bilim,
inanç ve kuralları etkisinde ortaya koydukları edebiyat türüdür, İslami Edebiyat, Yüksek Zümre
Edebiyatı, Klasik Edebiyat, Saray Edebiyatı, Enderun Edebiyatı, Eski Edebiyat gibi adlarla da
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/3 Winter 2014
Toplum Tarafından Divan Edebiyatının Algılanması Üzerine Bir Araştırma
135
anılan bu edebiyat en yaygın ama eksik bir kullanımla Divan edebiyatı adıyla anılmış ve
yaygınlaşmıştır. Bunun nedeni şairlerin manzumelerini topladıkları eserlere Divan denilmesidir.’’
Bu bağlamda Divan edebiyatının farklı isimlerle zikredildiğini söylemek mümkündür. Yine
Özdemir (2001) Divan edebiyatı için “Edebiyat-ı kadime, Şiir-i kudema, Asar-ı eslaf, Havas
edebiyatı, Saray edebiyatı, Enderun edebiyatı, Skolâstik edebiyat, Medrese edebiyatı, Ümmet
edebiyatı veya Ümmet Çağı edebiyatı, Osmanlı edebiyatı, Yüksek Zümre edebiyatı, Klasik
edebiyat, Divan edebiyatı” isimlerinden bahseder.
Değişik kaynaklarda Divan edebiyatı üzerine yapılan tanımlamaların birbirine yakın
olduğu anlaşılmaktadır. Divan edebiyatının İslamiyetle birlikte dil olarak Arapça ve Farsçanın
etkisinde geliştiğini söylemek mümkündür. Divan edebiyatını bilmek için iyi düzeyde Arapça ve
Farsça bilmek gerekmektedir.
Tanzimat’tan sonra Divan edebiyatı hakkında aleyhte gelişen fikirler kendine edebi
mahfillerde ve toplumsal hayatta yer bulmaya başlamıştır. Bunun neticesi olarak en nihayetinde 1
Kasım 1928 tarihinde Latin alfabesine dayanan yeni Türk alfabesi kabul edilerek Osmanlı
Türkçesi genel manada mazi kitaplarının sayfalarına terkedilmiştir. Harf inkılâbı ile birlikte dilde
sadeleştirme çalışmaları başlatılmış Türkçedeki Arapça ve Farsça terkip ve kelimeler Türkçeden
arındırılmıştır.
Türk edebiyatını oluşturan diğer dönemler içselleştirilmesine rağmen Divan edebiyatına
çeşitli nedenlerden dolayı hep yabancı gözüyle bakılmıştır. ‘‘Divan edebiyatının her büyük sanat
geleneği gibi, tarafsız ve objektif bir bakış açısıyla ele alınması şarttır. İdeolojilerin etkisinde kalan
bazı yazarların, Osmanlıya ait herşeye olumsuz yaklaşmalarından, tabiatıyla Divan edebiyatı da
nasibini almıştır’’(Bilkan, 2006:142-153).
İslam medeniyetinin etkisi altında uzun tecrübe ve birikimler sonucunda toplumun içinden
çıkan ve onun bediî zevkini oluşturan divan edebiyatında, ölümsüz eserler oluşturulmuştur (Pala,
2004b:637). “Yeni edebiyatçılar, tenkid, değerlendirme ve tartışmalarında, Batı edebiyatının
kendilerine sunduğu yeni türleri, şekil ve muhteva açısından, divan şiirine hücumlarında hareket
noktası olarak almışlardır” (Erbay, 2001:457). Nihayetinde batılılaşma cereyanı ile birlikte
geleneksel değerler ve edebiyatın yerini batı edebiyatları ve kültürü almaya başlamıştır.
Divan Edebiyatının öğretimi ile ilgili olarak bugün lehinde veya aleyhinde birçok tartışma
yapılmaktadır. Divan edebiyatının farklı kişiler, gruplar ve edebiyatçılar tarafından ve günümüzde
toplum tarafından algılanma noktasında uyumsuzlukların olduğu ortaya çıkmaktadır. Özellikle yeni
yetişen nesillerin Divan edebiyatına, onun muhtevasına ve mahsullerine yabancı ve kayıtsız kaldığı
görülmektedir.
Modern dünyada eskiye karşı oluşan olumsuz bakış açısı toplumda özellikle genç nesiller
arasında yanlış bir algı oluşturmaktadır. Halbuki toplumlar geçmiş tecrübelerini modern çağa
uyarlayarak güncellemektedirler. Bu nedenle eski edebiyatın öğretiminde kültür ve dil olarak
farklılıklar ortaya çıkmaktadır. Öğretmenler ve öğrenciler Divan edebiyatını anlama ve
faydalanma yöntemlerini bilemediklerinden bu edebiyata karşı yabancılaşmaktadırlar (Mengi,
2006:17). Halbuki ses, musiki yönünden çok güçlü bir değere sahip olan Divan şiiri, Türkçe
derslerinde dinleme becerisinin gelişiminde ve bireylerde estetik duygusu oluşturmada önemli bir
vasıta olabilir.
Divan edebiyatının öğretimiyle ilgili gelinen son durum bugün tartışılmakta ve çözümler
aranmaktadır. Bu kapsamda liselerde ve üniversitelerdeki edebiyat öğretimi metodu ve yöntemleri
bugün sıkça sorgulanmaktadır.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/3 Winter 2014
136
Ali AKSİT – Mustafa ARSLAN
1.
Yöntem
Konuyla ilgili çalışmalar, kaynaklar gözden geçirilerek belirlenen sorunlar sıralanmıştır.
Divan edebiyatının toplum tarafından algılanışı ile ilgili varsayımlar üzerinden likert ölçeği dayalı
bir anket hazırlanmıştır. Deneklere söz konusu varsayımlar hakkındaki görüşleri sorulan bu
çalışma nitel bir araştırmadır.
2.
Araştırmanın Evreni
Araştırmaya katılanlar, Türkiye’de en az lise seviyesinde Divan edebiyatı eğitimi alan
kişilerdir. Araştırmada lisans, yüksek lisans ve doktora seviyesinde eğitim alan bireylerin görüşüne
başvurulmuştur. Anket toplumu oluşturan çeşitli meslek gruplarına mensup bireylere
uygulanmıştır.
3.
Verilerin Toplanması ve Analizi
Verilerin toplanmasında 35 sorudan oluşan bir anket geliştirilmiş ve 111 kişiye
uygulanmıştır. Anket oluşturulmadan önce ilgili kaynaklar taranmış ve uzman görüşleri alınmıştır.
Anket oluşturulduktan sonra ön bir uygulama yapılmış ve tekrar gerekli düzenlemeler yapılmıştır.
Toplanan veriler SPSS programında analiz edilerek frekans dağılımları ve yüzdelikleri
belirlenmiştir.
4.
Bulgular ve Yorumlar
Divan edebiyatının bireyler tarafından algılanışı ile ilgili elde edilen bulgular aşağıdaki
gibi gerçekleşmiştir. Araştırmaya katılanlar kendilerine yöneltilen varsayımlara; (1) kesinlikle
katılmıyorum, (2) katılmıyorum, (3) kısmen katılıyorum, (4) katılıyorum ve (5) kesinlikle
katılıyorum şeklindeki seçeneklerden birini tercih ederek yanıtlamışlardır.
Araştırmaya katılan deneklerin %71.2’si erkek, %28.8’i bayandır. Katılımcıların yaşa göre
dağılımları %22.5’i 15-25 yaş, %43.2’si 26-35 yaş, %31.5’i 36-45 yaş ve %2.7’si 46 ve üzeri
şeklindedir. 15-25 yaş grubundaki katılımcılar genelde lisans ve yüksek lisans öğrencilerinden
oluşmaktadır, bunun dışındakiler genelde birbirinden farklı 30 mesleğe mensup kişilerdir. Meslek
sıralamasında ilk üç sırada; 42 öğretmen, 6 mühendis, 6 öğretim görevlisi bulunmaktadır.
Araştırmanın güvenirliliği bakımından farklı cinsiyet, meslek ve yaş grubuna ait kişilerin görüşüne
başvurulması önemlidir.
Katılımcılara edebiyata olan ilgileri yönünde farklı sorular yöneltilmiştir. Bu bağlamda şiir
yazar mısınız’a %27.9’u evet, %70.3’ü hayır cevabı vermiştir. Şiir okur musunuz”a % 75.7 evet,
%24.3 oranında hayır cevabı verilmiştir. Deneklere yöneltilen edebiyatla ilgilenir misiniz’e % 67.6
evet, % 32.4 hayır yanıtı alınmıştır. Bu bulgulara göre katımcıların çoğunluğunun edebiyatla
ilgilendiği anlaşılmaktadır.
Deneklerin edebiyat alanı ilgileri incelendiğinde % 39.6 Halk edebiyatı, %35.1 Yeni Türk
edebiyatı, en az ilgi gösterilen üçüncü alan ise %19.8 ile Divan edebiyatıdır. Elde edilen bu
sonuçlara göre Divan edebiyatı bireyler tarafından en az ilgi duyulan edebiyat alanıdır.
Tablo 4.1. Divan edebiyatı hakkında bilgim var.
Divan Ede.Hak.Bil.Var
Kesinlikle katılmıyorum
Katılmıyorum
Kısmen katılıyorum
Katılıyorum
Kesinlikle katılıyorum
Toplam
Frekans (F)
13
Yüzde (%) Genç Nes.İlgi
11.7
Kesinlikle katılmıyorum
20
42
19
17
111
18.0
37.8
17.1
15.3
100.0
Katılmıyorum
Kısmen katılıyorum
Katılıyorum
Kesinlikle katılıyorum
Toplam
Frekans (F)
7
Yüzde (%)
6.3
9
18
38
38
110
8.1
16.2
34.2
34.2
99.1
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/3 Winter 2014
Toplum Tarafından Divan Edebiyatının Algılanması Üzerine Bir Araştırma
137
Tablo 4.1’de görüldüğü üzere Divan edebiyatı hakkında bilgim vardır sorusuna verilen
yanıtlar; % 11.7 kesinlikle katılmıyorum, % 18 katılmıyorum, % 37.8 kısmen katılıyorum, %17.1
katılıyorum ve % 15.3 kesinlikle katılıyorum şeklinde gerçekleşmiştir. Deneklerin çoğunun görüşü
kısmen katılıyorum üzerinde yoğunlaşmaktadır. Katılmıyorum ve kesinlikle katılmıyorum yanıtını
verenlerin oranı ise 29,7’dir. Bu sonuca göre bireylerin Divan edebiyatı hakkında tam bir bilgileri
yoktur.
Divan edebiyatına genç nesil ilgi göstermez varsayımına deneklerin % 6.3’i kesinlikle
katılmıyorum, % 8.1’i katılmıyorum, % 16.2’si kısmen katılıyorum, % 34.2 katılıyorum ve % 34.2
kesinlikle katılıyorum cevabını vermişlerdir. Bu neticeye göre özellikle gençlerin Divan
edebiyatına karşı ilgilerinin olmadığı söylenebilir.
Tablo 4.2. Divan edebiyatının geleneksel nazım birimi beyittir
Frekans
Beyit
Frekans (F) Yüzde (%) Aruz
(F)
Kesinlikle
10
9.0
Kesinlikle
9
katılmıyorum
katılmıyorum
Katılmıyorum
10
9.0
Katılmıyorum
7
Kısmen katılıyorum
25
22.5
Kısmen katılıyorum
21
Katılıyorum
28
25.2
Katılıyorum
26
Kesinlikle katılıyorum 34
30.6
Kesinlikle katılıyorum 43
Toplam
107
96.4
Toplam
106
Yüzde (%)
8.1
6.3
18.9
23.4
38.7
95.5
Ancak araştırmaya katılanlar Divan edebiyatının geleneksel nazım birimi beyittir ifadesine;
% 9 kesinlikle katılmıyorum, % 9 katılmıyorum, % 22.5 kısmen katılıyorum, % 25.2 katılıyorum
ve %30.6 kesinlikle katılıyorum yanıtını vermişlerdir. Divan edebiyatının bir diğer şekil özelliği
olan Divan edebiyatının nazım ölçüsü aruz veznidir şeklindeki soruya ise; % 8.1 kesinlikle
katılmıyorum, % 6.3 katılmıyorum, % 18.9 kısmen katılıyorum, % 23.4 katılıyorum ve % 38.7
kesinlikle katlıyorum beyanında bulunmuşlardır. Bu durumda bireylerin Divan edebiyatının özünü
bilmedikleri fakat şekil özellikleri hakkında bilgilerinin olduğu ve okullarda verilen eğitimde Divan
edebiyatının kendisi değil yapısal özelliklerinin öğretildiği sonucuna varmak mümkündür.
Tablo 4.3. Divan edebiyatını zorunlu olduğu için mi öğrendiniz?
Frekans (F)
Yüzde (%)
Kesinlikle katılmıyorum
32
28.8
Katılmıyorum
29
26.1
Kısmen katılıyorum
29
26.1
Katılıyorum
12
10.8
Kesinlikle katılıyorum
8
7.2
Toplam
110
99.1
Divan edebiyatını zorunlu olduğu için mi öğrendiniz? önerisine katılımcıların % 28.8’i
kesinlikle katılmıyorum, % 26.1’i katılmıyorum, % 26.1’i kısmen katılıyorum, % 10.8 katılıyorum
ve % 7.1 kesinlikle katılıyorum biçiminde yanıtlamışlardır. Ulaşılan sonuçları genellemek gerekirse
toplumun büyük bir kısmı Divan edebiyatını öğrenmeye eğilim göstermektedir. Ancak Divan
edebiyatı öğretiminde kullanılan yanlış yöntem ve uygulamalar bireylerde bu edebiyata karşı bir
önyargı oluşturmaktadır. Öğrenciye verilen derslerle günlük yaşam arasında bir bağ kurulamaması,
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/3 Winter 2014
138
Ali AKSİT – Mustafa ARSLAN
öğrenilenlerin bir beceri haline dönüştürülememesi öğrencileri ezbere itmektedir. İhtiyaç
duyulmayan bilgi derse karşı bir lakaytlık, umursamazlık oluşturmakta bu da başarısızlığı
getirmektedir. Divan edebiyatı metinleri ile öğrenici arasındaki dil farklılığı, kültür farklılığı,
zihniyet farklılığı klasik edebiyata karşı olumsuz bir bakış açısı oluşturmuş ve bireylerin bu
metinlere önyargıyla yaklaşmasına neden olmuştur. Uzmanlık gerektiren Divan edebiyatı metinleri
genel olarak öğretmenler tarafından da anlaşılmaz olarak nitelendirilmiştir (Aydemir, 2006:134141).
Tablo 4.4. Divan edebiyatı liselerde gerektiği gibi öğretilmektedir.
Lisede Divan Ede.Öğr.
Kesinlikle
katılmıyorum
Katılmıyorum
Kısmen katılıyorum
Katılıyorum
Kesinlikle katılıyorum
Toplam
Frekans
(F)
31
Yüzde (%)
27.9
39
32
8
1
111
35.1
28.8
7.2
9
100.0
Divan Ede.Müfrdt.
Kesinlikle
katılmıyorum
Katılmıyorum
Kısmen katılıyorum
Katılıyorum
Kesinlikle katılıyorum
Toplam
Frekans
(F)
18
Yüzde
(%)
16.2
43
32
8
9
110
38.7
28.8
7.2
8.1
99.1
Bulgulara göre araştırmaya katılanların % 63’ü (%27.9 kesinlikle katılmıyorum, %35.1
katılmıyorum) Divan edebiyatının liselerde gerektiği gibi öğretilmediğini, % 28.8’i ise kısmen
öğretildiğini belirtmişlerdir. Bu paralelde yine deneklere yöneltilen Divan şiiri mevcut müfredatla
anlaşılır bir şekilde öğretilmekte midir? sorusuna % 55’i öğretilmediğini, % 28.8’i ise kısmen
öğretildiğini ifade etmişlerdir. Lise öğreniminde anlaşılması zor kalıplardan oluşmuş, sınavdan
sınava ezberlenen, ezberlediğini aktaran ve sonra unutan şeklinde takdim edilen divan edebiyatı
kuşakların bu edebiyattan uzaklaşmalarına yol açmıştır (İspirli ve Gülbahçe, 2009:655-656). Bu
durumda Divan edebiyatının liselerde gerektiği gibi öğretilmediği, öğretimde kullanılan müfredat
ve yöntemin eksik olduğu söylenebilir.
Tablo 4.5. Lise edebiyat kitaplarında Divan edebiyatı yeterince anlatılmaktadır.
Lise.Ede.Kitp.Div.Ede.Öğ
Frekans (F) Yüzde (%) Div.Ede.Kul.Met.Hatr.
r.
Kesinlikle katılmıyorum 19
17.1
Kesinlikle katılmıyorum
Katılmıyorum
Kısmen katılıyorum
Katılıyorum
Kesinlikle katılıyorum
Toplam
42
43
4
3
111
37.8
38.7
3.6
2.7
100.0
Katılmıyorum
Kısmen katılıyorum
Katılıyorum
Kesinlikle katılıyorum
Toplam
Yüzde (%)
Frekans (F)
24
21.6
27
31
16
12
110
24.3
27.9
14.4
10.8
99.1
Lise edebiyat kitaplarında Divan edebiyatına ayrılan bölümün yeterliliği konusunda % 55
yeterli, % 38.7’i kısmen yeterli bulgusuna ulaşılmıştır. Ancak denekler Divan edebiyatı
öğretiminde kullanılan metinleri hatırlar mısınız? tarzında kendilerine yöneltilen soruya % 44.9’u
hatırlamadığını, % 27.9 ise kısmen hatırladığını belirtmiştir. Bu bağlamda lise ders kitaplarında
Divan edebiyatı metinlerine istenilen seviyede yer verildiği ancak öğretiminde sorunlar yaşandığı
sonucuna varmak mümkündür.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/3 Winter 2014
Toplum Tarafından Divan Edebiyatının Algılanması Üzerine Bir Araştırma
Tablo 4.6. Osmanlı Türkçesi liselerde öğretilmelidir.
Yüzde
Osm.Lise.Öğretilmel Frekans
Osml.Türk.Öğr.Z
(F)
(%)
Frekans (F)
i.
or
Kesinlikle
5
4.5
Kesinlikle
28
katılmıyorum
katılmıyorum
Katılmıyorum
8
7.2
Katılmıyorum
26
Kısmen katılıyorum 24
21.6
Kısmen katılıyorum 40
Katılıyorum
27
24.3
Katılıyorum
9
Kesinlikle
46
41.4
Kesinlikle
8
katılıyorum
katılıyorum
Toplam
110
99.1
Toplam
111
139
Yüzde (%)
25.2
23.4
36.0
8.1
7.2
100.0
Çeşitli nedenlerden dolayı Divan edebiyatına üzerinde yoğunlaşan olumsuzluklara rağmen
araştırmaya katılanların % 65’7’si liselerde Osmanlı Türkçesi okutulmasını tam olarak desteklerken
% 21,6’lık oran ise kısmen okutulması konusunda olumlu görüş bildirmişlerdir. Bu bağlamda
deneklerin Osmanlı Türkçesini öğrenmek zordur önerisine % 25.2’i kesinlikle katılmıyorum, %
23.4’ü katılmıyorum, % 36’sı kısmen katılıyorum, % 8.1’i katılıyorum ve % 7.2’si kesinlikle
katılıyorum biçimindeki yanıtları da Osmanlı Türkçesinin liselerde okutulmasını ve öğretilmesini
istedikleri anlamı taşımaktadır. Divan edebiyatının değerini yitirmesindeki en önemli sebeplerinden
biri de okullarda Osmanlı Türkçesinin öğretilmemesidir.
Tablo 4.7. Divan edebiyatı metnini çözecek kadar Arapça ve Farsça bilir
misiniz?
Farsça
Kesinlikle
katılmıyorum
Katılmıyorum
Kısmen katılıyorum
Katılıyorum
Kesinlikle katılıyorum
Toplam
Frekans
(F)
56
Yüzde
(%)
50.5
31
15
7
2
111
27.9
13.5
6.3
1.8
100.0
Arapça
Kesinlikle
katılmıyorum
Katılmıyorum
Kısmen katılıyorum
Katılıyorum
Kesinlikle katılıyorum
Toplam
Frekans
(F)
43
Yüzde (%)
25
27
11
5
111
22.5
24.3
9.9
4.5
100.0
38.7
Tablo 4.7’ye göre Divan edebiyatı metnini çözecek kadar Arapça bilenlerin oranı 14,4’tür.
Hiç bilmeyenler % 61,2’i, kısmen bilenler ise % 24.3’tür. Farsça bilenler % 8.1, hiç bilmeyenler %
78.4, kısmen bilenler % 13.5’tir. Elde edilen bulgulardan anlaşılacağı üzere toplumun büyük bir
kesimi Divan edebiyatı metnini çözecek kadar Arapça ve Farsça bilmemektedir. Dolayısı ile bu
durum Divan edebiyatının anlaşılamamasının en önemli sebeplerinden biridir.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/3 Winter 2014
140
Ali AKSİT – Mustafa ARSLAN
Tablo 4.8. Divan edebiyatındaki Arapça, Farsça kelime ve terkipler anlaşılmaz.
Yüzde
Ar.Frs.Terkip
ve Frekans
Osml.Tür.Yzl.Metn.O
(F)
(%)
Frekans (F)
Kelimlr.
km.
Kesinlikle
6
5.4
Kesinlikle
28
katılmıyorum
katılmıyorum
Katılmıyorum
8
7.2
Katılmıyorum
22
Kısmen katılıyorum
22
19.8
Kısmen katılıyorum
30
Katılıyorum
40
36.0
Katılıyorum
22
Kesinlikle katılıyorum 34
30.6
Kesinlikle katılıyorum 9
Toplam
110
99.1
Toplam
111
Yüzde (%)
25.2
19.8
27.0
19.8
8.1
100.0
Divan edebiyatında sıkça kullanılan Arapça, Farsça terkip ve kelimelerin alana ait
metinlerin anlaşılmasında olumsuz bir etken olduğunu da belirtmek gerekir. Bu bağlamda Divan
edebiyatındaki Arapça, Farsça kelime ve terkipler anlaşılmaz şeklinde araştırmaya katılanlara
yöneltilen soruya % 19.8’i kısmen katıldığını, % 36’sı katıldığını ve % 30.6’sı ise kesinlikle
katıldığını bildirmiştir. Yine Divan edebiyatına ait bir metni anlayabilir misiniz? şeklindeki benzer
bir soruya deneklerin %37,8’i hiç anlayamadıklarını, % 41.4’ü kısmen anlayabildiklerini, % 19,8’i
ise anlayabildikleri yanıtını vermişlerdir.
Bu sorunun daha iyi anlaşılabilmesi için adaylara bir de Osmanlı Türkçesiyle yazılmış
metinleri okur musunuz? sorusu yöneltilmiştir. Çünkü Divan edebiyatının dili Arapça, Farsça ve
Türkçe kelime ve terkiplerden oluşan Osmanlı Türkçesidir (Aksoyak, 2009:1-18). Bulgulara göre
% 45’i okuyamayacağını, % 27’si kısmen okuyabileceğini, % 27,9’u ise okuyabileceklerini ayrıca
% 64,8’i Osmanlıca hiç yazamayacağını, % 13,5’i ise kısmen yazabileceğini beyan etmişlerdir.
Harf inkılâbı ile eski dil ve yazıdan uzaklaşan nesillerin Arapça, Farsça terkip ve kelimeleri
bilememesi ve okullarda yeterli düzeyde Arapça ve Farsça öğretilmemesinin bir sonucu olarak
Divan edebiyatı özellikle yeni yetişen nesiller tarafından anlaşılamamaktadır.
Tablo 4.9. Divan edebiyatının anlaşılmamasında Latin alfabesinin etkisi var mıdır?
Frekans (F)
Yüzde (%)
Kesinlikle katılmıyorum
4
3.6
Katılmıyorum
7
6.3
Kısmen katılıyorum
26
23.4
Katılıyorum
33
29.7
Kesinlikle katılıyorum
40
36.0
Toplam
110
99.1
Araştırmaya katılanlara Divan edebiyatının anlaşılmamasında Latin alfabesinin etkisi var
mıdır? öngörüsü hakkındaki görüşleri sorulmuş ve % 3.6’sı kesinlikle katılmadığını, % 6.3’ü
katılmadığını, % 23.4’ü kısmen katıldığını, % 29.7’si katıldığını ve % 36’sı ise kesinlikle
katıldığını bildirmiştir. Bu bulguya göre Divan edebiyatının anlaşılmasında Latin alfabesinin
kullanılıyor olması olumsuz bir etki oluşturmuştur.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/3 Winter 2014
Toplum Tarafından Divan Edebiyatının Algılanması Üzerine Bir Araştırma
141
mesi
etkili
Tablo 4.10. Divan edebiyatının önemini yitirmesinde medrese eğitiminin verilmemesi etkili
midir?
Medrese Eğitimi
Frekans (F) Yüzde (%) Tasavvuf Bilgisi
Frekans (F) Yüzde (%)
Kesinlikle katılmıyorum 10
9.0
Kesinlikle katılmıyorum 8
7.2
Katılmıyorum
6
5.4
Katılmıyorum
13
11.7
Kısmen katılıyorum
23
20.7
Kısmen katılıyorum
36
32.4
Katılıyorum
46
41.4
Katılıyorum
36
32.4
Kesinlikle katılıyorum
25
22.5
Kesinlikle katılıyorum
15
13.5
Toplam
110
99.1
Toplam
108
97.3
Tablo 4.10’dan anlaşılacağı üzere Divan edebiyatının önemini yitirmesinde medrese
eğitiminin verilmemesinin etkisinin yüksek olduğu anlaşılmaktadır. Katılımcıların % 63.9’u bu
durumu onaylarken, % 20.7’si kısmen onaylamıştır. Burada medreselerde verilen eğitim sistemi ve
yönteminin kasd edildiğini vurgulamak gerekir. Bu kapsamda adaylara yöneltilen bir diğer soru da
Divan edebiyatının anlaşılması için tasavvuf bilgisinin olması gerekir mi? ifadesine % 46’sı gerek
olduğunu, % 32.4’ü ise kısmen gerektiğini söylemişlerdir. Ayrıca Divan edebiyatının daha iyi
anlaşılabilmesi için Osmanlı kültürünü bilmek gerekir mi? şeklindeki sorusuna deneklerin %
50.4’ü gerektiğini, % 35.1’i ise kısmen gerektiğini belirtmişlerdir. Bu sonuçlara göre Divan
edebiyatının daha iyi anlaşılması için tasavvuf bilgisi ve Osmanlı kültürü ve yaşayışının da
bilinmesi gerektiği anlaşılmaktadır.
Tablo 4.11. Divan edebiyatından aklınıza gelen ilk üç divan şairi ve eser adını belirtiniz.
Divan Şairi
Yüzde (%)
32.0
Eser
Fuzuli
Frekans (F)
56
Mesnevi
Frekans (F)
23
Yüzde (%)
20.7
Nedim
25
14.3
Leyla ile Mecnun
20
18.0
Baki
23
13.1
Su Kasidesi
15
13.5
Şeyh Galib
14
8
Hüsn ü Aşk
11
9.9
Mevlana
13
7.4
Yusuf ile Züleyha
3
2.7
Katılımcılardan açık uçlu olarak Divan edebiyatında akıllarında kalan üç divan şairinin
adı istenmiş; % 32’si birinci sırada Fuzuli’yi, % 14.3’ü ikinci sırada Nedim’i, % 13.1’i ise üçüncü
sırada Baki’yi yazmışlardır. Bu sıralama Şeyh Galib ve Mevlana şeklinde devam etmiştir. Divan
edebiyatından aklınızda kalan ilk üç eser adını belirtiniz açık uçlu sorusuna verilen yanıtlar % 20.7
ilk sırada Mesnevi, % 18 ikinci olarak Leyla ile Mecnun, % 13.5 ise üçüncü sırada Su Kasidesi
şeklinde sıralanmıştır. Bu sıralama Hüsn-ü Aşk ve Yusuf ile Züleyha şeklinde devam etmektedir.
Araştırma sonucuna göre ancak bir kısım denek tarafından divan şairi ve eserinin adı bilinmektedir.
4.
Sonuç ve Öneriler
4.1. Sonuçlar
Bu araştırmada toplumun Divan edebiyatını nasıl algıladığı araştırılmış ve Divan
edebiyatının bugün toplum nazarındaki yeri belirlenmiştir. Gelinen noktada ulaşılan sonuçlar şu
şekilde gerçekleşmiştir;
1. Bireylerin edebiyat alanlarına duydukları ilgi en çok Halk edebiyatı, sonra Yeni Türk
edebiyatı ve en az Divan edebiyatı şeklinde sıralanmıştır.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/3 Winter 2014
142
Ali AKSİT – Mustafa ARSLAN
2. Araştırma sonucuna göre liselerde Divan edebiyatı eğitimi gerektiği gibi
yapılmamaktadır. Divan edebiyatı metinleri lise kitaplarında istenilen düzeyde olmasına rağmen
öğretiminde yöntemsel olarak sorunlar yaşandığı anlaşılmaktadır.
3. Bulgulara göre denekler Divan edebiyatı dönemine ait eserlerin anlaşılamadığını
düşünmektedirler. Çünkü Divan edebiyatı metinlerini okuyabilmek, yazabilmek ve anlayabilmek
için Arapça, Farsça ve Türkçeden oluşan Osmanlı Türkçesini bilmek gerelmektedir. Bu dili
bilmedikleri ve eğitimini almadıklarından Divan edebiyatını anlayamadıkları noktasında
hemfikirdirler.
4. Toplumun
istemektedirler.
5.
önemli
bir
kısmı
Osmanlı
Türkçesinin
liselerde
öğretilmesini
Tasavvuf bilgisi olmadan Divan edebiyatının anlaşılamayacağı düşünülmektedir.
6. Katılımcılar, Divan şiirinin müfredatla uygun bir şekilde öğretilemediğini ifade
etmektedirler.
7. Yazıda Latin alfabesinin kullanılmasının Divan edebiyatının önemini yitirmesinde ve
anlaşılamamasında önemli bir etken olduğu görüşü öne çıkmaktadır.
8. Divan edebiyatının anlaşılabilmesi için eskiden medreselerde kullanılan yönteme
başvurulmalıdır.
9. Arapça ve Farsça terkib ve tamlamaların Divan edebiyatının anlaşılmasını engellediği
düşünmektedirler.
10. Katılımcılar Divan edebiyatı öğretiminde kullanılan metinleri hatırlamadıklarını ifade
etmektedirler.
11. Katılımcıların en fazla tanıdığı ilk üç divan şairinin; Fuzuli, Nedim ve Baki olduğu ve
yine en iyi bildikleri ilk üç divan eserinin; Mesnevi (Mevlana), Leyla ile Mecnun mesnevisi ve Su
Kasidesi olduğu anlaşılmaktadır.
4.2. Öneriler
1. Osmanlı toplumunun edebi bir mahsulü olan Divan edebiyatı Türk halkının mazisini
teşkil etmektedir. Dolayısı ile halkın ve gelecek nesillerin maziden kalan mirastan, kültürden,
edebiyattan her yönüyle haberdar olmaları en doğal haklarıdır. Bu sebeple geçmişten miras kalan
Divan edebiyatının sözlü, yazılı, kültürel, dilsel ve edebi mahsülleri keşfedilerek günlük hayata
uyarlanarak yeni nesillere aktarılmalıdır.
2. Divan edebiyatı genç nesillere aktarılırken onları sıkmadan, yıldırmadan, nefret
ettirmeden, herhangi bir ideolojik amaç güdülmeden öğretilmelidir. Divan edebiyatının edebi,
sanatsal, kültürel ve sosyal zenginliği dikkate alınarak mantıki izahlarla gençler arasında
benimsenmesi sağlanmalıdır.
3. Liselerde Osmanlı Türkçesinin okutulmasına ve öğretilmesine yönelik çalışmaların
yapılması gerekmektedir. Bu bağlamda liselerde edebiyat derslerinin özellikle Divan edebiyatı
bölümünün tekrar gözden geçirilmesi ve müfredatın uzman kişiler tarafından kolaylaştırılarak ve
zenginleştirilmesi gerekmektedir.
4. Liselerde edebiyat derslerinde kullanılan ders kitaplarına özel, resimli ve örnekli
sözlüklerin hazırlanması, Divan edebiyatının mazmunlarını önem derecesine göre ders kitaplarında
anlatan bölümlerin oluşturulması ve bu bölümlerin göz zevkine hitab edecek şekilde tasarlanması
gerekmektedir.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/3 Winter 2014
Toplum Tarafından Divan Edebiyatının Algılanması Üzerine Bir Araştırma
143
5. Liselerde kullanılan kitaplarda toplumun ve bireylerin en fazla tanıdığı divan
şairlerinden ve eserlerinden örnekler verilerek Divan edebiyatı cazip hale getirilmelidir.
6. Gençlerin Divan edebiyatına ilgilerini uyandıracak çalışmaların yapılması
gerekmektedir. Örneğin konuyla ilgili dizi film, sinema filmi veya belgeseller çekilebilir.
7. Liselerde edebiyat dersleri öğretilirken Divan edebiyatı tür ve nazım şekilleri
örnekleriyle kolay ve anlaşılır bir dilde verilmelidir. Nazım tür ve nazım şekilleri Yeni edebiyattaki
karşılığıyla ilişkilendirilerek alanında uzman kişilerce anlatılmalıdır.
8. Divan edebiyatının aruz konusu ve şekil bilgisi dersleri öğrenciyi ezbere
yönlendirmeden mantıki çerçeve verilmeye çalışılmalıdır.
9. Liselerde öğretmenler ders işleme motodlarını gözden geçirerek teorik bilgi merkezli
anlatımdan ziyade pratik ve beceri merkezli anlatım teknikleri geliştirmelidirler.
10. Divan edebiyatı, Arapça ve Farsça’dan soyutlanamayacağı için politik ve ideolojik bir
takım telakkilerden sıyrılarak öğrencilere Arapça ve Farsça eğitimi seviyeli bir şekilde verilmelidir.
KAYNAKÇA
AKSOYAK., İ. Hakkı (2009). “Divan Şiirinin Dili İmparatorluk Dilidir”, Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic.
4(5).
AKÜN, Ömer Faruk (1994). “Divan Edebiyatı”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi,
İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
AYDEMİR, Yaşar (2006). “Divan Edebiyatı Öğretiminde Karşılaşılan Sıkıntılar ve Zihniyet
Problemi”, Milli Eğitim, Eğitim ve Sosyal Bilimler Dergisi, 34 (169).
BİLKAN, Ali Fuat (2006). “Liselerde Divan edebiyatı Öğretimi”, Milli Eğitim, Eğitim ve Sosyal
Bilimler Dergisi, 169.
ERBAY, Erdoğan (2001). Eskiler ve Yeniler, Erzurum: Akademik Araştırmalar.
İSPİRLİ, Serhan Alkan., Gülbahçe, Arzu (2009). “Gençlerimiz ve Divan Edebiyatı Öğretimi
Erzurum İli Örneği”, Turkish Studies, International Periodical For the Languages,
Literatureand History of Turkish or Turkic, 4(2).
MENGİ, Mine (2006). “Divan Edebiyatı Öğretiminin Sorunları ve Bazı Çözüm Önerileri”, Bilim ve
Aklın Aydınlığında Eğitim, 7(77-78).
ÖZDEMİR, Mehmet (2001). Divan Edebiyatı Münakaşaları (1902–1928), Doktora Tezi Sakarya
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitisü.
PALA, İskender (2004a). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Ankara:Kültür Bakanlığı Yayınları.
_____________ (2004b). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Ankara:Kültür Bakanlığı Yayınları.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/3 Winter 2014
Download

Toplum Tarafından Divan Edebiyatının Algılanması