‹NCELEME
Buca Konutlar›nda Mahremiyet Düzeyi*
Sevde Korkmaz - Emine Köseo¤lu
B
uca, ‹zmir’in tarihinde ve fiziksel yap›s›nda
özel bir yeri olan bir yerleflimdir. Tarihsel
süreç içerisinde toplumlar›n k›r›lma noktas›n›
oluflturan savafl sonras› göçler, endüstri devrimi
gibi siyasi ve ekonomik olaylar Buca yerlefliminin oluflumunu etkilemifltir. Buca’n›n toplumsal
yap›s› de¤iflik ›rk ve mezheplere ait birçok etnik
grubu bar›nd›r›r. Bu toplumsal yap› içinde
Türk, Rum, Ermeni ve Musevilerin yaflam tarzlar›n›n birbirine yak›n oldu¤u, Avrupal› tüccarlar›n oluflturdu¤u Levantenlerin ise, bu gruptan
daha farkl›, Avrupai bir yaflam tarz›na sahip olduklar› konut yap›lar›ndaki farkl›l›klardan anlafl›lm›flt›r.
Yerleflimin fiziksel geliflimine iliflkin Erpi
(1987), “kuzeyden güneye geliflim göstermektedir” tan›mlamas›n› yapmaktad›r. Tarihsel yerleflim geneline bak›ld›¤›nda, güney alanlarda gerek
mimari kurgular›, gerekse sistem ve malzeme
tercihleri (y›¤ma sistem ve kâgir malzeme) ile
Bat›l› bir mimari yaklafl›m gözlenmektedir. Güneyde konumlanm›fl Levantenler ile Rum, Musevi ve Ermeni az›nl›¤›n birlikte oluflturduklar›
bu mimari doku günümüzde de hissedilir niteliktedir. Yerleflimin kuzey yönünde yer ald›¤› bilinen Türk yaflama alanlar›na ait ahflap yap›lardan
oluflan mimari dokunun ise süreç içinde yok oldu¤u gözlemlenmifltir. Erpi (1987), bu durumun Türk-Müslüman toplumunun içine kapan›k küçük topluluklar halinde gerek Anadolu gerekse Bat› ile kopuk bir yaflant› sürdürmelerinden kaynakland›¤›n› ifade etmifltir.
Kültür taraf›ndan tan›mlanan farkl› gruplar
için farkl› seçimler söz konusudur. Gerçekte insanlar, örne¤in konut gibi bir çevre seçtikleri zaman, sadece en genifl kapsam›yla özel bir ortamlar sistemini de¤il, ayn› zamanda bu sistemlerin
özel çevresel kalitesini de seçmifl olurlar; yolda
geçen zaman›, konutun büyüklü¤ünü ve tipini,
semti, konutlar›n kalitesini, komflular›n toplumsal niteliklerini de dikkate al›rlar (Rapoport,
2004).
Buca’da ayn› dönemde yaflayan etnik gruplar›n kültürel ve sosyal yaflam biçimleri de konut
seçimlerini etkilemifl, konutlar›n mekân kullan›m
26 mimar•ist 2011/1
ve mahremiyet kademelenmelerini oluflturmufl,
fiziksel çevre ile ba¤lar›n› kurgulam›flt›r.
Her konut, kullan›c›n›n istek ve ihtiyaçlar›na
cevap verebilmeli ve mahremiyet gereksinimlerini karfl›layabilmelidir. Mahremiyet gereksinimleri
kültürün alt bileflenleri olan inançlar, yaflam biçimleri, gelenekler gibi faktörlerle iliflkilidir.
Buca konutlar›n›n biçimlenmesinde özellikle
mahremiyet olgusu çok önemli bir etken olmufltur. Buca toplumunun, kendi kültürünü yaflad›¤›
mekâna yans›tmas›yla gündelik yaflant›da farkl›
mahremiyet gereksinimleri oluflmufl ve bu gereksinimler Buca konutlar›n›n, sokaklar›n›n k›sacas›
kent dokusunun biçimlenmesinde önemli bir rol
oynam›flt›r. Bunun yan› s›ra iklimsel koflullar, yap› malzeme ve teknolojisi gibi çevresel faktörlerin de etkisi unutulmamal›d›r.
Makalenin amac›, Buca’da mahremiyet olgusunun yerel halka ait konutlar özelinde konut girifllerinin ve konut cephelerinin sokak ile olan
iliflkileri ba¤lam›nda oluflum biçimlerini belirlemektir.
Mahremiyet
Rapoport’a göre (1977) mahremiyet, etkileflimleri kontrol etme ve istenmeyen etkileflimleri
gereklefltirebilme yetene¤idir.
Mahremiyet insani bir gereksinmedir; çünkü
her zaman tercih edilmeyen iliflkilerden kaç›nmak istenmifltir ve karfl›l›kl› iliflkilerin ve haber
ak›fl›n›n kontrol alt›nda tutulmas› gerekmifltir.
Burada de¤iflen, “karfl›l›kl› iliflki” ve “istenmeyen” ile neyin tan›mland›¤›, hangi farkl›
usullerin belirginleflti¤i ve devreye giren mekanizmalard›r. Bunlara daha sonra kurallar ve
usuller, zaman›n örgütlenmesi, yerlefltirme, fiziksel elemanlar›n kullan›m›, psikolojik ö¤eler
kat›l›r. Sonuç olarak çok farkl› kentsel dokular
gibi görünen fleyler, sadece istenmeyen karfl›l›kl› iliflkileri kontrol etmenin farkl› bir yolu olarak
gösterilebilir (Rapoport, 2004).
Mahremiyet, kiflilerin veya gruplar›n di¤erleriyle olan etkilefliminde kiflisel s›n›rlar› belirleyen, yak›nl›k ve uzakl›k mesafelerini düzenleyen, sürekli de¤iflim halinde olan bir süreçtir.
‹NCELEME
Mahremiyetin düzenlenmesi kiflisel alan, psikososyal alan ve sözlü-sözsüz davran›fl› içeren davran›flsal mekanizmalar›n yönetilmesiyle sa¤lan›r.
Kifliler davran›flsal mekanizmalar›n›, anl›k etkileflimlerine göre ayarlarlar. Birbirleri aras›ndaki fiziksel mesafeyi düzenlerler. Mahremiyetin düzenlenmesi sosyal etkileflimi de sa¤lar. Yak›nl›¤›m›z› veya uzakl›¤›m›z›, ulafl›labilirli¤imizi veya
ulafl›lamazl›¤›m›z› ayarlayarak, baflkalar›yla olan
sosyal etkileflim mesafemizi istedi¤imiz düzeye
getirebiliriz (Altman ve Chemers, 1986).
Mahremiyet ve kültürler aras›ndaki iliflkiyi
gösteren bir çal›flmada, aile bireylerinin birbirlerine ve yabanc›lara karfl› davran›fllar› incelenmifl,
farkl› kültürlerdeki insanlar›n mahremiyet düzeylerinin ayn› olmad›¤› görülmüfltür (Altman
ve Chemers, 1986).
Mahremiyetin düzenlenmesine yard›mc›
olan mekanizmalar fiekil 1’de kiflisel alan, psikososyal alan, sözlü-sözsüz davran›fl mekanizmalar› olarak belirtilmifltir.
Kiflisel alan mekanizmas› kiflisel mesafe olarak
tan›mlanabilir. Toplumsal etkileflimi sa¤layan
önemli bir yol da insanlarla olan mesafemizdir.
Mesafenin yak›nl›¤› veya uzakl›¤› bizi sosyal
olarak daha fazla ya da daha az ulafl›labilir yapar.
Sommer (1969), kiflisel alan› insanlar› fiziksel
olarak kuflatan, kimsenin giremedi¤i görülmez
s›n›rlar olarak tan›mlamaktad›r (Altman ve Chemers, 1986).
Psiko-sosyal alan mekanizmas›, yaflam›n her
aflamas›nda vard›r; örne¤in, bir ülkenin s›n›rlar›n› çevrelemesi, bireysel ve askerî kuvvetlere karfl›
kendini korumak istemesi gibi. Psiko-sosyal alan
insanlar›n sahip oldu¤u ya da kontrol edebildi¤i
nesne ve alanlarla olan iliflkisini kapsar. Nesneden odalara, evlere, küçük yüzölçümlü alanlara
ve tüm ülkeye göre psiko-sosyal alan farkl›l›k
gösterebilir (Altman ve Chemers, 1986).
Toplumda yer alan farkl› kültürel altyap›ya
sahip gruplar›n kent içindeki psiko-sosyal alanlar›, aile bireylerinin ise konut içindeki psikososyal alanlar› belirledi¤ini düflünebiliriz.
arkadafllara göre daha farkl› bir davran›fl sergilenir (Altman ve Chemers, 1986).
Buca
‹zmir’in 9 km. güneydo¤usundaki banliyösü
iken bugün geniflleyen metropoliten alan içinde
kalm›fl olan Buca, Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun
son döneminde, ço¤unlu¤unu Rumlar›n oluflturdu¤u H›ristiyan yerli az›nl›klarla Levanten
diye an›lan yabanc› uyruklu zengin ifl adamlar›
ve ailelerinin yaflad›klar› bir yerleflme olagelmifltir (Erpi, 1987).
Erpi (1987), bu yerleflmenin ne zaman ve
kimin taraf›ndan kuruldu¤u hakk›nda elimizdeki bilgilerin yetersiz oldu¤unu, fakat Roma ve
Bizans ça¤lar›nda mevcut oldu¤una dair kay›tlara rastlan›ld›¤›n› ifade etmifltir.
Kangölü, Koza¤ac› civar›nda tu¤la, ifllenmifl
mermer parçalar›, k›r›lm›fl sütunlar, üzerinde
Bizans haç› kabartmalar› bulunan sütun bafll›klar›, Antik Artemis mabedine ait oldu¤u san›lan
mermer yer döflemeleri, yine Kangölü vadisindeki ma¤aralarda Bizans dönemine ait mermer
masa ve oturma yerleri, insan kemikleriyle dolu
testiler, Forbes köflkü civar›nda Bizans sikkeleri
ortaya ç›kar›lm›flt›r (Erpi, 1987).
17. yüzy›lda güçlenmeye bafllayan sömürgecilik ak›m›, 18. yüzy›l ortalar›ndan sonra h›zlanm›flt›r. ‹ngiltere anayurdu, endüstri devriminin
bafllamas›yla bir ekonomik ve sosyal bunal›m
içerisindedir. Böylece yaflaman›n güçleflti¤i ‹ngiltere halk› için sömürge ya da yar› sömürge
ülkelerine göç ederek orada ifl tutmak, 19. yüzy›lda art›k bir gelenek haline gelmifltir. Bir yüzy›l önceki sürgün politikas› art›k yerini, hükümetlerce desteklenen bir göç politikas›na b›rakm›flt›r (Erpi, 1987).
Buca’daki Rum nüfusunun belli zamanlarda
ve baz› olaylar›n etkisiyle dalga dalga geliflti¤i
görülmektedir. 1770’ten sonra Mora’daki Orlof isyan›ndan kaçarak Mora’dan ve Ege adalar›ndan Anadolu’ya göçen 60.000 kadar nüfus
‹zmir yöresindeki köylerde ve bu arada Hac›lar
ve Buca’da yerleflmifltir. Benzer türde bir ikinci
göç olay› 1826-1827’de ‹brahim Pafla’n›n Mo-
fiekil 1. Mahremiyet
davran›fl›. (Altman ve
Chemers, 1986)
Sözlü-sözsüz davran›fl mekanizmas›; kiflisel
mesafenin ayarlanmas›n›, psiko-sosyal alan›n
oluflmas›n› ve mahremiyeti sa¤lar. Resmî durumlarda sözlü anlat›m›n bir kombinasyonu seçilir, bu kombinasyonu ses tonu, vücut dili ve
kültürel deneyimler, yak›nl›k ve uzakl›k belirler.
Resmî olmayan bir durumda ise de¤iflik davran›fl mekanizmalar›n›n kar›fl›m› ortaya konur. Bu
mekanizmalar›n kar›fl›m› sosyal iliflkilere göre
farkl›l›k gösterir. Yabanc›lara karfl› farkl›, aile ve
mimar•ist 2011/1
27
‹NCELEME
ra’daki isyan› bast›rmas›n› izleyen tarihlerde
tekrarlanm›flt›r. 1821’de Yunanl›lar›n bafllatt›¤›,
Balkan ülkelerinin Osmanl› ‹mparatorlu¤u’ndan kopma hareketi ile birlikte, bu yöreden
Anadolu’ya göçlerin bafllad›¤›n› biliyoruz.
1877-1878’de Bulgarlar taraf›ndan Bulgaristan’daki Türklere karfl› giriflilen fliddet eylemleriyle birlikte bu göçler kitle göçüne dönüflmüfltür. 1912-1913 Balkan savafl›nda bu hareket
daha da h›zlanm›flt›r. Bu dönemlerde Rumeli
göçmenlerinden küçük bir grubun Buca’ya gelerek T›ng›rtepe eteklerinde yerlefltikleri san›lmaktad›r (Erpi, 1987).
Cumhuriyet döneminde 1950’li y›llara kadar Buca eski kentsel yap›s›n› ve ölçe¤ini koru-
fiekil 2-3. Cumbas›z ve
cumbal› Buca evi örnekleri.
mufl, Afla¤› Mahalle daha çok memur, ifl adam›
aileleri, Yukar› Mahalle ise genellikle tar›mla
u¤raflan göçmen kesimin yerleflme alanlar› olarak yaflam›n› sürdürmüfltür.
Buca’n›n Türk kesimin hakk›ndaki bilgiler
yeterli olmaktan çok uzakt›r. Müslüman Türklerin Yukar› Mahalle’de T›ng›rtepe eteklerinde
oturduklar› bilinmektedir. Slaars 1868’de Buca’da Müslüman Mezarl›¤› ve camiden söz etmektedir. Fakat ifadesi belirsizdir (Erpi, 1987).
Buca’n›n, tarihinde yaflad›¤› en önemli de¤iflim demiryolu hatt› ile kente ba¤lanmas›d›r.
1860 y›l›nda ‹ngiliz Ayd›n Demiryolu fiirketi
taraf›ndan, Türkiye’nin ilk iki demiryolu ba¤lant›s›ndan biri olan ‹zmir-Ayd›n tren yolunun
Buca’ya uzat›lmas›d›r. Bundan sonra bu flirketin
üst düzey yöneticilerinin Buca’ ya yerleflmesiyle
banliyönün yaflant›s› daha da canlanm›flt›r (Erpi, 1987).
Buca’da Konut
Buca konutlar› iki gruba ayr›labilir: Birinci
grupta, ço¤unlu¤unu Rum, Musevi ve Ermeni
az›nl›¤›n oluflturdu¤u, baflta Sak›z üslubundakiler olmak üzere yerli halka ait konutlar yer almaktad›r (Erpi, 1987). Bu konutlar› da tafl›d›klar› mimari ifadelere göre Buca evi, cumbal› tür,
iki katl› cumbas›z tür, tek katl› tür, bir buçuk
katl› yayg›n cepheli tür, çarp›k planl› köfle yap›lar›, hiçbir türe girmeyen yap›lar olarak s›n›fland›rabiliriz.
‹kinci grupta ise yabanc› uyruklu olup ‹zmir’de yerleflmifl Levanten aileleri taraf›ndan yapt›r›lan malikâneler yer almaktad›r (Erpi, 1987).
Yerli Halka (Rum, Musevi, Ermeni) Ait
Konutlar
Buca’n›n kentsel dokusunu büyük ço¤unlukla
Sak›z üslubundaki bu birinci grup evler oluflturmaktad›r. Evlerin baz›lar›nda yap›m tarihleri belirtilmifltir. Di¤er baz›lar› hakk›nda bilgi hayatta
bulunan eski Bucal›lardan al›nm›flt›r. Ancak bu
bulgular Buca’n›n tarih içindeki geliflimine pek
ayd›nl›k getirmemektedir. Çünkü saptanabilen
en eski bina tarihi 1838’dir. En yenisi ise
1934’tür. Aralar›ndaki yafl fark›na ra¤men her
iki bina da farkl› fakat üst düzeyde mimari de¤er yans›tmaktad›r. Bundan da 19. yüzy›l bafllar›nda Buca’da geliflmifl bir kentsel ortam›n var
oldu¤u anlafl›lmaktad›r (Erpi, 1987).
Yap›lar, yerleflmifl bir üslup çerçevesi içinde,
her birinin kurallar›, oranlar› belirli tiplerin çeflitlenmelerinden ibarettir. Mimar›n kiflisel yorumu, genel üslubu etkilemeyecek ölçüde, ayr›nt›larla k›s›tl›d›r (Erpi, 1987).
28 mimar•ist 2011/1
‹NCELEME
Buca’daki Konutlar Kategorik Özellikler
‹çermektedir
• Kat planlar› kareye yak›n, belirgin bir geometrik düzen göstermektedir. Ayn› geometrik düzen cephede de görülmektedir. Konut giriflleri
genellikle merdivenlerle yükseltilerek nifl içine
al›nm›flt›r. Girifl, zemin kat›n yükseldi¤i örneklerde sahanl›k ve merdivenle, bahçeli örneklerde
ise bahçe yoluyla sa¤lanmaktad›r.
• Girifl kap›lar› genellikle çift kanatl›d›r. Malzeme olarak demir ve cam kullan›lm›flt›r. Kap›lar›n
caml› k›sm›nda dekorasyon motifler yer almaktad›r. Bahçe kap›lar›nda ise sadece demir malzeme
kullan›lm›flt›r.
• Pencereler genifl, yüksek ve kareye yak›n formdad›r. Genellikle içe do¤ru aç›lan çift kanattan
oluflmaktad›r. Zemin kat pencereleri sokaktaki
sosyal yaflant›ya yak›n olabilmek amac›yla düflük
kottad›r. Pencereleri kapatmak için malzeme
olarak sac kepenk, ahflap panjur veya demir parmakl›k kullan›lm›flt›r. Erpi (1987), panjur ve kepenk kullan›lmas›nda iklimin ve emniyet sorununun zorlay›c› iki etken oldu¤unu ifade etmifltir.
• Cumbas›z konutlar 1, 1,5 ve 2 kattan oluflmaktad›r. Genellikle topra¤a tam ve yar› gömülü bodrum kat› veya yaflama mekân› olarak kullan›lan bir bodrum kat› bulunmaktad›r.
• Cumbal› konutlarda cumba, konut cephelerini hareketlendirerek sokakla olan görsel iliflkiyi
kolaylaflt›rm›flt›r. Genellikle dekoratif motifli
dökme demir konsollar ve cam malzeme kullan›lm›flt›r.
• Cumbal› konutlar tam 2 kattan oluflur. Cumba üst katta yer al›r. Topra¤a tam gömülü bir
bodrum kat› vard›r. Fakat bu kat yaflama mekân› olarak kullan›lmaz, genellikle depolama ifllevi
görür ve topra¤›n üstündeki k›s›m 1 metreyi
geçmez. Cephedeki pencere akslar›na yerlefltirilmifl küçük aç›kl›klar havaland›rmay› sa¤lar
(Erpi, 1987). Ayr›ca zemin kat›n›n iflyeri olarak
planland›¤› iki konut örne¤i de görmek mümkündür.
Levanten (Frans›z, ‹ngiliz, ‹talyan, Alman,
Avusturyal›, Macar) Malikâneleri
Baflta ‹ngilizler olmak üzere, yabanc› uyruklu,
büyük ifl sahibi Levanten ailelerine ait malikâneler de Buca’n›n konut mimarisinde önemli bir
yer tutmaktad›r. Önem sözcü¤ü burada say›sal
ço¤unluk de¤il, fakat bu yap›lar›n mimarisi anlam›nda kullan›lm›flt›r. Sak›z türü konutlar›n aksine, Levanten konutlar›nda bir ortak üsluptan
söz etmek mümkün de¤ildir. Mutlaka bir üslup
belirtmek gerekirse bu, örneklerinin her biri
baflka türde “derleme” biçim ve form kompo-
zisyonu gösteren bir eklektizm olarak tan›mlan›r (Erpi, 1987).
Bu konutlar;
• Çevresine egemen yap›lard›r. Yüksek duvarl›
bahçeler içinde yer almalar› sosyal yaflant›da yerel toplumdan uzak, kapal› bir toplum olarak
yaflad›klar›n›n bir göstergesidir.
• Bahçe tasar›m›nda genellikle Anglosakson
yaklafl›m› görülmektedir. Baz› örneklerde bahçelerde giriflin önünde dairesel barok tarz› bir
havuz yer almaktad›r.
• Girifllerde mermer kolon veya üçgen al›nl›k
kullan›larak an›tsal bir ifade oluflturulmufltur.
• Cephelerde genellikle balkon ç›kma görülmektedir. Ç›kmalar, di¤er yap›lardan farkl› olarak dökme demir konsollar yerine tafl konsollarla desteklenir.
• S›n›fsal ay›r›m mekânlara yans›m›flt›r. Hizmetlilere ait mekânlar ya yap› içerisinde hizmetli
fiekil 4-5. Levanten
malikâneleri.
(www.panoramio.com)
(www.egeninsesi.com)
mimar•ist 2011/1
29
‹NCELEME
odalar› olarak tasarlanm›fl ya da bahçe içerisinde
ayr› bir yap› olarak yer almaktad›r.
Müslümanlara Ait Konutlar
Buca’da az say›da da olsa bir Müslüman toplum
yaflamaktad›r fakat bu kesime ait belirgin bir
mimarinin varl›¤›n› saptayam›yoruz. Müslüman
mahalleleri, düzeni pek belli olmayan, “organik” sözcü¤ü ile ifade edilebilecek bir kent dokusuna sahiptir. Buca’n›n Müslüman kesimi,
kentin geçmifline k›yasla daha geç dönemde
oluflmaya bafllam›flt›r (Erpi, 1987).
Erpi (1987), Balkan devletlerinden 1820’
lerden sonra h›zlan›p geliflen ulusal hareketlerle
d›fllan›p içine kapan›k küçük topluluklar halinde
yaflant›lar›n› sürdüren ve Rumelili olarak tan›nan bu gruplar›n gerek Anadolu gerekse Bat› ile
olan kopukluklar› nedeniyle gelenek ve göreneklerinin de k›s›tl› olaca¤›n› düflünmektedir ve
genellikle tar›m ve hayvanc›l›kla u¤raflan bu kesimin H›ristiyan toplumun d›fl›nda izole edilerek Anadolu yerleflmelerinde gördü¤ümüz keskin çizgili Türk kültürü ve mimarisine paralel
düzeyde bir ürün koyamam›fl olmalar›n›n do¤al
karfl›lanabilece¤ini ifade etmektedir.
Yöntem
Bu çal›flmada Buca yerleflimindeki yerli halka ait
konutlar›n girifl flemalar› ve cephe düzen flemalar›n›n analizleri sonucu oluflturulan konut kategorileri mahremiyet düzeyleri aç›s›ndan araflt›r›lm›flt›r.
Bu kapsamda ilk önce çal›flma alan› olarak
seçilen bölgede yaflayan toplumun sosyal yap›s›n› ve kültürel iliflkilerini temel alan bir literatür
taramas› yap›lm›flt›r.
Buca yerlefliminin tarihsel süreç içerisinde
geliflen ve de¤iflen toplum – konut iliflkileri,
toplumu sosyal, kültürel ve fiziksel anlamda
temsil etti¤i düflünülen etnik gruplar›n oluflturdu¤u kültürel kimlikler araflt›r›lm›flt›r.
Daha sonra günümüze ulaflan ve ço¤unlu¤unu Rumlar›n oluflturdu¤u, baflta Sak›z üslubu niteli¤indeki konutlar olmak üzere 87 adet
konut analiz edilmifltir.
Görsel özelliklere iliflkin de¤iflkenlerin de¤erlendirilmesi için yap›lan analiz çal›flmalar›
kapsam›nda yerleflme ölçe¤inden sokak ölçe¤ine indirgenerek, konutlar ve sokak mekânlar›
üzerinde baz› kategoriler elde edilmifltir. Bu de¤erlendirmede konut giriflleri baz›nda; konut
girifllerinin kullan›m özellikleri, sokak ile kurdu¤u iliflkileri ve ayn› yöntemle sokak baz›nda
cephe düzenlerinin doluluk –boflluk oranlar›
analiz edilmifltir.
30 mimar•ist 2011/1
Yap›lan analiz sonuçlar› do¤rultusunda konut giriflleri ve cephe düzenlerinin; mimari çeflitlilik, kullan›m s›kl›¤›, sosyal yaflama katk›s›,
sokak ile aras›ndaki s›n›rlamalar vb. gibi de¤iflkenleri belirlenmifltir. Bu de¤iflkenler üzerine
mahremiyet düzeyleri iki boyutta ele al›nm›flt›r.
Birincisi; konut girifli ve sokak iliflkisi, ikincisi ise
cephe düzeni ve sokak iliflkisidir.
Mahremiyet düzeyine ba¤l› mekân ve cephe
analizleri yap›l›rken, konutlar›n mahremiyet kademelenmeleri karfl›laflt›rmal› olarak de¤erlendirilecektir.
Analiz
Buca’da ayn› dönemde, ayn› çevre koflullar› alt›nda yaflam›fl olan de¤iflik topluluklar›n kültürel
yap›s›, yaflad›klar› binalara de¤iflik flekillerde
yans›makta, Rum evleri, Levanten malikâneleri
ve Müslüman mahalleleri aras›ndaki farkl›l›k bazen elle tutulurcas›na somutlaflmaktad›r (Erpi,
1987).
Sak›z tipi olarak nitelendirilmekte olan konutlar›n kendilerine özgü bir mimariye sahip
olduklar› ve içinde var olduklar› Osmanl› toplum yaflant›s›ndan ve kültüründen etkilendikleri
hissedilirken, Levanten malikânelerinde ise kullan›c›lar›n sosyal statüsü, toplumsal yaflam içindeki etkisi ve gücünü ifade eden bir mimari söylem gözlenmektedir.
Buca konut dokusunda var olan mimari çeflitlenmelerin, ayn› fiziksel çevre içinde topluluklar aras› psikolojik s›n›rlar› ve mekânlar aras›
ise fiziksel s›n›rlar› oluflturdu¤unu söyleyebiliriz.
Rapoport (2004), çevreyi bir ortam sistemi
olarak kavramlaflt›rm›fl ve ortamlar›n birbirine
sadece mekânsal olarak de¤il, de¤iflken karmafl›k yollarla ba¤land›¤›n›, bunlar› da yak›nl›kuzakl›k meselelerinin, ba¤lant›lar›n ve ayr›mlar›n, s›n›rlar›n belirledi¤ini ifade etmifltir. Bir ortam, içinde süregelen davran›fllar›n bulundu¤u
bir durumu tan›mlayan bir muhitten oluflur. Bu
muhitin s›n›rlar›, bunlar›n nas›l iflaretlendi¤i,
buraya kimin girip ç›kabildi¤i gibi fleyler kültürden kültüre de¤iflir. Dolay›s›yla ortamlar kültürel olarak de¤iflkendir (Rapoport, 2004).
S›n›r tan›mlar› çok çeflitli formlardan meydana gelmifltir. Örne¤in, tarihteki ço¤u flehrin etraf›, girifl ç›k›fl› kontrol etmek için duvarlarla
çevrilmifltir. As›l amaçlar› savunmay› sa¤lamakt›r
fakat baflka amaçlar için de kullan›lm›fllard›r.
Toplum içindeki bireyler ve aile gruplar› ise yaflad›klar› konutlarda çit, canl› bitkiler gibi çeflitli
yöntemlerle s›n›rlar oluflturmufllard›r (Altman
ve Chemers, 1986). Bu s›n›rlar›n fiziksel olarak,
‹NCELEME
yap›lar› birbirinden ay›rmakla birlikte insanlar
içinde psiko-sosyal aç›dan daha güvenilir bir ortam sa¤lad›¤›n› söyleyebiliriz.
Buca yerlefliminde var oldu¤unu düflündü¤ümüz psikolojik s›n›rlar, kentin kurdu¤u karfl›l›kl› iliflkiler sisteminin sosyokültürel, ekonomik
ve politik yap›s›na dair ipuçlar› vermektedir. Fiziksel s›n›rlar ise konutlar›n çevresindeki bahçe
duvarlar›n›n, pencerelerde demir parmakl›klar›n, panjurlar›n ve cephelerde cumban›n kullan›lmas› gibi farkl›l›klar göstermektedir.
Bütün bu s›n›rlar konut dokusu içerisinde
bir mahremiyet olgusunun var oldu¤unu göstermektedir. Buca konutlar›n mimari özellikleri
incelendi¤inde, baz› konutlarda güçlü, baz›lar›nda daha zay›f da olsa mahremiyet olgusunun
varl›¤› görülmüfltür.
Konut girifli, cephe düzeni gibi özelliklerin
sonucu Buca konutlar›n›n, kendi aralar›nda
mahremiyet aç›s›ndan bir kademelenme oluflturdu¤unu söyleyebiliriz. Konut girifl ve sokak
iliflkileri, girifl kap›s›n›n konumu üzerinden incelenmifl, cephe düzeni ve sokak iliflkileri ise,
yaflama katlar› üzerinden, 1 katl› yap›larda zemin kat, 1,5 katl› yap›larda zemin kat ve bir k›sm› yaflama mekân› olarak kullan›lan bodrum kat
ile zemin kat, 2 katl› yap›larda ise zemin kat ve
1. kat incelenmifltir. Cephede kullan›lan sac kepenk, ahflap panjur, demir parmakl›k gibi elemanlar›n daha önceden de bahsetti¤imiz gibi
korunma amaçl› kullan›ld›¤› bilinmektedir. Bu
kullan›lma s›kl›¤›n›n da Buca’n›n sosyal yaflant›s› içinde farkl› mahremiyet s›n›rlar› oluflturdu¤u
düflünülebilir. Zemin kat›n iflyeri olarak kullan›ld›¤› konutlar, özgün halini korumad›¤› (sonradan de¤iflime u¤rad›¤›) düflünülen konutlar
ile 1,5 ve 2 katl› konutlarda genellikle depo olarak kullan›lan bodrum katlar› mahremiyet analizinde dikkate al›nmam›flt›r.
Konut ve Sokak ‹liflkisi Tipolojisi
Konut girifllerinin sokak ile iliflkisini inceledi¤imizde giriflleri; “ön cepheden do¤rudan”, “nifl
içine yerlefltirilmifl”, “merdiven ve sahanl›ktan
oluflan”, “ön cephe bahçeden” ve “yan cephe
bahçeden” giriflli olarak s›n›fland›rabiliriz.
Konut girifllerinde befl derecede mahremiyet
kademelenmesi oluflmufltur. 5. derece, en düflük mahremiyet düzeyi; 4. derece, en düflük
ikinci mahremiyet düzeyi; 3. derece, ortalama
mahremiyet düzeyi; 2. derece, en yüksek ikinci
mahremiyet düzeyi; 1. derece, en yüksek mahremiyet düzeyi olarak tan›mlanm›flt›r.
Konut giriflleri kapsam›nda Buca konutlar›n›n kendi aralar›nda bir mahremiyet kademelen-
mesi oluflturdu¤u düflünüldü¤ünde, 5. derece,
konut giriflinin sokak ile do¤rudan iliflki kurabildi¤i yap›lar; 4. derece, konut giriflinin sokak ile
do¤rudan iliflki kurabildi¤i, nifl içerisine yerlefltirilmifl yap›lar; 3. derece, konut giriflinin sokak ile
aras›nda bir geçifl kural› olan yap›lar; 2. derece,
mahremiyet gereksinimlerini karfl›layan, konut
giriflinin dolayl› olarak sa¤land›¤› fakat gizlenmedi¤i, bahçe içerisinde korunmufl yap›lar; 1.derece, yaflayanlar›n üst seviyedeki mahremiyet gereksinimlerini karfl›layan, konut giriflinin dolayl›
olarak sa¤land›¤›, bahçe içinde korunmufl yap›lar
olarak kategorize edilebilir (fiekil 6).
5. dereceden mahremiyetin yafland›¤› konutlarda girifl, ön cephe yüzeyinden do¤rudan
sa¤lanm›fl; 4. dereceden mahremiyetin yafland›¤› konutlarda girifl, ço¤unlukla zeminden yükseltilmifl, cephe yüzeyinden geriye çekilerek derin bir nifl içine yerlefltirilmifltir (Buca konutlar›n›n di¤er konutlara oranla en çok uygulanm›fl
örnekleridir). Her iki konutta da yoldan basamaklarla ulafl›lan bir yaflama kat› (5. derecede
bir ya da iki merdiven, 4. derecede ise befl ya da
alt› merdivene kadar ç›kmaktad›r) ile topra¤a
tam ya da yar› gömülü bir bodrum kat›n oldu¤u
örnekleri görmek mümkündür. 3. dereceden
mahremiyetin yafland›¤› konutlarda bodrum kat
tam kata dönüflmüfl, zemin kata girifl kavisli
merdiven ve demir korkuluklu bir sahanl›k ile
sa¤lanmaktad›r. Ayr›ca bu konutlar›n baz› örneklerinde zemin kat ve bahçeden girifl olmak
üzere iki giriflin kullan›ld›¤› da görülmektedir.
2. dereceden mahremiyetin yafland›¤› konutlarda girifl ön bahçeden verilmektedir. Bahçe duvarlar› alçakt›r ve duvarlar›n üzerinde dekoratif
demir parmakl›klar yerlefltirilmifltir. 1. dereceden mahremiyetin yafland›¤› konutlarda ise girifl
yan cepheden verilmektedir. Bahçe duvarlar›
genelde yüksektir ve konut girifli tamamen gizlenmifltir (fiekil 7).
fiekil 6. Konut giriflleri
mahremiyet düzeyi
flemas›.
fiekil 7. Girifl – sokak
iliflkisi tipolojisi.
mimar•ist 2011/1
31
‹NCELEME
fiekil 8. Cumbas›z 1, 1,5
ve 2 katl› yap›larda cephe
düzenlerinin mahremiyet
düzeyi flemas›.
fiekil 9. Cumbal› 2 katl›
yap›larda cephe
düzenlerinin mahremiyet
düzeyi flemas›.
fiekil 10. Cumbas›z 1 katl›
konutlar›n cephe
düzenleri; 2. derece
mahremiyet düzeyi –
cephe yüzeyini kaplayan
bileflenler.
fiekil 11. Cumbas›z 1,5
katl› konutlar›n cephe
düzenleri, 3. derece
mahremiyet düzeyi –
cephe yüzeyinde aral›kl›
yer alan bileflenler.
fiekil 12. Cumbas›z 1,5
katl› konutlar›n cephe
düzenleri, 2. derece
mahremiyet düzeyi –
cephe yüzeyini kaplayan
bileflenler.
fiekil 13. Cumbas›z 2 katl›
konutlar›n cephe
düzenleri, 1. derece
mahremiyet düzeyi –
cephe yüzeyini kaplayan
bileflenler.
32 mimar•ist 2011/1
Cephe Düzeni ve Sokak ‹liflkisi Tipolojisi
Cephe–sokak iliflkisini inceledi¤imizde, cepheleri cumbal› ve cumbas›z olarak ikiye ay›rabiliriz.
Cumbas›z konutlar, zemin katta sac kepenk
veya ahflap panjur kullan›lan 1 katl› yap›lar,
bodrum kat›nda (yaflama mekân›) demir parmakl›k, zemin katta sac kepenk veya ahflap panjur kullan›lan 1,5 katl› yap›lar, zemin katta ve 1.
katta sac kepenk veya ahflap panjur kullan›lan 2
katl› yap›lar olarak s›n›fland›r›labilir.
Cumbal› konutlar ise, cumban›n ön cephede
yer ald›¤›, zemin katta demir parmakl›k, 1. katta ahflap panjur ya da sac kepenk kullan›lan 2
katl› yap›lar, zemin kat ve 1. katta ahflap panjur
ya da sac kepenk kullan›lan 2 katl› yap›lar ve
cumban›n yan cephede yer ald›¤›, zemin kat ve
1. katta ahflap panjur ya da sac kepenk kullan›lan 2 katl› yap›lar olarak s›n›fland›r›labilir.Cephe
düzenlerinde cumbas›z ve cumbal› konutlarda
3 derece mahremiyet kademelenmesi oluflmufltur. 3. derece en düflük mahremiyet düzeyi; 2
derece ortalama mahremiyet düzeyi; 1. derece
en yüksek mahremiyet düzeyi olarak tan›mlanm›flt›r.
Cephe düzenleri kapsam›nda cumbas›z konutlar; 3. derece, bodrum kat cephe yüzeyinde
aral›kl› yer alan bileflenlerin kullan›ld›¤› ve zemin kat cephe yüzeyini kaplayan bileflenlerin
kullan›ld›¤› yap›lar; 2. derece, zemin kat cephe
yüzeyini kaplayan bileflenlerin kullan›ld›¤› yap›lar; 1. derece, zemin kat ve 1. kat cephe yüzeyini kaplayan bileflenlerin kullan›ld›¤› yap›lar olarak kategorize edilebilir (fiekil 8).
Cumbal› konutlar ise; 3. derece, cumban›n
ön cephede yer ald›¤›, zemin kat cephe yüzeyinde aral›kl› yer alan bileflenlerin, 1. kat cephe
yüzeyini kaplayan bileflenlerin kullan›ld›¤› yap›lar; 2. derece, cumban›n ön cephede yer ald›¤›,
zemin kat ve 1. kat cephe yüzeyini kaplayan bileflenlerin kullan›ld›¤› yap›lar; 1. derece, cumban›n yan cephede yer ald›¤›, zemin kat ve 1. kat
cephe yüzeyini kaplayan bileflenlerin kullan›ld›¤› yap›lar olarak kategorize edilebilir (fiekil 9).
Cumbas›z konutlarda yaflama kat› olarak genellikle zemin kat ve 1. kat, baz› konut örmeklerinde bodrum kat da kullan›lmaktad›r. 3. dereceden mahremiyetin yafland›¤› konutlar 1,5
kattan oluflmakta ve bodrum kat cephe yüzeyinde demir parmakl›klar ile zemin kat cephe yüzeyinde sac kepenk veya ahflap panjur kullan›lmaktad›r. Bodrum kat› yaflama kat› olarak kullan›lmaktad›r (fiekil 11). 2. dereceden mahremiyetin yafland›¤› konutlar 1 veya 1,5 kattan oluflmakta ve zemin kat cephe yüzeyinde ahflap panjur veya sac kepenk kullan›lmaktad›r (fiekil 1012). 1,5 katl› konutlarda depo olarak kullan›lan
topra¤a gömülü bodrum katlar›n›n analiz çal›flmas›nda yer almad›¤› yukar›da belirtilmifltir. 1.
dereceden mahremiyetin yafland›¤› konutlar ise
2 kattan oluflmakta, zemin kat ve 1. kat cephe
yüzeyinde sac kepenk veya ahflap panjur kullan›lmaktad›r (fiekil 13).
‹zmir yöresine özgü Sak›z üslubunun en belirgin olarak kullan›ld›¤› cumbal› türlerde cumba ço¤unlukla ön cephede yer al›r. Cumban›n
ön cephede yer ald›¤› konutlarda girifllerin nifl
içine yerlefltirildi¤i, ön cephe bahçeden veya
yan cephe bahçeden verildi¤i görülmüfltür. Her
iki konut türünde de bodrum kat topra¤a tam
veya yar› gömülü oldu¤undan, yaflama mekân›
olarak kullan›lmamaktad›r.
Cumbal› konutlarda yaflama kat› olarak zemin kat ve 1. kat kullan›lmaktad›r. Cumban›n
‹NCELEME
ön cephede yer ald›¤›, 3. dereceden mahremiyetin yafland›¤› konutlarda zemin kat cephe yüzeyinde demir parmakl›klar, 1. kat cephe yüzeyinde sac kepenk veya ahflap panjur kullan›lmaktad›r (fiekil 14).
2. dereceden mahremiyetin yafland›¤› konutlarda ise zemin kat ve 1. kat cephe yüzeyinde ahflap panjur veya sac kepenk ile zemin kat cephe
yüzeyinde sac kepenk, 1. kat cephe yüzeyinde
ahflap panjur kullan›lmakta oldu¤u görülmüfltür
(fiekil 15). Cumban›n yan cephede yer ald›¤› 1.
dereceden mahremiyetin yafland›¤› konutlarda
ise zemin kat ve 1. kat cephe yüzeyinde ahflap
panjur ile 2. derece konutlar›na benzer bir flekilde zemin kat cephe yüzeyinde sac kepenk, 1. kat
cephe yüzeyinde ahflap panjur kullan›ld›¤› örnekleri de görmek mümkündür (fiekil 16).
Sonuç
Bu çal›flmada tarihsel ve kültürel öneme sahip bir
kent olan Buca’n›n mevcut yüzy›ll›k konut mimarisi üzerinde mahremiyet düzeyleri ba¤lam›nda bir tespit ve de¤erlendirme yap›lm›flt›r. Ele
al›nan konutlar; kullan›c› özellikleri, sosyal ve
kültürel de¤erler gibi faktörlerin tümünü kapsayan bütüncül bir yaklafl›mla yorumlanm›flt›r.
Mahremiyet bulgular› bize Buca’y› oluflturan konutlar›n kullan›m› hakk›nda ipuçlar› vermektedir. Yap›lan analiz çal›flmalar›n›n sonuçlar›
do¤rultusunda, konut girifllerinin ve cephe düzenlerinin sokaktaki yaflant›y› konut içindeki yaflant›dan daha fazla etkiledi¤ini düflünebiliriz.
Konutlar›n mimari yap›s› görsel alan› etkiledi¤i
için komfluluk iliflkilerini ve ayn› zamanda konut yaflant›s›n›n etkinli¤ini de art›rmakta ya da
azaltmaktad›r.
Konut giriflinin sokak hizas›nda cepheli olmas› konutun çevresiyle beraber sosyal yaflant›ya do¤rudan dahil oldu¤unu göstermektedir.
Konut giriflinin bir nifl içine yerlefltirilmesi
girifl ile sokak aras›nda k›smen fiziksel bir s›n›rlama oluflturmufl olsa bile konut içerisinde d›fla
dönük bir yaflam›n var oldu¤unu da göstermektedir. Ço¤unlukla cumbas›z konutlarda görülmektedir, fakat cumbal› konutlarda da örnekleri
mevcuttur. Cumbal› konutlarda özellikle ön
cephede cumban›n da yer almas›, konut ile sosyal yaflant› aras›ndaki etkileflimi daha da güçlendirmektedir.
Giriflin merdiven ve sahanl›ktan oluflmas› ise
sadece cumbas›z konutlarda görülmekte olup
konut ile sosyal yaflant› aras›nda çok belirgin olmasa da bir mahremiyet s›n›r› oluflturmaktad›r.
Giriflin bahçeden verildi¤i örnekler, cumbal›
ve cumbas›z konutlarda da görülmektedir. Bah-
çe genelde ön cephede bir avlu görünümündedir ve girifl ön cephede yer almaktad›r. Bu durum konut ile sosyal yaflant› aras›ndaki mahremiyet s›n›rlar›n›n belirginleflti¤ini göstermektedir.
Giriflin yan cepheden verildi¤i örnekler ise
sadece cumbal› konutlarda görülmektedir. Bu
konutlara örnek olarak Sak›z üslubundaki yerli
halka ait konutlar›n yan› s›ra, Buca’n›n varl›kl›
ailelerine ait konak ya da malikâne türünde yap›lar› da örnek gösterebiliriz. Bu örneklerde
bahçe genelde konutu çevrelemekte ve konut
girifli gizlenmektedir. Konutlar›n bu derece gizlenmifl olmas› konut yaflant›s›n›n kentin sosyal
yaflant›s›ndan soyutland›¤›n›, mahremiyet s›n›rlar›n›n tamamen belirginleflti¤ini göstermektedir. Cumbal› konutlarda sokak cephesinden ayr›
bir konut giriflinin verildi¤i az say›da örnekler
de mevcuttur.
Cumbas›z tek katl› konutlarda ço¤unlukla,
2 ya da 3 pencere aks› yerlefltirilmifl, 3, 4 veya 5
pencereli düzen görülmektedir. Pencere say›s›n›n 6 ve 7’ye ç›kt›¤› yayg›n cepheli 1 katl› ko-
fiekil 14. Cumban›n ön
cephede yer ald›¤› 2-2,5
katl› konutlar›n cephe
düzenleri, 3. derece
mahremiyet düzeyi – cephe
yüzeyini kaplayan
bileflenler.
fiekil 15. Cumban›n ön
cephede yer ald›¤› 2,5 katl›
konutlar›n cephe düzenleri,
2. derece mahremiyet
düzeyi – cephe yüzeyinde
aral›kl› yer alan bileflenler.
fiekil 16. Cumban›n yan
cephede yer ald›¤› 2-2,5
katl› konutlar›n cephe
düzenleri, 1. dereceden
mahremiyet düzeyi – cephe
yüzeyini kaplayan
bileflenler.
fiekil 17. Lejant.
mimar•ist 2011/1
33
‹NCELEME
nutlar ise genifl bir cepheye sahip olmalar›ndan
dolay› sokak cephesinin büyük bir k›sm›n› oluflturmaktad›r.
Bu örneklerde konut içinde yaflayan insanlar›n mahremiyet ihtiyaçlar›n›n di¤er örneklere
göre daha yo¤un oldu¤u, cephede sac kepenk
kullan›m›n›n yayg›n olmas›ndan anlafl›lmaktad›r.
Cumbas›z 1,5 katl› konutlarda, yükseltilmifl
bodrum kat›nda genellikle sac kepenk, zemin
katta ise ahflap panjur veya sac kepenk kullan›lm›flt›r. Bodrum kat›nda demir parmakl›k kullan›lan konut örneklerinde de zemin katta benzer
olarak sac kepenk veya ahflap panjur kullan›ld›¤›
görülmüfltür. Yaflama kat› olarak kullan›lan bodrum kat›nda demir parmakl›k kullan›m›n›n, zemin kat›n oluflturdu¤u mahremiyet derecesini
hafifletti¤ini söyleyebiliriz.
Di¤er 1,5 katl› konut örneklerinde zemin
katta sac kepenk kullan›m› daha yo¤undur. Nadir de olsa 1 ve 1,5 katl› konutlara iliflkin zemin
katta cam›n kullan›ld›¤› örnekler de bulunmaktad›r. Fakat bu örneklerin di¤er konut örnekleri
ile karfl›laflt›r›ld›¤›nda, sonradan de¤iflime u¤rad›¤›, orijinalinde cam üzerine ahflap panjur veya
sac kepenk kullan›ld›¤› düflünülmektedir.
Cumbas›z 2 katl› konutlarda ise genellikle
zemin katta sac kepenk kullan›lmas›yla birlikte
üst katlarda ahflap panjurun kullan›lmaya baflland›¤› örnekler ile her iki katta da ayn› elemanlar›n (sac kepenk veya ahflap panjur) kullan›ld›¤›
örnekleri de görmek mümkündür. 1 ve 2 katl›
konutlarda, 1,5 katl› konut örneklerinde görülen demir parmakl›k elemanlar›n kullan›lmamas› mahremiyet gereksinimlerinin daha fazla oldu¤unu bize göstermektedir.
Cumbal› konutlarda ço¤unlukla ana giriflin
her iki yan›nda ikifler pencere aks› yerlefltirilmifl
düzen görülmektedir. Cumban›n ön cephede yer
ald›¤› konutlarda pencere say›lar› 2, 4, 5, 6 ve 8’e
kadar ç›kmaktad›r fakat cumbas›z konut örneklerindeki gibi yayg›n cepheler görülmemektedir.
Pencere say›lar› iki kata yay›lmakta ve cumban›n
konumuna göre önem kazanmaktad›r.
Privacy Levels in Buca Houses
Architectural characteristics that constitute the physical dimension of Buca have
emerged in different forms in various periods of time. Although many old towns
have lost their unique architectural characteristics due to the rapid urbanization;
in Buca, local architectural features of houses and the eclectic style in Levantine
houses have been maintained. The aim of this study is to demonstrate how the
socio-cultural features affected the use of houses and to examine the relationship
between the houses and their close environment in terms of privacy concept.
The houses in the old town have been examined and the houses are categorized
in terms of privacy levels. The results show the evaluations about the effects of
physical and locational features of the houses on the privacy levels the have.
34 mimar•ist 2011/1
Cumbas›z konutlarda katlar aras›nda cephede kullan›lan elemanlar›n oluflturdu¤u mahremiyet kademelenmesi cumbal› konutlarda da
ayn› çeflitlili¤i göstermektedir. Genellikle zemin
katta ve 1. katta ayn› elemanlar›n ve özellikle
zemin katta sac kepengin kullan›ld›¤› örneklerin
yo¤un oldu¤u görülmektedir. Bunun sebebi;
cumban›n konut ve sokak yaflant›s› aras›nda
azaltt›¤› mahremiyet düzeyinin dengelenme çabas› olarak düflünebilir. Ayr›ca zemin katta ahflap panjurun daha yo¤un kullan›ld›¤› ve cumbas›z konutlardan farkl› olarak demir parmakl›klar›n da kullan›ld›¤› görülmektedir.
Cumban›n yan cephede yer ald›¤› konutlarda ise girifl ön cephe bahçeden ve sokaktan ya
da yan cephe bahçeden verilmektedir. Yan cephe bahçeden giriflin verildi¤i örneklerde sokak
cephesinde üçer pencere aks› yerlefltirilmifl düzen görülmekte olup, cephede ahflap panjurlar›n kullan›lmas›n›n konut ile sokak yaflant›s› aras›nda bir mahremiyet düzeyi oluflturdu¤unu
söyleyebiliriz.
Bütün bu düzenlerde yukar›da belirtti¤imiz
konut girifli kategorilerinin (ön cephe do¤rudan, nifl içine yerlefltirilmifl, merdiven ve sahanl›ktan oluflan, ön cepheden ve yan cepheden
bahçeden giriflli) hepsinin mevcut oldu¤u görülmüfltür.
Bu makale ile dile getirilen çal›flmalar›n gelmek istedi¤i nokta, yukar›da da belirtildi¤i üzere farkl› kültürlerin yans›d›¤› farkl› konut yap›lar›n›n mahremiyet s›n›rlar›n› yakalamaya yöneliktir. Bu s›n›rlar, kullan›c›lar sayesinde bize belirli bir kimli¤e sahip sosyal bir çevreyi önümüze sunmaktad›r.
Sevde Korkmaz, Yüksek Lisans Ö¤rencisi
YTÜ Mimarl›k Fakültesi Mimarl›k Bölümü
Emine Köseo¤lu, Y. Mimar
YTÜ Mimarl›k Fakültesi Mimarl›k Bölümü Araflt›rma Görevlisi
* Bu çal›flma, birinci yazar›n 2009-2010 ö¤retim y›l›nda
YTÜ Mimarl›k Bölümü, Bina Araflt›rma ve Planlama
Lisansüstü program›nda, Doç. Dr. Deniz Erinsel Önder
taraf›ndan verilmifl olan “Mekânsal Kademelenme” yüksek
lisans dersinde haz›rlad›¤› dönem çal›flmas›ndan
gelifltirilmifltir.
Kaynakça:
• Altman, I., Chermes, M. (1986) Culture and
Environment, Cambridge University Press, Cambridge.
• Erpi, F. (1987) Buca’da Konut Mimarisi, ODTÜ Yay.,
Ankara.
• Lynch, K. (1960) The Image of City, The MIT Press,
Boston.
• Rapoport, A. (1977) Human Aspects of Urban Form,
Pergamon, New York.
• Rapoport, A. (2004) Kültür, Mimarl›k, Tasar›m, YEM
Yay›nevi, ‹stanbul.
• www.panoramio.com
• www.egeninsesi.com
Download

View/Open